European Medicines Agency
EMEA/H/C/698
EUROPEES OPENBAAR BEOORDELINGSRAPPORT (EPAR)
BYETTA
EPAR-samenvatting voor het publiek
Dit document is een samenvatting van het Europees openbaar beoordelingsrapport (EPAR). en geeft uitleg over de aanpak van het Comité voor geneesmiddelen voor menselijk gebruik (CHMP) bij de beoordeling van uitgevoerde studies, een proces dat uitmondt in aanbevelingen voor gebruiksvoorwaarden.
Lees de bijsluiter (ook onderdeel van het EPAR) of neem contact op met uw arts of apotheker als u meer informatie nodig heeft over uw aandoening of behandeling.
De wetenschappelijke discussie waarop de aanbevelingen van het CHMP zijn gebaseerd, is ook in het EPAR opgenomen.
Wat is Byetta?
Byetta is een oplossing voor injectie die de werkzame stof exenatide bevat.
Het is verkrijgbaar als voorgevulde injectiepen die 5 of 10 microgram exenatide per dosis afgeeft.
Wanneer wordt Byetta voorgeschreven?
Byetta wordt met andere antidiabetica (metformine en/of sulfonylureumderivaten) gebruikt voor de behandeling van type 2-diabetes bij patiënten bij wie de bloedsuikerspiegels niet adequaat onder controle kunnen worden gebracht met de maximaal verdraagbare doses van de andere geneesmiddelen.
Type-2-diabetes wordt ook wel niet-insulineafhankelijke diabetes genoemd.
Het middel is uitsluitend op doktersvoorschrift verkrijgbaar.
Hoe wordt Byetta gebruikt?
Byetta wordt toegediend door injectie onder de huid van het bovenbeen, de buik of de bovenarm met behulp van de injectiepen.
De pen wordt met een gebruikershandleiding geleverd.
De behandeling met Byetta moet worden gestart met een dosis van 5 microgram tweemaal daags gedurende ten minste één maand.
Daarna kan de dosis worden verhoogd tot 10 microgram tweemaal daags.
Een hogere dosis dan 10 microgram tweemaal daags wordt niet aanbevolen.
De eerste dosis van de dag wordt toegediend binnen één uur voor het ontbijt en de tweede dosis binnen één uur voor de avondmaaltijd.
Byetta mag nooit na een maaltijd worden toegediend.
Zorgvuldigheid moet worden betracht wanneer Byetta aan sulfonylureumderivaten wordt toegevoegd, aangezien er een risico van hypoglykemie (lage bloedsuikerspiegel) bestaat.
Toevoeging van Byetta aan metformine gaat niet met dit risico gepaard.
Byetta mag niet worden gebruikt bij patiënten met ernstige nierproblemen.
Patiënten die met Byetta worden behandeld, moeten zich aan hun dieet en bewegingsprogramma’ s blijven houden.
De veiligheid en werkzaamheid van Byetta is niet vastgesteld bij patiënten onder de 18 jaar.
Hoe werkt Byetta?
Type 2-diabetes is een aandoening waarbij de alvleesklier niet voldoende insuline produceert om de suikerspiegel in het bloed onder controle te houden of waarbij het lichaam insuline niet effectief kan gebruiken.
Exenatide, het werkzame bestanddeel in Byetta, is een ‘ incretinemimeticum’.
Dit betekent
7 Westferry Circus, Canary Wharf, London, E14 4HB, UK Tel.
(44-20) 74 18 84 00 Fax (44-20) 74 18 84 16 E-mail: mail@emea.europa.eu http://www.emea.europa.eu
© European Medicines Agency, 2008.
Reproduction is authorised provided the source is acknowledged. dat het op dezelfde manier werkt als incretines (in de darm geproduceerde hormonen): het verhoogt de hoeveelheid insuline die de alvleesklier in reactie op voedsel afgeeft.
Hierdoor wordt onder meer de bloedsuikerspiegel gereguleerd.
Hoe is Byetta onderzocht?
De werking van Byetta werd eerst in proefmodellen getest voordat deze bij mensen werd onderzocht.
Byetta is onderzocht in vijf hoofdonderzoeken met bijna 2 400 patiënten.
In drie van deze onderzoeken werd Byetta vergeleken met placebo (een schijnbehandeling) bij toediening als aanvullende behandeling bij patiënten die al metformine (336 patiënten), sulfonylureumderivaten (377 patiënten) of beide typen antidiabetica (733 patiënten) gebruikten.
In beide andere studies werd toevoeging van Byetta vergeleken met toevoeging van een insuline aan een bestaande behandeling met metformine en sulfonylureumderivaten.
In één studie werd Byetta vergeleken met insuline glargine (456 patiënten) en in de andere studie werd Byetta vergeleken met bifasische insuline (483 patiënten).
In alle studies was de belangrijkste graadmeter voor de werkzaamheid de verandering van het gehalte van een stof in het bloed die geglycosyleerd (versuikerd) hemoglobine (HbA1c) heet.
Uit de HbA1c- spiegels kan worden afgeleid hoe goed de bloedsuikerspiegel wordt gereguleerd.
Welke voordelen bleek Byetta tijdens de studies te hebben?
Byetta was werkzamer dan placebo wat betreft verlaging van de HbA1c-spiegels wanneer het werd gebruikt in combinatie met andere antidiabetica.
Bij een dosis van 5 microgram tweemaal daags daalden de HbA1c-spiegels na 30 weken met 0,46 tot 0,66% en bij een dosis van 10 microgram tweemaal daags met 0,86 tot 0,91%.
Met placebo werd weinig of geen effect waargenomen.
Byetta was even effectief als geïnjecteerde insuline.
Een dosis van 10 microgram Byetta tweemaal daags verlaagde de HbA1c met 1,13% ten opzichte van 1,10% met insuline glargine na 6 maanden behandeling.
In de laatste studie verlaagde een dosis van 10 microgram Byetta tweemaal daags de HbA1c na een jaar met 1,01% ten opzichte van 0,86% met bifasische insuline.
Welke risico’ s houdt het gebruik van Byetta in?
In klinische studies waren de meest voorkomende bijwerkingen van Byetta (waargenomen bij meer dan 1 op 10 patiënten) lage bloedsuikerspiegel (bij toepassing in combinatie met een sulfonylureumderivaat) misselijkheid, braken en diarree.
Zie de bijsluiter voor het volledige overzicht van alle gerapporteerde bijwerkingen van Byetta.
Byetta mag niet worden gebruikt bij mensen die mogelijk overgevoelig (allergisch) kunnen zijn voor exenatide of voor enig ander bestanddeel van het middel.
Waarom is Byetta goedgekeurd?
Het Comité voor geneesmiddelen voor menselijk gebruik (CHMP) heeft geconcludeerd dat de voordelen van Byetta in combinatie met metformine en/of sulfonylureumderivaten groter zijn dan de risico’ s voor de behandeling van patiënten met type 2-diabetes die hun ziekte niet met de maximaal verdraagbare dosis van genoemde geneesmiddelen onder controle kunnen krijgen.
Het Comité heeft geadviseerd een vergunning te verlenen voor het in de handel brengen van Byetta.
Overige informatie over Byetta:
De Europese Commissie heeft op 20 november 2006 een in de hele Europese Unie geldige vergunning voor het in de handel brengen van Byetta verleend aan Eli Lilly Nederland B.V.
Klik hier voor het volledige EPAR voor Byetta.
Deze samenvatting is voor het laatst bijgewerkt in 12-2008.
2/2
EU-nummer EU/1/06/362/001 EU/1/06/362/002 EU/1/06/362/003 EU/1/06/362/004
Fantasienaam BYETTA BYETTA BYETTA BYETTA
Sterkte 5 microgram 5 microgram 10 microgram 10 microgram
Farmaceutische vorm Oplossing voor injectie Oplossing voor injectie Oplossing voor injectie Oplossing voor injectie
Toedieningsweg subcutaan gebruik subcutaan gebruik subcutaan gebruik subcutaan gebruik
Verpakking Voorgevulde pen (glas) Voorgevulde pen (glas) Voorgevulde pen (glas) Voorgevulde pen (glas)
Inhoud 1,2 ml 1,2 ml 2,4 ml 2,4 ml
Verpakkingsgrootte 1 voorgevulde pen 3 voorgevulde pennen 1 voorgevulde pen 3 voorgevulde pennen
1/1
BIJLAGE I
SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN
1 1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
BYETTA, 5 microgram, oplossing voor injectie, voorgevulde pen
2.
KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING
Elke dosis bevat 5 microgram (µg) synthetische exenatide in 20 microliter (µl), (0,25 mg exenatide per ml).
Hulpstoffen:
Elke dosis bevat 44 µg metacresol.
Dit geneesmiddel bevat minder dan 1 mmol natrium per dosis, d.w.z. in essentie “ natrium-vrij”.
Voor een volledige lijst van hulpstoffen, zie rubriek 6.1.
3.
FARMACEUTISCHE VORM
Oplossing voor injectie, voorgevulde pen.
Heldere, kleurloze oplossing.
4.
KLINISCHE GEGEVENS
4.1 Therapeutische indicaties
BYETTA is geïndiceerd voor de behandeling van diabetes mellitus type 2 in combinatie met metformine en/of een sulfonylureumderivaat bij patiënten bij wie geen adequate glykemische controle werd bereikt bij maximaal verdraagbare doseringen van deze orale behandelingen.
4.2 Dosering en wijze van toediening
Ter verbetering van de verdraagbaarheid dient behandeling met BYETTA te worden gestart met 5 μ g exenatide per dosis tweemaal daags gedurende ten minste één maand.
De dosis van exenatide kan voor verdere verbetering van de glykemische controle vervolgens worden verhoogd tot 10 μ g tweemaal daags.
Doseringen hoger dan 10 μ g tweemaal daags worden niet aanbevolen.
BYETTA is zowel beschikbaar als een 5 μ g of een 10 μ g exenatide per dosis voorgevulde pen.
BYETTA kan worden toegediend op elk gewenst moment binnen de 60 minuten voorafgaand aan de ochtend- en avondmaaltijd (of de twee hoofdmaaltijden, met daartussen een interval van ongeveer 6 uur of langer).
BYETTA mag niet na een maaltijd worden toegediend.
Als er een injectie is vergeten, dient de behandeling met de volgende geplande dosis te worden voortgezet.
Elke dosis moet subcutaan in de dij, buik of bovenarm worden geïnjecteerd.
BYETTA wordt aanbevolen voor gebruik door patiënten met diabetes mellitus type 2 die al metformine en/of een sulfonylureumderivaat krijgen.
Wanneer BYETTA wordt toegevoegd aan behandeling met metformine, kan de huidige dosis metformine worden voortgezet aangezien geen verhoogd risico van hypoglykemie wordt verwacht in vergelijking met metformine alleen.
Wanneer BYETTA wordt toegevoegd aan behandeling met een sulfonylureumderivaat, moet een verlaging van de dosis sulfonylureumderivaat worden overwogen om het risico van hypoglykemie te verlagen (zie rubriek 4.4.).
2 De dosering van BYETTA hoeft niet dagelijks aangepast te worden op basis van zelfcontrole van bloedglucosewaarden.
Echter, het zelf meten van de bloedglucose kan nodig zijn om de dosering van het sulfonylureumderivaat aan te passen.
Er is beperkte ervaring met de combinatie van BYETTA met thiazolidinedionen (zie rubriek 5.1).
Specifieke patiëntgroepen Ouderen BYETTA dient voorzichtig gebruikt te worden.
De dosisverhoging van 5 μ g naar 10 μ g dient met conservatief beleid te gebeuren bij patiënten ouder dan 70 jaar.
De klinische ervaring met patiënten ouder dan 75 jaar is erg beperkt.
Patiënten met nierinsufficiëntie Er is geen doseringsaanpassing van BYETTA noodzakelijk voor patiënten met lichte nierinsufficiëntie (creatinineklaring 50 - 80 ml/min).
Bij patiënten met matige nierinsufficiëntie (creatinineklaring:
30 – 50 ml/min) moet de dosisverhoging van 5 µg naar 10 µg voorzichtig worden uitgevoerd (zie rubriek 5.2).
BYETTA wordt niet aanbevolen voor gebruik door patiënten met terminale nierziekte of ernstige nierinsufficiëntie (creatinineklaring < 30 ml/min) (zie rubriek 4.4).
Patiënten met leverfunctiestoornis Er is geen doseringsaanpassing van BYETTA nodig bij patiënten met leverfunctiestoornis (zie rubriek 5.2).
Kinderen en adolescenten De veiligheid en effectiviteit van exenatide is niet vastgesteld bij patiënten jonger dan 18 jaar (zie rubriek 5.2).
4.3 Contra-indicaties
Overgevoeligheid voor het werkzame bestanddeel of voor één van de hulpstoffen.
4.4 Bijzondere waarschuwingen en voorzorgen bij gebruik
BYETTA mag niet worden gebruikt door patiënten met type 1 diabetes mellitus of voor de behandeling van diabetische ketoacidose.
BYETTA mag niet worden gebruikt bij patiënten met type 2 diabetes mellitus die insuline behandeling nodig hebben als gevolg van disfunctie van de bètacellen.
Intraveneuze of intramusculaire injectie van BYETTA wordt niet aanbevolen.
Bij patiënten met terminale nierziekte die worden gedialyseerd, namen de frequentie en ernst van ongewenste gastro-intestinale effecten toe bij toediening van enkelvoudige doses BYETTA 5 μ g.
BYETTA wordt niet aanbevolen voor gebruik door patiënten met terminale nierziekte of ernstige nierinsufficiëntie (creatinineklaring < 30 ml/min).
De klinische ervaring bij patiënten met matige nierinsufficiëntie is erg beperkt.
Er zijn zeldzame, spontaan gemelde voorvallen van een veranderde nierfunctie geweest, waaronder een toegenomen serumkreatinine, nierinsufficiëntie, verslechterd chronisch nierfalen en acuut chronisch nierfalen, waarbij soms hemodialyse nodig was.
Soms betrof dit patiënten die voorvallen ondervonden die invloed kunnen hebben op de hydratatie, waaronder misselijkheid, overgeven, en/of diarree en/of die geneesmiddelen gebruikten waarvan bekend is dat deze de nierfunctie/hydratatiestatus beïnvloeden.
Gelijktijdig gebruikte middelen waren angiotensine- omzettend enzymremmers, angiotensine-II antagonisten, niet-steroïde anti-inflammatoire
3 geneesmiddelen en diuretica.
Omkeerbaarheid van de veranderde nierfunctie is waargenomen bij ondersteunende behandeling en het staken van het gebruik van middelen die mogelijk de oorzaak waren, waaronder BYETTA.
BYETTA is niet onderzocht bij patiënten met ernstige ziekte van het maagdarmstelsel, waaronder gastroparese.
Het gebruik van BYETTA gaat vaak gepaard met gastro-intestinale bijwerkingen, waaronder misselijkheid, braken en diarree.
Daarom wordt het gebruik van BYETTA niet aanbevolen bij patiënten met ernstige gastro-intestinale ziekte.
Er zijn zeldzame, spontaan gemelde voorvallen van acute pancreatitis geweest.
Patiënten dienen geïnformeerd te worden over de karakteristieke kenmerken van acute pancreatitis: aanhoudende, ernstige abdominale pijn.
Genezing van pancreatitis is waargenomen bij ondersteunende behandeling.
Als er een vermoeden van pancreatitis is, dient het gebruik van BYETTA en andere mogelijk verdachte geneesmiddelen gestaakt te worden.
Het gelijktijdige gebruik van BYETTA met insuline, derivaten van D-fenylalanine (meglitiniden) of alfaglucosidaseremmers is niet onderzocht en kan niet worden aanbevolen.
De ervaring bij patiënten met BMI ≤ 25 is beperkt.
Dit geneesmiddel bevat metacresol, wat allergische reacties kan veroorzaken.
Hypoglykemie Bij gebruik van BYETTA in combinatie met een sulfonylureumderivaat was de incidentie van hypoglykemie hoger dan bij placebo in combinatie met een sulfonylureumderivaat.
In klinische studies hadden patiënten met lichte nierinsufficiëntie die een combinatie met een sulfonylureumderivaat kregen, een verhoogd optreden van hypoglykemie vergeleken met patiënten met een normale nierfunctie.
Om het risico van hypoglykemie bij gebruik van een sulfonylureumderivaat te verlagen, dient verlaging van de dosis van het sulfonylureumderivaat te worden overwogen.
Interacties Het vertragende effect van BYETTA op de maaglediging kan de mate en snelheid van de absorptie van oraal toegediende geneesmiddelen verminderen.
BYETTA dient voorzichtig te worden gebruikt bij patiënten die orale geneesmiddelen krijgen waarvoor snelle gastro-intestinale absorptie noodzakelijk is en geneesmiddelen met een smalle therapeutische ratio.
Specifieke aanbevelingen betreffende de inname van deze geneesmiddelen in relatie tot BYETTA worden gegeven in rubriek 4.5.
4.5 Interacties met andere geneesmiddelen en andere vormen van interactie
Het vertragende effect van BYETTA op de maaglediging kan de mate en snelheid van de absorptie van oraal toegediende geneesmiddelen verminderen.
Patiënten die geneesmiddelen krijgen met een smalle therapeutische ratio of geneesmiddelen die zorgvuldige klinische controle vereisen, moeten nauwlettend worden gevolgd.
Deze geneesmiddelen dienen op een gestandaardiseerde manier te worden ingenomen in relatie tot de BYETTA-injectie.
Als dergelijke geneesmiddelen met voedsel moeten worden ingenomen, moet patiënten worden geadviseerd deze, indien mogelijk, in te nemen met een maaltijd waarbij BYETTA niet wordt toegediend.
Voor orale geneesmiddelen die voor de werkzaamheid hoofdzakelijk afhankelijk zijn van drempelconcentraties, zoals antibiotica, moet patiënten worden geadviseerd deze geneesmiddelen ten minste 1 uur voor de BYETTA-injectie in te nemen.
Het is niet aannemelijk dat BYETTA enig klinisch relevant effect heeft op de farmacokinetiek van metformine of sulfonylureumderivaten.
Daarom is er geen beperking nodig van het tijdstip waarop deze geneesmiddelen dienen te worden ingenomen in relatie tot de BYETTA-injectie.
4 Maagsapresistente recepturen die bestanddelen bevatten die gevoelig zijn voor degradatie in de maag, zoals protonpompremmers, dienen tenminste 1 uur vóór of meer dan 4 uur ná injectie met BYETTA ingenomen te worden.
