EU-nummer
Fantasienaam
Sterkte
Farmaceutische vorm
Toedieningsweg
Verpakking
Inhoud
Verpakkings- grootte
EU/1/96/016/001
Norvir
80 mg/ml
Orale oplossing
Oraal gebruik
Flacon (PET)
450 ml
5 flacons à 90 ml + 1 maatbeker
EU/1/96/016/003
Norvir
100 mg
Zachte capsule
Oraal gebruik
Flacon (HDPE)
336 zachte capsules
4 flacons à 84 capsules
EU/1/96/016/004
Norvir
100 mg
Zachte capsule
Oraal gebruik
Flacon (HDPE)
84 zachte capsules
1 flacon à 84 capsules
1/1
European Medicines Agency
EMEA/H/C/127
EUROPEES OPENBAAR BEOORDELINGSRAPPORT (EPAR)
NORVIR
EPAR-samenvatting voor het publiek
Dit document is een samenvatting van het Europees openbaar beoordelingsrapport (EPAR) en geeft uitleg over de aanpak van het Comité voor geneesmiddelen voor menselijk gebruik (CHMP) bij de beoordeling van uitgevoerde studies, een proces dat uitmondt in aanbevelingen voor gebruiksvoorwaarden.
Lees de bijsluiter (ook onderdeel van het EPAR) of neem contact op met uw arts of apotheker, als u meer informatie nodig heeft over uw aandoening of behandeling.
De wetenschappelijke discussie waarop de aanbevelingen van het CHMP zijn gebaseerd, is eveneens in het EPAR opgenomen.
Wat is Norvir?
Norvir is een geneesmiddel dat de werkzame stof ritonavir bevat.
Het is verkrijgbaar in de vorm van een oplossing voor orale toediening (80 mg/ml) en van witte capsules (100 mg).
Wanneer wordt Norvir voorgeschreven?
Norvir is een antiviraal geneesmiddel.
Het wordt gebruikt in combinatie met andere antivirale geneesmiddelen voor de behandeling van volwassenen en kinderen ouder dan twee jaar, die besmet zijn met het humaan immunodeficiëntievirus type 1 (hiv-1), een virus dat het verworven immunodeficiëntiesyndroom (aids) veroorzaakt.
Het middel is uitsluitend op doktersvoorschrift verkrijgbaar.
Hoe wordt Norvir gebruikt?
De behandeling met Norvir moet worden toegediend door een arts die ervaring heeft met de behandeling van hiv-infecties.
Norvir moet met voedsel worden ingenomen.
Norvir wordt op twee manieren gebruikt: • Het wordt gebruikt als een farmacokinetische versterker (booster) om de niveaus te verhogen van andere antivirale geneesmiddelen die tot dezelfde groep als Norvir behoren (proteaseremmers), zoals amprenavir, atazanavir, fosamprenavir, lopinavir, saquinavir, tipranavir en darunavir.
De gebruikelijke dosis voor volwassenen bedraagt 100 of 200 mg, een- of tweemaal per dag.
De dosis hangt af van de andere proteaseremmer.
Raadpleeg de bijsluiter van het andere geneesmiddel voor meer informatie. • Norvir kan ook als een antiviraal geneesmiddel worden gebruikt.
De aanbevolen dosis voor volwassenen is tweemaal daags 600 mg.
Voor kinderen hangt de aanbevolen dosis af van de lichaamsoppervlakte (berekend op basis van de lengte en het gewicht van het kind).
De behandeling dient te worden gestart met een lage dosis, die geleidelijk aan wordt verhoogd gedurende de eerste 14 dagen van de behandeling.
Zie de bijsluiter voor verdere informatie.
Hoe werkt Norvir?
De werkzame stof in Norvir is ritonavir.
Dit is een proteaseremmer.
Ritonavir blokkeert het virale enzym protease, dat betrokken is bij de vermenigvuldiging van hiv.
Als dit enzym wordt geblokkeerd, kan het virus zich niet op de normale manier vermenigvuldigen en wordt de verspreiding van de 7 Westferry Circus, Canary Wharf, London E14 4HB, UK Tel.
(44-20) 74 18 84 00 Fax (44-20) 74 18 84 16 E-mail: mail@emea.europa.eu http://www.emea.europa.eu
© European Medicines Agency, 2008.
Reproduction is authorised provided the source is acknowledged. infectie vertraagd.
Ritonavir blokkeert ook de activiteit van het leverenzym CYP3A, dat een heel belangrijke rol speelt in de afbraak van geneesmiddelen, waaronder bepaalde proteaseremmers.
Doordat ritonavir de snelheid afremt waarmee deze geneesmiddelen worden afgebroken, kunnen hun niveaus in het bloed, en bijgevolg hun antivirale activiteit, stijgen.
Als Norvir in combinatie met andere antivirale geneesmiddelen wordt ingenomen, vermindert het de hoeveelheid hiv in het bloed en houdt het deze op een laag peil.
Norvir kan een hiv-infectie of aids niet genezen, maar het kan de schade aan het immuunsysteem en de ontwikkeling van infecties en ziektes die met aids zijn verbonden wel uitstellen.
Hoe is Norvir onderzocht?
Norvir is onderzocht in twee hoofdstudies waarbij 1 446 patiënten waren betrokken.
In de eerste studie werd 600 mg Norvir, tweemaal daags, vergeleken met een placebo (schijngeneesmiddel) bij 1 090 volwassenen, als aanvullende behandeling bij de antivirale geneesmiddelen die de patiënten reeds namen.
De belangrijkste maatstaf voor de werkzaamheid was het aantal patiënten bij wie de ziekte verergerde of dat stierf.
In de tweede studie werd dezelfde dosis Norvir als monotherapie vergeleken met zidovudine (een ander antiviraal geneesmiddel) en met de combinatie van Norvir en zidovudine, bij 356 behandelingsnaïeve volwassenen (die nog geen behandeling voor hiv-infectie hadden gekregen).
De belangrijkste maatstaf voor de werkzaamheid was de verandering in de niveaus van hiv (virale last) en CD4 T-cellen (aantal CD4-cellen) in het bloed.
CD4-T-cellen zijn witte bloedlichaampjes die belangrijk zijn bij de bestrijding van infecties, maar die door hiv worden gedood.
De werking van Norvir als antiviraal geneesmiddel in combinatie met andere antivirale geneesmiddelen is ook bestudeerd in vier studies bij kinderen.
Het nut van Norvir als farmacokinetische versterker wordt ook bevestigd in de klinische studies van de andere geneesmiddelen waarmee Norvir wordt gecombineerd.
Welke voordelen bleek Norvir tijdens de studies te hebben?
In de eerste studie ging 16% van de met Norvir behandelde patiënten (86 van de 543) achteruit of stierf, tegenover 33% van de patiënten die een placebo kregen (181 van de 547).
In de tweede studie werd geconstateerd dat bij patiënten die met Norvir werden behandeld de virale last sterker daalde en het aantal CD4-cellen sterker steeg dan bij patiënten die alleen zidovudine innamen.
De combinatie van Norvir en zidovudine was minder werkzaam dan Norvir alleen.
De redenen daarvoor waren evenwel onduidelijk.
Norvir in combinatie met andere antivirale geneesmiddelen kon ook bij kinderen de virale last doen afnemen.
Welke risico’ s houdt het gebruik van Norvir in?
De bijwerkingen die in verband worden gebracht met Norvir als farmacokinetische versterker zijn afhankelijk van het andere antivirale geneesmiddel dat gelijktijdig wordt toegediend.
Sommige geneesmiddelen mogen niet gelijktijdig met Norvir worden toegediend indien Norvir als farmacokinetische versterker wordt gebruikt.
Raadpleeg de bijsluiter van het andere geneesmiddel voor meer bijzonderheden.
De meest voorkomende bijwerkingen van Norvir als antiviraal geneesmiddel (waargenomen bij meer dan 1 op 10 patiënten) zijn smaakstoornissen (een slechte smaak in de mond), circumorale en perifere paresthesie (een abnormaal gevoel rond de mond of in de handen of voeten), hoofdpijn, buikpijn, misselijkheid, diarree, braken en asthenie (zwakte).
Zie de bijsluiter voor het volledige overzicht van alle gerapporteerde bijwerkingen van Norvir.
Norvir mag niet worden toegediend aan patiënten die mogelijk overgevoelig (allergisch) zijn voor ritonavir of een van de andere bestanddelen.
Het geneesmiddel mag niet worden toegediend aan patiënten met ernstige leverproblemen.
Norvir mag niet als antiviraal geneesmiddel worden gebruikt bij patiënten die een van de volgende geneesmiddelen innemen: • alfuzosine (gebruikt om goedaardige prostaathyperplasie [BPH, vergrote prostaatklier] te behandelen); • meperidine, piroxicam, propoxyfeen (voor het verlichten van pijn); • amiodaron, bepridil, encaïnide, flecaïnide, propafenon, kinidine (voor correctie van een onregelmatige hartslag); • fusidinezuur, voriconazol (met ritonavirdoseringen van 400 mg tweemaal daags of meer), rifabutine (voor de behandeling van infecties); 2/3 • astemizol, terfenadine (vaak gebruikt om allergische verschijnselen te behandelen – deze geneesmiddelen zijn mogelijk zonder voorschrift verkrijgbaar); • clopazine, pimozide (gebruikt voor de behandeling van psychische aandoeningen); • dihydro-ergotamine, ergonovine, ergotamine, methylergonovine (voor de behandeling van migraine); • cisapride (gebruikt voor het verlichten van bepaalde maagklachten); • lovastatine, simvastatine (voor het verlagen van cholesterol in het bloed); • clorazepaat, diazepam, estazolam, flurazepam, midazolam (indien oraal ingenomen), triazolam (voor het verlichten van angst of bij slaapproblemen); • sint-janskruid (een kruidenpreparaat gebruikt bij de behandeling van depressie).
Voorzichtigheid is ook geboden voor patiënten die Norvir gelijktijdig met andere geneesmiddelen nemen.
Zie de bijsluiter voor meer informatie.
Net als bij andere anti-hiv-geneesmiddelen kunnen patiënten die Norvir innemen een risico lopen op lipodystrofie (veranderingen in de verdeling van het lichaamsvet), osteonecrose (afsterven van botweefsel) of het immuunreactiveringssyndroom (ontstekingsreacties die worden veroorzaakt door het zich herstellende afweersysteem).
Patiënten met leverproblemen (met inbegrip van een infectie met hepatitis B of C) kunnen bij behandeling met Norvir een verhoogd risico lopen op leverbeschadiging.
Waarom is Norvir goedgekeurd?
Het Comité voor geneesmiddelen voor menselijk gebruik (CHMP) heeft geconcludeerd dat de voordelen van Norvir in combinatie met andere antiretrovirale geneesmiddelen voor de behandeling van patiënten die met hiv-1 zijn besmet, groter zijn dan de risico’ s.
Het Comité heeft geadviseerd een vergunning te verlenen voor het in de handel brengen van Norvir.
Norvir is oorspronkelijk goedgekeurd onder ‘ uitzonderlijke omstandigheden’ omdat om wetenschappelijke redenen beperkte informatie beschikbaar was op het moment van de goedkeuring.
Aangezien de firma de verzochte aanvullende informatie heeft aangeleverd, zijn de ‘ uitzonderlijke omstandigheden’ sinds 13 maart 2001 niet langer van kracht.
Overige informatie over Norvir:
De Europese Commissie heeft op 26 augustus 1996 een in de hele Europese Unie geldige vergunning voor het in de handel brengen van Norvir verleend aan de firma Abbott Laboratories Limited.
Deze vergunning werd op 26 augustus 2001 en op 26 augustus 2006 verlengd.
Klik hier voor het volledige EPAR voor Norvir.
Deze samenvatting is voor het laatst bijgewerkt in 06-2008.
3/3
BIJLAGE I
SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
Norvir 80 mg/ml drank
2.
KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING
Elke ml drank bevat 80 mg ritonavir.
Hulpstoffen:
Alcohol (43% v/v) Polyoxyl 35 ricinusolie Zonnegeel (E110)
Voor een volledige lijst van hulpstoffen, zie rubriek 6.1.
3.
FARMACEUTISCHE VORM
Drank.
De drank is een vrijwel heldere, oranje oplossing voor orale toediening.
4.
KLINISCHE GEGEVENS
4.1 Therapeutische indicaties
Ritonavir is geïndiceerd in combinatie met andere antiretrovirale middelen voor de behandeling van HIV-1 geïnfecteerde patiënten (volwassenen en kinderen van 2 jaar en ouder).
4.2 Dosering en wijze van toediening
Ritonavir moet worden toegediend door artsen die ervaren zijn in de behandeling van HIV-infectie.
Norvir-drank wordt oraal toegediend en moet bij voorkeur met voedsel worden ingenomen.
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker.
De volgende HIV-1 proteaseremmers zijn goedgekeurd voor gebruik met ritonavir als farmacokinetische versterker in de aangegeven doseringen.
Gebruik bij volwassenen:
Amprenavir 600 mg tweemaal daags met ritonavir 100 mg tweemaal daags Atazanavir 300 mg dagelijks met ritonavir 100 mg dagelijks Fosamprenavir 700 mg tweemaal daags met ritonavir 100 mg tweemaal daags Lopinavir 400 mg in coformulering met ritonavir 100 mg tweemaal daags Saquinavir 1000 mg tweemaal daags met ritonavir 100 mg tweemaal daags Tipranvir 500 mg tweemaal daags met ritonavir 200 mg tweemaal daags Darunavir 600 mg tweemaal daags met ritonavir 100 mg tweemaal daags
Gebruik bij kinderen:
Lopinavir in coformulering met ritonavir wordt aanbevolen voor kinderen van twee jaar en ouder.
Zie voor verdere dosisaanbevelingen de productinformatie van andere proteaseremmers die goedgekeurd zijn voor gelijktijdige toediening met ritonavir.
Nierfunctiestoornissen:
Omdat ritonavir primair wordt gemetaboliseerd door de lever kan ritonavir geschikt zijn voor voorzichtig gebruik als farmacokinetische versterker bij patiënten met
2 nierinsufficiëntie afhankelijk van de specifieke proteaseremmer waarmee het gelijktijdig wordt toegediend.
Omdat echter de renale klaring van ritonavir te verwaarlozen is, wordt de afname van de totale lichaamsklaring niet verwacht bij patiënten met een nierfunctiestoornis.
Zie voor specifieke doseringsinformatie bij patiënten met een nierfunctiestoornis de Samenvatting van de Productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer.
Leverfunctiestoornissen:
Ritonavir moet niet worden gegeven als farmacokinetische versterker aan patiënten met gedecompenseerde leverziekte.
In afwezigheid van farmacokinetisch onderzoek bij patiënten met stabiele ernstige leverfunctiestoornis (Child Pugh Grade C) zonder decompensatie is voorzichtigheid geboden als ritonavir gebruikt wordt als farmacokinetische versterker, omdat verhoogde spiegels van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer kunnen optreden.
Specifieke aanbevelingen voor gebruik van ritonavir als farmacokinetische versterker bij patiënten met een leverfunctiestoornis zijn afhankelijk van de proteaseremmer waarmee het gelijktijdig wordt toegediend.