Paracetamol Paracetamol werd gebruikt als een modelgeneesmiddel voor de beoordeling van het effect van exenatide op de maaglediging.
Wanneer 1000 mg paracetamol werd toegediend met 10 µg BYETTA (0 uur) en 1 uur, 2 uur en 4 uur na injectie van BYETTA, nam de AUC van paracetamol af met respectievelijk 21%, 23%, 24% en 14%, daalde de Cmax met respectievelijk 37%, 56%, 54% en 41%, en nam de tmax toe van 0,6 uur in de controleperiode tot respectievelijk 0,9 uur, 4,2 uur, 3,3 uur en 1,6 uur.
AUC, Cmax en tmax van paracetamol veranderden niet significant wanneer paracetamol 1 uur vóór injectie van BYETTA werd toegediend.
Gebaseerd op deze onderzoeksresultaten is er geen dosisaanpassing vereist voor paracetamol.
HMG-CoA-reductaseremmers AUC en Cmax van lovastatine werden met respectievelijk ongeveer 40% en 28% verlaagd, en Tmax werd met ongeveer 4 uur vertraagd wanneer BYETTA (10 μ g tweemaal daags) gelijktijdig met een enkelvoudige dosis lovastatine (40 mg) werd toegediend in vergelijking met toediening van alleen lovastatine.
In de 30 weken durende placebogecontroleerde klinische onderzoeken ging gelijktijdig gebruik van BYETTA en HMG-CoA-reductaseremmers niet gepaard met consistente veranderingen in lipidenprofielen (zie rubriek 5.1).
Hoewel er geen vooraf vastgestelde aanpassing van de dosis nodig is, dient men bedacht te zijn op mogelijke veranderingen in LDL-C of totaal cholesterol.
Lipidenprofielen dienen regelmatig gecontroleerd te worden.
Digoxine, lisinopril en warfarine Een vertraging in Tmax van ongeveer 2 uur werd waargenomen wanneer digoxine, lisinopril of warfarine 30 min. na exenatide werd toegediend.
Er werden geen klinisch relevante effecten op Cmax of AUC waargenomen.
Echter, sinds de marktintroductie, is verhoogd INR gerapporteerd bij gelijktijdig gebruik van warfarine en BYETTA.
INR dient regelmatig gecontroleerd te worden bij aanvang en dosisverhoging van de BYETTA behandeling bij patiënten die warfarine en/of cumarinederivaten krijgen (zie rubriek 4.8).
Ethinyl estradiol en levonorgestrel De toediening van een combinatie van orale anticonceptiva (30 μ g ethinyl estradiol plus 150 μ g levonorgestrel) één uur voor BYETTA (10 μ g BID) gaf geen veranderingen in de AUC, Cmax of de Cmax van zowel ethinylestradiol als levonorgestrel.
Toediening van orale anticonceptiva 30 minuten na BYETTA had geen effect op de AUC, maar resulteerde in een vermindering van de Cmax van ethinylestradiol met 45% en de Cmax van levonorgestrel met 41% en een vertraging van de Tmax van 2 tot 4 uur door een vertraagde maaglediging.
De vermindering van de Cmax is van beperkte klinische relevantie en een dosisaanpassing van orale anticonceptiva is niet nodig.
4.6 Zwangerschap en borstvoeding
Er zijn geen toereikende gegevens over het gebruik van BYETTA bij zwangere vrouwen.
Uit experimenteel onderzoek bij dieren is reproductietoxiciteit gebleken (zie 5.3).
Het potentiële risico voor de mens is niet bekend.
BYETTA dient niet door zwangere vrouwen te worden gebruikt en het gebruik van insuline wordt aanbevolen.
Indien een patiënt zwanger wenst te worden of indien zwangerschap optreedt, dient behandeling met BYETTA te worden gestaakt.
Het is niet bekend of exenatide bij de mens overgaat in de moedermelk.
BYETTA mag niet worden gebruikt wanneer borstvoeding wordt gegeven.
4.7 Beïnvloeding van de rijvaardigheid en het vermogen om machines te bedienen
Er zijn geen onderzoeken uitgevoerd naar de effecten op de rijvaardigheid en het vermogen om machines te bedienen.
Wanneer BYETTA wordt gebruikt in combinatie met een sulfonylureumderivaat moet patiënten worden geadviseerd voorzorgen te nemen om hypoglykemie
5 tijdens het besturen van voertuigen/deelname aan het verkeer en het gebruik van machines te voorkomen.
4.8 Bijwerkingen
In tabel 1 staan de bijwerkingen die zijn gemeld tijdens fase-3-onderzoeken.
De tabel vermeldt bijwerkingen die optraden met een incidentie van ≥ 5% en zich vaker voordeden bij met BYETTA behandelde patiënten dan bij patiënten behandeld met insuline of placebo.
De tabel vermeldt tevens bijwerkingen die optraden met een incidentie van ≥ 1% en met een statistisch significant hogere en/of ≥ 2 maal zo hoge incidentie bij met BYETTA behandelde patiënten dan bij patiënten behandeld met insuline of placebo.
De reacties zijn hieronder weergegeven als MedDRA-voorkeursterm per systeem/orgaanklasse en absolute frequentie.
Patiëntfrequenties zijn gedefinieerd als: zeer vaak (≥ 1/10) en vaak (≥ 1/100, < 1/10).
Tabel 1:
Bijwerkingen gemeld in langlopende gecontroleerde fase-3-onderzoeken1
Termen voor orgaansysteem/bijwerking
Frequentie van optreden
Reacties
Vaak
Zeer vaak
Voedings- en stofwisselingsstoornissen Hypoglykemie (met metformine en een sulfonylureumderivaat) 2
X
Hypoglykemie (met een sulfonylureumderivaat)
X
Verminderde eetlust Zenuwstelselaandoeningen
X
Hoofdpijn 2 Duizeligheid Maagdarmstelselaandoeningen
X X
Misselijkheid Braken Diarree Dyspepsie Buikpijn Gastro-oesofageale refluxziekte Abdominale distensie Huid- en onderhuidaandoeningen
X X X X
X X X
Hyperhidrose 2 Algemene aandoeningen en toedieningsplaatsstoornissen
X
Schrikachtigheid 2
X
Asthenie
X
N = 1788 met BYETTA behandelde intent-to-treat (ITT) - patiënten.
1 Gegevens afkomstig van comparatorgecontroleerde fase-3-onderzoeken versus placebo, insuline glargine of 30% oplosbaar insuline aspart / 70% insuline aspart protamine in kristallijne vorm (bifasisch insuline aspart) waarin de patiënten naast BYETTA of een comparator metformine, thiazolidinedionen of sulfonylureumderivaten kregen toegediend.
2 In met insuline als comparator gecontroleerde onderzoeken waarin metformine en een sulfonylureumderivaat gelijktijdig werden toegediend, was voor patiënten behandeld met insuline en BYETTA de incidentie ten aanzien van deze bijwerkingen vergelijkbaar.
6 Hypoglykemie In onderzoek met patiënten die behandeld werden met BYETTA en een sulfonylureumderivaat (met of zonder metformine), was het optreden van hypoglykemie toegenomen in vergelijking tot placebo (23,5% en 25,2% versus 12,6% en 3,3%) en bleek afhankelijk van de dosering van zowel BYETTA als het sulfonylureum.
De meeste episodes van hypoglykemie waren licht tot matig in intensiteit en alle verdwenen na orale toediening van carbohydraat.
Misselijkheid De meest gemelde bijwerking was misselijkheid.
Van de patiënten behandeld met 5 µg of 10 µg BYETTA maakte over het algemeen 40 – 50% melding van ten minste één episode van misselijkheid.
De meeste episoden van misselijkheid waren licht tot matig van aard en traden dosisafhankelijk op.
Bij voortzetting van de behandeling namen bij de meeste patiënten die in eerste instantie last hadden van misselijkheid, de frequentie en ernst hiervan af.
De incidentie van terugtrekking uit de langlopende gecontroleerde onderzoeken (16 weken of langer) in verband met bijwerkingen was 8% voor patiënten behandeld met BYETTA, 3% voor patiënten behandeld met placebo en 1% voor patiënten behandeld met insuline.
De meest voorkomende bijwerkingen bij patiënten behandeld met BYETTA die leidden tot terugtrekking waren misselijkheid (4% van de patiënten) en braken (1%).
Van de patiënten behandeld met placebo of insuline trok < 1% zich terug in verband met misselijkheid of braken.
Na 82 weken werden gedurende de open-label-extensie-onderzoeken vergelijkbare typen bijwerkingen waargenomen bij met BYETTA behandelde patiënten als bij de controletrials.
Reacties op de injectieplaats Reacties op de injectieplaats zijn gemeld bij ongeveer 5,1% van de proefpersonen die BYETTA kregen in langlopende (16 weken of langer) gecontroleerde onderzoeken.
Deze reacties waren doorgaans licht van aard en leidden gewoonlijk niet tot stopzetting van BYETTA.
Immunogeniciteit Overeenkomstig de potentieel immunogene eigenschappen van geneesmiddelen op basis van eiwitten en peptiden kunnen patiënten na behandeling met BYETTA antilichamen tegen exenatide ontwikkelen.
Bij de meeste patiënten die antilichamen ontwikkelen, dalen de antilichaamtiters na verloop van tijd en blijven laag gedurende de 82 weken.
Over het geheel genomen was het percentage antilichaampositieve patiënten in de verschillende klinische onderzoeken consistent.
Bij patiënten die antilichamen tegen exenatide ontwikkelden, kwamen de aantallen en typen bijwerkingen overeen met die van degenen zonder antilichamen tegen exenatide.
In de drie placebogecontroleerde onderzoeken had bij 30 weken (n = 963) 38% van de patiënten lage titers van antilichamen tegen exenatide.
In deze groep was de mate van glykemische controle (HbA1c) over het algemeen vergelijkbaar met die bij degenen zonder antilichaamtiters.
Nog eens 6% van de patiënten had hogere antilichaamtiters bij 30 weken.
Ongeveer de helft van deze 6% (3% van het totale aantal patiënten dat BYETTA in de gecontroleerde onderzoeken kreeg toegediend) had geen duidelijke glykemische respons op BYETTA; de rest had een glykemische respons die overeenkwam met die van patiënten zonder antilichamen.
In twee met insuline als comparator gecontroleerde onderzoeken (n = 475) werden vergelijkbare werkzaamheid en bijwerkingen waargenomen bij met BYETTA behandelde patiënten met en zonder antilichaamtiters.
Onderzoek van antilichaampositieve monsters van één langlopend niet-gecontroleerd onderzoek liet geen significante kruisreactiviteit zien met soortgelijke endogene peptiden (glucagon of GLP-1).
Spontane meldingen Sinds de marktintroductie van BYETTA zijn de volgende additionele bijwerkingen gemeld:
Immuunsysteemaandoeningen: anafylactische reactie, zeer zelden.
7 Voedings- en stofwisselingsstoornissen: uitdroging, in het algemeen als gevolg van misselijkheid, braken, en/of diarree.
Zenuwstelselaandoeningen: stoornis in de smaakgewaarwording, slaperigheid.
Maagdarmstelselaandoeningen: ructus, obstipatie, flatulentie, acute pancreatitis (zie rubriek 4.4).
Nier-en urinewegstoornissen: veranderde nierfunctie, waaronder acuut nierfalen, verslechterd chronisch nierfalen, nierinsufficiëntie, toegenomen serumkreatinine (zie rubriek 4.4).
Huid- en onderhuidaandoeningen: vlekkerige of pukkelvormige huiduitslag, jeuk, urticaria, angioneurotisch-oedeem,
Onderzoeken: international normalised ratio (INR) verhoogd met gelijktijdig gebruik van warfarine, in sommige rapportages geassocieerd met bloedingen (zie rubriek 4.5).
4.9 Overdosering
Klachten en verschijnselen van een overdosis kunnen onder meer zijn ernstige misselijkheid, ernstig braken en snel dalende bloedglucoseconcentraties.
In geval van een overdosis moet de aangewezen ondersteunende behandeling (mogelijk parenteraal) worden gestart afhankelijk van de klinische klachten en verschijnselen van de patiënt.
5.
FARMACOLOGISCHE EIGENSCHAPPEN
5.1 Farmacodynamische eigenschappen
Farmacotherapeutische categorie: overige bloedglucoseverlagende geneesmiddelen, met uitzondering van insulines, ATC-code:
A10BX04.
Werkingsmechanisme Exenatide is een incretinemimeticum dat een aantal antihyperglykemische werkingen vertoont van glucagonachtig peptide-1 (glucagon-like peptide-1, GLP-1).
De aminozuurvolgorde van exenatide overlapt gedeeltelijk die van humaan GLP-1.
Het is aangetoond dat exenatide in vitro bindt aan de bekende humane GLP-1-receptor en deze activeert; het werkingsmechanisme ervan wordt gemedieerd door cyclisch AMP en/of andere intracellulaire signaleringsroutes.
Exenatide verhoogt de secretie van insuline door pancreatische bètacellen op een glucose-afhankelijke basis.
Als bloedglucoseconcentraties dalen, neemt de insulineafgifte af.
Wanneer exenatide werd gebruikt in combinatie met metformine alleen, werd geen toename in het optreden van hypoglykemie gezien in vergelijking tot placebo in combinatie met metformine.
Dit zou veroorzaakt kunnen worden door het glucose-afhankelijke insulinotropisch mechanisme (zie rubriek 4.4).
Exenatide onderdrukt de glucagonafgifte, waarvan bekend is dat deze veel te hoog is bij type 2 diabetes.
Lagere glucagonconcentraties leiden tot verminderde hepatische glucoseafgifte.
Echter exenatide vermindert niet de normale glucagonrespons en andere hormonale reacties op hypoglykemie.
Exenatide vertraagt de maaglediging waardoor de snelheid van opname van de maaltijdafkomstige glucose in het bloed afneemt.
Farmacodynamische effecten BYETTA verbetert de glykemische controle door middel van de onmiddellijke en langdurige effecten van verlaging van zowel de postprandiale als nuchtere glucoseconcentraties bij patiënten met type 2 diabetes.
8 Klinische werkzaamheid De klinische onderzoeken bestonden uit 3945 proefpersonen (2997 behandeld met exenatide), 56% mannen en 44% vrouwen, 319 proefpersonen (230 behandeld met exenatide) waren ≥ 70 jaar oud en 34 proefpersonen (27 behandeld met exenatide) waren ≥ 75 jaar oud.
BYETTA verlaagde het HbA1c en lichaamsgewicht bij patiënten die gedurende 30 weken werden behandeld in drie placebogecontroleerde onderzoeken, ongeacht of BYETTA werd toegevoegd aan metformine, een sulfonylureumderivaat of een combinatie van beide.
Deze verlagingen van HbA1c werden doorgaans waargenomen op 12 weken na aanvang van de behandeling.
Zie tabel 2.
In de groep van patiënten met 10 µg tweemaal daags die beide placebogecontroleerde onderzoeken en de niet- gecontroleerde extensie voltooiden (n = 137) hield de daling van HbA1c aan en bleef het gewichtsverlies doorgaan gedurende ten minste 82 weken.
Tabel 2:
De gecombineerde resultaten van de 30 weken durende placebogecontroleerde onderzoeken (intent-to-treat patiënten)
Placebo
BYETTA 5µg tweemaal daags
BYETTA 10µg tweemaal daags
N Uitgangswaarde HbA1c (%) HbA1c (%) verandering t.o.v. uitgangswaarde
483 8,48 0,08
480 8,42 -0,59
483 8,45 -0,89
Deel van de patiënten (%) die een HbA1c bereikten lager dan 7%
7,9
25,3
33,6
Deel van de patiënten (%) die een HbA1c bereikten lager dan 7% (patiënten die onderzoek voltooiden)
10,0
29,6
38,5
Uitgangswaarde gewicht (kg) Verandering van gewicht t.o.v. uitgangswaarde (kg)
99,26 -0,65
97,10 -1,41
98,11 -1,91
In een 16 weken durend placebo-gecontroleerd onderzoek, werd BYETTA (n=121) of placebo (n=112) toegevoegd aan de bestaande thiazolidinedionbehandeling, met of zonder metformine.
BYETTA (5 µg tweemaal daags gedurende 4 weken, gevolgd door 10 µg tweemaal daags) bereikte een statistisch significante afname t.o.v. uitgangswaarde HbA1c in vergelijking met placebo (-0,8% versus +0,1%) evenals een significante afname van het lichaamsgewicht (-1,5 versus -0,2 kg).
Wanneer BYETTA werd gebruikt in combinatie met een thiazolidinedion was de frequentie van optreden van hypoglykemie vergelijkbaar met dat van placebo in combinatie met een thiazolidinedion.
De ervaring bij patiënten > 65 jaar en bij patiënten met een nierfunctiestoornis is beperkt.
In insuline-comparator onderzoeken, verbeterde BYETTA (5 µg tweemaal daags gedurende 4 weken, gevolgd door 10 µg tweemaal daags) in combinatie met metformine en een sulfonylureumderivaat significant (statistisch en klinisch) de glykemische controle zoals gemeten d.m.v.
HbA1c daling.
Dit behandelingseffect was vergelijkbaar met dat van insuline glargine in een 26 weken durend onderzoek (gemiddelde insulinedosis 24,9 IE/dag met een spreiding van 4-95 IE/dag aan het einde van het onderzoek) en bifasisch insuline aspart in een 52 weken durend onderzoek (gemiddelde insulinedosis 24,4 IE/dag met een spreiding van 3-78 IE/dag, aan het einde van het onderzoek).
BYETTA verlaagde het HbA1c van 8,21 (n=228) en 8,6% (n=222) met 1,13 en 1,01% terwijl insuline glargine dit verlaagde van 8,24 (n=227) met 1,10% en bifasisch insuline aspart van 8,67 (n=224) met 0,86%.
Gewichtsverlies vanaf het oorspronkelijke lichaamsgewicht van 2,3 kg (2,6%) werd bereikt met BYETTA in de 26 weken durende studie en een verlies van 2,5 kg (2,7%) in de 52 weken durende studie terwijl behandeling met insuline werd geassocieerd met gewichtstoename.
Verschillen in de behandeling (BYETTA minus comparator) waren -4,1 kg in de 26 weken durende studie en -5,4 kg in de 52 weken durende studie.
In insuline comparator onderzoeken lieten 7-punts zelfbepaalde bloedglucoseprofielen (vóór en na de maaltijden en om 3 uur ‘ s nachts) significant afgenomen
9 glucosewaarden zien vergeleken bij insuline in de postprandiale perioden na BYETTA-injectie.