De Samenvatting van de Productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer moet worden bestudeerd op specifieke doseringsinformatie in deze patiëntenpopulatie.
Ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel
Gebruik bij volwassenen:
De aanbevolen dosering van Norvir drank is tweemaal daags 600 mg (7,5 ml) oraal.
Het geleidelijk verhogen van de dosis ritonavir gedurende het begin van de therapie kan helpen om de tolerantie te verbeteren.
De behandeling dient te worden gestart met 300 mg (3,75 ml) tweemaal daags voor een periode van 3 dagen en verhoogd te worden met stappen van 100 mg (1,25 ml) tot 600 mg tweemaal daags binnen een periode van hoogstens 14 dagen.
Patiënten dienen niet langer dan 3 dagen tweemaal daags 300 mg te krijgen.
Gebruik bij kinderen (2 jaar en ouder): de aanbevolen dosering van Norvir drank bij kinderen is 350 mg/m² tweemaal daags oraal en dient niet meer te bedragen dan 600 mg tweemaal daags.
Norvir dient te worden gestart met 250 mg/m² en te worden verhoogd met intervallen van 2 tot 3 dagen met 50 mg/m² tweemaal daags.
Indien mogelijk dient de dosis te worden toegediend met behulp van een gekalibreerde doseerpipet.
Doseringsrichtlijnen voor kinderen:
Lichaamsopper- vlakte * (m²) 0,25 0,50 1,00 1,25 1,50
Tweemaaldaagse dosis 250 mg/m² 0,8 ml (62,5 mg) 1,6 ml (125 mg) 3,1 ml (250 mg) 3,9 ml (312,5 mg) 4,7 ml (375 mg)
Tweemaaldaagse dosis 300 mg/m² 0,9 ml (75 mg) 1,9 ml (150 mg) 3,8 ml (300 mg) 4,7 ml (375 mg) 5,6 ml (450 mg)
Tweemaaldaagse dosis 350 mg/m² 1,1 ml (87,5 mg) 2,2 ml (175 mg) 4,4 ml (350 mg) 5,5 ml (437,5 mg) 6,6 ml (525 mg)
* Het lichaamsoppervlak kan berekend worden met de volgende formule:
Lichaamsoppervlak (m²) = â (lengte (cm) X gewicht (kg) / 3600)
Doses voor lichaamsoppervlakken die niet in bovenstaande tabel zijn opgenomen, kunnen worden berekend met de volgende formules:
Om het volume (in ml) te berekenen dat toegediend moet worden, moet het lichaamoppervlak vermenigvuldigd worden met een factor:
3,1 voor een dosis van 250 mg/m²; 3,8 voor een dosis van 300 mg/m² en 4,4 voor 350 mg/m².
Nierfunctiestoornissen: momenteel zijn er geen specifieke gegevens over deze patiëntenpopulatie en daarom kunnen er geen specifieke doseringen aanbevolen worden.
De renale klaring van ritonavir is te verwaarlozen; daarom wordt een afname van de totale lichaamsklaring niet verwacht bij patiënten met 3 een nierfunctiestoornis.
Omdat ritonavir zich sterk bindt aan eiwitten, is het niet te verwachten dat het in belangrijke mate verwijderd zal worden door hemodialyse of peritoneale dialyse.
Leverfunctiestoornissen: ritonavir wordt voornamelijk door de lever gemetaboliseerd en verwijderd.
Uit farmacokinetische gegevens blijkt dat er geen aanpassing van de dosering nodig is bij patiënten met lichte tot matig-ernstige leverfunctiestoornis (zie rubriek 5.2).
Ritonavir dient niet aan patiënten met ernstige leverinsufficiëntie gegeven te worden (zie rubriek 4.3).
Speciale populaties:
Uit farmacokinetische gegevens blijkt dat geen doseringsaanpassing nodig is voor oudere patiënten (zie rubriek 5.2).
De bittere smaak van Norvir drank kan verminderd worden door het met chocolademelk te mengen.
4.3 Contra-indicaties
Overgevoeligheid voor het actieve bestanddeel of voor één van de hulpstoffen.
Als ritonavir gebruikt wordt als farmacokinetische versterker van andere proteaseremmers moet u de Samenvatting van de Productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer raadplegen voor contra-indicaties.
Ritonavir dient niet te worden gegeven als farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel aan patiënten met gedecompenseerde leverziekte.
Uit in vitro en in vivo onderzoek is gebleken dat ritonavir een krachtige remmer is van biotransformaties die tot stand komen via CYP3A en CYP2D6.
De volgende geneesmiddelen zijn gecontraïndiceerd bij gebruik met ritonavir en tenzij anders aangegeven is de contra-indicatie gebaseerd op de mogelijkheid van ritonavir om het metabolisme van het gelijktijdig toegediende geneesmiddel te remmen, wat leidt tot een verhoogde blootstelling aan het gelijktijdig toegediende geneesmiddel en een risico op klinisch significante bijwerkingen.
Het enzym-modulerend effect van ritonavir kan dosisafhankelijk zijn.
Voor sommige producten kunnen de contra-indicaties relevanter zijn als ritonavir gebruikt wordt als antiretroviraal middel dan wanneer ritonavir gebruikt wordt als een farmacokinetische versterker (bijv. rifabutin en voriconazol):
Geneesmiddelklasse
Geneesmiddelen in de klasse
Rationale
Spiegels gelijktijdig toegediende geneesmiddelen verhoogd α 1-Adrenoreceptor Antagonist
Alfuzosin
Verhoogde plasmaconcentraties van alfuzosin die kunnen leiden tot ernstige hypotensie (zie rubriek 4.5).
Analgetica
Meperidine, piroxicam, propoxyfeen
Verhoogde plasmaconcentraties van normeperidine, piroxicam en propoxyfeen.
Daarbij is sprake van een verhoogd risico van ernstige ademhalingsdepressie of hematologische afwijkingen of andere ernstige bijwerkingen van deze middelen.
4 Anti-aritmica
Amiodaron, bepridil, encainide, flecanide, propafenon, kinidine
Verhoogde plasmaconcentraties van amiodaron, bepridil, encainide, flecanide, propafenon, kinidine.
Daarbij is sprake van verhoging van het risico van aritmieën of andere ernstige bijwerkingen van deze middelen.
Antibiotica
Fusidinezuur
Verhoogde plasmaconcentraties van fusidinezuur en ritonavir.
Antimycotica
Voriconazol
Gelijktijdig gebruik van ritonavir (400 mg tweemaal daags en meer) en voriconazol is gecontraïndiceerd als gevolg van een vermindering van de voriconazolplasmaconcentraties en een mogelijk verlies van effect (zie rubriek 4.5)
Antihistaminica
Astemizol, terfenadine
Verhoogde plasmaconcentraties van astemizol en terfenadine.
Daarbij is sprake van verhoging van het risico van ernstige aritmieën als gevolg van het gebruik van deze middelen.
Antimycobacteriële middelen
Rifabutine
Gelijktijdig gebruik van ritonavir gedoseerd als een antiretroviraal middel (600 mg tweemaal daags) en rifabutine als gevolg van een toename van de rifabutin serumconcentraties en het risico van bijwerkingen waaronder uveitis (zie rubriek 4.4).
De aanbevelingen betreffende het gebruik van ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker met rifabutine worden genoemd in rubriek 4.5
Antipsychotica / Neuroleptica
Clozapine, pimozide
Verhoogde plasmaconcentraties van clozapine en pimozide.
Daarbij is sprake van verhoging van het risico van ernstige hematologische afwijkingen of andere ernstige bijwerkingen van deze middelen.
Ergotderivaten
Dihydroergotamine, ergonovine, ergotamine, methylergonovine
Verhoogde plasmaconcentraties van ergotderivaten, leidend tot acute ergottoxiciteit, waaronder vasospasme en ischemie.
GI-motiliteit agens
Cisapride
Verhoogde plasmaconcentraties van cisapride.
Daarbij is sprake van verhoging van het risico van ernstige aritmieën als gevolg van het gebruik van dit middel.
HMG Co-A Reductaseremmer
Lovastatine, simvastatine
Verhoogde plasmaconcentraties van lovastatine en simvastatine; daarbij is sprake van verhoging van het risico van myopathie, waaronder rhabdomyolyse (zie rubriek 4.5).
5 Sedativa/hypnotica
Clorazepaat, diazepam, estazolam, flurazepam, oraal midazolam en triazolam
Verhoogde plasmaconcentraties van clorazepaat, diazepam, estazolam, flurazepam, oraal midazolam en triazolam.
Daarbij is sprake van verhoging van het risico van extreme sedatie en ademhalingsdepressie als gevolg van het gebruik van deze middelen.
(Voor waarschuwing met betrekking tot parenterale toediening van midazolam, zie rubriek 4.5).
Ritonavir geneesmiddelspiegel verlaagd Kruidenpreparaat
St.
Janskruid
Kruidenpreparaten die St.
Janskruid (Hypericum perforatum) bevatten, als gevolg van het risico van verlaagde plasmaconcentraties en verminderde klinische effecten van ritonavir (zie rubriek 4.5).
4.4 Speciale waarschuwingen en voorzorgen bij gebruik
Ritonavir is geen geneesmiddel voor HIV-1 infectie of AIDS.
Patiënten die ritonavir of een andere antiretrovirale behandeling krijgen kunnen opportunistische infecties en andere complicaties van HIV- 1 infectie blijven ontwikkelen.
Patiënten moet verteld worden dat van de huidige antiretrovirale therapie niet is bewezen dat deze het risico van de overdracht van HIV op anderen via bloed of seksueel contact voorkomt.
De juiste voorzorgsmaatregelen dienen te worden genomen.
Als ritonavir gebruikt wordt als farmacokinetische versterker met andere proteaseremmers moeten de volledige details inzake de waarschuwingen en voorzorgsmaatregelen die relevant zijn voor die specifieke proteaseremmer worden overwogen en daarom moet de Samenvatting van de productkenmerken voor die specifieke proteaseremmer worden geraadpleegd.
Ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als farmacokinetische versterker
Patiënten met chronische diarree of slechte opname:
Extra controle wordt aanbevolen als diarree optreedt.
De relatief hoge frequentie van diarree tijdens de behandeling met ritonavir kan de absorptie en de werkzaamheid van ritonavir of andere gebruikte geneesmiddelen in gevaar brengen (door afname van de compliance).
Ernstig aanhoudend braken en/of diarree geassocieerd met ritonavirgebruik zou ook de nierfunctie in gevaar kunnen brengen.
Het is aan te raden om de nierfunctie te monitoren bij patiënten met een verminderde nierfunctie.
Hemofilie: melding is gemaakt van een toename van bloedingen, met inbegrip van spontane hematomen in de huid en hemarthosen, bij patiënten met hemofilie type A en B die behandeld worden met proteaseremmers.
Aan een aantal patiënten werd meer Factor VIII gegeven.
In meer dan de helft van de gemelde gevallen werd de behandeling met proteaseremmers voortgezet of opnieuw ingezet als de behandeling was onderbroken.
Een causaal verband wordt vermoed, hoewel het werkingsmechanisme niet is opgehelderd.
Patiënten met hemofilie moeten daarom op de hoogte worden gesteld van een mogelijke toename van bloedingen.
Diabetes mellitus en hyperglykemie: het ontwikkelen van diabetes mellitus, hyperglykemie of een verergering van bestaande diabetes mellitus zijn gemeld bij patiënten die proteaseremmers gebruikten.
Bij sommigen was de hyperglykemie ernstig en in sommige gevallen tevens vergezeld van ketoacidose.
Bij veel patiënten werd een vertekend beeld verkregen door hun medische conditie, waarvoor sommigen therapie behoefden met middelen die in verband gebracht zijn met het ontstaan van diabetes mellitus of hyperglykemie.
Lipodystrofie:
Antiretrovirale combinatietherapie is bij HIV-patiënten in verband gebracht met een herverdeling van lichaamsvet (lypodystrofie).
De lange termijn consequenties van dit effect zijn op dit
6 moment onbekend.
Kennis omtrent het mechanisme is niet compleet.
Er wordt een verband tussen viscerale lipomatose en proteaseremmers en lipoatrofie en nucleoside reverse transcriptaseremmers (NRTI’ s) verondersteld.
Een groter risico van lypodystrofie is in verband gebracht met individuele factoren zoals ouderdom en met geneesmiddelgerelateerde factoren zoals langdurig gebruik van antiretrovirale therapie en geassocieerde metabole afwijkingen.
Bij lichamelijk onderzoek moet worden gelet op lichamelijke tekenen van vetherverdeling.
Meting van nuchtere waarden van serumlipiden en bloedglucose moet worden overwogen.
Vetafwijkingen dienen op geschikte klinische wijze behandeld te worden (zie rubriek 4.8).
Pancreatitis:
Pancreatitis moet overwogen worden wanneer klinische verschijnselen (misselijkheid, overgeven, buikpijn) of abnormale labwaarden (zoals verhoogde serumlipase- of amylase-waarden) zich voordoen die op pancreatitis kunnen duiden.
Patiënten waarbij zich deze symptomen voordoen, dienen onderzocht te worden en de behandeling met Norvir dient te worden beëindigd wanneer de diagnose pancreatitis wordt gesteld (zie rubriek 4.8).
Immuunreactiveringssyndroom:
Bij met HIV geïnfecteerde patiënten die op het moment dat de antiretrovirale combinatietherapie (CART) wordt gestart een ernstige immuundeficiëntie hebben, kan zich een ontstekingsreactie op asymptomatische of nog aanwezige opportunistische pathogenen voordoen die tot ernstige klinische manifestaties of verergering van de symptomen kan leiden.
Dergelijke reacties zijn vooral in de eerste weken of maanden na het starten van CART gezien.
Relevante voorbeelden zijn cytomegalovirus retinitis, gegeneraliseerde en/of focale mycobacteriële infecties en Pneumocystis carinii pneumonie.
Alle symptomen van de ontsteking moeten worden beoordeeld en zo nodig dient een behandeling te worden ingesteld.
Leverziekte:
Ritonavir moet niet worden gegeven aan patiënten met gedecompenseerde leverziekte.
Voor patiënten met stabiele ernstige leverfunctiestoornis (Child Pugh Grade C) zonder decompensatie zie rubriek 4.2.Patiënten met chronische hepatitis B of C die behandeld zijn met een antiretrovirale combinatietherapie lopen een verhoogd risico op ernstige en mogelijk fatale bijwerkingen van de leverfunctie.
Bij gelijktijdig toedienen van antiretrovirale therapie voor hepatitis B of C, verwijzen we u naar de relevante productinformatie voor deze geneesmiddelen.
Patiënten met een eerder bestaande leverfunctiestoornis waaronder actieve chronische hepatitis hebben een verhoogd aantal leverfunctie afwijkingen tijdens antiretrovirale combinatietherapie en moeten onder toezicht gehouden worden volgens de normale praktijk.
Als er bewijs is van verslechtering van de leverziekte bij zulke patiënten, moet onderbreking of beëindiging van de behandeling worden overwogen.
Nierziekte:
Omdat de renale klaring van ritonavir te verwaarlozen is, wordt geen daling van de totale lichaamsklaring verwacht bij patiënten met een nierfunctiestoornis.