De bloedglucosewaarden voor de maaltijd waren over het algemeen lager bij patiënten die insuline namen in vergelijking tot BYETTA.
Gemiddelde dagelijkse bloedglucosewaarden waren vergelijkbaar voor BYETTA en insuline.
In deze studies was het optreden van hypoglykemie vergelijkbaar voor BYETTA en insulinebehandeling.
BYETTA heeft geen nadelige effecten op lipidenparameters laten zien.
Een trend van een afname van de triglyceriden is waargenomen bij gewichtsverlies.
Klinische onderzoeken met BYETTA duidden op een verbeterde bètacelfunctie aan de hand van maten als de beoordeling met het homeostasemodel van de bètacelfunctie (homeostasis model assessment for beta-cell function, HOMA-B) en de pro-insuline/insulineratio.
Een farmacodynamisch onderzoek bij patiënten met type 2 diabetes (n=13) liet een herstel zien van eerste fase insuline secretie en verbeterde tweede fase insuline secretie als respons op een intraveneuze bolus van glucose.
Een afname in het lichaamsgewicht werd geconstateerd bij patiënten behandeld met BYETTA onafhankelijk van het optreden van misselijkheid hoewel de afname groter was in de groep met misselijkheid (gemiddelde afname 2,4 kg versus 1,7 kg) in de lange termijn gecontroleerde onderzoeken t/m 52 weken.
Toediening van exenatide heeft aangetoond de voedselinname te verlagen als gevolg van verminderde eetlust en verhoogde verzadiging.
5.2 Farmacokinetische eigenschappen
Absorptie Na subcutane toediening aan patiënten met type 2 diabetes bereikt exenatide mediane piekplasmaconcentraties in 2 uur.
De gemiddelde piekconcentratie van exenatide (Cmax) bedroeg 211 pg/ml en de algehele gemiddelde oppervlakte onder de curve (AUC0-oneindig) bedroeg 1036 pg • h/ml na subcutane toediening van een 10 μ g dosis exenatide.
Blootstelling aan exenatide nam proportioneel toe binnen het therapeutische dosisbereik van 5 μ g tot 10 μ g.
Een vergelijkbare blootstelling wordt bereikt met subcutane toediening van exenatide in de buik, dij of arm.
Verdeling Het gemiddelde verdelingsvolume van exenatide na subcutane toediening van een enkelvoudige dosis exenatide bedraagt 28 l.
Afbraak en eliminatie Uit niet-klinische onderzoeken is gebleken dat exenatide hoofdzakelijk wordt geëlimineerd door glomerulaire filtratie met daaropvolgende proteolytische afbraak.
In klinische onderzoeken bedroeg de gemiddelde klaring van exenatide 9 l/uur en de gemiddelde terminale halfwaardetijd bedraagt 2,4 uur.
Deze farmacokinetische kenmerken van exenatide zijn onafhankelijk van de dosis.
Speciale populaties Patiënten met nierinsufficiëntie Bij patiënten met lichte (creatinineklaring 50 tot 80 ml/min) of matige nierinsufficiëntie (creatinineklaring 30 tot 50 ml/min) was de klaring van exenatide licht verminderd in vergelijking met de klaring bij personen met normale nierfunctie (afname met 13% bij lichte en met 36% bij matige nierinsufficiëntie).
De klaring was significant verminderd met 84% bij patiënten met terminale nierziekte die werden gedialyseerd (zie rubriek 4.2).
Patiënten met leverinsufficiëntie Er is geen farmacokinetisch onderzoek uitgevoerd bij patiënten met leverinsufficiëntie.
Exenatide wordt voornamelijk geklaard door de nier; daarom heeft leverfunctiestoornis waarschijnlijk geen invloed op de exenatideconcentraties in het bloed.
Geslacht en ras Geslacht en ras hebben geen klinisch relevante invloed op de farmacokinetiek van exenatide.
10 Ouderen Gegevens bij ouderen zijn beperkt, maar duiden niet op opvallende veranderingen in blootstelling aan exenatide bij een hogere leeftijd tot ongeveer 75 jaar.
Er zijn geen farmacokinetische gegevens voor patiënten > 75 jaar.
Kinderen en adolescenten In een farmacokinetische studie met enkelvoudige dosering bij 13 patiënten met type 2 diabetes tussen de 12 en 16 jaar, resulteerde de toediening van exenatide (5 μ g) in een iets lagere gemiddelde AUC (16% lager) en Cmax (25% lager) vergeleken met die zijn waargenomen bij volwassen patiënten.
5.3 Gegevens uit het preklinisch veiligheidsonderzoek
Niet-klinische gegevens duiden niet op een speciaal risico voor mensen.
Deze gegevens zijn afkomstig van conventionele onderzoeken op het gebied van veiligheidsfarmacologie, toxiciteit bij herhaalde dosering of genotoxiciteit.
Bij vrouwtjesratten die 2 jaar exenatide kregen, werd een verhoogde incidentie van goedaardige C- celadenoma’ s in de schildklier waargenomen bij de hoogste dosis, 250 µg/kg/dag, een dosis die een plasmablootstelling aan exenatide opleverde die 130 maal de klinische blootstelling bij de mens is.
Deze incidentie was niet statistisch significant bij aanpassing voor overleving.
Er was geen tumorigene respons bij mannetjesratten of bij muizen van beide geslachten.
Onderzoeken bij dieren duidden niet op directe schadelijke effecten ten aanzien van vruchtbaarheid of zwangerschap.
Hoge doses exenatide in de periode halverwege de zwangerschapsduur hadden effect op het skelet en verminderden de foetusgroei bij muizen en bij konijnen.
Neonatale groei bleef achter bij muizen die aan hoge doses waren blootgesteld aan het eind van de zwangerschapsduur en tijdens de lactatieperiode.
6.
FARMACEUTISCHE GEGEVENS
6.1 Lijst van hulpstoffen
metacresol mannitol ijsazijnzuur natriumacetaattrihydraat water voor injecties
6.2 Gevallen van onverenigbaarheid
Dit geneesmiddel mag niet worden gemengd met andere geneesmiddelen.
6.3 Houdbaarheid
2 jaar.
Houdbaarheid van pen in gebruik:
30 dagen.
6.4 Speciale voorzorgsmaatregelen bij bewaren
Bewaren in de koelkast (2 ° C – 8 ° C) Niet in de vriezer bewaren.
Bij gebruik Bewaren beneden 25 ° C.
11 De pen mag niet worden bewaard met de naald erop bevestigd.
Plaats de dop terug op de pen om te beschermen tegen licht.
6.5 Aard en inhoud van de verpakking
Een type-I glazen patroon met een (bromobutyl) rubber zuiger, rubber schijf en aluminium verzegeling.
Elke patroon is gemonteerd in een wegwerppen-injector (pen).
Elke voorgevulde pen bevat 60 doses van de steriel bewaarde oplossing (ca.
1,2 ml).
Verpakkingsgrootten van 1 en 3 pennen.
Het kan voorkomen dat niet alle genoemde verpakkingsgrootten in de handel worden gebracht.
Injectienaalden zijn niet bijgesloten.
De volgende zijn voorbeelden van wegwerpnaalden die gebruikt kunnen worden voor de BYETTA pen:
29, 30 of 31 gauge (diameter 0,25 – 0,33 mm) en 12,7, 8 of 5 mm lengte.
6.6 Speciale voorzorgsmaatregelen voor het verwijderen en andere instructies.
De patiënt moet instructie krijgen om na elke injectie de naald weg te gooien.
Alles van het ongebruikte geneesmiddel of afvalmateriaal dient te worden vernietigd in overeenstemming met lokale voorschriften.
Instructies voor gebruik BYETTA dient door één enkel persoon gebruikt te worden.
De instructies voor gebruik van de pen, ingesloten bij de bijsluiter, dienen zorgvuldig gevolgd te worden.
De pen wordt bewaard zonder de naald.
BYETTA dient niet gebruikt te worden indien er deeltjes zichtbaar zijn of indien de oplossing troebel en/of gekleurd is.
BYETTA dat bevroren is geweest, mag niet gebruikt worden.
7.
HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Eli Lilly Nederland B.V., Grootslag 1-5, NL-3991 RA Houten, Nederland.
8.
NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/06/362/001 – 2
9.
DATUM VAN EERSTE VERLENING VAN DE VERGUNNING/HERNIEUWING VAN DE VERGUNNING
20 november 2006
10.
DATUM VAN HERZIENING VAN DE TEKST
12 1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
BYETTA, 10 microgram, oplossing voor injectie, voorgevulde pen
2.
KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING
Elke dosis bevat 10 microgram (µg) synthetische exenatide in 40 microliter (µl), (0,25 mg exenatide per ml).
Hulpstoffen:
Elke dosis bevat 88 µg metacresol.
Dit geneesmiddel bevat minder dan 1 mmol natrium per dosis, d.w.z. in essentie “ natrium-vrij”.
Voor een volledige lijst van hulpstoffen, zie rubriek 6.1.
3.
FARMACEUTISCHE VORM
Oplossing voor injectie, voorgevulde pen.
Heldere, kleurloze oplossing.
4.
KLINISCHE GEGEVENS
4.1 Therapeutische indicaties
BYETTA is geïndiceerd voor de behandeling van diabetes mellitus type 2 in combinatie met metformine en/of een sulfonylureumderivaat bij patiënten bij wie geen adequate glykemische controle werd bereikt bij maximaal verdraagbare doseringen van deze orale behandelingen.
4.2 Dosering en wijze van toediening
Ter verbetering van de verdraagbaarheid dient behandeling met BYETTA te worden gestart met 5 μ g exenatide per dosis tweemaal daags gedurende ten minste één maand.
De dosis van exenatide kan voor verdere verbetering van de glykemische controle vervolgens worden verhoogd tot 10 μ g tweemaal daags.
Doseringen hoger dan 10 μ g tweemaal daags worden niet aanbevolen.
BYETTA is zowel beschikbaar als een 5 μ g of een 10 μ g exenatide per dosis voorgevulde pen.
BYETTA kan worden toegediend op elk gewenst moment binnen de 60 minuten voorafgaand aan de ochtend- en avondmaaltijd (of de twee hoofdmaaltijden, met daartussen een interval van ongeveer 6 uur of langer).
BYETTA mag niet na een maaltijd worden toegediend.
Als er een injectie is vergeten, dient de behandeling met de volgende geplande dosis te worden voortgezet.
Elke dosis moet subcutaan in de dij, buik of bovenarm worden geïnjecteerd.
BYETTA wordt aanbevolen voor gebruik door patiënten met diabetes mellitus type 2 die al metformine en/of een sulfonylureumderivaat krijgen.
Wanneer BYETTA wordt toegevoegd aan behandeling met metformine, kan de huidige dosis metformine worden voortgezet aangezien geen verhoogd risico van hypoglykemie wordt verwacht in vergelijking met metformine alleen.
Wanneer BYETTA wordt toegevoegd aan behandeling met een sulfonylureumderivaat, moet een verlaging van de dosis sulfonylureumderivaat worden overwogen om het risico van hypoglykemie te verlagen (zie rubriek 4.4.).
13 De dosering van BYETTA hoeft niet dagelijks aangepast te worden op basis van zelfcontrole van bloedglucosewaarden.
Echter, het zelf meten van de bloedglucose kan nodig zijn om de dosering van het sulfonylureumderivaat aan te passen.
Er is beperkte ervaring met de combinatie van BYETTA met thiazolidinedionen (zie rubriek 5.1).
Specifieke patiëntgroepen Ouderen BYETTA dient voorzichtig gebruikt te worden.
De dosisverhoging van 5 μ g naar 10 μ g dient met conservatief beleid te gebeuren bij patiënten ouder dan 70 jaar.
De klinische ervaring met patiënten ouder dan 75 jaar is erg beperkt.
Patiënten met nierinsufficiëntie Er is geen doseringsaanpassing van BYETTA noodzakelijk voor patiënten met lichte nierinsufficiëntie (creatinineklaring 50 – 80 ml/min).
Bij patiënten met matige nierinsufficiëntie (creatinineklaring:
30 - 50 ml/min) moet de dosisverhoging van 5 µg naar 10 µg voorzichtig worden uitgevoerd (zie rubriek 5.2).
BYETTA wordt niet aanbevolen voor gebruik door patiënten met terminale nierziekte of ernstige nierinsufficiëntie (creatinineklaring < 30 ml/min) (zie rubriek 4.4).
Patiënten met leverfunctiestoornis Er is geen doseringsaanpassing van BYETTA nodig bij patiënten met leverfunctiestoornis (zie rubriek 5.2).
Kinderen en adolescenten De veiligheid en effectiviteit van exenatide is niet vastgesteld bij patiënten jonger dan 18 jaar (zie rubriek 5.2).
4.3 Contra-indicaties
Overgevoeligheid voor het werkzame bestanddeel of voor één van de hulpstoffen.
4.4 Bijzondere waarschuwingen en voorzorgen bij gebruik
BYETTA mag niet worden gebruikt door patiënten met type 1 diabetes mellitus of voor de behandeling van diabetische ketoacidose.
BYETTA mag niet worden gebruikt bij patiënten met type 2 diabetes mellitus die insuline behandeling nodig hebben als gevolg van disfunctioneren van de bètacellen.
Intraveneuze of intramusculaire injectie van BYETTA wordt niet aanbevolen.
Bij patiënten met terminale nierziekte die worden gedialyseerd, namen de frequentie en ernst van ongewenste gastro-intestinale effecten toe bij toediening van enkelvoudige doses BYETTA 5 μ g.
BYETTA wordt niet aanbevolen voor gebruik door patiënten met terminale nierziekte of ernstige nierinsufficiëntie (creatinineklaring < 30 ml/min).
De klinische ervaring bij patiënten met matige nierinsufficiëntie is erg beperkt.
Er zijn zeldzame, spontaan gemelde voorvallen van een veranderde nierfunctie geweest, waaronder een toegenomen serumkreatinine, nierinsufficiëntie, verslechterd chronisch nierfalen en acuut chronisch nierfalen, waarbij soms hemodialyse nodig was.
Soms betrof dit patiënten die voorvallen ondervonden die invloed kunnen hebben op de hydratatie, waaronder misselijkheid, overgeven, en/of diarree en/of die geneesmiddelen gebruikten waarvan bekend is dat deze de nierfunctie/hydratatiestatus beïnvloeden.
Gelijktijdig gebruikte middelen waren angiotensine- omzettend enzymremmers, angiotensine-II antagonisten, niet-steroïde anti-inflammatoire
14 geneesmiddelen en diuretica.
Omkeerbaarheid van de veranderde nierfunctie is waargenomen bij ondersteunende behandeling en het staken van het gebruik van middelen die mogelijk de oorzaak waren, waaronder BYETTA.
BYETTA is niet onderzocht bij patiënten met ernstige ziekte van het maagdarmstelsel, waaronder gastroparese.
Het gebruik van BYETTA gaat vaak gepaard met gastro-intestinale bijwerkingen, waaronder misselijkheid, braken en diarree.
Daarom wordt het gebruik van BYETTA niet aanbevolen bij patiënten met ernstige gastro-intestinale ziekte.
Er zijn zeldzame, spontaan gemelde voorvallen van acute pancreatitis geweest.
Patiënten dienen geïnformeerd te worden over de karakteristieke kenmerken van acute pancreatitis: aanhoudende, ernstige abdominale pijn.
Genezing van pancreatitis is waargenomen bij ondersteunende behandeling.
Als er een vermoeden van pancreatitis is, dient het gebruik van BYETTA en andere mogelijk verdachte geneesmiddelen gestaakt te worden.
Het gelijktijdige gebruik van BYETTA met insuline, derivaten van D-fenylalanine (meglitiniden) of alfaglucosidaseremmers is niet onderzocht en kan niet worden aanbevolen.
De ervaring bij patiënten met BMI ≤ 25 is beperkt.
Dit geneesmiddel bevat metacresol, wat allergische reacties kan veroorzaken.
Hypoglykemie Bij gebruik van BYETTA in combinatie met een sulfonylureumderivaat was de incidentie van hypoglykemie hoger dan bij placebo in combinatie met een sulfonylureumderivaat.
In klinische studies hadden patiënten met lichte nierinsufficiëntie die een combinatie met een sulfonylureumderivaat kregen, een verhoogd optreden van hypoglykemie vergeleken met patiënten met een normale nierfunctie.
Om het risico van hypoglykemie bij gebruik van een sulfonylureumderivaat te verlagen, dient verlaging van de dosis van het sulfonylureumderivaat te worden overwogen.
Interacties Het vertragende effect van BYETTA op de maaglediging kan de mate en snelheid van de absorptie van oraal toegediende geneesmiddelen verminderen.
BYETTA dient voorzichtig te worden gebruikt bij patiënten die orale geneesmiddelen krijgen waarvoor snelle gastro-intestinale absorptie noodzakelijk is en geneesmiddelen met een smalle therapeutische ratio.
Specifieke aanbevelingen betreffende de inname van deze geneesmiddelen in relatie tot BYETTA worden gegeven in rubriek 4.5.
4.5 Interacties met andere geneesmiddelen en andere vormen van interactie
Het vertragende effect van BYETTA op de maaglediging kan de mate en snelheid van de absorptie van oraal toegediende geneesmiddelen verminderen.
Patiënten die geneesmiddelen krijgen met een smalle therapeutische ratio of geneesmiddelen die zorgvuldige klinische controle vereisen, moeten nauwlettend worden gevolgd.
Deze geneesmiddelen dienen op een gestandaardiseerde manier te worden ingenomen in relatie tot de BYETTA-injectie.
Als dergelijke geneesmiddelen met voedsel moeten worden ingenomen, moet patiënten worden geadviseerd deze, indien mogelijk, in te nemen met een maaltijd waarbij BYETTA niet wordt toegediend.
Voor orale geneesmiddelen die voor de werkzaamheid hoofdzakelijk afhankelijk zijn van drempelconcentraties, zoals antibiotica, moeten patiënten worden geadviseerd deze geneesmiddelen ten minste 1 uur voor de BYETTA-injectie in te nemen.
Het is niet aannemelijk dat BYETTA enig klinisch relevant effect heeft op de farmacokinetiek van metformine of sulfonylureumderivaten.
Daarom is er geen beperking nodig van het tijdstip waarop deze geneesmiddelen dienen te worden ingenomen in relatie tot de BYETTA-injectie.
15 Maagsapresistente recepturen die bestanddelen bevatten die gevoelig zijn voor degradatie in de maag, zoals proton pompremmers, dienen tenminste 1 uur vóór of meer dan 4 uur ná injectie met BYETTA ingenomen te worden.
Paracetamol Paracetamol werd gebruikt als een modelgeneesmiddel voor de beoordeling van het effect van exenatide op de maaglediging.
Wanneer 1000 mg paracetamol werd toegediend met 10 µg BYETTA (0 uur) en 1 uur, 2 uur en 4 uur na injectie van BYETTA, nam de AUC van paracetamol af met respectievelijk 21%, 23%, 24% en 14%, daalde de Cmax met respectievelijk 37%, 56%, 54% en 41%, en nam de tmax toe van 0,6 uur in de controleperiode tot respectievelijk 0,9 uur, 4,2 uur, 3,3 uur en 1,6 uur.
AUC, Cmax en tmax van paracetamol veranderden niet significant wanneer paracetamol 1 uur vóór injectie van BYETTA werd toegediend.
Gebaseerd op deze onderzoeksresultaten is er geen dosisaanpassing vereist voor paracetamol.
HMG-CoA-reductaseremmers AUC en Cmax van lovastatine werden met respectievelijk ongeveer 40% en 28% verlaagd, en Tmax werd met ongeveer 4 uur vertraagd wanneer BYETTA (10 μ g tweemaal daags) gelijktijdig met een enkelvoudige dosis lovastatine (40 mg) werd toegediend in vergelijking met toediening van alleen lovastatine.
In de 30 weken durende placebogecontroleerde klinische onderzoeken ging gelijktijdig gebruik van BYETTA en HMG-CoA-reductaseremmers niet gepaard met consistente veranderingen in lipidenprofielen (zie rubriek 5.1).
Hoewel er geen vooraf vastgestelde aanpassing van de dosis nodig is, dient men bedacht te zijn op mogelijke veranderingen in LDL-C of totaal cholesterol.
Lipidenprofielen dienen regelmatig gecontroleerd te worden.
Digoxine, lisinopril en warfarine Een vertraging in Tmax van ongeveer 2 uur werd waargenomen wanneer digoxine, lisinopril of warfarine 30 min. na exenatide werd toegediend.
Er werden geen klinisch relevante effecten op Cmax of AUC waargenomen.
Echter, sinds de marktintroductie, is verhoogd INR gerapporteerd bij gelijktijdig gebruik van warfarine en BYETTA.
INR dient regelmatig gecontroleerd te worden bij aanvang en dosisverhoging van de BYETTA behandeling bij patiënten die warfarine en/of cumarinederivaten krijgen (zie rubriek 4.8).
Ethinyl estradiol en levonorgestrel De toediening van een combinatie van orale anticonceptiva (30 μ g ethinyl estradiol plus 150 μ g levonorgestrel) één uur voor BYETTA (10 μ g BID) gaf geen veranderingen in de AUC, Cmax of de Cmax van zowel ethinylestradiol als levonorgestrel.
Toediening van orale anticonceptiva 30 minuten na BYETTA had geen effect op de AUC, maar resulteerde in een vermindering van de Cmax van ethinylestradiol met 45% en de Cmax van levonorgestrel met 41% en een vertraging van de Tmax van 2 tot 4 uur door een vertraagde maaglediging.
De vermindering van de Cmax is van beperkte klinische relevantie en een dosisaanpassing van orale anticonceptiva is niet nodig.
4.6 Zwangerschap en borstvoeding
Er zijn geen toereikende gegevens over het gebruik van BYETTA bij zwangere vrouwen.
Uit experimenteel onderzoek bij dieren is reproductietoxiciteit gebleken (zie 5.3).
Het potentiële risico voor de mens is niet bekend.
BYETTA dient niet door zwangere vrouwen te worden gebruikt en het gebruik van insuline wordt aanbevolen.
Indien een patiënt zwanger wenst te worden of indien zwangerschap optreedt, dient behandeling met BYETTA te worden gestaakt.
Het is niet bekend of exenatide bij de mens overgaat in de moedermelk.
BYETTA mag niet worden gebruikt als borstvoeding wordt gegeven.
4.7 Beïnvloeding van de rijvaardigheid en het vermogen om machines te bedienen
Er zijn geen onderzoeken uitgevoerd naar de effecten op de rijvaardigheid en het vermogen om machines te bedienen.
Wanneer BYETTA wordt gebruikt in combinatie met een sulfonylureumderivaat moet patiënten worden geadviseerd voorzorgen te nemen om hypoglykemie
16 tijdens het besturen van voertuigen/deelname aan het verkeer en het gebruik van machines te voorkomen.
4.8 Bijwerkingen
In tabel 1 staan de bijwerkingen die zijn gemeld tijdens fase-3-onderzoeken.
De tabel vermeldt bijwerkingen die optraden met een incidentie van ≥ 5% en zich vaker voordeden bij met BYETTA behandelde patiënten dan bij patiënten behandeld met insuline of placebo.
De tabel vermeldt tevens bijwerkingen die optraden met een incidentie van ≥ 1% en met een statistisch significant hogere en/of ≥ 2 maal zo hoge incidentie bij met BYETTA behandelde patiënten dan bij patiënten behandeld met insuline of placebo.
De reacties zijn hieronder weergegeven als MedDRA-voorkeursterm per systeem/orgaanklasse en absolute frequentie.
Patiëntfrequenties zijn gedefinieerd als: zeer vaak (≥ 1/10) en vaak (≥ 1/100, < 1/10).
Tabel 1:
Bijwerkingen gemeld in langlopende gecontroleerde fase-3-onderzoeken1
Termen voor orgaansysteem/bijwerking
Frequentie van optreden
Reacties
Vaak
Zeer vaak
Voedings- en stofwisselingsstoornissen Hypoglykemie (met metformine en een sulfonylureumderivaat) 2
X
Hypoglykemie (met een sulfonylureumderivaat)
X
Verminderde eetlust Zenuwstelselaandoeningen
X
Hoofdpijn 2 Duizeligheid Maagdarmstelselaandoeningen
X X
Misselijkheid Braken Diarree Dyspepsie Buikpijn Gastro-oesofageale refluxziekte Abdominale distensie Huid- en onderhuidaandoeningen
X X X X
X X X
Hyperhidrose 2 Algemene aandoeningen en toedieningsplaatsstoornissen
X
Schrikachtigheid 2
X
Asthenie
X
N = 1788 met BYETTA behandelde intent-to-treat (ITT) - patiënten.
1 Gegevens afkomstig van comparatorgecontroleerde fase-3-onderzoeken versus placebo, insuline glargine of 30% oplosbaar insuline aspart/70% insuline aspart protamine in kristallijne vorm (bifasisch insuline aspart) waarin de patiënten naast BYETTA of een comparator metformine, thiazolidinedionen of sulfonylureumderivaten kregen toegediend.
2 In met insuline als comparator gecontroleerde onderzoeken waarin metformine en een sulfonylureumderivaat gelijktijdig werden toegediend, was voor patiënten behandeld met insuline en BYETTA de incidentie ten aanzien van deze bijwerkingen vergelijkbaar.
17 Hypoglykemie In onderzoek met patiënten die behandeld werden met BYETTA en een sulfonylureumderivaat (met of zonder metformine), was het optreden van hypoglykemie toegenomen in vergelijking tot placebo (23,5% en 25,2% versus 12,6% en 3,3%) en bleek afhankelijk van de dosering van zowel BYETTA als het sulfonylureum.
De meeste episodes van hypoglykemie waren licht tot matig in intensiteit en alle verdwenen na orale toediening van carbohydraat.
Misselijkheid De meest gemelde bijwerking was misselijkheid.
Van de patiënten behandeld met 5 µg of 10 µg BYETTA maakte over het algemeen 40 - 50% melding van ten minste één episode van misselijkheid.
De meeste episoden van misselijkheid waren licht tot matig van aard en traden dosisafhankelijk op.
Bij voortzetting van de behandeling namen bij de meeste patiënten die in eerste instantie last hadden van misselijkheid, de frequentie en ernst hiervan af.
De incidentie van terugtrekking uit de langlopende gecontroleerde onderzoeken (16 weken of langer) in verband met bijwerkingen was 8% voor patiënten behandeld met BYETTA, 3% voor patiënten behandeld met placebo en 1% voor patiënten behandeld met insuline.
De meest voorkomende bijwerkingen bij patiënten behandeld met BYETTA die leidden tot terugtrekking waren misselijkheid (4% van de patiënten) en braken (1%).
Van de patiënten behandeld met placebo of insuline trok < 1% zich terug in verband met misselijkheid of braken.
Na 82 weken werden gedurende de open-label-extensie-onderzoeken vergelijkbare typen bijwerkingen waargenomen bij met BYETTA behandelde patiënten als bij de controletrials.
Reacties op de injectieplaats Reacties op de injectieplaats zijn gemeld bij ongeveer 5,1% van de proefpersonen die BYETTA kregen in langlopende (16 weken of langer) gecontroleerde onderzoeken.
Deze reacties waren doorgaans licht van aard en leidden gewoonlijk niet tot stopzetting van BYETTA.
Immunogeniciteit Overeenkomstig de potentieel immunogene eigenschappen van geneesmiddelen op basis van eiwitten en peptiden kunnen patiënten na behandeling met BYETTA antilichamen tegen exenatide ontwikkelen.
Bij de meeste patiënten die antilichamen ontwikkelen, dalen de antilichaamtiters na verloop van tijd en blijven laag gedurende de 82 weken.
Over het geheel genomen was het percentage antilichaampositieve patiënten in de verschillende klinische onderzoeken consistent.
Bij patiënten die antilichamen tegen exenatide ontwikkelden, kwamen de aantallen en typen bijwerkingen overeen met die van degenen zonder antilichamen tegen exenatide.
In de drie placebogecontroleerde onderzoeken had bij 30 weken (n = 963) 38% van de patiënten lage titers van antilichamen tegen exenatide.
In deze groep was de mate van glykemische controle (HbA1c) over het algemeen vergelijkbaar met die bij degenen zonder antilichaamtiters.
Nog eens 6% van de patiënten had hogere antilichaamtiters bij 30 weken.
Ongeveer de helft van deze 6% (3% van het totale aantal patiënten dat BYETTA in de gecontroleerde onderzoeken kreeg toegediend) had geen duidelijke glykemische respons op BYETTA; de rest had een glykemische respons die overeenkwam met die van patiënten zonder antilichamen.
In twee met insuline als comparator gecontroleerde onderzoeken (n = 475) werden vergelijkbare werkzaamheid en bijwerkingen waargenomen bij met BYETTA behandelde patiënten met en zonder antilichaamtiters.
Onderzoek van antilichaampositieve monsters van één langlopend niet-gecontroleerd onderzoek liet geen significante kruisreactiviteit zien met soortgelijke endogene peptiden (glucagon of GLP-1).
Spontane meldingen Sinds marktintroductie van BYETTA zijn de volgende additionele bijwerkingen gemeld:
Immuunsysteemaandoeningen: anafylactische reactie, zeer zelden.
18 Voedings- en stofwisselingsstoornissen: uitdroging, in het algemeen als gevolg van misselijkheid, braken, en/of diarree.
Zenuwstelselaandoeningen: stoornis in de smaakgewaarwording, slaperigheid.
Maagdarmstelselaandoeningen: ructus, obstipatie, flatulentie, acute pancreatitis (zie rubriek 4.4).
Nier-en urinewegstoornissen: veranderde nierfunctie, waaronder acuut nierfalen, verslechterd chronisch nierfalen, nierinsufficiëntie, toegenomen serumkreatinine (zie rubriek 4.4).
Huid- en onderhuidaandoeningen: vlekkerige of pukkelvormige huiduitslag, jeuk, urticaria, angioneurotisch-oedeem,
Onderzoeken: international normalised ratio (INR) verhoogd met gelijktijdig gebruik van warfarine, in sommige rapportages geassocieerd met bloedingen (zie rubriek 4.5).
4.9 Overdosering
Klachten en verschijnselen van een overdosis kunnen onder meer zijn ernstige misselijkheid, ernstig braken en snel dalende bloedglucoseconcentraties.
In geval van een overdosis moet de aangewezen ondersteunende behandeling (mogelijk parenteraal) worden gestart afhankelijk van de klinische klachten en verschijnselen van de patiënt.
5.
FARMACOLOGISCHE EIGENSCHAPPEN
5.1 Farmacodynamische eigenschappen
Farmacotherapeutische categorie: overige bloedglucoseverlagende geneesmiddelen, met uitzondering van insulines, ATC-code:
A10BX04.
Werkingsmechanisme Exenatide is een incretinemimeticum dat een aantal antihyperglykemische werkingen vertoont van glucagonachtig peptide-1 (glucagon-like peptide-1, GLP-1).
De aminozuurvolgorde van exenatide overlapt gedeeltelijk die van humaan GLP-1.
Het is aangetoond dat exenatide in vitro bindt aan de bekende humane GLP-1-receptor en deze activeert; het werkingsmechanisme ervan wordt gemedieerd door cyclisch AMP en/of andere intracellulaire signaleringsroutes.
Exenatide verhoogt de secretie van insuline door pancreatische bètacellen op een glucose-afhankelijke basis.
Als bloedglucoseconcentraties dalen, neemt de insulineafgifte af.
Wanneer exenatide werd gebruikt in combinatie met metformine alleen, werd geen toename in het optreden van hypoglykemie gezien in vergelijking tot placebo in combinatie met metformine.
Dit zou veroorzaakt kunnen worden door het glucose-afhankelijke insulinotropisch mechanisme (zie rubriek 4.4).
Exenatide onderdrukt de glucagonafgifte, waarvan bekend is dat deze veel te hoog is bij type 2 diabetes.
Lagere glucagonconcentraties leiden tot verminderde hepatische glucoseafgifte.
Echter exenatide vermindert niet de normale glucagonrespons en andere hormonale reacties op hypoglykemie.
Exenatide vertraagt de maaglediging waardoor de snelheid van opname van de maaltijdafkomstige glucose in het bloed afneemt..
Farmacodynamische effecten BYETTA verbetert de glykemische controle door middel van de onmiddellijke en langdurige effecten van verlaging van zowel de postprandiale als nuchtere glucoseconcentraties bij patiënten met type 2 diabetes.
19 Klinische werkzaamheid De klinische onderzoeken bestonden uit 3945 proefpersonen (2997 behandeld met exenatide), 56% mannen en 44% vrouwen, 319 proefpersonen (230 behandeld met exenatide) waren ≥ 70 jaar oud en 34 proefpersonen (27 behandeld met exenatide) waren ≥ 75 jaar oud.
BYETTA verlaagde het HbA1c en lichaamsgewicht bij patiënten die gedurende 30 weken werden behandeld in drie placebogecontroleerde onderzoeken, ongeacht of BYETTA werd toegevoegd aan metformine, een sulfonylureumderivaat of een combinatie van beide.
Deze verlagingen van HbA1c werden doorgaans waargenomen op 12 weken na aanvang van de behandeling.
Zie tabel 2.
In de groep van patiënten met 10 µg tweemaal daags die beide placebogecontroleerde onderzoeken en de niet- gecontroleerde extensie voltooiden (n = 137) hield de daling van HbA1c aan en bleef het gewichtsverlies doorgaan gedurende ten minste 82 weken.
Tabel 2:
De gecombineerde resultaten van de 30 weken durende placebogecontroleerde onderzoeken (intent-to-treat patiënten)
Placebo
BYETTA 5µg tweemaal daags
BYETTA 10µg tweemaal daags
N Uitgangswaarde HbA1c (%) HbA1c (%) verandering t.o.v. uitgangswaarde
483 8,48 0,08
480 8,42 -0,59
483 8,45 -0,89
Deel van de patiënten (%) die een HbA1c bereikten lager dan 7%
7,9
25,3
33,6
Deel van de patiënten (%) die een HbA1c bereikten lager dan 7% (patiënten die onderzoek voltooiden)
10,0
29,6
38,5
Uitgangswaarde gewicht (kg) Verandering van gewicht t.o.v. uitgangswaarde (kg)
99,26 -0,65
97,10 -1,41
98,11 -1,91
In een 16 weken durend placebo-gecontroleerd onderzoek, werd BYETTA (n=121) of placebo (n=112) toegevoegd aan de bestaande thiazolidinedionbehandeling, met of zonder metformine.
BYETTA (5 µg tweemaal daags gedurende 4 weken, gevolgd door 10 µg tweemaal daags) bereikte een statistisch significante afname t.o.v. uitgangswaarde HbA1c in vergelijking met placebo (-0,8% versus +0,1%) evenals een significante afname van het lichaamsgewicht (-1,5 versus -0,2 kg).
Wanneer BYETTA werd gebruikt in combinatie met een thiazolidinedion was de frequentie van optreden van hypoglykemie vergelijkbaar met dat van placebo in combinatie met een thiazolidinedion.
De ervaring bij patiënten > 65 jaar en bij patiënten met nierfunctiestoornis is beperkt.
In insuline-comparator onderzoeken, verbeterde BYETTA (5 µg tweemaal daags gedurende 4 weken, gevolgd door 10 µg tweemaal daags) in combinatie met metformine en een sulfonylureumderivaat significant (statistisch en klinisch) de glykemische controle zoals gemeten d.m.v.
HbA1c daling.
Dit behandelingseffect was vergelijkbaar met dat van insuline glargine in een 26 weken durend onderzoek (gemiddelde insulinedosis 24,9 IE/dag met een spreiding van 4-95 IE/dag aan het einde van het onderzoek) en bifasisch insuline aspart in een 52 weken durend onderzoek (gemiddelde insulinedosis 24,4 IE/dag met een spreiding van 3-78 IE/dag, aan het einde van het onderzoek).
BYETTA verlaagde het HbA1c van 8,21 (n=228) en 8,6% (n=222) met 1,13 en 1,01% terwijl insuline glargine dit verlaagde van 8,24 (n=227) met 1,10% en bifasisch insuline aspart van 8,67 (n=224) met 0,86%.
Gewichtsverlies vanaf het oorspronkelijke lichaamsgewicht van 2,3 kg (2,6%) werd bereikt met BYETTA in de 26 weken durende studie en een verlies van 2,5 kg (2,7%) in de 52 weken durende studie terwijl behandeling met insuline werd geassocieerd met gewichtstoename.
Verschillen in de behandeling (BYETTA minus comparator) waren -4,1 kg in de 26 weken durende studie en - 5,4 kg in de 52 weken durende studie.
In insuline comparator onderzoeken lieten 7-punts zelfbepaalde
20 bloedglucoseprofielen (vóór en na de maaltijden en om 3 uur ‘ s nachts) significant afgenomen glucosewaarden zien vergeleken bij insuline in de postprandiale perioden na BYETTA-injectie.