Zie voor specifieke doseringsinformatie bij patiënten met een nierfunctiestoornis de Samenvatting van de productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer.
Zie ook rubriek 4.2.
Ritonavir drank bevat ricinusolie polyoxyl; dit kan maagproblemen en diarree veroorzaken.
Ritonavir drank bevat ook de azo-kleurstof zonnegeel (E110) die allergische reacties kan veroorzaken.
Ritonavir drank bevat alcohol (43% v/v), d.w.z. tot 258 mg per maximale dosering van 600 mg, equivalent aan 65 ml bier of 27 ml wijn per dosering.
Elke dosis van 100 mg bevat tot 43 mg alcohol en elke dosis van 200 mg bevat 86 mg alcohol.
Daarom dient gelijktijdige toediening van Norvir met disulfiram of geneesmiddelen met disulfiram-achtige reacties (bijv. metronidazol) te worden vermeden.
Hiermee dient ook rekening te worden gehouden bij zwangere vrouwen of vrouwen die borstvoeding geven, kinderen en hoogrisicogroepen zoals patiënten met leverziekte of epilepsie.
Osteonecrose:
Hoewel men aanneemt dat bij de etiologie vele factoren een rol spelen (waaronder gebruik van corticosteroïden, alcoholgebruik, ernstige immunosuppressie, hoge Body Mass Index), zijn gevallen van osteonecrose vooral gemeld bij patiënten met voortgeschreden HIV-infectie en/of langdurige blootstelling aan antiretrovirale combinatietherapie (CART).
Patiënten moet worden aangeraden om
7 een arts te raadplegen wanneer hun gewrichten pijnlijk zijn of stijf worden of wanneer zij moeilijk kunnen bewegen.
PR interval verlenging: van ritonavir is bekend dat het bij sommige gezonde volwassenen een bescheiden asymptomatische verlenging van het PR interval veroorzaakt.
Bij patiënten die ritonavir kregen zijn zeldzame meldingen gemaakt van tweede- of derdegraads atrioventriculair blok bij patiënten met onderliggende structurele hartproblemen en reeds bestaande geleidingssysteemafwijkingen en bij patiënten die geneesmiddelen kregen waarvan bekend is dat zij het PR interval verlengen (zoals verapamil of atazanavir).
Norvir dient met voorzichtigheid te worden gebruikt bij dergelijke patiënten (zie rubriek 5.1).
Interacties met andere geneesmiddelen
Ritonavir gedoseerd als een antiretroviraal middel
De volgende waarschuwingen en voorzorgen moeten in acht worden genomen wanneer ritonavir als antiretroviraal middel wordt gebruikt.
Wanneer ritonavir wordt gebruikt als farmacokinetische versterker op het 100 mg en 200 mg niveau kan niet worden aangenomen dat de volgende waarschuwingen en voorzorgen ook van toepassing zullen zijn.
Wanneer ritonavir wordt gebruikt als farmacokinetische versterker, moeten de volledige gegevens inzake de waarschuwingen en voorzorgen die relevant zijn voor die specifieke proteaseremmer worden overwogen en daarom moet de samenvatting van de productkenmerken, rubriek 4.4, voor die specifieke proteaseremmer worden geraadpleegd om te bepalen of de onderstaande informatie van toepassing is.
PDE5-remmers:
Speciale voorzichtigheid dient in acht te worden genomen bij het voorschrijven van sildenafil, tadalafil of vardenafil aan patiënten die ritonavir gebruiken.
Gelijktijdige toediening van ritonavir met deze geneesmiddelen zal naar verwachting hun concentraties aanzienlijk verhogen en kan leiden tot met het gebruik samenhangende bijwerkingen zoals hypotensie en langdurige erectie (zie rubriek 4.5).
HMG-CoA reductaseremmers:
De HMG-CoA reductaseremmers simvastatine en lovastatine zijn in hoge mate afhankelijk van CYP3A voor het metabolisme en daarom wordt gelijktijdig gebruik van ritonavir met simvastatine of lovastatine niet aanbevolen als gevolg van een verhoogd risico op myopathie waaronder rhabdomyolysis.
Voorzichtigheid is ook geboden en dosisverlaging moet worden overwogen als ritonavir gelijktijdig wordt gebruikt met atorvastatine, dat in mindere mate wordt gemetaboliseerd door CYP3A.
Hoewel rosuvastatine-eliminatie niet afhankelijk is van CYP3A, is een verhoogde blootstelling aan rosuvastatine gerapporteerd bij gelijktijdig gebruik met ritonavir.
Het mechanisme van deze interactie is niet duidelijk, maar kan het resultaat zijn van remming van een transportereiwit.
Bij gebruik met ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker of als een antiretroviraal middel, dient de laagste dosis van atorvastatine of rosuvastatine te worden gegeven.
Het metabolisme van pravastatine en fluvastatine is niet afhankelijk van CYP3A en interacties met ritonavir worden niet verwacht.
Indien behandeling met een HMG-CoA reductaseremmer geïndiceerd is, wordt pravastatine of fluvastatine aanbevolen (zie rubriek 4.5).
Digoxine:
Speciale voorzichtigheid moet in acht worden genomen bij het voorschrijven van ritonavir aan patiënten die digoxine gebruiken omdat verwacht wordt dat gelijktijdige toediening van ritonavir met digoxine de digoxinespiegels verhoogt.
De verhoogde digoxinespiegels kunnen in de loop van de tijd dalen (zie rubriek 4.5).
Bij patiënten die reeds digoxine gebruiken wanneer met het gebruik van ritonavir wordt begonnen moet de dosis digoxine worden verminderd tot de helft van de normale dosering van de patiënt en moet de patiënt nauwgezetter gevolgd worden dan gebruikelijk gedurende een aantal weken na het initiëren van de gelijktijdige toediening van ritonavir en digoxine.
Bij patiënten die reeds ritonavir gebruiken wanneer met het gebruik van digoxine wordt begonnen, moet met de digoxine geleidelijker worden gestart dan gebruikelijk.
De digoxinespiegels moeten intensiever worden gemonitord dan gebruikelijk gedurende deze periode, waarbij
8 doseringsaanpassingen worden gedaan als dat nodig is, op basis van klinische en elektrocardiografische bevindingen en bevindingen inzake de digoxinespiegel.
Ethinylestradiol:
Barrière of niet-hormonale anticonceptiemethoden moeten worden overwogen bij het toedienen van ritonavir in therapeutische of lage doseringen omdat het waarschijnlijk is dat ritonavir het effect vermindert en het uteriene bloedingsprofiel verandert wanneer het gelijktijdig wordt toegediend met estradiolbevattende anticonceptiva.
Glucocorticoiden:
Gelijktijdig gebruik van ritonavir en fluticason of andere glucocorticoiden die gemetaboliseerd worden door CYP3A4 wordt niet aanbevolen tenzij het potentiële profijt van de behandeling opweegt tegen het risico van de effecten van systemische corticosteroïden, waaronder het syndroom van Cushing en adrenale suppressie (zie rubriek 4.5).
Trazodon:
Specifieke voorzichtigheid moet in acht worden genomen bij het voorschrijven van ritonavir aan patiënten die trazodon gebruiken.
Trazodon is een CYP3A4 substraat en gelijktijdige toediening van ritonavir zal naar verwachting de trazodonspiegels verhogen.
De bijwerkingen misselijkheid, duizeligheid, hypotensie en syncope zijn waargenomen bij enkele dosis interactie- onderzoek onder gezonde vrijwilligers (zie rubriek 4.5)
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker
De interactieprofielen van HIV-proteaseremmers, gelijktijdig toegediend met een lage dosis ritonavir, zijn afhankelijk van de specifieke gelijktijdig toegediende proteaseremmer.
Zie voor een beschrijving van de mechanismen en potentiële mechanismen die bijdragen aan het interactieprofiel van de proteaseremmers rubriek 4.5.
Bestudeer ook de Samenvatting van de Productkenmerken voor de specifieke versterkte proteaseremmer.
Saquinavir:
Doses ritonavir die hoger zijn dan 100 mg tweemaal daags mogen niet worden gebruikt.
Hogere doses ritonavir blijken geassocieerd te zijn met een verhoogde incidentie van bijwerkingen.
Gelijktijdige toediening van saquinavir en ritonavir heeft geleid tot ernstige bijwerkingen, voornamelijk diabetische ketoacidose en leveraandoeningen, met name bij patiënten met een reeds bestaande leverziekte.
Saquinavir/ritonavir dient niet in combinatie met rifampicine te worden gegeven, vanwege het risico van ernstige levertoxiciteit (zich openbarend als verhoogde levertransaminases) wanneer de drie geneesmiddelen samen worden gegeven (zie rubriek 4.5).
Tipranavir gelijktijdig toegediend met 200 mg ritonavir is geassocieerd met meldingen van klinische hepatitis en leverdecompensatie, waaronder een aantal sterfgevallen.
Extra oplettendheid is geboden bij patiënten met chronische hepatitis B of hepatitis C co-infectie, omdat deze patiënten een verhoogd risico hebben op hepatotoxiciteit.
Doseringen ritonavir die lager zijn dan tweemaal daags 200 mg moeten niet worden gebruikt, omdat deze het werkzaamheidsprofiel van de combinatie zouden kunnen veranderen.
Fosamprenavir:
Gelijktijdige toediening van fosamprenavir met ritonavir bij doseringen hoger dan tweemaal daags 100 mg is niet klinisch beoordeeld.
Het gebruik van hogere doseringen tweemaal daags ritonavir kan het veiligheidsprofiel van de combinatie veranderen en wordt daarom niet aanbevolen.
Atazanavir:
Gelijktijdige toediening van atazanavir met ritonavir in doseringen hoger dan eenmaal daags 100 mg is niet klinisch beoordeeld.
Het gebruik van hogere doseringen ritonavir kan het veiligheidsprofiel van atazanavir veranderen (cardiale effecten, hyperbilirubinemie) en wordt daarom niet aanbevolen.
4.5 Interacties met andere geneesmiddelen en andere vormen van interactie
9 Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel
Ritonavir heeft een hoge affiniteit voor verscheidene isovormen van cytochroom P450 (CYP) en remt mogelijk oxidatie met de volgende rangorde:
CYP3A4 > CYP2D6.
Gelijktijdig gebruik van Norvir en geneesmiddelen die voornamelijk gemetaboliseerd worden door CYP3A kan resulteren in een verhoogde plasmaconcentratie van het andere geneesmiddel, wat het therapeutisch effect en de bijwerkingen van dit geneesmiddel zou kunnen versterken of verlengen.
Voor bepaalde geneesmiddelen (bijv. alprazolam) kunnen de remmende effecten van ritonavir op CYP3A4 in de loop van de tijd afnemen.
Ritonavir heeft ook een hoge affiniteit voor P-glycoproteïne en kan deze transporter remmen.
Het remmend effect van ritonavir (met of zonder andere proteaseremmers) op de P-gp activiteit kan in de loop van de tijd afnemen (bijv. digoxine en fexofenadine – zie onderstaande tabel “ De effecten van ritonavir op niet-antiretrovirale geneesmiddelen”).
Ritonavir kan de glucoronidatie en oxidatie door CYP1A2, CYP2C8, CYP2C9 en CYP2C19 induceren, waardoor de biotransformatie van sommige geneesmiddelen die door deze pathways worden gemetaboliseerd wordt verhoogd, wat weer kan resulteren in een verminderde systemische blootstelling aan zulke geneesmiddelen, wat het therapeutisch effect kan verminderen of verkorten.
Belangrijke informatie inzake geneesmiddelinteracties wanneer ritonavir gebruikt wordt als een farmacokinetische versterker is ook opgenomen in de Samenvatting van de Productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer.
Geneesmiddelen die de ritonavirconcentraties beïnvloeden
Door gelijktijdig gebruik met kruidenpreparaten die Sint-Janskruid (Hypericum perforatum) bevatten, kan de serumconcentratie van ritonavir afnemen.
Dit wordt veroorzaakt door inductie van geneesmiddelmetaboliserende enzymen door het Sint-Janskruid.
Kruidenpreparaten met Sint- Janskruid mogen daarom niet met ritonavir worden gecombineerd.
Als een patiënt al Sint-Janskruid gebruikt, staak dan het gebruik van Sint-Janskruid en controleer zo mogelijk de virusconcentratie.
Bij beëindiging van Sint-Janskruid kan de ritonavirspiegel stijgen.
Mogelijk moet de dosis ritonavir worden aangepast.
Het inducerende effect van Sint-Janskruid kan tot tenminste 2 weken na beëindiging ervan aanhouden (zie rubriek 4.3).
De serumconcentraties van ritonavir kunnen beïnvloed worden door bepaalde gelijktijdig toegediende geneesmiddelen (bijv. delavirdine, efavirenz, fenytoïne en rifampicine).
Deze interacties worden aangegeven in de onderstaande geneesmiddelinteractietabellen.
Geneesmiddelen die beïnvloed worden door het gebruik van ritonavir
Interacties tussen ritonavir en proteaseremmers, antiretrovirale middelen anders dan proteaseremmers en andere niet-antiretrovirale geneesmiddelen zijn aangegeven in de onderstaande tabellen.
Geneesmiddelinteracties – Ritonavir met proteaseremmers Gelijktijdig
Dosis van gelijktijdig Dosis
Beoordeeld
AUC
Cmin
toegediend toegediend
NORVIR
geneesmiddel
geneesmiddel
geneesmiddel (mg)
(mg)
Amprenavir
600 elke 12 uur
100 elke 12 uur
Amprenavir2
â 64%
â 5 voudig
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van amprenavir als gevolg van CYP3A4 remming.
Klinisch onderzoek heeft de veiligheid en werkzaamheid bevestigd van 600 mg amprenavir tweemaal daags met ritonavir 100 mg tweemaal daags.
Norvir drank mag aan kinderen niet gelijktijdig worden toegediend met amprenavir drank gezien het risico van toxiciteit van hulpstoffen in de twee formuleringen.
Voor nadere informatie moeten artsen de Samenvatting van de Productkenmerken van Agenerase raadplegen.
10 Atazanavir
300 elke 24 uur
100 e
Atazanavir 300 elke 24 uur 100 elke 24 uur Atazanavir
â 86%
â
11voudig
Atazanavir1
â 2 voudig
â 3-7 voudig
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van atazanavir als gevolg van CYP3A4 remming.
Klinisch onderzoek heeft de veiligheid en werkzaamheid bevestigd van 300 mg atazanavir eenmaal daags met ritonavir 100 mg eenmaal daags bij eerder behandelde patiënten.
Voor nadere informatie moeten artsen de Samenvatting van de Productkenmerken van Reyataz raadplegen.
Darunavir
600, enkelvoudig
Darunavir 600, enkelvoudig 100 elke 12 uur Darunavir
â 14
voudig Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van darunavir als gevolg van CYP3A remming.
Darunavir moet gegeven worden met ritonavir om het therapeutisch effect te verzekeren.
Ritonavir doses hoger dan 100 mg tweemaaldaags zijn niet onderzocht met darunavir.
Voor nadere informatie wordt verwezen naar de Samenvatting van de Productkenmerken van Prezista.