De bloedglucosewaarden voor de maaltijd waren over het algemeen lager bij patiënten die insuline namen in vergelijking tot BYETTA.
Gemiddelde dagelijkse bloedglucosewaarden waren vergelijkbaar voor BYETTA en insuline.
In deze studies was het optreden van hypoglykemie vergelijkbaar voor BYETTA en insulinebehandeling.
BYETTA heeft geen nadelige effecten op lipidenparameters laten zien.
Een trend van een afname van de triglyceriden is waargenomen bij gewichtsverlies.
Klinische onderzoeken met BYETTA duidden op een verbeterde bètacelfunctie aan de hand van maten als de beoordeling met het homeostasemodel van de bètacelfunctie (homeostasis model assessment for beta-cell function, HOMA-B) en de pro-insuline/insulineratio.
Een farmacodynamisch onderzoek bij patiënten met type 2 diabetes (n=13) liet een herstel zien van eerste fase insuline secretie en verbeterde tweede fase insuline secretie als respons op een intraveneuze bolus van glucose.
Een afname in het lichaamsgewicht werd geconstateerd bij patiënten behandeld met BYETTA onafhankelijk van het optreden van misselijkheid hoewel de afname groter was in de groep met misselijkheid (gemiddelde afname 2,4 kg versus 1,7 kg) in de lange termijn gecontroleerde onderzoeken t/m 52 weken.
Toediening van exenatide heeft aangetoond de voedselinname te verlagen als gevolg van verminderde eetlust en verhoogde verzadiging.
5.2 Farmacokinetische eigenschappen
Absorptie Na subcutane toediening aan patiënten met type 2 diabetes bereikt exenatide mediane piekplasmaconcentraties in 2 uur.
De gemiddelde piekconcentratie van exenatide (Cmax) bedroeg 211 pg/ml en de algehele gemiddelde oppervlakte onder de curve (AUC0-oneindig) bedroeg 1036 pg • h/ml na subcutane toediening van een 10 μ g dosis exenatide.
Blootstelling aan exenatide nam proportioneel toe binnen het therapeutische dosisbereik van 5 μ g tot 10 μ g.
Een vergelijkbare blootstelling wordt bereikt met subcutane toediening van exenatide in de buik, dij of arm.
Verdeling Het gemiddelde verdelingsvolume van exenatide na subcutane toediening van een enkelvoudige dosis exenatide bedraagt 28 l.
Afbraak en eliminatie Uit niet-klinische onderzoeken is gebleken dat exenatide hoofdzakelijk wordt geëlimineerd door glomerulaire filtratie met daaropvolgende proteolytische afbraak.
In klinische onderzoeken bedroeg de gemiddelde klaring van exenatide 9 l/uur en de gemiddelde terminale halfwaardetijd bedraagt 2,4 uur.
Deze farmacokinetische kenmerken van exenatide zijn onafhankelijk van de dosis.
Speciale populaties Patiënten met nierinsufficiëntie Bij patiënten met lichte (creatinineklaring 50 tot 80 ml/min) of matige nierinsufficiëntie (creatinineklaring 30 tot 50 ml/min) was de klaring van exenatide licht verminderd in vergelijking met de klaring bij personen met normale nierfunctie (afname met 13% bij lichte en met 36% bij matige nierinsufficiëntie).
De klaring was significant verminderd met 84% bij patiënten met terminale nierziekte die werden gedialyseerd (zie rubriek 4.2).
Patiënten met leverinsufficiëntie Er is geen farmacokinetisch onderzoek uitgevoerd bij patiënten met leverinsufficiëntie.
Exenatide wordt voornamelijk geklaard door de nier; daarom heeft leverfunctiestoornis waarschijnlijk geen invloed op de exenatideconcentraties in het bloed.
21 Geslacht en ras Geslacht en ras hebben geen klinisch relevante invloed op de farmacokinetiek van exenatide.
Ouderen Gegevens bij ouderen zijn beperkt, maar duiden niet op opvallende veranderingen in blootstelling aan exenatide bij een hogere leeftijd tot ongeveer 75 jaar.
Er zijn geen farmacokinetische gegevens voor patiënten > 75 jaar.
Kinderen en adolescenten In een farmacokinetische studie met enkelvoudige dosering bij 13 patiënten met type 2 diabetes tussen de 12 en 16 jaar, resulteerde de toediening van exenatide (10 μ g) in een iets lagere gemiddelde AUC (16% lager) en Cmax (25% lager) vergeleken met die zijn waargenomen bij volwassen patiënten.
5.3 Gegevens uit het preklinisch veiligheidsonderzoek
Niet-klinische gegevens duiden niet op een speciaal risico voor mensen.
Deze gegevens zijn afkomstig van conventionele onderzoeken op het gebied van veiligheidsfarmacologie, toxiciteit bij herhaalde dosering of genotoxiciteit.
Bij vrouwtjesratten die 2 jaar exenatide kregen, werd een verhoogde incidentie van goedaardige C - celadenoma’ s in de schildklier waargenomen bij de hoogste dosis, 250 µg/kg/dag, een dosis die een plasmablootstelling aan exenatide opleverde die 130 maal de klinische blootstelling bij de mens is.
Deze incidentie was niet statistisch significant bij aanpassing voor overleving.
Er was geen tumorigene respons bij mannetjesratten of bij muizen van beide geslachten.
Onderzoeken bij dieren duidden niet op directe schadelijke effecten ten aanzien van vruchtbaarheid of zwangerschap.
Hoge doses exenatide in de periode halverwege de zwangerschapsduur hadden effect op het skelet en verminderden de foetusgroei bij muizen en bij konijnen.
Neonatale groei bleef achter bij muizen die aan hoge doses waren blootgesteld aan het eind van de zwangerschapsduur en tijdens de lactatieperiode.
6.
FARMACEUTISCHE GEGEVENS
6.1 Lijst van hulpstoffen
metacresol mannitol ijsazijnzuur natriumacetaattrihydraat water voor injecties
6.2 Gevallen van onverenigbaarheid
Dit geneesmiddel mag niet worden gemengd met andere geneesmiddelen.
6.3 Houdbaarheid
2 jaar.
Houdbaarheid van pen in gebruik:
30 dagen.
6.4 Speciale voorzorgsmaatregelen bij bewaren
Bewaren in de koelkast (2 ° C – 8 ° C) Niet in de vriezer bewaren.
22 Bij gebruik Bewaren beneden 25 ° C.
De pen mag niet worden bewaard met de naald erop bevestigd.
Plaats de dop terug op de pen om te beschermen tegen licht.
6.5 Aard en inhoud van de verpakking
Een type-I glazen patroon met een (bromobutyl) rubber zuiger, rubber schijf en aluminium verzegeling.
Elke patroon is gemonteerd in een wegwerppen-injector (pen).
Elke voorgevulde pen bevat 60 doses van de steriel bewaarde oplossing (ca.
2,4 ml).
Verpakkingsgrootten van 1 en 3 pennen.
Het kan voorkomen dat niet alle genoemde verpakkingsgrootten in de handel worden gebracht.
Injectienaalden zijn niet bijgesloten.
De volgende zijn voorbeelden van wegwerpnaalden die gebruikt kunnen worden voor de BYETTA pen:
29, 30 of 31 gauge (diameter 0,25 – 0,33 mm) en 12,7, 8 of 5 mm lengte.
6.6 Speciale voorzorgsmaatregelen voor het verwijderen en andere instructies.
De patiënt moet instructie krijgen om na elke injectie de naald weg te gooien.
Alles van het ongebruikte geneesmiddel of afvalmateriaal dient te worden vernietigd in overeenstemming met lokale voorschriften.
Instructies voor gebruik BYETTA dient door één enkel persoon gebruikt te worden.
De instructies voor gebruik van de pen, ingesloten bij de bijsluiter, dienen zorgvuldig gevolgd te worden.
De pen wordt bewaard zonder de naald.
BYETTA dient niet gebruikt te worden indien er deeltjes zichtbaar zijn of indien de oplossing troebel en/of gekleurd is.
BYETTA dat bevroren is geweest, mag niet gebruikt worden.
7.
HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Eli Lilly Nederland B.V., Grootslag 1-5, NL-3991 RA Houten, Nederland.
8.
NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/06/362/003 – 4
9.
DATUM VAN EERSTE VERLENING VAN DE VERGUNNING/HERNIEUWING VAN DE VERGUNNING
20 november 2006
10.
DATUM VAN HERZIENING VAN DE TEKST
23 BIJLAGE II
A.
HOUDERS VAN DE VERGUNNINGEN VOOR DE VERVAARDIGING VERANTWOORDELIJK VOOR VRIJGIFTE
B.
VOORWAARDEN VERBONDEN AAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
24 A.
HOUDERS VAN DE VERGUNNINGEN VOOR DE VERVAARDIGING VERANTWOORDELIJK VOOR VRIJGIFTE
Naam en adres van de fabrikant verantwoordelijk voor vrijgifte
Lilly Pharma Fertigung und Distribution GmbH & Co.
KG Teichweg 3 35396 Giessen Duitsland
B.
VOORWAARDEN VERBONDEN AAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
• AAN DE HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN GESTELDE VOORWAARDEN OF BEPERKINGEN TEN AANZIEN VAN DE AFLEVERING EN HET GEBRUIK
Aan medisch voorschrift onderworpen geneesmiddel
• VOORWAARDEN OF BEPERKINGEN MET BETREKKING TOT EEN VEILIG EN DOELTREFFEND GEBRUIK VAN HET GENEESMIDDEL
Niet van toepassing.
• ANDERE VOORWAARDEN
De houder van de vergunning dient ervoor in te staan dat het Farmacovigilantiesysteem op orde is en functioneert voordat het product op de markt komt en zolang als het product op de markt in gebruik is.
25 BIJLAGE III
ETIKETTERING EN BIJSLUITER
26 A.
ETIKETTERING
27 GEGEVENS DIE OP DE BUITENVERPAKKING MOETEN WORDEN VERMELD:
{DOOS VAN ÉÉN} {DOOS VAN DRIE}
1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
BYETTA 5 microgram oplossing voor injectie, voorgevulde pen Exenatide
2.
GEHALTE AAN WERKZA(A)M(E) BESTANDDE(E)L(EN)
Elke dosis bevat 5 microgram exenatide.
3.
LIJST VAN HULPSTOFFEN
Mannitol, ijsazijnzuur, natriumacetaattrihydraat, water voor injecties.
Bevat metacresol.
Zie bijsluiter voor verdere informatie.
4.
FARMACEUTISCHE VORM EN INHOUD
Oplossing voor injectie, voorgevulde pen.
1 pen (60 doses) 3 pennen (3x 60 doses)
5.
WIJZE VAN GEBRUIK EN TOEDIENINGSWEG(EN)
Subcutaan gebruik.
Voor gebruik de bijsluiter en de gebruikershandleiding van de pen lezen.
6.
EEN SPECIALE WAARSCHUWING DAT HET GENEESMIDDEL BUITEN HET BEREIK EN ZICHT VAN KINDEREN DIENT TE WORDEN GEHOUDEN
Buiten het bereik en zicht van kinderen houden.
7.
ANDERE SPECIALE WAARSCHUWING(EN), INDIEN NODIG
Als de verzegeling is verbroken vóór het eerste gebruik, neem dan contact op met uw apotheker.
8.
UITERSTE GEBRUIKSDATUM
EXP (MM/JJJJ) Gooi de pen weg 30 dagen na eerste gebruik.
28 9.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR DE BEWARING
Bewaren in de koelkast Niet in de vriezer bewaren.
Eenmaal in gebruik:
Tot en met 30 dagen te bewaren beneden 25 ° C.
Niet bewaren met een daarop bevestigde naald.
Plaats de dop weer terug op de pen om te beschermen tegen licht.
10.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR HET VERWIJDEREN VAN NIET-GEBRUIKTE GENEESMIDDELEN OF DAARVAN AFGELEIDE AFVALSTOFFEN (INDIEN VAN TOEPASSING)
11.
NAAM EN ADRES VAN DE HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Eli Lilly Nederland B.V.
Grootslag 1-5, 3991 RA Houten Nederland
12.
NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/06/362/001 EU/1/06/362/002
13.
PARTIJNUMMER
Lot (Nr.)
14.
ALGEMENE INDELING VOOR DE AFLEVERING
Geneesmiddel op medisch voorschrift.
15.
INSTRUCTIES VOOR GEBRUIK
16.
INFORMATIE IN BRAILLE
Byetta 5
29 GEGEVENS DIE TEN MINSTE OP PRIMAIRE KLEINVERPAKKINGEN MOETEN WORDEN VERMELD
{ETIKET VOORGEVULDE PEN}
1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL EN DE TOEDIENINGWEG(EN)
BYETTA 5 µg injectie Exenatide Subcutaan gebruik
2.
WIJZE VAN TOEDIENING
3.
UITERSTE GEBRUIKSDATUM
EXP (MM/JJJJ)
4.
PARTIJNUMMER
Lot (Nr.).
5.
INHOUD UITGEDRUKT IN GEWICHT, VOLUME OF EENHEID
60 doses (1,2 ml)
6.
OVERIGE
30 GEGEVENS DIE OP DE BUITENVERPAKKING MOETEN WORDEN VERMELD:
{DOOS VAN ÉÉN} {DOOS VAN DRIE}
1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
BYETTA 10 microgram oplossing voor injectie, voorgevulde pen Exenatide
2.
GEHALTE AAN WERKZA(A)M(E) BESTANDDE(E)L(EN)
Elke dosis bevat 10 microgram exenatide.
3.
LIJST VAN HULPSTOFFEN
Mannitol, ijsazijnzuur, natriumacetaattrihydraat, water voor injecties.
Bevat metacresol.
Zie bijsluiter voor verdere informatie.
4.
FARMACEUTISCHE VORM EN INHOUD
Oplossing voor injectie, voorgevulde pen 1 pen (60 doses) 3 pennen (3 x 60 doses)
5.
WIJZE VAN GEBRUIK EN TOEDIENINGSWEG(EN)
Subcutaan gebruik.
Voor gebruik de bijsluiter en gebruikershandleiding van de pen lezen.
6.
EEN SPECIALE WAARSCHUWING DAT HET GENEESMIDDEL BUITEN HET BEREIK EN ZICHT VAN KINDEREN DIENT TE WORDEN GEHOUDEN
Buiten het bereik en zicht van kinderen houden.
7.
ANDERE SPECIALE WAARSCHUWING(EN), INDIEN NODIG
Als de verzegeling is verbroken vóór het eerste gebruik, neem dan contact op met uw apotheker.
8.
UITERSTE GEBRUIKSDATUM
EXP (MM/JJJJ) Gooi de pen weg 30 dagen na eerste gebruik.
31 9.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR DE BEWARING
Bewaren in de koelkast Niet in de vriezer bewaren.
Eenmaal in gebruik:
Tot en met 30 dagen te bewaren beneden 25 ° C.
Niet bewaren met een op de pen bevestigde naald.
Plaats de dop weer terug op de pen om te beschermen tegen licht.
10.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR HET VERWIJDEREN VAN NIET-GEBRUIKTE GENEESMIDDELEN OF DAARVAN AFGELEIDE AFVALSTOFFEN (INDIEN VAN TOEPASSING)
11.
NAAM EN ADRES VAN DE HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Eli Lilly Nederland B.V.
Grootslag 1-5, 3991 RA Houten Nederland
12.
NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/06/362/003 EU/1/06/362/004
13.
PARTIJNUMMER
Lot (Nr.)
14.
ALGEMENE INDELING VOOR DE AFLEVERING
Geneesmiddel op medisch voorschrift.
15.
INSTRUCTIES VOOR GEBRUIK
16.
INFORMATIE IN BRAILLE
Byetta 10
32 GEGEVENS DIE TEN MINSTE OP PRIMAIRE KLEINVERPAKKINGEN MOETEN WORDEN VERMELD
{ETIKET VOORGEVULDE PEN}
1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL EN DE TOEDIENINGWEG(EN)
BYETTA 10 µg injectie Exenatide Subcutaan gebruik
2.
WIJZE VAN TOEDIENING
3.
UITERSTE GEBRUIKSDATUM
EXP (MM/JJJJ)
4.
PARTIJNUMMER
Lot (Nr).
5.
INHOUD UITGEDRUKT IN GEWICHT, VOLUME OF EENHEID
60 doses (2,4 ml)
6.
OVERIGE
33 B.
BIJSLUITER
34 BIJSLUITER:
INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER
BYETTA 5 microgram oplossing voor injectie, voorgevulde pen BYETTA 10 microgram oplossing voor injectie, voorgevulde pen (exenatide)
Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel.
- Bewaar deze bijsluiter.
Het kan nodig zijn om deze nog eens door te lezen.
- Heeft u nog vragen, raadpleeg dan uw arts of apotheker.
- Dit geneesmiddel is aan u persoonlijk voorgeschreven.
Geef dit geneesmiddel niet door aan
anderen.
Dit geneesmiddel kan schadelijk voor hen zijn, zelfs als de verschijnselen dezelfde zijn als waarvoor u het geneesmiddel heeft gekregen.
- Wanneer één van de bijwerkingen ernstig wordt of als er bij u een bijwerking optreedt die niet in
deze bijsluiter is vermeld, raadpleeg dan uw arts of apotheker.
In deze bijsluiter:
1.
Wat is BYETTA en waarvoor wordt het gebruikt 2.
Wat u moet weten voordat u BYETTA gebruikt 3.
Hoe wordt BYETTA gebruikt 4.
Mogelijke bijwerkingen 5.
Hoe bewaart u BYETTA 6.
Aanvullende informatie
1.
WAT IS BYETTA EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT
BYETTA is een te injecteren geneesmiddel dat wordt gebruikt ter verbetering van de bloedsuikerregulering bij volwassenen met type 2 (niet-insulineafhankelijke) diabetes mellitus.
BYETTA wordt gebruikt met andere antidiabetische geneesmiddelen, zoals metformine en/of sulfonylureumderivaten.
Uw arts schrijft u nu BYETTA voor als een aanvullend geneesmiddel om uw bloedsuiker beter te kunnen reguleren.
Blijf uw dieet en bewegingsprogramma voortzetten.
U heeft diabetes doordat uw lichaam niet voldoende insuline aanmaakt om de hoeveelheid suiker in uw bloed te reguleren of doordat uw lichaam niet in staat is om de insuline goed te gebruiken.
BYETTA helpt uw lichaam om de productie van insuline te verhogen wanneer uw bloedsuiker hoog is.
2.
WAT U MOET WETEN VOORDAT U BYETTA GEBRUIKT
Gebruik BYETTA niet:
- als u allergisch (overgevoelig) bent voor exenatide of voor één van de andere bestanddelen van
BYETTA, vermeld aan het eind van deze bijsluiter.
Wees extra voorzichtig met BYETTA:
- Wanneer u BYETTA in combinatie met een sulfonylureumderivaat gebruikt, aangezien dan een
lage bloedsuiker (hypoglykemie) kan optreden.
Raadpleeg uw arts of apotheker als u twijfelt of een van uw andere geneesmiddelen een sulfonylureumderivaat bevat.
- BYETTA moet onder de huid worden geïnjecteerd en niet in een ader of in de spier.
35
- Als u ernstige problemen heeft met de lediging van uw maag (waaronder gastroparese) of de
vertering van voedsel.
Het gebruik van BYETTA wordt niet aanbevolen als u ernstige problemen heeft met de maag (waaronder gastroparese) of de vertering van voedsel.
BYETTA vertraagt de lediging van de maag zodat voedsel uw maag langzamer passeert.
- Het gebruik van BYETTA met insulines wordt niet aanbevolen.
- Er is weinig ervaring met BYETTA bij patiënten met nierproblemen.
Het gebruik van BYETTA
wordt niet aanbevolen indien u een ernstige nierziekte heeft of dialyse ondergaat.
- Er is geen ervaring met BYETTA bij kinderen en adolescenten jonger dan 18 jaar.
Daarom wordt
BYETTA niet aanbevolen in deze leeftijdsgroep.
Gebruik met andere geneesmiddelen:
BYETTA vertraagt de maaglediging en kan invloed hebben op geneesmiddelen die de maag snel moeten passeren.
Vraag uw arts of het tijdstip waarop u eventuele tabletten inneemt (bijvoorbeeld antibiotica), moet worden veranderd.
Tabletten die u met voedsel moet innemen, kunnen mogelijk het best worden ingenomen met een maaltijd waarbij BYETTA niet wordt toegediend.
Vertel uw arts of apotheker als u andere geneesmiddelen gebruikt of kort geleden heeft gebruikt.
Dit geldt ook voor geneesmiddelen die u zonder voorschrift kunt krijgen.
Gebruik van BYETTA met voedsel en drank:
Gebruik BYETTA op elk gewenst moment in de 60 minuten (1 uur) vóór uw maaltijd.
(Zie 'Hoe wordt BYETTA gebruikt').
Gebruik BYETTA niet na de maaltijd.
Zwangerschap en borstvoeding:
Het is niet bekend of BYETTA schade kan toebrengen aan uw ongeboren kind.
Vertel het uw arts indien u zwanger bent, denkt zwanger te zijn, of zwanger wenst te worden aangezien BYETTA niet gebruikt dient te worden tijdens de zwangerschap.
Het is niet bekend of BYETTA overgaat in de moedermelk.
BYETTA dient niet gebruikt te worden indien u borstvoeding geeft.
Vraag uw arts of apotheker om advies voordat u een geneesmiddel inneemt.
Rijvaardigheid en het gebruik van machines:
Als u BYETTA gebruikt in combinatie met een sulfonylureumderivaat, kan er een lage bloedsuiker (hypoglykemie) optreden.
Hypoglykemie kan uw concentratievermogen verminderen.
Houd rekening met dit mogelijke probleem in alle situaties waarin u uzelf en anderen in gevaar kunt brengen (bijv. bij het autorijden of het bedienen van machines).
Belangrijke informatie over enkele bestanddelen van BYETTA:
Dit geneesmiddel bevat minder dan 1 mmol natrium per dosering, d.w.z. in essentie “ natrium-vrij”.
Dit geneesmiddel bevat metacresol wat allergische reacties kan veroorzaken.
3.
HOE WORDT BYETTA GEBRUIKT
Volg bij gebruik van BYETTA nauwgezet het advies van uw arts of diabetesverpleegkundige.
Raadpleeg bij twijfel uw arts, diabetesverpleegkundige of apotheker.
36 Er zijn twee varianten van BYETTA verkrijgbaar:
BYETTA 5 microgram (µg) en BYETTA 10 microgram (µg).
Het is mogelijk dat uw arts BYETTA 5 µg tweemaal daags voorschrijft om de behandeling te starten.
Nadat u 30 dagen BYETTA 5 µg tweemaal daags heeft gebruikt, kan uw arts uw dosis verhogen tot BYETTA 10 µg tweemaal daags.
Met één injectie met uw voorgevulde pen dient u uw dosis toe.
Verander uw dosis niet tenzij uw arts dat heeft gezegd.
BYETTA moet worden geïnjecteerd op een willekeurig tijdstip in de 60 minuten (1 uur) vóór uw ochtend- en avondmaaltijd, of vóór uw twee hoofdmaaltijden van de dag met daartussen een interval van ongeveer 6 uur of langer.
Gebruik BYETTA niet na uw maaltijd.
BYETTA wordt onder de huid (subcutane injectie) van uw bovenbeen (dij), buik (abdomen) of bovenarm geïnjecteerd.
U hoeft uw suikerspiegels niet dagelijks te controleren om de dosering van BYETTA te bepalen.
Echter, indien u ook een sulfonylureumderivaat gebruikt, kan uw arts u vragen om uw bloedsuikerspiegels te controleren om de dosering van het sulfonylureumderivaat aan te passen.
Zie de meegeleverde gebruikershandleiding voor de pen voor instructies voor gebruik van de BYETTA-pen.
Uw arts of verpleegkundige moet u leren hoe u BYETTA moet injecteren vóór u het voor de eerste keer gebruikt.
Injectienaalden zijn niet bijgesloten.
Hier volgen voorbeelden van naalden voor eenmalig gebruik die met uw BYETTA-pen kunnen worden gebruikt: • 29 (dun), 30 of 31 (dunner) gauge (diameter 0,25 – 0,33 mm) en • 12,7, 8 of 5 mm lengte.
Vraag uw arts of verpleegkundige welke naalddikte en -lengte voor u het best is.
Gebruik voor elke injectie een nieuwe naald en gooi deze na elk gebruik weg.
Dit geneesmiddel is voor u persoonlijk; deel een BYETTA-pen nooit met anderen.
Wat u moet doen als u meer BYETTA heeft gebruikt dan u zou mogen:
Als u te veel BYETTA gebruikt, kan het zijn dat u onmiddellijk medische behandeling nodig heeft.
Te veel BYETTA kan misselijkheid, braken, duizeligheid of verschijnselen van een lage bloedsuiker veroorzaken.
Wat u moet doen wanneer u bent vergeten BYETTA te gebruiken:
Als u een dosis BYETTA mist, sla deze dosis dan over en dien uw volgende dosis toe op het eerstvolgende voorgeschreven tijdstip.
Neem geen dubbele dosis of verhoog de hoeveelheid van uw volgende dosis niet om een vergeten dosis in te halen.
Als u stopt met gebruik van BYETTA:
Als u het gevoel heeft dat u beter met BYETTA kunt stoppen, raadpleeg dan uw arts.
Als u stopt met het gebruik van BYETTA kan dit invloed hebben op uw bloedsuikerspiegels.
Als u nog vragen heeft over het gebruik van dit geneesmiddel, vraag dan uw arts, diabetesverpleegkundige of apotheker.
4.
MOGELIJKE BIJWERKINGEN
Zoals alle geneesmiddelen kan BYETTA bijwerkingen veroorzaken, hoewel niet iedereen deze bijwerkingen krijgt.
37 Zeer vaak, meer dan één op de tien patiënten had er last van: misselijkheid, (misselijkheid komt het meest voor bij het eerste gebruik van BYETTA, maar bij de meeste patiënten verdwijnt dit na enige tijd), braken of diarree.
Wanneer BYETTA wordt gebruikt met een geneesmiddel dat een sulfonylureumderivaat bevat, kunnen episodes van lage bloedsuiker (hypoglykemie) zeer vaak optreden (over het algemeen licht tot matig).
Het kan nodig zijn de dosis van uw sulfonylureumbevattende geneesmiddel te verlagen zolang u BYETTA gebruikt.
De klachten en verschijnselen van een lage bloedsuikerspiegel kunnen onder meer zijn: hoofdpijn, slaperigheid, zwakte, duizeligheid, verwardheid, prikkelbaarheid, honger, snelle hartslag, transpireren en schrikachtigheid.
Uw arts moet u vertellen wat u moet doen bij een lage bloedsuikerspiegel.
Vaak, minder dan 1 op de 10 maar meer dan 1 op de 100 patiënten had er last van: duizeligheid, hoofdpijn, verminderde eetlust, schrikachtigheid, pijn in de maagstreek, opzwellen, maag- en darmproblemen, verhoogde transpiratie, verlies van energie en kracht, of zuurbranden, reacties op de injectieplaats (roodheid).
Daarnaast zijn enkele andere bijwerkingen gemeld: angio oedeem, overgevoeligheid (huiduitslag, jeuk en snel opzwellen van de weefsels van hals, gezicht, mond of keel), afname in nierfunctie, uitdroging, soms met een afname van de nierfunctie, vreemde smaak in de mond, slaperigheid, obstipatie, oprispingen, flatulentie.
Veranderingen in INR (meting van bloedverdunning) zijn gemeten wanneer gelijktijdig toegediend met warfarine.
Gevallen van pancreatitis zijn gemeld (symptomen van o.a. aanhoudende, ernstige pijn in de buikstreek).
Zeer zelden zijn enkele ernstige allergische reacties (anafylaxie) gemeld.
U dient onmiddellijk uw arts in te lichten als u een van de volgende symptomen ervaart: • Opgezwollen gezicht, tong of keel • Problemen met slikken • Galbulten en problemen met ademen
BYETTA kan uw eetlust, de hoeveelheid voedsel die u eet en uw gewicht verminderen.
Wanneer één van de bijwerkingen ernstig wordt of als er bij u een bijwerking optreedt die niet in deze bijsluiter is vermeld, raadpleeg dan uw arts of apotheker.
5.
HOE BEWAART U BYETTA
Buiten het bereik en zicht van kinderen houden.
Gebruik BYETTA niet meer na de vervaldatum die op het etiket en de doos vermeld staat.
Bewaren in de koelkast (2 ° C -8 ° C).
Zodra de BYETTA-pen in gebruik is genomen, moet deze bewaard worden beneden 25 ° C.
Plaats de dop weer terug op de pen om te beschermen tegen licht.
Niet in de vriezer bewaren.
Gooi een BYETTA-pen altijd weg als deze bevroren is geweest.
Gebruik een BYETTA-pen niet langer dan 30 dagen.
Gooi een gebruikte BYETTA-pen na 30 dagen weg, zelfs als er nog wat geneesmiddel in de pen zit.
Gebruik BYETTA niet als u vaste deeltjes in de oplossing bemerkt, of als deze troebel of gekleurd is.
Bewaar de BYETTA-pen niet met een daarop bevestigde naald.
Als de naald erop blijft zitten, kan er geneesmiddel uit de pen lekken of kunnen er luchtbellen in de patroon komen.
38 Medicijnen dienen niet weggegooid te worden via het afvalwater of huishoudelijk afval.
Vraag uw apotheker wat u met medicijnen moet doen die niet meer nodig zijn.
Deze maatregelen helpen het milieu te beschermen.
6.
AANVULLENDE INFORMATIE
Wat bevat BYETTA
- Het werkzame bestanddeel is exenatide.
- Twee voorgevulde pennen zijn beschikbaar: één met dosisafgifte van 5 microgram (μ g) en één met
10 microgram (μ g).
- Elke dosis van BYETTA 5 microgram oplossing voor injectie bevat 5 microgram exenatide in
20 microliter.
- Elke dosis van BYETTA 10 microgram oplossing voor injectie bevat 10 microgram exenatide in
40 microliter.
- Elke milliliter (ml) van de oplossing voor injectie bevat 0,25 milligram (mg) exenatide.
- De andere bestanddelen zijn metacresol (44 microgram/dosis in BYETTA 5 microgram oplossing
voor injectie en 88 microgram/dosis in BYETTA 10 microgram oplossing voor injectie), mannitol, ijsazijnzuur, natriumacetaattrihydraat en water voor injectie.
Hoe ziet BYETTA er uit en wat is de inhoud van de verpakking
BYETTA is een heldere en kleurloze vloeistof (oplossing voor injectie) in een glazen patroon in een pen.
Wanneer de pen leeg is, kunt u hem niet meer gebruiken.
Elke pen bevat 60 doses voor twee injecties per dag gedurende 30 dagen.
De pen is verkrijgbaar in verpakkingsgrootten van 1 of 3 pennen.
Niet alle genoemde verpakkingsgrootten worden in de handel gebracht.
Houder van de vergunning voor het in de handel brengen:
Eli Lilly Nederland B.V., Grootslag 1-5, NL-3991 RA Houten, Nederland.
Fabrikant:
Lilly Pharma Fertigung und Distribution GmbH & Co.
KG, Teichweg 3, D- 35396 Giessen, Duitsland.
39 Neem voor alle informatie met betrekking tot dit geneesmiddel contact op met de lokale vertegenwoordiger van de registratiehouder:
Belgique/België/Belgien Eli Lilly Benelux S.A/N.V.
Tél. / Tel.: +32-(0) 2 548 84 84
Luxembourg/Luxemburg Eli Lilly Benelux S.A/N.V.
Tél. / Tel.: +32-(0) 2 548 84 84
ÐÑÐ»Ð³Ð°ÑÐ¸Ñ Ð¢Ð "ÐÐ»Ð¸ ÐÐ¸Ð»Ð¸ ÐÐµÐ´ÐµÑÐ»Ð°Ð½Ð´ "Ð.Ð. - ÐÑÐ»Ð³Ð°ÑÐ¸Ñ ÑÐµÐ». + 359 2 491 41 40
Magyarország Lilly Hungária Kft.
Tel: + 36 1 328 5100
Č eská republika ELI LILLY Č R, s.r.o.
Tel: + 420 234 664 111
Malta Charles de Giorgio Ltd.
Tel: + 356 25600 500
Danmark Eli Lilly Danmark A/S Tlf: +45 45 26 60 00
Nederland Eli Lilly Nederland B.V.
Tel: + 31-(0) 30 60 25 800
Deutschland Lilly Deutschland GmbH Tel. + 49-(0) 6172 273 2222
Norge Eli Lilly Norge A.S Tlf: + 47 22 88 18 00
Eesti Eli Lilly Holdings Limited Eesti filiaal Tel: +3726441100
Österreich Eli Lilly Ges.m.b.H Tel: +43-(0) 1 711 780
Ελλάδα ΦΑΡΜΑΣΕΡΒ -ΛΙΛΛΥ Α .Ε .Β .Ε Τηλ: +30 210 629 4600
Polska Eli Lilly Polska Sp. z o.o.
Tel.: +48 (0) 22 440 33 00
España Lilly S.A.
Tel: + 34 91 663 50 00
Portugal Lilly Portugal - Produtos Farmacêuticos, Lda Tel: +351 21 4126600
France Lilly France S.A.
Tél.: +33-(0)1 55 49 34 34
România Eli Lilly România S.R.L.
Tel: + 40 21 4023000
Ireland Eli Lilly and Co.
(Ireland) Limited, Tel: +353-(0) 1 661 4377
Slovenija Eli Lilly, farmacevtska druž ba, d.o.o.
Tel: +386 (0)1 580 00 10
Ísland Icepharma hf.
Simi: + 354 540 8000
Slovenská republika Eli Lilly Slovakia, s.r.o.
Tel: + 421 220 663 111
Italia Eli Lilly Italia S.p.A.
Tel: + 39-055 42571
Suomi/Finland Oy Eli Lilly Finland Ab Puh/Tel: + 358-(0) 9 85 45 250
Κύπρος Phadisco Ltd Τηλ: +357 22 715000
Sverige Eli Lilly Sweden AB Tel: +46 (0) 8 737 88 00
Latvija
United Kingdom
40 Eli Lilly Holdings Limited pā rstā vniecī ba Latvijā Tel: +371 67364000
Eli Lilly and Company Limited Tel: +44-(0) 1256 315999
Lietuva Eli Lilly Holdings Limited atstovybė Tel. +370 (5) 2649600
Deze bijsluiter is voor de laatste keer goedgekeurd in XXX.
Gedetailleerde informatie over dit geneesmiddel is beschikbaar op de website van het Europese Geneesmiddelen Bureau (EMEA)http://www.emea.europa.eu /
41 GEBRUIKERSHANDLEIDING PEN
Rubriek 1 WAT U DIENT TE WETEN OVER UW BYETTA PEN
Lees deze rubriek volledig voordat u begint.
Ga daarna naar Rubriek 2 – Starten met gebruik
BYETTA 5 microgram oplossing voor injectie, voorgevulde pen (exenatide)
Lees deze instructies aandachtig VOORDAT u uw BYETTA pen gebruikt.
Lees ook de BYETTA bijsluiter, deze is bijgevoegd in de BYETTA penverpakking.
U dient uw pen op de juiste manier te gebruiken om zoveel mogelijk profijt uit BYETTA te halen.
Het niet volledig opvolgen van deze instructies kan leiden tot bijvoorbeeld een verkeerde dosis, een gebroken pen of een infectie.
Deze instructies vervangen niet het gesprek met uw zorgverlener over uw medische conditie of uw behandeling.
Indien u problemen heeft met het gebruik van uw BYETTA pen, neem dan contact op met uw zorgverlener.
BELANGRIJKE INFORMATIE OVER UW BYETTA PEN
• BYETTA wordt twee maal per dag geïnjecteerd, de pen bevat voldoende geneesmiddel voor 30 dagen.
U hoeft geen dosis af te meten, de pen meet elke dosis voor u af. • DIT GENEESMIDDEL NIET OVERHEVELEN VAN DE PEN NAAR EEN INJECTIESPUIT. • Als een onderdeel van uw pen kapot of beschadigd lijkt te zijn, gebruik de pen dan niet. • Gebruik van deze pen door blinde of slechtziende personen wordt niet aanbevolen.
Hulp van iemand die geoefend is in het juiste gebruik van de pen is noodzakelijk. • Gezondheidszorgmedewerkers of andere zorgverleners dienen de lokale voorschriften of de voorschriften van de instelling op te volgen ten aanzien van de omgang met naalden. • Volg de instructies voor een hygiënische injectietechniek zoals aanbevolen door uw zorgverlener. • Volg rubriek 2 alleen om een nieuwe pen vóór het eerste gebruik klaar te maken. • Rubriek 3 van deze handleiding dient gevolgd te worden voor elke injectie.