Fosamprenavir
700 elke 12 uur
100 elke 12 uur
Amprenavir
â 2,4 voudig
â 11 voudig
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van amprenavir (uit fosamprenavir) als gevolg van CYP3A4 remming.
Fosamprenavir moet worden gegeven met ritonavir om het therapeutisch effect te verzekeren.
Klinisch onderzoek heeft de veiligheid en werkzaamheid bevestigd van fosamprenavir 700 mg tweemaal daags met ritonavir 100 mg tweemaal daags.
Ritonavir doses hoger dan 100 mg tweemaal daags zijn niet bestudeerd met fosamprenavir.
Voor nadere informatie moeten artsen de Samenvatting van de Productkenmerken van Telzir raadplegen.
Indinavir
800 elke12 uur
100 elke12 uur
Indinavir3 Ritonavir 3
â 178% â 72%
NB NB
400 elke12 uur
400 elke12 uur
Indinavir
â
â 4 voudig
Ritonavir
â
â
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van indinavir als gevolg van CYP3A4 remming.
De juiste doses voor deze combinatie, met betrekking tot werkzaamheid en veiligheid, zijn niet bepaald.
Minimaal profijt van ritonavir-gemedieerde farmacokinetische verbetering wordt bereikt met doses hoger dan 100 mg tweemaal daags.
In gevallen van gelijktijdige toediening van ritonavir (100 mg tweemaal daags) en indinavir (800 mg tweemaal daags) is voorzichtigheid geboden omdat het risico van nefrolithiase kan zijn verhoogd.
Nelfinavir
1250 elke12 uur
10
Nelfinavir 1250 elke12 uur 100 elke12 uur Nelfinavir
â 20-39% NB
750, enkelvoudig
500 elke12 uur
Nelfinavir Ritonavir
â 152% â
NB â
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van nelfinavir als gevolg van CYP3A4 remming.
De juiste doses voor deze combinatie, met betrekking tot werkzaamheid en veiligheid, zijn niet vastgesteld.
Minimaal profijt van ritonavir-gemedieerde farmacokinetische verbetering wordt bereikt met doses hoger dan 100 mg tweemaal daags.
Saquinavir
1000 elke 12 uur
100 elke 12 uur
Saquinavir4
â 15- voudig
â 5- voudig
Ritonavir
4
â
â
400 elke12 uur
400 elke12 uur
Saquinavir
â 17- voudig
NB
Ritonavir
â
â
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van saquinavir als gevolg van CYP3A4 remming.
Saquinavir mag alleen worden gegeven in combinatie met ritonavir.
Ritonavir 100 mg tweemaal daags met saquinavir 1000 mg tweemaal daags biedt
11 systemische blootstelling aan saquinavir over 24 uur, vergelijkbaar met of groter dan de blootstelling die bereikt wordt met saquinavir 1200 mg driemaal daags zonder ritonavir.
In een klinisch onderzoek waarin bij gezonde vrijwilligers de interactie van rifampicine 600 mg eenmaal daags en saquinavir 1000 mg met ritonavir 100 mg tweemaal daags werd onderzocht, werd ernstige hepatocellulaire toxiciteit waargenomen met transaminaseverhogingen tot > 20 maal de bovengrens van de normaalwaarde na 1 tot 5 dagen van gelijktijdige toediening.
Vanwege het risico van ernstige levertoxiciteit, dient saquinavir/ritonavir niet in combinatie met rifampicine te worden gegeven.
Voor nadere informatie moeten artsen de Samenvatting van de Productkenmerken van Invirase of Fortovase raadplegen.
Tipranavir
500 elke12 uur
200 e
Tipranavir 500 elke12 uur 200 elke12 uur Tipranavir
â 11
â 29
voudig
voudig
Ritonavir
â 40%
NB
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van tipranavir als gevolg van CYP3A remming.
Tipranavir moet worden gegeven met een lage dosering ritonavir om het therapeutisch effect te verzekeren.
Doses ritonavir lager dan 200 mg tweemaal daags mogen niet gebruikt worden met tipranavir omdat deze de werkzaamheid van de combinatie kunnen veranderen.
Voor nadere informatie moeten artsen de Samenvatting van de Productkenmerken van Aptivus raadplegen.
NB:
Niet bepaald.
1.
Gebaseerd op cross-study vergelijking met 400 mg atazanavir eenmaal daags alleen.
2.
Gebaseerd op cross-study vergelijking met 1200 mg amprenavir tweemaal daags alleen.
3.
Gebaseerd op cross-study vergelijking met 800 mg indinavir driemaal daags alleen.
4.
Gebaseerd op cross-study vergelijking met 600 mg saquinavir driemaal daags alleen.
Geneesmiddelinteracties – Ritonavir met andere antiretrovirale middelen dan proteaseremmers Gelijktijdig
Dosis gelijktijdig
Dosis NORVIR (mg)
Beoordeeld
AUC
Cmin
toegediend toegediend
geneesmiddel
geneesmidel
geneesmiddel (mg)
Didanosine
200 elke12 uur
600 elke12 uur 2 uur Didanosine later
â 13%
â
Omdat wordt aanbevolen om ritonavir in te nemen met voedsel en didanosine op de lege maag moet worden ingenomen, moet 2,5 uur liggen tussen de doseringen.
Dosisveranderingen zullen waarschijnlijk niet noodzakelijk zijn.
Delavirdine
400 elke 8uur
600 elke12 uur
Delavirdine1 â Ritonavir
â 50%
â â 75%
Gebaseerd op vergelijking met historische gegevens leken de farmacokinetische gegevens van delavirdine niet te worden beïnvloed door ritonavir.
Wanneer gebruikt in combinatie met delavirdine kan dosisvermindering van ritonavir worden overwogen.
Efavirenz
600 elke 24 uur
500 e
Efavirenz 600 elke 24 uur 500 elke12 uur Efavirenz
â 21%
Ritonavir
â 17%
Een hogere frequentie van bijwerkingen (bijv. duizeligheid, misselijkheid, paresthesie) en afwijkende laboratoriumwaarden (verhoogde leverenzymen) zijn waargenomen bij gelijktijdige toediening van efavirenz met ritonavir gedoseerd als
12 antiretroviraale middel.
Maraviroc
100 elke 12 uur 100 elke 12 uur Maraviroc
Maraviroc 100 elke 12 uur 100 elke 12 uur Maraviroc
â 161% â 28%
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van maraviroc als gevolg van CYP3A remming.
Maraviroc kan met ritonavir gegeven worden om de blootstelling aan maraviroc te verhogen.
Voor nadere informatie wordt verwezen naar de Samenvatting van de Productkenmerkgen van Celsentri.
Nevirapine
200 elke 12 uur
600 elke 12 uu
Nevirapine 200 elke 12 uur 600 elke 12 uur Nevirapine
â
â
Ritonavir
â
â
Gelijktijdige toediening van ritonavir met nevirapine leidt niet tot klinisch relevante veranderingen in de farmacokinetiek van nevirapine of ritonavir.
Zidovudine
200 elke 8 uur
300 elke 6 uur
Zidovudine 200 elke 8 uur 300 elke 6 uur Zidovudine
â 25%
NB
Ritonavir kan de glucuronidatie van zidovudine induceren, wat leidt tot licht verlaagde concentraties zidovudine.
Dosisveranderingen behoren niet nodig te zijn.
NB:
Niet bepaald 1.
Gebaseerd op parallelgroepvergelijking.
De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel Alfa1-Adrenoreceptor-antagonist
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
Alfuzosine
Gelijktijdige toediening van ritonavir leidt waarschijnlijk tot verhoogde plasmaconcentraties van alfuzosine en is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Amfetaminederivaten Amfetamine
Ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel remt waarschijnlijk CYP2D6 en wordt daardoor verwacht de concentraties amfetamine en de derivaten daarvan te verhogen.
Nauwgezette monitoring van therapeutische effecten en bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer deze geneesmiddelen gelijktijdig worden toegediend met antiretrovirale doses ritonavir (zie rubriek 4.4).
Analgetica Buprenorfine Norbuprenorfine Glucuronidemetabolieten
16, elke 24 uur,
100, elke 12 uur,
â 57% â 77% â 33% â 108% â â
De toename in de plasmaspiegels van buprenorfine en zijn actieve metaboliet leidde niet tot klinisch significante farmacodynamische veranderingen in een populatie van opioïd- tolerante patiënten.
Het is daarom mogelijk dat het niet nodig is om de dosis buprenorfine of ritonavir aan te passen, wanneer deze gelijktijdig gebruikt worden.
Wanneer ritonavir gelijktijdig gebruikt wordt met een andere proteaseremmer en buprenorfine, moet de SPC van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer geraadpleegd worden voor specifieke doseringsinformatie.
13 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
Meperidine, piroxicam, propoxyfeen
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van meperidine, piroxicam en propoxyfeen en het is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Fentanyl
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A4 en daarom wordt verwacht dat het de plasmaconcentraties fentanyl verhoogd.
Nauwgezette monitoring van therapeutische effecten en bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer fentanyl gelijktijdig worden toegediend met ritonavir.
Methadon1
5, enkele dosis 500 elke12 uur, â 36% â 38% Een verhoogde dosis methadone kan noodzakelijk zijn wanneer gelijktijdig toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als farmacokinetische versterker door de inductie van glucuronidatie.
Dosisaanpassing moet worden overwogen op basis van de klinische reactie van de patiënt op de methadonbehandeling.
Morfine
De morfinespiegels kunnen verlaagd worden als gevolg van inductie van glucuronidatie door gelijktijdig toegediende ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als farmacokinetische versterker.
Anti-aritmica Amiodaron, bepridil, encainide, flecanide, propafenon, kinidine
Gelijktijdige toediening van ritonavir leidt waarschijnlijk verhoogde plasmaconcentraties van amiodaron, bepridil, encainide, flecanide, propafenon en kinidine en is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
tot
Digoxine
0,5 enkelvoudige IV 300, elke 12 uur, 3 â 86% dosis dagen
NB
0,4 enkelvoudige 200 elke 12 uur, â 22% orale dose 13 dagen Deze interactie kan het gevolg zijn van verandering van P- glycoproteïne gemedieerde digoxine efflux door ritonavir
â
gedoseerd als antiretroviraal middel of als farmacokinetische versterker.
Verhoogde digoxinespiegels waargenomen bij patiënten die ritonavir krijgen kunnen in de loop van de tijd dalen naarmate de inductie vordert (zie rubriek 4.4).
Anti-astmamiddelen Theofylline1
3 mg/kg elke 8 uur
500 elke12 uur
â 43%
â 32%
14 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
Een verhoogde dosis theofylline kan vereist zijn wanneer gelijktijdig toegediende met ritonavir, door de inductie van CYP1A2.
Cytostatica Vincristine, vinblastine Anticoagulantia Warfarine
Serumconcentraties kunnen verhoogd zijn bij gelijktijdig gebruik met ritonavir, wat resulteert in de mogelijkheid van een toegenomen incidentie van bijwerkingen.
S-Warfarine R-Warfarine
5, enkelvoudige 400 elke12 dosis uur â 9% â 9% â 33% â Inductie van CYP1A2 en CYP2C9 leidt tot afgenomen spiegels van R-warfarine, terwijl weinig farmacokinetisch effect wordt opgemerkt op S- Warfarine wanneer gelijktijdig toegediend met ritonavir.
Gedaalde R-warfarinespiegels kunnen leiden tot verminderde anticoagulantie; daarom wordt aanbevolen dat de anticoagulantieparameters gemonitord worden wanneer warfarine gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker.
Anti-epileptica Carbamazepine
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A4 en wordt daarom verwacht de plasmaconmcentraties van carbamazepine te verhogen.
Nauwgezette monitoring controle van therapeutische effecten en bijwerkingen wordt aanbevolen indien carbamazepine gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
Divalproex, lamotrigine, fenytoïne
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel induceert oxidatie door CYP2C9 en glucuronidatie en de verwachting is daarom dat het de plasmaconcentraties van anti-epileptica verlaagt.
Nauwgezette monitoring van therapeutische effecten en bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer deze geneesmiddelen gelijktijdig worden toegediend met ritonavir.
Fenytoïne kan de serumspiegels van ritonavir verlagen.
15 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel Antidepressiva
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
Amitriptyline, fluoxetine, imipramine, nortriptyline, paroxetine, sertraline
Het is waarschijnlijk dat ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel CYP2D6 remt en de verwachting is daarom dat het de concentraties van desipramine, imipramine, amitriptyline, nortriptyline, fluoxetine, paroxetine of sertraline verhoogt.
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer deze geneesmiddelen gelijktijdig worden toegediend met antiretroviral doses van ritonavir (zie rubriek 4.4).
Desipramine
100 enkelvoudige 500 elke12 â 145% â 22% orale dosis uur De AUC en de Cmax van de 2-hydroxy metaboliet werden met respectievelijk 15 en 67% verlaagd.
Dosisvermindering van desipramine wordt aanbevolen wanneer gelijktijdig toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel.
Trazodon
50, enkelvoudige 200 elke12 â 2,4-voudig dosis uur
â 34%
Een stijging in de incidentie van trazodongerelateerde bijwerkingen werd waargenomen bij gelijktijdige toediening met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker.
Indien trazodon gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir, moet bij gebruik van de combinatie voorzichtigheid worden betracht; trazodon initiëren in de laagste dosering en monitoren van de klinische respons en de verdraagbaarheid.
Antihistaminica Astemizol, terfenadine
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van astemizol en terfenadine en het is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Fexofenadine
Ritonavir kan de P-glycoproteine gemedieerde fexofenadine efflux wijzigen wanneer gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker, wat leidt tot verhoogde concentraties fexofenadine.
Verhoogde fexofenadinespiegels kunnen in de loop van de tijd dalen naarmate de inductie zich ontwikkelt.
16 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
Loratadine
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A en de verwachting is daarom dat het de plasmaconcentraties van loratadine verhoogt.
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer loratidine gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
Anti-infectiemiddelen Fusidinezuur
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van zowel fusidinezuur als ritonavir en het is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Rifabutine1
150 dagelijks 500 elke12 â 4-voudig â 2,5- uur, voudig
25-O-desacetyl-rifabutine- metaboliet
â 38-voudig â 16- voudig Door de sterke stijging van de AUC van rifabutine is gelijktijdig gebruik van rifabutine met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
De verlaging van de dosis rifabutine tot 150 mg 3 maal per week kan geïndiceerd zijn voor bepaalde proteaseremmers wanneer gelijktijdig toegediend met ritonavir als een farmacokinetische versterker.
De Samenvatting van de Productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer moet worden geraadpleegd voor specifieke aanbevelingen.
Officiële richtlijnen inzake de juiste behandeling van tuberculose bij HIV-geïnfecteerde patiënten moeten in de overweging worden meegenomen.
Rifampicine
Hoewel rifampicine het metabolisme van ritonavir kan induceren, wijzen beperkte gegevens erop dat, wanneer hoge doses ritonavir (600 mg tweemaal daags) gelijktijdig worden toegediend met rifampicine, het additionele inducerende effect van rifampicine (naast dat van ritonavir zelf) klein is en mogelijk geen klinisch relevant effect heeft op de ritonavirconcentraties bij hoge-dosering ritonavirtherapie.
Het effect van ritonavir op rifampicine is niet bekend.
Voriconazol
200 elke12 uur 400 elke12 â 82% â 66% uur 200 elke12 uur 100 elke12 â 39% â 24% uur
17 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
Gelijktijdig gebruik van ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel en voriconazol is gecontraïndiceerd als gevolg van verlaging van de voriconazolconcentraties (zie rubriek 4.3).
Gelijktijdige toediening van voriconazol en ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker moet worden vermeden, tenzij een beoordeling van voordeel/risico-ratio voor de patiënt het gebruik van voriconazol rechtvaardigt.
Atovaquone
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel induceert glucuronidatie en daarom wordt verwacht dat het de plasmaconcentraties van atovaquone verlaagt.
Nauwgezette monitoring van de serumspiegels of het therapeutisch effect wordt aanbevolen wanneer atovaquone gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
Clarithromycine
500 elke12 uur, 200 elke 8 â 77% â 31% uur
14-OH clarithromycinemetaboliet
â 100% â 99% Als gevolg van het grote therapeutisch venster van clarithromycine zou geen dosisverlaging nodig moeten zijn bij patiënten met een normale nierfunctie.
Clarithromycinedoses hoger dan 1 g per dag mogen niet gelijktijdig worden toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker.
Voor patiënten met een verminderde nierfunctie moet een vermindering van de dosis clarithromycine worden overwogen: voor patiënten met een creatinineklaring van 30 tot 60 ml/min moet de dosis worden verminderd met 50%, voor patiënten met een creatinineklaring lager dan 30 ml/min moet de dosis worden verminderd met 75%.
Erythromycine, itraconazol
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A4 en daardoor verhoogt het naar verwachting de plasmaconcentraties van erythromycine en itraconazol.
Nauwgezette controle van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer erythromycine of itraconazol gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
Ketoconazol
200 dagelijks 500 elke12 â 3,4-voudig â 55% uur Ritonavir remt het CYP3A-gemedieerde metabolisme van ketoconazol.
Als gevolg van een verhoogde incidentie van gastroïntestinale en hepatische bijwerkingen moet een dosisvermindering van ketoconazol worden overwogen wanneer gelijktijdig toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker.
18 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
Sulfamethoxazol/Trimethoprim2
800/160, enkelvoudige dosis
500 elke12 uur
â 20% / â 20%
â
Dosisverandering van sulfamethoxazol/trimethoprim tijdens gelijktijdige ritonavirbehandeling zou niet noodzakelijk moeten zijn.
Antipsychotica/Neuroleptica Clozapine, pimozide
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening met ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van clozapine of pimozide en dit is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Haloperidol, risperidon, thioridazine
Het is waarschijnlijk dat ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel CYP2D6 remt en de verwachting is daarom dat het de concentraties haloperidol, risperidon en thioridazine verhoogt.
Nauwgezette controle van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer deze geneesmiddelen gelijktijdig worden toegediend met antiretrovirale doses ritonavir (zie rubriek 4.3).
Calciumkanaalantagonisten Amlodipine, diltiazem, nifedipine Ergotderivaten
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A4 en de verwachting is daarom dat het de plasmaconcentraties van calciumkanaalblokkers verhoogt.
Nauwgezette controle van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer deze geneesmiddelen gelijktijdig worden toegediend met ritonavir.
Dihydroergotamine, ergonovine, ergotamine, methylergonovine
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van ergotderivaten en dit is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
GI motiliteit agens Cisapride
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van cisapride en dit is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
19 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel HMG Co-A reductaseremmers
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
Atorvastatine, Fluvastatine, Lovastatine, Pravastatine, Rosuvastatine, Simvastatine
De verwachting is dat HMG-CoA reductaseremmers die sterk afhankelijk zijn van het CYP3A metabolisme, zoals lovastatine en simvastatine, sterk verhoogde plasmaconcentraties hebben wanneer gelijktijdig toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker.
Omdat verhoogde concentraties lovastatine en simvastatine patiënten kunnen predisponeren voor myopathieën, waaronder rhabdomyolyse, is de combinatie van deze geneesmiddelen met ritonavir gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Atorvastatine is minder afhankelijk van CYP3A voor zijn metabolisme.
Hoewel rosuvastatine-eliminatie niet afhankelijk is van CYP3A, is een verhoogde blootstelling aan rosuvastatine gerapporteerd bij gelijktijdig gebruik met ritonavir.
Het mechanisme van deze interactie is niet duidelijk, maar kan het resultaat zijn van remming van een transportereiwit.
Bij gebruik met ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel, moeten de laagst mogelijke doses atorvastatine of rosuvastatine worden toegediend.
Het metabolisme van pravastatine en fluvastatine is niet afhankelijk van CYP3A en interacties worden niet verwacht met ritonavir.
Indien behandeling met een HMG-CoA reductaseremmer geïndiceerd is, wordt pravastatine of fluvastatine aanbevolen.
Hormonale anticonceptiemiddelen Ethinylestradiol
50 µg
500 elke12
â 40%
â 32%
enkelvoudige dosis uur Als gevolg van verlagingen van de ethinylestradiolconcentraties moeten barrière- of andere niet-hormonale methoden van anticonceptie worden overwogen bij gelijktijdig gebruik van ritonavir wanneer gedoseerd als antiretroviraal middel of als farmacokinetische versterker.
Het is waarschijnlijk dat ritonavir het uteriene bloedingsprofiel verandert en de effectiviteit van estradiol bevattende anticonceptiemiddelen vermindert (zie rubriek 4.4).
20 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel Immunosupressiva
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
Ciclosporine, tacrolimus, everolimus
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A4 en de verwachting is daarom dat het de plasmaconcentraties van ciclosporine, tacrolimus of everolimus verhoogt.
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer deze geneesmiddelen gelijktijdig worden toegediend met ritonavir.
Fosfodiësteraseremmers Sildenafil
100, enkelvoudige 500 elke12 dosis uur
â 11-voudig
â 4-voudig
Gelijktijdig gebruik van sildenafil met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker wordt niet aanbevolen en in geen geval moeten doseringen sildenafil hoger zijn dan 25 mg in 48 uur (zie ook rubriek 4.4).
Gelijktijdig gebruik van sildenafil met ritonavir is gecontraïndiceerd bij patiënten met pulmonale arteriële hypertensie.
Tadalafil
20, enkelvoudige dosis
200 elke12 uur
â 124%
â
Gelijktijdig gebruik van tadalafil met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker moet voorzichtig geschieden met verlaagde doses van niet meer dan 10 mg tadalafil elke 72 uur met extra controle op bijwerkingen (zie rubriek 4.4).
Vardenafil
5, enkelvoudige dosis
600 elke12 â 49-voudig uur
â 13-voudig
Het gelijktijdig gebruik van vardenafil en ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker moet voorzichtig geschieden met verlaagde doses van niet meer dan 2,5 mg elke 72 uur met extra controle op bijwerkingen (zie rubriek 4.4).
21 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel Sedativa/hypnotica
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
Clorazepaat, diazepam, estazolam, flurazepam, oraal en parenteraal midazolam en triazolam
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van clorazepaat, diazepam, estazolam en flurazepam en dit is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Midazolam wordt uitgebreid door CYP3A4 gemetaboliseerd.
Gelijktijdige toediening van Norvir kan een hoge toename in de concentratie van deze benzodiazepine veroorzaken.
Er is geen geneesmiddelinteractiestudie uitgevoerd naar gelijktijdige toediening van Norvir met benzodiazepines.
Gebaseerd op gegevens met betrekking tot andere CYP3A4-remmers, is de verwachting dat midazolamplasmaconcentraties significant hoger zijn als midazolam oraal gegeven wordt.
Daarom dient Norvir niet gelijktijdig met midazolam oraal te worden toegediend (zie rubriek 4.3), terwijl voorzichtigheid moet worden betracht bij gelijktijdige toediening van Norvir met parenteraal midazolam.
Gegevens van gelijktijdig gebruik van parenteraal midazolam met andere proteaseremmers suggereren een mogelijke 3-4-voudige toename van midazolamplasmaspiegels.
Als Norvir gelijktijdig wordt toegediend met parenteraal midazolam, dient dit op een Intensive Care afdeling (IC) te gebeuren of in een vergelijkbare opstelling met de verzekering van klinische controle binnen handbereik en geschikte medische behandeling in het geval van ademhalingsdepressie en/of langdurige sedatie.
Met name als meer dan één enkelvoudige dosis midazolam wordt toegediend, dient dosisaanpassing van midazolam in overweging te worden genomen.
Triazolam
0,125 200, 4 â > 20 voudige â 87% enkelvoudige dosis doses Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van triazolam en dit is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Meperidine
50 enkelvoudige dosis oraal
500 elke12 uur
â 62%
â 59%
Normeperidine metaboliet
â 47%
â 87%
Het gebruik van meperidine en ritonavir is gecontraïndiceerd als gevolg van de verhoogde concentraties van de metaboliet normeperidine, die zowel analgetische als CZS-stimulerende activiteit bezit.
Verhoogde normeperidineconcentraties kunnen het risico van CZS-effecten (bijv. insulten) verhogen, zie rubriek 4.3.
Alprazolam
1, enkelvoudige dosis
200 elke12 uur, 2
â 2,5 voudig
â
22
De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg) dagen
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
500 elke12 uur, 10 dagen
â 12%
â 16%
Het alprazolammetabolisme werd geremd na het starten van ritonavir.
Na 10 dagen gebruik van ritonavir werd geen remmend effect van ritonavir waargenomen.
Voorzichtigheid is geboden gedurende de eerste paar dagen wanneer alprazolam gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker, voordat de inductie van het alprazolammetabolisme zich ontwikkelt.
Buspiron
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A en de verwachting is daarom dat het de plasmaconcentraties van buspiron verhoogt.
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer buspiron gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
Slaapmiddelen Zolpidem
5
200, 4 doses
â 28%
â 22%
Zolpidem en ritonavir kunnen gelijktijdig worden toegediend met nauwgezette monitoring op excessieve sedatieve effecten.
Stoppen met roken Bupropion
150 mg
100 mg elke 12 uur
â 22%
â 21%
150 mg
600 mg elke 12 uur
â 66%
â 62%
23 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
Bupropion wordt hoofdzakelijk gemetaboliseerd door CYP2B6.
Gelijktijdig gebruik van bupropion met herhaalde doses ritonavir verlaagt waarschijnlijk de bupropionconcentraties.
Van deze effecten wordt gedacht dat ze het gevolg zijn van inductie van het metabolisme van bupropion.
Echter, omdat van ritonavir in vitro is aangetoond dat het CYP2B6 remt, dient de aanbevolen dosis bupropion niet overschreden te worden.
In tegenstelling tot na langetermijn gebruik van ritonavir, was er geen significante interactie met bupropion na kortetermijn gebruik van lage doses ritonavir (200 mg tweemaal daags gedurende 2 dagen).
Dit suggereert dat de vermindering in bupropionconcentraties mogelijk pas enkele dagen na het begin van het gelijktijdige gebruik van ritonavir optreden.
Steroïden Fluticasonpropionaat waterige neusspray
200 µg per dag
100 elke12 uur
â ~350-voudig
â ~ 25- voudig
Systemische corticosteroïde effecten zijn gemeld waaronder Cushing’ s syndroom en adrenale suppressie (in het bovengenoemde onderzoek was sprake van een daling van 86% van de plasmacortisolspiegels) bij patiënten die ritonavir kregen en inhalatie- of intranasaal fluticasonpropionaat; soortgelijke effecten zouden ook kunnen optreden met andere corticosteroïden die gemetaboliseerd worden door CYP3A zoals bijvoorbeeld budesonide.
Daarom wordt gelijktijdige toediening van ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker en deze glucocorticoïden niet aanbevolen, tenzij het potentiële profijt van de behandeling opweegt tegen het risico van de systemische effecten van corticosteroïden (zie rubriek 4.4).
Een dosisvermindering van het glucocorticoïd moet worden overwogen met nauwgezette monitoring van de lokale en systemische effecten of een overstap naar een glucocorticoïd dat geen substraat is voor CYP3A4 (bijv. beclomethason).
Bovendien kan in het geval van staken van de behandeling met glucocorticoïden progressieve dosisvermindering over een langere periode vereist zijn.
Dexamethason
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A en de verwachting is daarom dat het de plasmaconcentraties van dexamethason zal verhogen.
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer dexamethason gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
Prednisolon
20 200 elke12 uur â 28% â 9%
24 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend genees- middel
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer prednisolon gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
De AUC van de metaboliet prednisolon steeg met 37 en 28% na respectievelijk 4 en 14 dagen ritonavir.
NB:
Niet bepaald 1.
Gebaseerd op een parallelgroepvergelijking 2.
Sulfamethoxazol werd gelijktijdig toegediend met trimethoprim.
Cardiale en neurologische voorvallen zijn gemeld bij gelijktijdige toediening van ritonavir met disopyramide, mexiletine of nefazadon.
De mogelijkheid van een geneesmiddelinteractie kan niet worden uitgesloten.
Naast de bovengenoemde interacties dient rekening te worden gehouden met de mogelijkheid van toegenomen toxische en therapeutische effecten als gevolg van verdringing uit de eiwitbinding van gelijktijdig gebruikte geneesmiddelen, aangezien ritonavir in sterke mate gebonden is aan eiwitten.
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker
Belangrijke informatie met betrekking tot geneesmiddelinteracties bij gebruik van ritonavir als farmacokinetische versterker wordt ook beschreven in de samenvatting van de productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer.
Protonpompremmers en H2-receptor antagonisten: protonpompremmers en H2-receptor antagonisten (bijv. omeprazol of ranitidine) kunnen de concentraties van gelijktijdig gebruikte proteaseremmers verminderen.
Voor specifieke informatie betreffende invloed van gelijktijdig gebruik van maagzuurremmende middelen wordt verwezen naar de SmPC van de gelijktijdig gebruikte proteaseremmer.
Uit interactie-onderzoeken met door ritonavir versterkte proteaseremmers (lopinavir/ritonavir, atazanavir) blijkt dat gelijktijdig gebruik van omeprazol of rantinidine het effect van ritonavir als farmacokinetische versterker niet significant beïnvloedt, ondanks een kleine verandering in de blootstelling (ongeveer 6 - 18%).
4.6 Zwangerschap en borstvoeding
Een beperkt aantal (> 800) zwangere vrouwen is blootgesteld aan ritonavir tijdens de zwangerschap; een zeer beperkt aantal (< 300) werd blootgesteld gedurende het eerste trimester.
Deze gegevens hebben voornamelijk betrekking op blootstellingen waarbij ritonavir als onderdeel van combinatietherapie werd gebruikt en niet in therapeutische doseringen, maar in lagere doseringen als farmacokinetische versterker voor andere proteaseremmers.
Deze beperkte gegevens geven geen aanwijzingen voor een toename in de frequentie van aangeboren afwijkingen in vergelijking met waargenomen frequenties in bewakingssystemen voor aangeboren afwijkingen voor de hele populatie.
Uit diergegevens is reproductietoxiciteit gebleken (zie 5.3).
Het gebruik van Norvir tijdens de zwangerschap mag alleen overwogen worden wanneer de voordelen opwegen tegen het risico voor de foetus.