OVER INJECTIENAALDEN
Welke soorten naalden kunnen gebruikt worden met mijn BYETTA pen? • Injectienaalden zijn niet inbegrepen.
Hier volgen voorbeelden van naalden voor éénmalig gebruik die met uw BYETTA-pen kunnen worden gebruikt:
- 29 (dun), 30 of 31 (dunner) gauge (diameter 0,25-0,33 mm) en
- 12,7 - 8 -, of 5 mm lengte.
Vraag uw zorgverlener welke naalddikte en -lengte voor u het best is.
Dien ik voor elke injectie een nieuwe naald te gebruiken? • Ja.
Gebruik geen gebruikte naalden.
42 • Verwijder de naald direct na elke injectie.
Dit helpt weglekken van BYETTA en vorming van luchtbellen voorkomen, vermindert verstopping van de naald en minimaliseert het risico op infectie. • Druk nooit op de injectieknop, tenzij er een naald op de pen is bevestigd.
Hoe gooi ik mijn naalden weg? • Gooi gebruikte naalden weg in een prikbestendige container of volgens de aanwijzingen van uw zorgverlener. • Gooi de pen niet weg met een daarop bevestigde naald.
Deel uw pen of naalden niet met anderen.
BEWAREN VAN UW BYETTA PEN
Hoe moet ik mijn BYETTA pen bewaren? • Bewaren in de koelkast (2 ° C tot 8 ° C). • Niet in de vriezer bewaren.
Gooi een BYETTA-pen altijd weg als deze bevroren is geweest. • Eenmaal in gebruik, moet uw BYETTA-pen bewaard worden beneden 25 ° C. • Plaats de pendop terug op de pen om deze te beschermen tegen licht. • Bewaar de BYETTA-pen niet met de naald er nog op.
Als de naald erop blijft zitten, kan het geneesmiddel uit de BYETTA-pen lekken of kunnen er luchtbellen in de patroon komen.
Houd uw pen en naalden buiten het bereik en het zicht van kinderen.
Hoe lang kan ik een BYETTA pen gebruiken? • Gebruik een BYETTA-pen slechts 30 dagen na het klaarmaken van een nieuwe pen voor het eerste gebruik.
Doe een gebruikte Byetta-pen na 30 dagen weg, zelfs als er nog geneesmiddel achterblijft in de pen. • Noteer de datum waarop u de pen voor het eerst gebruikt en de datum 30 dagen later in de ruimte hieronder:
Datum van eerste gebruik:
Datum waarop pen dient te worden weggegooid:
• Gebruik BYETTA niet na de vervaldatum die op het etiket en doos vermeld staat.
Hoe moet ik mijn BYETTA pen schoonmaken? • Veeg de buitenkant van de pen indien nodig met een schone vochtige doek af. • Tijdens normaal gebruik kunnen er witte deeltjes verschijnen op de buitenste punt van de patroon.
U mag deze met een wattenstokje met alcohol of een alcoholdoekje verwijderen.
Zie ook de bijgevoegde BYETTA bijsluiter.
Voor meer informatie, neem contact op met uw zorgverlener.
Rubriek 2 STARTEN MET GEBRUIK
Lees en volg de instructies in deze rubriek alleen nadat u rubriek 1 -Wat u dient te weten over uw BYETTA pen - heeft gelezen.
Maak uw pen klaar vlak voordat u hem voor de eerste keer gaat gebruiken.
Volg het – klaarmaken van nieuwe pen – slechts éénmaal.
Voor standaard gebruik, het – klaarmaken van nieuwe pen – niet herhalen.
Indien u dat wel herhaalt, zal uw BYETTA op zijn vóór de 30 dagen gebruikstermijn.
BYETTA PEN ONDERDELEN
43 Blauwe Pen Dop NAALD ONDERDELEN (Naalden niet inbegrepen)
Patroon
BYETTA Etiket Vloeistof DOSEERVENSTER
Doseer Doseer Venster Knop SYMBOLEN
Injectie Knop
gereed om doseerknop uit te trekken gereed om op de juiste dosis in te stellen klaar voor het injecteren van 5 µg Buitenste
Binnenste
Naald
Papieren
doseerknop
ingedrukt en
Naald Naald
Beschermlaagje
gereed om opnieuw in te
Beschermer Beschermer
stellen
KLAARMAKEN VAN NIEUWE PEN – DOE DIT SLECHTS ÉÉNMAAL
STAP A Controleer de Pen
• Was uw handen voor gebruik. • Controleer het etiket van de pen om u ervan te verzekeren dat het uw BYETTA-pen van 5 µg is. • Trek de blauwe dop van de pen.
Controleer BYETTA in de patroon.
De vloeistof moet helder, kleurloos en vrij van vaste deeltjes zijn.
Gebruik de pen niet als dit niet het geval is.
Let op:
Een kleine luchtbel in de patroon is normaal.
STAP B Bevestig de Naald
• Verwijder het papieren beschermlaagje van de buitenste naaldbescherming. • Duw de naald met de bescherming erom recht op de pen, schroef daarna de naald erop tot hij stevig vast zit.
44 • Trek de buitenste naaldbescherming eraf.
Gooi deze niet weg.
De buitenste naaldbeschermer zal worden gebruikt als u de naald van de pen verwijderd na de injectie.
• Verwijder de binnenste naaldbescherming en gooi deze weg.
Een kleine druppel vloeistof kan verschijnen.
Dit is normaal.
STAP C Dosis instellen
•
Controleer of
in het doseervenster zichtbaar is.
Is dit niet het geval, draai dan de
doseerknop met de wijzers van de klok mee tot het niet verder kan en zichtbaar is.
in het doseervenster
•
Trek de doseerknop uit tot het niet verder kan en
in het doseervenster zichtbaar is.
•
Draai de doseerknop met de wijzers van de klok mee tot het niet verder kan en doseervenster zichtbaar is.
Zorg ervoor dat de 5 met de streep eronder zichtbaar is in centrum van het doseervenster.
in het het
Opmerking:
Indien u de knop niet met de klok mee kan draaien tot de Vragen, nummer 8, in rubriek 4 van deze gebruikshandleiding.
, zie Vaak Gestelde
STAP D Klaarmaken van de Pen
• Richt de naald omhoog en weg bij u vandaan.
45 seconden
DUW & HOUD VAST • Gebruik uw duim om de injectieknop stevig in te drukken tot het niet verder kan.
Houd de injectieknop ingedrukt en tel langzaam tot 5. • Indien u geen stroompje of enkele druppels uit de punt van de naald ziet komen, herhaal dan Stappen C & D.
•
Het klaarmaken van de pen is gereed wanneer
zichtbaar is in het centrum van het
doseervenster EN wanneer u een stroompje of enkele druppels uit de punt van de naald heeft zien komen.
Opmerking:
Indien u na 4 pogingen nog geen vloeistof heeft gezien, zie Vaak Gestelde Vragen, nummer 3, Rubriek 4 van deze gebruikershandleiding.
STAP E Voltooi Klaarmaken Nieuwe Pen
•
Draai de doseerknop met de wijzers van de klok mee tot het niet verder kan en doseervenster zichtbaar is.
in het
• Het Klaarmaken van de Nieuwe Pen is nu gereed.
Herhaal rubriek 2 niet voor elk standaard gebruik.
Als u dit wel voor elk standaard gebruik herhaalt, heeft u niet genoeg BYETTA in uw pen voor 30 dagen. • U bent nu klaar voor uw eerste dosis BYETTA. • Ga naar Rubriek 3, Stap 3, voor instructies hoe u uw eerste standaard dosis dient te injecteren.
Opmerking:
Indien u niet de doseerknop kan draaien, zie Vaak Gestelde Vragen, nummer 8, Rubriek 4 van deze gebruikershandleiding.
Rubriek 3 STANDAARD GEBRUIK
Nu dat u uw nieuwe pen klaar gemaakt heeft, volg Rubriek 3 voor al uw injecties.
46 STAP 1 Controleer de Pen
• Was uw handen voor gebruik. • Controleer het etiket van de pen om u ervan te verzekeren dat het uw pen van 5 µg is. • Trek de blauwe dop van de pen.
• Controleer BYETTA in de patroon. • De vloeistof moet helder, kleurloos en vrij van vaste deeltjes zijn.
Gebruik de pen niet als dit niet het geval is.
Opmerking:
Een kleine luchtbel is niet schadelijk voor u en heeft ook geen invloed op uw dosis.
STAP 2 Bevestig de Naald
• Verwijder het papieren beschermlaagje van de buitenste naaldbescherming. • Duw de naald met de bescherming erom recht op de pen, schroef daarna de naald erop tot hij stevig vast zit.
• Trek de buitenste naaldbescherming eraf.
Gooi deze niet weg.
De buitenste naaldbeschermer zal worden gebruikt als u de naald van de pen verwijderd na de injectie.
• Verwijder de binnenste naaldbescherming en gooi deze weg.
Een kleine druppel vloeistof kan verschijnen.
Dit is normaal.
47 STAP 3 Dosis instellen
•
Controleer of
in het doseervenster zichtbaar is.
Is dit niet het geval, draai dan de
doseerknop met de wijzers van de klok mee tot het niet verder kan en zichtbaar is.
in doseervenster
•
Trek de doseerknop uit tot het niet verder kan en
in het doseervenster zichtbaar is.
•
Draai de doseerknop met de wijzers van de klok mee tot het niet verder kan en doseervenster zichtbaar is.
Zorg ervoor dat de 5 met de streep eronder zichtbaar is in het centrum van het doseervenster.
in het
Opmerking:
Indien u de knop niet met de klok mee kan draaien tot de Vragen, nummer 8, in rubriek 4 van deze gebruikshandleiding.
, zie Vaak Gestelde
STAP 4 Injecteer de dosis
• Neem de pen stevig in uw hand. • Breng de naald in de huid met behulp van de door uw zorgverlener aanbevolen hygiënische injectietechniek.
seconden
48 DUWEN EN VASTHOUDEN • Druk met uw duim stevig op de injectieknop tot het niet verder kan.
Houd dan de injectieknop stevig ingedrukt en tel langzaam tot 5 om de volledige dosis toe te dienen. • Verwijder de naald uit de huid.
•
De injectie is voltooid wanneer
verschijnt in het centrum van het doseervenster.
• De pen is nu klaar om opnieuw te worden ingesteld.
Opmerking: als er na de injectie een aantal druppels BYETTA uit de naald lekt, is de injectieknop niet helemaal ingedrukt geweest.
Zie ‘ Vaak Gestelde Vragen’, nummer 4, in Rubriek 4 van de gebruikershandleiding.
STAP 5 De Pen opnieuw instellen
•
Draai de doseerknop met de wijzers van de klok mee tot het niet verder kan en doseervenster zichtbaar is.
in het
Opmerking: als u de doseerknop niet kunt draaien of uw pen lekt, is niet uw volledige dosis toegediend.
Zie Vaak Gestelde Vragen, nummer 4 en 8, in Rubriek 4 van deze gebruikershandleiding.
STAP 6 Verwijderen en weggooien van de naald
• Verwijder de naald na elke injectie. • Plaats voorzichtig de buitenste naaldbescherming terug over de naald.
• Draai de naald los. • Plaats de blauwe pendop terug op de pen voor het bewaren.
49 • Gooi de naalden altijd weg in een prikbestendige container of zoals geïnstrueerd door uw zorgverlener.
STAP 7 Bewaren van de pen tot de volgende dosis
• Bewaar uw pen op de juiste manier.
(Zie Bewaren van uw Byetta Pen in Rubriek 1 van deze gebruikershandleiding voor meer informatie). • Wanneer het tijd is voor uw volgende standaarddosis, ga naar Rubriek 3, Stap 1, en herhaal Stap 1 tot 7.
Rubriek 4 VAAK GESTELDE VRAGEN
1.
Moet ik voor elke dosis de procedure ‘ Klaarmaken van nieuwe pen’ volgen? • Nee.
Het ‘ Klaarmaken van nieuwe pen’ hoeft maar één keer gedaan te worden, vlak voor het eerste gebruik van elke nieuwe pen. • Het doel van deze procedure is om er zeker van te zijn dat uw BYETTA pen klaar is voor gebruik voor de volgende 30 dagen. • Als u 'Klaarmaken van nieuwe pen' voor elk standaard gebruik herhaalt, heeft u niet genoeg BYETTA in uw pen voor 30 dagen.
De kleine hoeveelheid die bij het klaarmaken van de nieuwe pen wordt verbruikt, heeft geen invloed op de voorraad BYETTA voor 30 dagen.
2.
Hoe komt het dat er luchtbellen in de patroon zitten? • Een kleine luchtbel is normaal.
Deze is niet schadelijk voor u en heeft ook geen invloed op uw dosis. • Als de pen wordt bewaard met een daarop bevestigde naald, kunnen er luchtbellen ontstaan in de patroon.
Bewaar de pen niet met de naald er nog op.
3.
Wat moet ik doen als er geen BYETTA uit de punt van de naald komt na 4 pogingen van het klaarmaken van een nieuwe pen? • Plaats voorzichtig de buitenste naaldbescherming over de naald terug en verwijder de naald.
Draai los en gooi op de juiste manier weg. • Bevestig een nieuwe naald en herhaal Klaarmaken van Nieuwe Pen, Stap B tot E, in Rubriek 2 van deze gebruikershandleiding.
Zodra u enkele druppels of een stroompje vloeistof uit de punt van de naald ziet komen, is de voorbereiding voltooid.
4.
Hoe komt het dat ik BYETTA na een injectie uit de naald zie lekken?
Na voltooiing van een injectie kan een enkele druppel achterblijven.
Dit is normaal.
Als u meer dan één druppel ziet: • Is het mogelijk dat u niet uw volledige dosis heeft gekregen.
Dien niet nog een dosis toe.
Vraag uw zorgverlener hoe om te gaan met een gedeeltelijke dosis. • Om dit te voorkomen bij uw volgende dosis, houd de injectieknop stevig ingedrukt en tel langzaam tot 5 (zie Rubriek 3, Stap 4:
Injecteer de Dosis).
50 5.
Wat betekenen de pijlen
De pijlen betekenen dat u klaar bent voor de volgende stap.
Deze pijlen om de doseerknop uit te trekken of te draaien in de volgende stap.
Dit symbool doseerknop is ingedrukt en de pen klaar is om opnieuw ingesteld te worden.
geven de richting aan betekent dat de
6.
Hoe weet ik wanneer de injectie is voltooid?
De injectie is voltooid wanneer:
• U de injectieknop stevig en helemaal heeft ingedrukt tot het niet verder kan en • U langzaam tot 5 heeft geteld terwijl u de injectieknop ingedrukt houdt en de naald nog steeds in uw huid is en •
Het symbool
zichtbaar is in het midden van het doseervenster
7.
Waar moet ik BYETTA injecteren?
BYETTA dient geïnjecteerd te worden in uw buik, dij, of bovenarm volgens de injectiemethode zoals uw zorgverlener dat u geadviseerd heeft.
Voorkant
Achterkant
8.
Ik kan de doseerknop niet uittrekken, draaien of indrukken.
Wat moet ik doen?
Controleer het symbool in het doseervenster.
Volg de stappen naast het bijbehorende symbool.
Als in doseervenster zichtbaar is: •
Trek dan de doseerknop uit tot
verschijnt.
Als in het doseervenster zichtbaar is en de doseerknop kan niet worden gedraaid: • De patroon in uw BYETTA pen bevat mogelijk niet voldoende vloeistof voor een volledige dosis.
Er blijft altijd een kleine hoeveelheid BYETTA in de patroon achter.
Als de patroon nog maar een kleine hoeveelheid bevat of leeg lijkt, zorg dan voor een nieuwe BYETTA-pen.
Als
en een deel van de
in het doseervenster zichtbaar is en de doseerknop niet kan
worden ingedrukt: • De doseerknop was niet helemaal gedraaid.
Blijf draaien met de wijzers van de klok mee tot in het midden van het doseervenster verschijnt.
Als een deel van de
en een deel van
in het doseervenster zichtbaar is en de doseerknop
kan niet ingedrukt worden: • De naald kan verstopt, gebogen of niet correct bevestigd zijn. • Bevestig een nieuwe naald.
Zorg ervoor dat de naald er recht op zit en helemaal is vastgedraaid. • Druk de injectieknop stevig en helemaal in.
BYETTA zou nu uit de punt van de naald moeten komen.
Als in het doseervenster zichtbaar is en de doseerknop kan niet worden gedraaid: • De injectieknop is niet helemaal ingedrukt geweest en er is geen volledige dosis toegediend.
Vraag uw zorgverlener om advies hoe om te gaan met een gedeeltelijke dosis.
51 • Volg deze stappen om uw pen opnieuw in te stellen voor uw volgende injectie:
- Druk de injectieknop stevig en helemaal in tot het niet verder kan.
Blijf de injectieknop
ingedrukt houden en tel langzaam tot 5.
Draai vervolgens de doseerknop met de wijzers van de
klok mee tot
in het doseervenster verschijnt.
- Als u de doseerknop niet kunt draaien, is de naald mogelijk verstopt.
Vervang de naald en
herhaal de stap hierboven.
- Zorg dat u bij uw volgende dosis de injectieknop stevig ingedrukt houdt en langzaam tot 5
telt voordat u de naald uit de huid verwijdert.
Zie ook de bijgevoegde bijsluiter.
Voor meer informatie, raadpleeg uw zorgverlener.
52 GEBRUIKERSHANDLEIDING PEN
Rubriek 1 WAT U DIENT TE WETEN OVER UW BYETTA PEN
Lees deze rubriek volledig voordat u begint.
Ga daarna naar Rubriek 2 – Starten met gebruik
BYETTA 10 microgram oplossing voor injectie, voorgevulde pen (exenatide)
Lees deze instructies aandachtig VOORDAT u uw BYETTA pen gebruikt.
Lees ook de BYETTA bijsluiter, deze is bijgevoegd in de BYETTA penverpakking.
U dient uw pen op de juiste manier te gebruiken om zoveel mogelijk profijt uit BYETTA te halen.
Het niet volledig opvolgen van deze instructies kan leiden tot bijvoorbeeld een verkeerde dosis, een gebroken pen of een infectie.
Deze instructies vervangen niet het gesprek met uw zorgverlener over uw medische conditie of uw behandeling.
Indien u problemen heeft met het gebruik van uw BYETTA pen, neem dan contact op met uw zorgverlener.