Ritonavir heeft een ongunstige interactie met orale anticonceptiva (OACs).
Daarom dient gedurende de behandeling een alternatieve, effectieve en veilige methode van anticonceptie te woren gebruikt.
25 Het is niet bekend of dit geneesmiddel in de moedermelk wordt uitgescheiden.
Uitscheiding in de melk werd niet gemeten in dierexperimenteel onderzoek.
Een studie bij ratten toonde echter enkele ongunstige effecten op de ontwikkeling van de nakomelingen tijdens het zogen aan, die kunnen wijzen op de uitscheiding van ritonavir in de melk bij deze diersoort.
Vrouwen die met HIV geïnfecteerd zijn, dienen onder geen beding borstvoeding te geven aan hun kinderen om transmissie van HIV te voorkomen.
4.7 Beïnvloeding van de rijvaardigheid en het vermogen om machines te bedienen
Er is geen onderzoek verricht met betrekking tot de effecten op de rijvaardigheid en op het vermogen om machines te bedienen.
Omdat slaperigheid en duizeligheid bekende ongewenste effecten zijn, dient hiermee rekening te worden gehouden bij het autorijden of het bedienen van machines.
Norvir drank bevat alcohol (43%).
4.8 Bijwerkingen
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker
Bijwerkingen die in verband worden gebracht met het gebruik van ritonavir als farmacokinetische versterker zijn afhankelijk van de betreffende PI (proteaseremmer) die gelijktijdig wordt toegediend.
Meer informatie over bijwerkingen vindt u in de SPC van de betreffende gelijktijdig toegediende PI.
Ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel
In de oorspronkelijke klinische studies (fase II/III) zijn bijwerkingen gemeld die een mogelijk, waarschijnlijk of onbekend verband houden met ritonavir bij ≥ 2% van de 1033 patiënten:
De volgende bijwerkingen van een gemiddelde tot ernstige intensiteit en die mogelijk of waarschijnlijk verband houden met ritonavir, zijn gemeld.
Binnen iedere frequentiegroep worden bijwerkingen gerangschikt naar afnemende ernst: zeer vaak (> 1/10); vaak (> 1/100 en < 1/10); soms (> 1/1000 en < 1/100); zelden (> 1/10.000 en < 1/1.000).
Bijwerkingen uit klinisch onderzoek en post-marketing bij volwassen patiënten Immuunsysteemaandoeningen
Vaak
Allergische reacties waaronder urticaria, lichte huiduitslag, bronchospasme en angio- oedeem
Zelden
Anafylaxie en Stevens-Johnson syndroom
Bloed- en lymfestelselaandoeningen
Vaak
Verlaagd aantal witte bloedcellen (WBC), verlaagd hemoglobine, verlaagd aantal neutrofielen en verhoogd aantal eosinofielen
Soms
Verhoogd aantal witte bloedcellen, verhoogd aantal neutrofielen en een verlengde protrombinetijd
Onbekende frequentie
Trombocytopenie
Voedings- en stofwisselingsstoornissen
Soms
Dehydratie, diabetes mellitus
Zelden
Hyperglykemie
Onbekende
Hypertriglyceridemie, hypercholesterolemie,
26
frequentie
hyperurikemie
Zenuwstelselaandoeningen
Zeer vaak
Smaakstoornissen, circumorale en perifere paresthesie, hoofdpijn
Vaak
Duizeligheid, paresthesie, hyperesthesie, slaperigheid, slapeloosheid, angst
Onbekende frequentie
Attaque, syncope
Bloedvataandoeningen
Vaak
Vaatverwijding
Onbekende frequentie
Orthostatische hypotensie
Ademhalingsstelsel-, borstkas- en mediastinumaandoeningen
Vaak
Faryngitis, meer hoesten
Maagdarmstelselaandoeningen
Zeer vaak
Buikpijn, misselijkheid, diarree, braken
Vaak
Dyspepsie, anorexie, lokale keelirritatie, flatulentie, droge mond, oprispingen en mondzweren
Lever- en galaandoeningen
Soms
Hepatitis en geelzucht
Huid- en onderhuidaandoeningen
Vaak
Huiduitslag, pruritus, zweten, lipodystrofie
Skeletspierstelsel- en bindweefselaandoeningen
Vaak
Verhoogde CPK, myalgie
Soms
Myositis, rhabdomyolyse
Nier- en urinewegaandoeningen
Onbekende frequentie
Acuut nierfalen
Voortplantingsstelsel- en borstaandoeningen
Onbekende frequentie
Menorragie
Algemene aandoeningen en toedieningsplaatsstoornissen
Zeer vaak
Asthenie
Vaak
Koorts, pijn, gewichtsverlies
Onderzoeken
Vaak
Verhoogd GGT, verhoogd CPK, verhoogde triglyceriden, verhoogd SGPT, verhoogd SGOT, verhoogd amylase, verhoogd urinezuur, verlaagd kalium, verlaagd vrij en en totaal thyroxine
Soms
Verhoogd glucose, verlaagd totaal calcium, verhoogd magnesium, verhoogd bilirubine, verhoogd alkalische fosfatase
De voorvallen die zijn waargenomen en waarvoor Onbekende frequentie is aangegeven, zijn bij post- marketing surveillance geconstateerd.
Meer dan vijfvoudige verhogingen ten opzichte van de bovengrens van de normaalwaarden van lever transaminasen, klinische hepatitis en geelzucht zijn voorgekomen bij patiënten die met ritonavir alleen of in combinatie met andere antiretrovirale middelen werden behandeld.
Antiretrovirale combinatietherapie, is bij HIV-patiënten in verband gebracht met herverdeling van
27 lichaamsvet (lypodystrofie), waaronder verlies aan perifeer en subcutaan gezichtsvet, toename in het intra-abdominale en visceraal vet, borsthypertrofie en accumulatie van dorsocervicaal vet (buffalo hump).
Gecombineerde antiretrovirale therapie wordt ook in verband gebracht met metabole afwijkingen zoals hypertriglyceridemie, hypercholesterolemie, insuline-resistentie, hyperglykemie en hyperlactatemie (zie rubriek 4.4).
Bij met HIV-geïnfecteerde patiënten die op het moment dat de antiretrovirale combinatietherapie (CART) wordt gestart een ernstige immuundeficiëntie hebben, kan zich een ontstekingsreactie op asymptomatische of nog aanwezige opportunistische infecties voordoen (zie rubriek 4.4).
Pancreatitis is waargenomen bij patiënten die met ritonavir worden behandeld, waaronder degenen die hypertriglyceridemie ontwikkelen.
In sommige gevallen is dit fataal gebleken.
Patiënten in een gevorderd stadium van HIV-ziekte lopen mogelijk risico op verhoogde triglycerides en pancreatitis (zie rubriek 4.4).
Er zijn gevallen van osteonecrose gemeld, vooral bij patiënten met algemeen erkende risicofactoren, voortgeschreden HIV-infectie of langdurige blootstelling aan antiretrovirale combinatietherapie (CART).
De frequentie hiervan is onbekend (zie rubriek 4.4).
4.9 Overdosering
Ervaringen bij mensen met acute overdosering van ritonavir zijn beperkt.
Bij klinische onderzoeken werden paresthesieën geconstateerd bij één patiënt die gedurende twee dagen 1500 mg/dag ritonavir innam.
De klachten verdwenen na een verlaging van de dosering.
Een geval van nierfalen met eosinofilie is gerapporteerd.
De waargenomen symptomen van toxiciteit bij dieren (muizen en ratten) waren onder andere een verminderde activiteit, ataxie, dyspnoe en tremoren.
Er is geen specifiek antidotum voor een overdosering van ritonavir.
De behandeling van een overdosering van ritonavir moet bestaan uit algemene ondersteunende maatregelen, waaronder het monitoren van de vitale functies en observatie van de klinische toestand van de patiënt.
Gezien het oplosbaarheidspatroon en de mogelijkheid van transintestinale eliminatie, zouden maagspoeling en toediening van geactiveerd houtskool deel kunnen uitmaken van de behandeling van een overdosering.
Doordat ritonavir op grote schaal gemetaboliseerd wordt door de lever en sterk gebonden wordt aan eiwitten, is het niet te verwachten dat dialyse in belangrijke mate zal bijdragen aan de verwijdering van het geneesmiddel.
5.
FARMACOLOGISCHE EIGENSCHAPPEN
5.1 Farmacodynamische eigenschappen
Farmacotherapeutische groep:
Antiviraal middel voor systemisch gebruik.
ATC code:
J05A E03
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker
Farmacokinetische versterking door ritonavir is gebaseerd op de activiteit van ritonavir als krachtige remmer van het CYP3A- gemedieerde metabolisme.
De mate van versterking hangt af van de stofwisselingsroute van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer en de impact van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer op het metabolisme van ritonavir.
De maximale remming van het metabolisme van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer wordt in het algemeen bereikt door middel van een dosering van ritonavir van dagelijks 100 mg tot 200 mg tweemaal daags en is afhankelijk van de proteaseremmer die gelijktijdig wordt toegediend.
Zie rubriek 4.5 en de samenvatting van de productkenmerken van de betreffende proteaseremmers die gelijktijdig worden
28 toegediend voor meer informatie over het effect van ritonavir op het metabolisme van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer.
Ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel
Ritonavir is een oraal werkzame peptidomimetische remmer van de HIV-1 en HIV-2 aspartylproteasen.
De remming van HIV-protease zorgt ervoor dat het enzym niet meer in staat is de gag-pol-polyproteïneprecursor te verwerken, wat leidt tot de productie van HIV-deeltjes met een onrijpe morfologie, die geen nieuwe serie infecties teweeg kunnen brengen.
Ritonavir heeft een selectieve affiniteit voor HIV-protease en heeft een geringe remmende werking op humane aspartylproteasen.
Ritonavir was de eerste proteaseremmer (goedgekeurd in 1996) waarvan het effect werd aangetoond in een onderzoek met klinische eindpunten.
Vanwege de metabolisme remmende eigenschappen van ritonavir is het gebruik als farmacokinetische versterker van andere proteaseremmers echter het meest gangbaar in de klinische praktijk (zie rubriek 4.2).
Effecten op het elektrocardiogram
Het QTcF interval is bestudeerd in een gerandomiseerd, placebo en actief (moxifloxacine 400 mg eenmaal daags) gecontroleerd crossover onderzoek bij 45 gezonde vrijwilligers, met 10 metingen over 12 uur op dag 3.
Het maximale gemiddelde (en hoogste waarde van het 95% betrouwbaarheidsinterval) verschil in QTcF t.o.v. placebo was 5,5 (7,6) voor 400 mg ritonavir tweemaal daags.
De blootstelling aan ritonavir op dag 3 was ongeveer 1,5 keer hoger dan de blootstelling die werd waargenomen met 600 mg tweemaal daags in de steady state.
Geen van de proefpersonen ondervond een verhoging in QTcF van ≥ 60 msec t.o.v. baseline of een QTcF interval dat de drempelwaarde van mogelijke klinische relevantie van 500 msec overschreed.
Een kleine verlenging van het PR interval werd ook gezien bij proefpersonen die ritonavir kregen in hetzelfde onderzoek op dag 3.
De gemiddelde veranderingen van het PR interval t.o.v. baseline varieerden van 11,0 tot 24,0 msec in de 12 uur na de dosis.
Het maximale PR interval was 252 msec en tweede- of derdegraads hartblok werd niet waargenomen (zie rubriek 4.4).
Resistentie
Tegen ritonavir resistente isolaten van HIV-1 zijn in vitro geselecteerd en geïsoleerd bij patiënten die zijn behandeld met therapeutische doses van ritonavir.
Vermindering van de antiretrovirale activiteit van ritonavir is voornamelijk geassocieerdmet de proteasemutaties V82A/F/T/S en I84V.
Ophoping van andere mutaties in het protease-gen (waaronder op de posities 20, 33, 36, 46, 54, 71 en 90) kan ook bijdragen aan de ritonavir-resistentie.
In het algemeen geldt dat wanneer de mutaties die geassocieerd zijn met ritonavirresistentie zich ophopen, de gevoeligheid voor het selecteren van andere proteaseremmers kan afnemen vanwege kruisresistentie.
U dient de Samenvatting van de productkenmerken van de andere proteaseremmers of de officiële voortdurend bijgewerkte updates te raadplegen voor de specifieke informatie met betrekking tot proteasemutaties die geassocieerd zijn met de verminderde respons op deze middelen.
Klinische farmacodynamische gegevens
De werking van ritonavir (alleen of in combinatie met andere antiretrovirale middelen) op biologische markers van de ziekte, zoals het aantal CD4-cellen en viraal RNA, werd onderzocht in meerdere onderzoeken waarbij met HIV-1 geïnfecteerde patiënten betrokken waren.
De volgende onderzoeken zijn het meest van belang.
Gebruik bij volwassenen
Uit een vergelijkend onderzoek, voltooid in 1996, met ritonavir als toegevoegde therapie bij met HIV-1 geïnfecteerde patiënten die eerder intensief met nucleoside analogen waren behandeld en een
29 baseline CD4-celtelling ≤ 100 cellen /μ l hadden, bleek een afname van de sterfte en de AIDS defining events.
De gemiddelde verandering ten opzichte van de baseline gezien over 16 weken voor HIV RNA-waarden was -0,79 log10 (maximale gemiddelde afname:
1,29 log10) in de ritonavir-groep, tegenover -0,01 log10 bij de controlegroep.
De nucleosiden die het meest in dit onderzoek gebruikt zijn waren zidovudine, stavudine, didanosine en zalcitabine.
In een onderzoek, voltooid in 1996, bij patiënten met HIV-1 infectie in een minder vergevorderd stadium (met een CD4 van 200-500 cellen /μ l) die niet eerder behandeld waren met een antiretroviraal middel, resulteerde het gebruik van ritonavir alleen of in combinatie met zidovudine in een afname van de viral load in bloedplasma en een verhoogde CD4-telling.
De gemiddelde verandering ten opzichte van baseline gezien over 48 weken voor de HIV RNA-waarden was -0,88 log10 in de ritonavir-groep, tegenover -0,66 log10 bij de ritonavir+zidovudine-groep en -0,42 log10 bij de zidovudine-groep.
Voortzetting van de therapie met ritonavir dient te worden geëvalueerd op geleide van de viral load, vanwege de kans op het ontstaan van resistentie zoals beschreven in rubriek 4.1 Therapeutische indicaties.
Gebruik bij kinderen
Bij een open onderzoek, voltooid in 1998, bij HIV-geïnfecteerde, klinisch stabiele kinderen was er een significant verschil (p = 0,03) in de aantoonbare RNA spiegels ten gunste van triple therapie (ritonavir, zidovudine en lamivudine) na een behandeling van 48 weken.
Bij een onderzoek dat werd voltooid in 2003, kregen 50 met HIV-1 geïnfecteerde, proteaseremmer- en lamivudine-naïeve kinderen met een leeftijd tussen 4 weken en 2 jaar, ritonavir 350 of 450 mg/m2 elke 12 uur, tegelijk toegediend met zidovudine 160 mg/m2 elke 8 uur en lamivudine 4 mg/kg elke 12 uur.