BELANGRIJKE INFORMATIE OVER UW BYETTA PEN
• BYETTA wordt twee maal per dag geïnjecteerd, de pen bevat voldoende geneesmiddel voor 30 dagen.
U hoeft geen dosis af te meten, de pen meet elke dosis voor u af. • DIT GENEESMIDDEL NIET OVERHEVELEN VAN DE PEN NAAR EEN INJECTIESPUIT. • Als een onderdeel van uw pen kapot of beschadigd lijkt te zijn, gebruik de pen dan niet. • Gebruik van deze pen door blinde of slechtziende personen wordt niet aanbevolen.
Hulp van iemand die geoefend is in het juiste gebruik van de pen is noodzakelijk. • Gezondheidszorgmedewerkers of andere zorgverleners dienen de lokale voorschriften of de voorschriften van de instelling op te volgen ten aanzien van de omgang met naalden. • Volg de instructies voor een hygiënische injectietechniek zoals aanbevolen door uw zorgverlener. • Volg rubriek 2 alleen om een nieuwe pen vóór het eerste gebruik klaar te maken. • Rubriek 3 van deze handleiding dient gevolgd te worden voor elke injectie.
OVER INJECTIENAALDEN
Welke soorten naalden kunnen gebruikt worden met mijn BYETTA pen? • Injectienaalden zijn niet inbegrepen.
Hier volgen voorbeelden van naalden voor éénmalig gebruik die met uw BYETTA-pen kunnen worden gebruikt:
- 29 (dun), 30 of 31 (dunner) gauge (diameter 0,25 -0,33 mm) en
- 12,7 - 8 -, of 5 mm lengte.
Vraag uw zorgverlener welke naalddikte en -lengte voor u het best is.
53 Dien ik voor elke injectie een nieuwe naald te gebruiken? • Ja.
Gebruik geen gebruikte naalden. • Verwijder de naald direct na elke injectie.
Dit helpt weglekken van BYETTA en vorming van luchtbellen voorkomen, vermindert verstopping van de naald en minimaliseert het risico op infectie. • Druk nooit op de injectieknop, tenzij er een naald op de pen is bevestigd.
Hoe gooi ik mijn naalden weg? • Gooi gebruikte naalden weg in een prikbestendige container of volgens de aanwijzingen van uw zorgverlener. • Gooi de pen niet weg met een daarop bevestigde naald.
Deel uw pen en naalden niet met anderen.
BEWAREN VAN UW BYETTA PEN
Hoe moet ik mijn BYETTA pen bewaren? • Bewaren in de koelkast (2 ° C tot 8 ° C). • Niet in de vriezer bewaren.
Gooi een BYETTA-pen altijd weg als deze bevroren is geweest. • Eenmaal in gebruik, moet uw BYETTA-pen bewaard worden beneden 25 ° C. • Plaats de pendop terug op de pen om tegen licht te beschermen. • Bewaar de BYETTA-pen niet met de naald er nog op.
Als de naald erop blijft zitten, kan er geneesmiddel uit de BYETTA-pen gaan lekken of kunnen er luchtbellen in de patroon komen.
Houd uw pen en naalden buiten het bereik en het zicht van kinderen.
Hoe lang kan ik een BYETTA pen gebruiken? • Gebruik de BYETTA-pen slechts 30 dagen na het klaarmaken van een nieuwe pen voor het eerste gebruik.
Doe een gebruikte Byetta-pen na 30 dagen weg, zelfs als er nog geneesmiddel achterblijft in de pen. • Noteer de datum waarop u de pen voor het eerst gebruikt en de datum 30 dagen later in de ruimte hieronder:
Datum van eerste gebruik:
Datum waarop pen dient te worden weggegooid:
• Gebruik BYETTA niet na de vervaldatum die op het etiket en de doos vermeld staat.
Hoe moet ik mijn BYETTA pen schoonmaken? • Veeg de buitenkant van de pen indien nodig met een schone vochtige doek af. • Tijdens normaal gebruik kunnen er witte deeltjes verschijnen op de buitenste punt van de patroon.
U mag deze met een wattenstokje met alcohol of een alcoholdoekje verwijderen.
Zie ook de bijgevoegde BYETTA bijsluiter.
Voor meer informatie, neem contact op met uw zorgverlener.
Rubriek 2 STARTEN MET GEBRUIK
Lees en volg de instructies in deze rubriek alleen nadat u rubriek 1 -Wat u dient te weten over uw BYETTA pen - heeft gelezen.
54 Maak uw pen klaar vlak voordat u hem voor de eerste keer gaat gebruiken.
Volg het – klaarmaken van nieuwe pen – slechts éénmaal.
Voor standaard gebruik, het – klaarmaken van nieuwe pen – niet herhalen.
Indien u dat wel herhaalt, zal uw BYETTA op zijn vóór de 30 dagen gebruikstermijn.
BYETTA PEN ONDERDELEN
Blauwe Pen Dop NAALD ONDERDELEN (Naalden niet inbegrepen)
Patroon
BYETTA Etiket Vloeistof DOSEERVENSTER
Doseer Doseer Venster Knop SYMBOLEN
Injectie Knop
gereed om doseerknop uit te trekken gereed om op de juiste dosis in te stellen klaar voor het injecteren van 10 µg Buitenste
Binnenste
Naald
Papieren
doseerknop
ingedrukt
en
Naald Naald
Beschermlaagje
gereed om opnieuw in te
Beschermer Beschermer
stellen
KLAARMAKEN VAN NIEUWE PEN – DOE DIT SLECHTS ÉÉNMAAL
STAP A Controleer de Pen
• Was uw handen voor gebruik. • Controleer het etiket van de pen om u ervan te verzekeren dat het uw BYETTA-pen van 10 µg is. • Trek de blauwe dop van de pen.
Controleer BYETTA in de patroon.
De vloeistof moet helder, kleurloos en vrij van vaste deeltjes zijn.
Gebruik de pen niet als dit niet het geval is.
Let op:
Een kleine luchtbel in de patroon is normaal.
STAP B Bevestig de Naald
• Verwijder het papieren beschermlaagje van de buitenste naaldbescherming.
55 • Duw de naald met de bescherming erom recht op de pen, schroef daarna de naald erop tot hij stevig vast zit.
• Trek de buitenste naaldbescherming eraf.
Gooi deze niet weg.
De buitenste naaldbeschermer zal worden gebruikt als u de naald van de pen verwijderd na de injectie.
• Verwijder de binnenste naaldbescherming en gooi deze weg.
Een kleine druppel vloeistof kan verschijnen.
Dit is normaal.
STAP C Dosis instellen
•
Controleer of
in het doseervenster zichtbaar is.
Is dit niet het geval, draai dan de
doseerknop met de wijzers van de klok mee tot het niet verder kan en zichtbaar is.
in het doseervenster
•
Trek de doseerknop uit tot het niet verder kan en
in het doseervenster zichtbaar is.
•
Draai de doseerknop met de wijzers van de klok mee tot het niet verder kan en
. in het
doseervenster zichtbaar is.
Zorg ervoor dat de 10 met de streep eronder zichtbaar is in het centrum van het doseervenster.
Opmerking:
Indien u de knop niet met de klok mee kan draaien tot de Vragen, nummer 8, in rubriek 4 van deze gebruikshandleiding.
., zie Vaak Gestelde
56 STAP D Klaarmaken van de Pen
• Richt de naald omhoog en weg bij u vandaan.
seconden
DUW & HOUD VAST • Gebruik uw duim om de injectieknop stevig in te drukken tot het niet verder kan.
Houd de injectieknop ingedrukt en tel langzaam tot 5. • Indien u geen stroompje of enkele druppels uit de punt van de naald ziet komen, herhaal dan Stappen C & D.
•
Het klaarmaken van de pen is gereed wanneer
zichtbaar is in het centrum van het
doseervenster EN wanneer u een stroompje of enkele druppels uit de punt van de naald heeft zien komen.
Opmerking:
Indien u na 4 pogingen nog geen vloeistof heeft gezien, zie Vaak Gestelde Vragen, nummer 3, Rubriek 4 van deze gebruikershandleiding.
STAP E Voltooi Klaarmaken Nieuwe Pen
•
Draai de doseerknop met de wijzers van de klok mee tot het niet verder kan en doseervenster zichtbaar is.
in het
• Het Klaarmaken van de Nieuwe Pen is nu gereed.
Herhaal rubriek 2 niet voor elk standaard gebruik.
Als u dit wel voor elk standaard gebruik herhaalt, heeft u niet genoeg BYETTA in uw pen voor 30 dagen. • U bent nu klaar voor uw eerste dosis BYETTA. • Ga naar Rubriek 3, Stap 3, voor instructies hoe u uw eerste standaard dosis dient te injecteren.
Opmerking:
Indien u niet de doseerknop kan draaien, zie Vaak Gestelde Vragen, nummer 8, Rubriek 4 van deze gebruikershandleiding.
57 Rubriek 3 STANDAARD GEBRUIK
Nu dat u uw nieuwe pen klaar gemaakt heeft, volg Rubriek 3 voor al uw injecties.
STAP 1 Controleer de Pen
• Was uw handen voor gebruik. • Controleer het etiket van de pen om u ervan te verzekeren dat het uw pen van 10 µg is. • Trek de blauwe dop van de pen.
• Controleer BYETTA in de patroon. • De vloeistof moet helder, kleurloos en vrij van vaste deeltjes zijn.
Gebruik de pen niet als dit niet het geval is.
Opmerking:
Een kleine luchtbel is niet schadelijk voor u en heeft ook geen invloed op uw dosis.
STAP 2 Bevestig de Naald
• Verwijder het papieren beschermlaagje van de buitenste naaldbescherming. • Duw de naald met de bescherming erom recht op de pen, schroef daarna de naald erop tot hij stevig vast zit.
• Trek de buitenste naaldbescherming eraf.
Gooi deze niet weg.
De buitenste naaldbeschermer zal worden gebruikt als u de naald van de pen verwijderd na de injectie.
58 • Verwijder de binnenste naaldbescherming en gooi deze weg.
Een kleine druppel vloeistof kan verschijnen.
Dit is normaal.
STAP 3 Dosis instellen
•
Controleer of
in het doseervenster zichtbaar is.
Is dit niet het geval, draai dan de
doseerknop met de wijzers van de klok mee tot het niet verder kan en zichtbaar is.
in doseervenster
•
Trek de doseerknop uit tot het niet verder kan en
in het doseervenster zichtbaar is.
•
Draai de doseerknop met de wijzers van de klok mee tot het niet verder kan en
in het
doseervenster zichtbaar is.
Zorg ervoor dat de 10 met de streep eronder zichtbaar is in het centrum van het doseervenster.
Opmerking:
Indien u de knop niet met de klok mee kan draaien tot de Vragen, nummer 8, in rubriek 4 van deze gebruikshandleiding.
, zie Vaak Gestelde
STAP 4 Injecteer de dosis
• Neem de pen stevig in uw hand. • Breng de naald in de huid met behulp van de door uw zorgverlener aanbevolen hygiënische injectietechniek.
59 seconden
DUWEN EN VASTHOUDEN • Druk met uw duim stevig op de injectieknop tot het niet verder kan.
Houd dan de injectieknop stevig ingedrukt en tel langzaam tot 5 om de volledige dosis toe te dienen. • Verwijder de naald uit de huid.
•
De injectie is voltooid wanneer
verschijnt in het centrum van het doseervenster.
• De pen is nu klaar om opnieuw te worden ingesteld.
Opmerking: als er na de injectie een aantal druppels BYETTA uit de naald lekt, is de injectieknop niet helemaal ingedrukt geweest.
Zie ‘ Vaak Gestelde Vragen’, nummer 4, in Rubriek 4 van de gebruikershandleiding.
STAP 5 De Pen opnieuw instellen
•
Draai de doseerknop met de wijzers van de klok mee tot het niet verder kan en doseervenster zichtbaar is.
in het
Opmerking: als u de doseerknop niet kunt draaien of uw pen lekt, is niet uw volledige dosis toegediend.
Zie Vaak Gestelde Vragen, nummer 4 en 8, in Rubriek 4 van deze gebruikershandleiding.
STAP 6 Verwijderen en weggooien van de naald
• Verwijder de naald na elke injectie. • Plaats voorzichtig de buitenste naaldbescherming terug over de naald.
60 • Draai de naald los. • Plaats de blauwe pendop terug op de pen voor het bewaren.
• Gooi de naalden altijd weg in een prikbestendige container of zoals geïnstrueerd door uw zorgverlener.
STAP 7 Bewaren van de pen tot de volgende dosis
• Bewaar uw pen op de juiste manier.
(Zie Bewaren van uw Byetta Pen in Rubriek 1 van deze gebruikershandleiding voor meer informatie). • Wanneer het tijd is voor uw volgende standaarddosis, ga naar Rubriek 3, Stap 1, en herhaal Stap 1 tot 7.
Rubriek 4 VAAK GESTELDE VRAGEN
1.
Moet ik voor elke dosis de procedure ‘ Klaarmaken van nieuwe pen’ volgen? • Nee.
Het ‘ Klaarmaken van nieuwe pen’ hoeft maar één keer gedaan te worden, vlak voor het eerste gebruik van elke nieuwe pen. • Het doel van deze procedure is om er zeker van te zijn dat uw BYETTA pen klaar is voor gebruik voor de volgende 30 dagen. • Als u 'Klaarmaken van nieuwe pen' voor elk standaard gebruik herhaalt, heeft u niet genoeg BYETTA in uw pen voor 30 dagen.
De kleine hoeveelheid die bij het klaarmaken van de nieuwe pen wordt verbruikt, heeft geen invloed op de voorraad BYETTA voor 30 dagen.
2.
Hoe komt het dat er luchtbellen in de patroon zitten? • Een kleine luchtbel is normaal.
Deze is niet schadelijk voor u en heeft ook geen invloed op uw dosis. • Als de pen wordt bewaard met een daarop bevestigde naald, kunnen er luchtbellen ontstaan in de patroon.
Bewaar de pen niet met de naald er nog op.
3.
Wat moet ik doen als er geen BYETTA uit de punt van de naald komt na 4 pogingen van het klaarmaken van een nieuwe pen? • Plaats voorzichtig de buitenste naaldbescherming over de naald terug en verwijder de naald.
Draai los en gooi op de juiste manier weg. • Bevestig een nieuwe naald en herhaal Klaarmaken van Nieuwe Pen, Stap B tot E, in Rubriek 2 van deze gebruikershandleiding.
Zodra u enkele druppels of een stroompje vloeistof uit de punt van de naald ziet komen, is de voorbereiding voltooid.
4.
Hoe komt het dat ik BYETTA na een injectie uit de naald zie lekken?
Na voltooiing van een injectie kan een enkele druppel achterblijven.
Dit is normaal.
Als u meer dan één druppel ziet: • Is het is mogelijk dat u niet uw volledige dosis heeft gekregen.
Dien niet nog een dosis toe.
Vraag uw zorgverlener hoe om te gaan met een gedeeltelijke dosis.
61 • Om dit te voorkomen bij uw volgende dosis, houd de injectieknop stevig ingedrukt en tel langzaam tot 5 (zie Rubriek 3, Stap 4:
Injecteer de Dosis).
5.
Wat betekenen de pijlen?
De pijlen betekenen dat u klaar bent voor de volgende stap.
Deze pijlen om de doseerknop uit te trekken of te draaien in de volgende stap.
Dit symbool doseerknop is ingedrukt en de pen klaar is om opnieuw ingesteld te worden.
geven de richting aan betekent dat de
6.
Hoe weet ik wanneer de injectie is voltooid?
De injectie is voltooid wanneer: • U de injectieknop stevig en helemaal heeft ingedrukt tot het niet verder kan en • U langzaam tot 5 heeft geteld terwijl u de injectieknop ingedrukt houdt en de naald nog steeds in uw huid is en •
Het symbool
zichtbaar is in het midden van het doseervenster
7.
Waar moet ik BYETTA injecteren?
BYETTA dient geïnjecteerd te worden in uw buik, dij, of bovenarm volgens de injectiemethode zoals uw zorgverlener dat u geadviseerd heeft.
Voorkant
Achterkant
8.
Ik kan de doseerknop niet uittrekken, draaien of indrukken.
Wat moet ik doen?
Controleer het symbool in het doseervenster.
Volg de stappen naast het bijbehorende symbool.
Als in doseervenster zichtbaar is: •
Trek dan de doseerknop uit tot
verschijnt.
Als in het doseervenster zichtbaar is en de doseerknop kan niet worden gedraaid: • De patroon in uw BYETTA pen bevat mogelijk niet voldoende vloeistof voor een volledige dosis.
Er blijft altijd een kleine hoeveelheid BYETTA in de patroon achter.
Als de patroon nog maar een kleine hoeveelheid bevat of leeg lijkt, zorg dan voor een nieuwe BYETTA-pen.
Als
en een deel van de
in het doseervenster zichtbaar is en de doseerknop niet kan
worden ingedrukt: • De doseerknop was niet helemaal gedraaid.
Blijf draaien met de wijzers van de klok mee tot in het midden van het doseervenster verschijnt.
Als een deel van de kan niet ingedrukt
en een deel van worden:
in het doseervenster zichtbaar is en de doseerknop
• De naald kan verstopt, gebogen of niet correct bevestigd zijn. • Bevestig een nieuwe naald.
Zorg ervoor dat de naald er recht op zit en helemaal is vastgedraaid. • Druk de injectieknop stevig en helemaal in.
BYETTA zou nu uit de punt van de naald moeten komen.
62 Als in het doseervenster zichtbaar is en de doseerknop kan niet worden gedraaid: • De injectieknop is niet helemaal ingedrukt geweest en er is geen volledige dosis toegediend.
Vraag uw zorgverlener om advies hoe om te gaan met een gedeeltelijke dosis. • Volg deze stappen om uw pen opnieuw in te stellen voor uw volgende injectie:
- Druk de injectieknop stevig en helemaal in tot het niet verder kan.
Blijf de injectieknop
ingedrukt houden en tel langzaam tot 5.
Draai vervolgens de doseerknop met de wijzers van de
klok mee tot
in het doseervenster verschijnt.
- Als u de doseerknop niet kunt draaien, is de naald mogelijk verstopt.
Vervang de naald en
herhaal de stap hierboven.
- Zorg dat u bij uw volgende dosis de injectieknop stevig ingedrukt houdt en langzaam tot 5
telt voordat u de naald uit de huid verwijdert.
Zie ook de bijgevoegde bijsluiter.
Voor meer informatie, raadpleeg uw zorgverlener.
63