In intent-to-treat-sanalyses, bereikten 72% en 36% van de patiënten een reductie van plasma HIV-1 RNA van ≤ 400 kopieën/ml in respectievelijk de weken 16 en 104.
De respons was vergelijkbaar voor beide doseringsregimes en voor het gehele leeftijdsbereik.
5.2 Farmacokinetische eigenschappen
Absorptie:
Er bestaat geen parenterale formulering van ritonavir.
Daarom zijn de mate van absorptie en de absolute biologische beschikbaarheid niet vastgesteld.
De farmacokinetiek van ritonavir tijdens een therapie met meervoudige doses zijn onderzocht bij niet-nuchtere HIV-positieve volwassen vrijwilligers.
Bij meervoudige dosering is de accumulatie van ritonavir iets minder dan voorspeld aan de hand van één enkele dosis ten gevolge van een tijd- en dosis-gerelateerde toename van de schijnbare klaring (Cl/F).
De minimale concentraties van ritonavir nemen af met het verstrijken van de tijd, mogelijk vanwege enzyminductie, maar bleken zich na twee weken te stabiliseren.
De tijd tot de maximale concentratie (Tmax) bleef constant op ongeveer 4 uur, bij een stijgende dosis.
De nierklaring was gemiddeld minder dan 0,1 l/uur en bleef relatief constant in het hele doseringsbereik.
In onderstaande tabel worden de farmacokinetische parameters die zijn waargenomen bij verschillende doseringsschema’ s van alleen ritonavir weergegeven.
Doseringsschema Ritonavir
100 mg 1x per dag
100 mg 2x per dag1
200 mg 1 x per dag
200 mg 2x per dag
600 mg 2x per dag
Cmax (μ g/ml) Ctrough (μ g/ml)
0,84 ± 0,39 0,08 ± 0,04
0,89 0,22
3,4 ± 1,3 0,16 ± 0,10
4,5 ± 1,3 0,6 ± 0,2
11,2 ± 3,6 3,7 ± 2,6
AUC12 or 24 (μ g• h/ml)
6,6
± 2,4
6,2
20,0 ±
5,6
21,92 ± 6,48
77,5 ± 31,5
t½ (h)
~5
~5
~4
~8
~3 to 5
Cl/F (l/u)
17,2 ± 6,6
16,1
10,8 ± 3,1
10,0 ± 3,2
8,8 ± 3,2
30 1 De waarden worden als geometrische gemiddelden weergegeven.
Opmerking: ritonavir werd na de maaltijd toegediend bij alle doseringsschema’ s.
De effecten van voedsel op de orale absorptie:
Inname van ritonavir met voedsel leidt tot een hogere ritonavirblootstelling dan inname op de nuchtere maag.
Distributie:
Het schijnbare verdelingsvolume (VB/F) van ritonavir is ongeveer 20-40 liter na één enkele dosis van 600 mg.
De eiwitbinding van ritonavir in menselijk plasma is ongeveer 98-99% en is constant over de concentratiereeks van 1,0 - 100 µg/ml.
Ritonavir bindt zowel aan menselijk alfa 1-zuur-glycoproteïne (AAG) als aan humaan serumalbumine (HSA) met een vergelijkbare affiniteit.
Weefselverdelingsonderzoek met 14C-gemerkt ritonavir bij ratten toonde aan dat de lever, de bijnieren, de pancreas, de nieren en de schildklier de hoogste ritonavirconcentraties vertonen.
De verhouding weefsel/plasma van ongeveer 1 die gemeten is in lymfeklieren van ratten doet veronderstellen dat ritonavir zich over het lymfatisch weefsel verdeelt.
De penetratie van ritonavir in de hersenen is minimaal.
Metabolisme:
Ritonavir blijkt door het cytochroom P450-systeem in de lever uitgebreid gemetaboliseerd te worden, hoofdzakelijk door de CYP3A-isozym familie en in mindere mate door CYP2D6.
Onderzoek bij dieren en in vitro experimenten met menselijke levermicrosomen wezen erop dat ritonavir hoofdzakelijk een oxidatief metabolisme onderging.
Vier ritonavirmetabolieten zijn geïdentificeerd bij mensen.
De isopropylthiazoloxidatiemetaboliet (M-2) is de hoofdmetaboliet en heeft een antivirale activiteit die vergelijkbaar is met die van de moederverbinding.
De AUC van de M-2-metaboliet was echter ongeveer 3% van de AUC van ritonavir.
Lage doseringen ritonavir bleken sterke effecten te hebben op de farmacokinetiek van andere proteaseremmers (en andere producten die door CYP3A4 gemetaboliseerd worden) en andere proteaseremmers kunnen de farmacokinetiek van ritonavir beïnvloeden (zie rubriek 4.5).
Eliminatie:
Onderzoek bij mensen met radioactief gemerkt ritonavir toonde aan dat de uitscheiding van ritonavir hoofdzakelijk via het hepatobiliare systeem plaatsvindt; ongeveer 86% van de radioactieve stof werd teruggevonden in de faeces, waarvannaar verwachting een gedeelte niet-opgenomen ritonavir is.
In deze onderzoeken bleek de uitscheiding via de nieren geen belangrijke uitscheidingsroute te zijn.
Dit kwam overeen met de waarnemingen bij dierproeven.
Speciale populaties:
Er zijn geen klinisch significante verschillen in AUC of Cmax opgemerkt tussen mannen en vrouwen.
De farmacokinetische parameters van ritonavir waren niet statistisch significant geassocieerd met lichaamsgewicht of lean body mass.
Ritonavir plasmablootstellingen bij patiënten van 50-70 jaar oud bij gebruik van een 100 mg dosis in combinatie met lopinavir of hogere doses in afwezigheid van andere proteaseremmers zijn vergelijkbaar met de blootstellingen die zijn geobserveerd bij jongere volwassenen.
Patiënten met een leverfunctiestoornis: na veelvoudige dosering met ritonavir bij gezonde vrijwilligers (tweemaal daags 500 mg) en patiënten met een lichte tot matig-ernstige leverfunctiestoornis (Child Pugh Class A en B, tweemaal daags 400 mg) was de blootstelling aan ritonavir na normalisering van de dosis niet significant verschillend tussen de twee groepen.
Patiënten met een nierfunctiestoornis: de farmacokinetische eigenschappen van ritonavir zijn niet bestudeerd bij patiënten met een nierfunctiestoornis.
Omdat echter de renale klaring van ritonavir te verwaarlozen is, worden geen veranderingen in de totale lichaamsklaring verwacht bij patiënten met een nierfunctiestoornis.
Kinderen:
De farmacokinetische parameters in steady state werden geëvalueerd bij met HIV
31 geïnfecteerde kinderen ouder dan twee jaar die doses kregen toegediend vanaf 250 mg/m² tweemaal daags tot 400 mg/m² tweemaal daags.
De ritonavir concentraties verkregen na 350 tot 400 mg/m² tweemaal daags bij kinderen waren vergelijkbaar met verkregen concentraties bij volwassenen die 600 mg (ongeveer 330 mg/m²) tweemaal daags kregen toegediend.
Over de doseringsgroepen was de orale klaring (CL/F/m2) van ritonavir circa 1,5 tot 1,7 maalsneller bij kinderen boven de 2 jaar dan bij volwassen proefpersonen.
De farmacokinetische parameters van ritonavir in steady state werden beoordeeld bij met HIV geïnfecteerde kinderen jonger dan 2 jaar die doses kregen die varieerden van 350 tot 450 mg/m2 tweemaal daags.
De ritonavirconcentraties in dit onderzoek waren uiterst variabel en iets lager dan die verkregen bij volwassenen die 600 mg (circa 330 mg/m2) tweemaal daags kregen.
Over de doseringsgroepen nam de orale klaring van ritonavir (CL/F/m2) af met de leeftijd, met mediane waarden van 9,0 l/u/m2 bij kinderen jonger dan 3 maanden, 7,8 l/u/m2 bij kinderen tussen de 3 en 6 maanden en 4,4 l/u/m2 bij kinderen tussen de 6 en 24 maanden.
5.3 Gegevens uit het preklinisch veiligheidsonderzoek
In toxiciteitsonderzoeken met herhaalde doseringen bij dieren is vastgesteld dat de belangrijkste doelorganen de lever, de retina, de schildklier en de nieren zijn.
De leverafwijkingen betroffen hepatocellulaire, biliaire en fagocytaire elementen en gingen gepaard met een stijging van de leverenzymen.
Hyperplasie van het pigmentepitheel van de retina (RPE) en retinadegeneratie zijn waargenomen in alle knaagdierstudies die zijn uitgevoerd met ritonavir, maar niet bij honden.
Ultrastructureel bewijs suggereert dat deze retina-afwijkingen een gevolg kunnen zijn van fosfolipidose.
Klinische onderzoeken hebben echter geen bewijs opgeleverd voor door het geneesmiddel veroorzaakte oogafwijkingen bij mensen.
Alle schildklierafwijkingen waren na het staken van de toediening van ritonavir reversibel.
Klinisch onderzoek bij mensen heeft geen klinisch belangrijke veranderingen in de schildklierfunctieproeven aan het licht gebracht.
Nierafwijkingen, waaronder degeneratie van de tubuli, chronische ontstekingen en proteïnurie, zijn waargenomen bij ratten en zijn waarschijnlijk toe te schrijven aan een soort-specifieke spontane ziekte.
Bovendien werden bij klinisch onderzoek geen klinisch belangrijke nierafwijkingen waargenomen.
Bij ratten waargenomen toxische effecten op de ontwikkeling (embryosterfte, verminderd gewicht van de foetussen, vertraagde beenvorming en viscerale veranderingen, waaronder vertraagde testikelindaling) traden voornamelijk op bij een voor het moederdier toxische dosering.
Toxische effecten op de ontwikkeling van konijnen (embryosterfte, kleinere worpen en een verminderd gewicht van de foetussen) traden op bij een voor het moederdier toxische dosis.
Ritonavir is noch mutageen, noch clastogeen gebleken in een serie van in vitro en in vivo proeven, waaronder de Ames bacterieel reverse mutatie proef waarbij gebruik wordt gemaakt van S. typhimurium en E. coli, de muis-lymfoma proef, de muis-micronucleus proef en chromosoomverstoring proeven in menselijke lymfocyten.
Uit lange-termijn onderzoeken naar kankerverwekkende eigenschappen van ritonavir bij muizen en ratten is gebleken dat ritonavir mogelijk tumorverwekkend is bij deze dieren.
Dit wordt niet relevant geacht voor mensen.
6.
FARMACEUTISCHE GEGEVENS
6.1 Lijst van hulpstoffen
Norvir drank bevat: alcohol, gezuiverd water, polyoxyl 35 ricinusolie, propyleenglycol, watervrij citroenzuur,
32 natriumsaccharine, pepermuntolie, roomkaramelsmaakstof en zonnegeel E110.
6.2 Gevallen van onverenigbaarheid
Norvir mag niet met water verdund worden.
6.3 Houdbaarheid
6 maanden.
6.4 Speciale voorzorgsmaatregelen bij bewaren
Bewaren beneden 25 ºC en voor de op de flacon vermelde vervaldatum gebruiken.
Niet in de koelkast of vriezer bewaren.
Vermijd blootstelling aan overmatige hitte.
De flacon zorgvuldig gesloten houden.
6.5 Aard en inhoud van de verpakking
Norvir drank wordt geleverd in amberkleurige polyethyleentereftalaat (PET) flacons van 90 ml.
Elke verpakking bevat 5 flacons van 90 ml (450 ml).
Een maatbeker voorzien van een schaalverdeling voor 3,75 ml (dosis à 300 mg), 5 ml (dosis à 400 mg), 6,25 ml (dosis à 500 mg), en 7,5 ml (dosis à 600 mg) wordt meegeleverd.
6.6 Speciale voorzorgsmaatregelen voor het verwijderen
Goed schudden voor gebruik.
Indien na het schudden deeltjes of neerslag te zien zijn in de drank, moet de patiënt de volgende dosis nemen en contact opnemen met zijn arts voor vervanging.
De maatbeker of doseerpipet moet onmiddellijk na gebruik met warm water en afwasmiddel worden schoongemaakt.
Wanneer de beker onmiddellijk schoongemaakt wordt, worden de geneesmiddelresten verwijderd.
De beker moet vóór gebruik droog zijn.
7.
HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Abbott Laboratories Limited Queenborough Kent ME11 5EL Verenigd Koninkrijk
8.
NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/96/016/001
9.
DATUM VAN EERSTE VERLENING VAN DE VERGUNNING/HERNIEUWING VAN DE VERGUNNING
Datum van eerste verlening van de vergunning:
26 augustus 1996 Datum van laatste hernieuwing:
26 augustus 2006
10.
DATUM VAN HERZIENING VAN DE TEKST
33 {MM/JJJJ}
34 1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
Norvir 100 mg zachte capsules
2.
KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING
Iedere zachte capsule bevat 100 mg ritonavir.
Hulpstoffen (per zachte capsule):
Alcohol (12% g/g) Ricinusolie polyoxyl 35
Voor een volledige lijst van hulpstoffen, zie rubriek 6.1.
3.
FARMACEUTISCHE VORM
Zachte capsule.
De capsule is wit en op de buitenzijde in zwarte inkt bedrukt met “ Abbott A” en “ DS100”.
4.
KLINISCHE GEGEVENS
4.1 Therapeutische indicaties
Ritonavir is geïndiceerd in combinatie met andere antiretrovirale middelen voor de behandeling van HIV-1 geïnfecteerde patiënten (volwassenen en kinderen van 2 jaar en ouder).
4.2 Dosering en wijze van toediening
Ritonavir moet worden toegediend door artsen die ervaren zijn in de behandeling van HIV-infectie.
Ritonavir zachte capsules worden oraal toegediend en moeten bij voorkeur met voedsel worden ingenomen.
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker.
De volgende HIV-1 proteaseremmers zijn goedgekeurd voor gebruik met ritonavir als farmacokinetische versterker in de aangegeven doseringen.
Gebruik bij volwassenen:
Amprenavir 600 mg tweemaal daags met ritonavir 100 mg tweemaal daags Atazanavir 300 mg dagelijks met ritonavir 100 mg dagelijks Fosamprenavir 700 mg tweemaal daags met ritonavir 100 mg tweemaal daags Lopinavir 400 mg in coformulering met ritonavir 100 mg tweemaal daags Saquinavir 1000 mg tweemaal daags met ritonavir 100 mg tweemaal daags Tipranvir 500 mg tweemaal daags met ritonavir 200 mg tweemaal daags Darunavir 600 mg tweemaal daags met ritonavir 100 mg tweemaal daags
Gebruik bij kinderen:
Lopinavir in coformulering met ritonavir wordt aanbevolen voor kinderen van twee jaar en ouder.
Zie voor verdere dosisaanbevelingen de productinformatie van andere proteaseremmers die goedgekeurd zijn voor gelijktijdige toediening met ritonavir.
Nierfunctiestoornissen:
Omdat ritonavir primair wordt gemetaboliseerd door de lever kan ritonavir geschikt zijn voor voorzichtig gebruik als farmacokinetische versterker bij patiënten met
35 nierinsufficiëntie afhankelijk van de specifieke proteaseremmer waarmee het gelijktijdig wordt toegediend.
Omdat echter de renale klaring van ritonavir te verwaarlozen is, wordt de afname van de totale lichaamsklaring niet verwacht bij patiënten met een nierfunctiestoornis.
Zie voor specifieke doseringsinformatie bij patiënten met een nierfunctiestoornis de Samenvatting van de Productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer.
Leverfunctiestoornissen:
Ritonavir moet niet worden gegeven als farmacokinetische versterker aan patiënten met gedecompenseerde leverziekte.
In afwezigheid van farmacokinetisch onderzoek bij patiënten met stabiele ernstige leverfunctiestoornis (Child Pugh Grade C) zonder decompensatie is voorzichtigheid geboden als ritonavir gebruikt wordt als farmacokinetische versterker, omdat verhoogde spiegels van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer kunnen optreden.
Specifieke aanbevelingen voor gebruik van ritonavir als farmacokinetische versterker bij patiënten met een leverfunctiestoornis zijn afhankelijk van de proteaseremmer waarmee het gelijktijdig wordt toegediend.
De Samenvatting van de Productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer moet worden bestudeerd op specifieke doseringsinformatie voor deze patiëntenpopulatie.
Ritonavir gedoseerd als antiretroviraa middel
Gebruik bij volwassenen:
De aanbevolen dosering van de Norvir zachte capsules is tweemaal daags 600 mg (6 capsules) oraal.
Het geleidelijk verhogen van de dosis ritonavir gedurende het begin van de therapie kan helpen om de tolerantie te verbeteren.
De behandeling dient te worden gestart met 300 mg (3 capsules) tweemaal daags voor een periode van 3 dagen en verhoogd te worden met stappen van 100 mg (1 capsule) tweemaal daags tot 600 mg tweemaal daags binnen een periode van hoogstens 14 dagen.
Patiënten dienen niet langer dan 3 dagen tweemaal daags 300 mg te krijgen.
Gebruik bij kinderen (2 jaar en ouder): de aanbevolen dosering van Norvir bij kinderen is 350 mg/m² oraal tweemaal daags en dient niet meer te bedragen dan 600 mg tweemaal daags.
Norvir dient te worden gestart met 250 mg/m² en te worden verhoogd in intervallen van 2 tot 3 dagen met 50 mg/m² tweemaal daags (zie de samenvatting van de productkenmerken van de Norvir 80 mg/ml drank).
Voor oudere kinderen kan het mogelijk zijn om de onderhoudsdosering van de drank te substitueren met de zachte capsules.
Doseringsconversie van de drank naar zachte capsules voor kinderen
Dosering drank 175 mg (2,2 ml) tweemaal daags 350 mg (4,4 ml) tweemaal daags 437.5 mg (5,5 ml) tweemaal daags 525 mg (6,6 ml) tweemaal daags
Dosering capsules 200 mg ‘ s morgens en 200 mg ‘ s avonds 400 mg ‘ s morgens en 300 mg ‘ s avonds 500 mg ‘ s morgens en 400 mg ‘ s avonds 500 mg ‘ s morgens en 500 mg ‘ s avonds
Nierfunctiestoornissen: momenteel zijn er geen specifieke gegevens over deze patiëntenpopulatie en daarom kunnen er geen specifieke doseringen aanbevolen worden.
De renale klaring van ritonavir is te verwaarlozen; daarom wordt een afname van de totale lichaamsklaring niet verwacht bij patiënten met een nierfunctiestoornis.
Omdat ritonavir zich sterk bindt aan eiwitten, is het niet te verwachten dat het in belangrijke mate verwijderd zal worden door hemodialyse of peritoneale dialyse.
Leverfunctiestoornissen: ritonavir wordt voornamelijk door de lever gemetaboliseerd en verwijderd.
Uit farmacokinetische gegevens blijkt dat er geen aanpassing van de dosering nodig is bij patiënten met lichte tot matig-ernstige leverfunctiestoornis (zie rubriek 5.2).
Ritonavir dient niet aan patiënten met ernstige leverinsufficiëntie gegeven te worden (zie rubriek 4.3).
Speciale populaties:
Uit farmacokinetische gegevens blijkt dat geen doseringsaanpassing nodig is voor oudere patiënten (zie rubriek 5.2).
36 4.3 Contra-indicaties
Overgevoeligheid voor het actieve bestanddeel of voor één van de hulpstoffen.
Als ritonavir gebruikt wordt als farmacokinetische versterker van andere proteaseremmers moet u de Samenvatting van de Productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer raadplegen voor contra-indicaties.
Ritonavir dient niet te worden gegeven als farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel aan patiënten met gedecompenseerde leverziekte.
Uit in vitro en in vivo onderzoek is gebleken dat ritonavir een krachtige remmer is van biotransformaties die tot stand komen via CYP3A en CYP2D6.
De volgende geneesmiddelen zijn gecontraïndiceerd bij gebruik met ritonavir en tenzij anders aangegeven is de contra-indicatie gebaseerd op de mogelijkheid van ritonavir om het metabolisme van het gelijktijdig toegediende geneesmiddel te remmen, wat leidt tot een verhoogde blootstelling aan het gelijktijdig toegediende geneesmiddel en een risico op klinisch significante bijwerkingen.
Het enzym-modulerend effect van ritonavir kan dosisafhankelijk zijn.
Voor sommige producten kunnen de contra-indicaties relevanter zijn als ritonavir gebruikt wordt als antiretroviraal middel dan wanneer ritonavir gebruikt wordt als een farmacokinetische versterker (bijv. rifabutin en voriconazol):
Geneesmiddelklasse
Geneesmiddelen in de klasse
Rationale
Spiegels van gelijktijdig
toegediende geneesmiddelen verhoogd
α 1-Adrenoreceptor Antagonist
Alfuzosin
Verhoogde plasmaconcentraties van alfuzosin die kunnen leiden tot ernstige hypotensie (zie rubriek 4.5).
Analgetica
Meperidine, piroxicam, propoxyfeen
Verhoogde plasmaconcentraties van normeperidine, piroxicam en propoxyfeen.
Daarbij is sprake van een verhoogd risico op ernstige ademhalingsdepressie of hematologische afwijkingen of andere ernstige bijwerkingen van deze middelen.
Anti-aritmica
Amiodaron, bepridil, encainide, flecanide, propafenon, kinidine
Verhoogde plasmaconcentraties van amiodaron, bepridil, encainide, flecanide, propafenon, kinidine.
Daarbij is sprake van verhoging van het risico van aritmieën of andere ernstige bijwerkingen van deze middelen.
Antibiotica
Fusidinezuur
Verhoogde plasmaconcentraties van fusidinezuur en ritonavir.
Antimycotica
Voriconazol
Gelijktijdig gebruik van ritonavir (400 mg tweemaal daags en meer) en voriconazol is gecontraïndiceerd als gevolg van een vermindering van de voriconazolplasmaconcentraties en een mogelijk verlies van effect (zie rubriek 4.5)
37 Antihistaminica
Astemizol, terfenadine
Verhoogde plasmaconcentraties van astemizol en terfenadine.
Daarbij is sprake van verhoging van het risico van ernstige aritmieën als gevolg van het gebruik van deze middelen.
Antimycobacteriële middelen
Rifabutine
Gelijktijdig gebruik van ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel (600 mg tweemaal daags) en rifabutine als gevolg van een toename van de rifabutine serumconcentraties en het risico van bijwerkingen waaronder uveitis (zie rubriek 4.4).
De aanbevelingen betreffende het gebruik van ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker met rifabutine worden genoemd in rubriek 4.5
Antipsychotica / Neuroleptica
Clozapine, pimozide
Verhoogde plasmaconcentraties van clozapine en pimozide.
Daarbij is sprake van verhoging van het risico van ernstige hematologische afwijkingen of andere ernstige bijwerkingen van deze middelen.
Ergotderivaten
Dihydroergotamine, ergonovine, ergotamine, methylergonovine
Verhoogde plasmaconcentraties van ergotderivaten, leidend tot acute ergottoxiciteit, waaronder vasospasme en ischemie.
GI-motiliteit agens
Cisapride
Verhoogde plasmaconcentraties van cisapride.
Daarbij is sprake van verhoging van het risico van ernstige aritmieën als gevolg van het gebruik van dit middel.
HMG Co-A Reductaseremmer
Lovastatine, simvastatine
Verhoogde plasmaconcentraties van lovastatine en simvastatine; daarbij is sprake van verhoging van het risico van myopathie, waaronder rhabdomyolyse (zie rubriek 4.5).
Sedativa/hypnotica
Clorazepaat, diazepam, estazolam, flurazepam, oraal midazolam en triazolam
Verhoogde plasmaconcentraties van clorazepaat, diazepam, estazolam, flurazepam, oraal midazolam en triazolam.
Daarbij is sprake van verhoging van het risico van extreme sedatie en ademhalingsdepressie als gevolg van het gebruik van deze middelen.
(Voor waarschuwing met betrekking tot parenterale toediening van midazolam, zie rubriek 4.5).
Ritonavir geneesmiddelspiegel verlaagd Kruidenpreparaat
St.
Janskruid
Kruidenpreparaten die St.
Janskruid (Hypericum perforatum) bevatten, als gevolg van het risico van verlaagde plasmaconcentraties en verminderde klinische effecten van ritonavir (zie rubriek 4.5).
4.4 Speciale waarschuwingen en voorzorgen bij gebruik
Ritonavir is geen geneesmiddel voor HIV-1 infectie of AIDS.
Patiënten die ritonavir of een andere antiretrovirale behandeling krijgen kunnen opportunistische infecties en andere complicaties van HIV- 1 infectie blijven ontwikkelen.
38 Patiënten moet verteld worden dat van de huidige antiretrovirale therapie niet is bewezen dat deze het risico van de overdracht van HIV op anderen via bloed of seksueel contact voorkomt.
De juiste voorzorgsmaatregelen dienen te worden genomen.
Als ritonavir gebruikt wordt als farmacokinetische versterker met andere proteaseremmers moeten de volledige details inzake de waarschuwingen en voorzorgsmaatregelen die relevant zijn voor die specifieke proteaseremmer worden overwogen en daarom moet de Samenvatting van de productkenmerken voor die specifieke proteaseremmer worden geraadpleegd.
Ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als farmacokinetische versterker
Patiënten met chronische diarree of slechte opname:
Extra controle wordt aanbevolen als diarree optreedt.
De relatief hoge frequentie van diarree tijdens de behandeling met ritonavir kan de absorptie en de werkzaamheid van ritonavir of andere gebruikte geneesmiddelen in gevaar brengen (door afname van de compliance).
Ernstig aanhoudend braken en/of diarree geassocieerd met ritonavirgebruik zou ook de nierfunctie in gevaar kunnen brengen.
Het is aan te raden om de nierfunctie te monitoren bij patiënten met een verminderde nierfunctie.
Hemofilie: melding is gemaakt van een toename van bloedingen, met inbegrip van spontane hematomen in de huid en hemarthosen, bij patiënten met hemofilie type A en B die behandeld worden met proteaseremmers.
Aan een aantal patiënten werd meer Factor VIII gegeven.
In meer dan de helft van de gemelde gevallen werd de behandeling met proteaseremmers voortgezet of opnieuw ingezet als de behandeling was onderbroken.
Een causaal verband wordt vermoed, hoewel het werkingsmechanisme niet is opgehelderd.
Patiënten met hemofilie moeten daarom op de hoogte worden gesteld van een mogelijke toename van bloedingen.
Diabetes mellitus en hyperglykemie: het ontwikkelen van diabetes mellitus, hyperglykemie of een verergering van bestaande diabetes mellitus zijn gemeld bij patiënten die proteaseremmers gebruikten.
Bij sommigen was de hyperglykemie ernstig en in sommige gevallen tevens vergezeld van ketoacidose.
Bij veel patiënten werd een vertekend beeld verkregen door hun medische conditie, waarvoor sommigen therapie behoefden met middelen die in verband gebracht zijn met het ontstaan van diabetes mellitus of hyperglykemie.
Lipodystrofie:
Antiretrovirale combinatietherapie is bij HIV-patiënten in verband gebracht met een herverdeling van lichaamsvet (lypodystrofie).
De lange termijn consequenties van dit effect zijn op dit moment onbekend.
Kennis omtrent het mechanisme is niet compleet.
Er wordt een verband tussen viscerale lipomatose en proteaseremmers en lipoatrofie en nucleoside reverse transcriptaseremmers (NRTI’ s) verondersteld.
Een groter risico van lypodystrofie is in verband gebracht met individuele factoren zoals ouderdom en met geneesmiddelgerelateerde factoren zoals langdurig gebruik van antiretrovirale therapie en geassocieerde metabole afwijkingen.
Bij lichamelijk onderzoek moet worden gelet op lichamelijke tekenen van vetherverdeling.
Meting van nuchtere waarden van serumlipiden en bloedglucose moet worden overwogen.
Vetafwijkingen dienen op geschikte klinische wijze behandeld te worden (zie rubriek 4.8).
Pancreatitis:
Pancreatitis moet overwogen worden wanneer klinische verschijnselen (misselijkheid, overgeven, buikpijn) of abnormale labwaarden (zoals verhoogde serumlipase- of amylase-waarden) zich voordoen die op pancreatitis kunnen duiden.
Patiënten waarbij zich deze symptomen voordoen, dienen onderzocht te worden en de behandeling met Norvir dient te worden beëindigd wanneer de diagnose pancreatitis wordt gesteld (zie rubriek 4.8).
Immuunreactiveringssyndroom:
Bij met HIV geïnfecteerde patiënten die op het moment dat de antiretrovirale combinatietherapie (CART) wordt gestart een ernstige immuundeficiëntie hebben, kan zich een ontstekingsreactie op asymptomatische of nog aanwezige opportunistische pathogenen voordoen die tot ernstige klinische manifestaties of verergering van de symptomen kan leiden.
Dergelijke reacties zijn vooral in de eerste weken of maanden na het starten van CART gezien.
Relevante voorbeelden zijn cytomegalovirus retinitis, gegeneraliseerde en/of focale mycobacteriële infecties en Pneumocystis carinii pneumonie.
Alle symptomen van de ontsteking moeten worden
39 beoordeeld en zo nodig dient een behandeling te worden ingesteld.
Leverziekte:
Ritonavir dient niet te worden gegeven aan patiënten met gedecompenseerde leverziekte.
Voor patiënten met stabiele ernstige leverfunctiestoornis (Child Pugh Grade C) zonder decompensatie zie rubriek 4.2.
Patiënten met chronische hepatitis B of C die behandeld zijn met een antiretrovirale combinatietherapie lopen een verhoogd risico op ernstige en mogelijk fatale bijwerkingen van de leverfunctie.
Bij gelijktijdig toedienen van antiretrovirale therapie voor hepatitis B of C, verwijzen we u naar de relevante productinformatie voor deze geneesmiddelen.
Patiënten met een eerder bestaande leverfunctiestoornis waaronder actieve chronische hepatitis hebben een verhoogd aantal leverfunctie afwijkingen tijdens antiretrovirale combinatietherapie en moeten onder toezicht gehouden worden volgens de normale praktijk.
Als er bewijs is van verslechtering van de leverziekte bij zulke patiënten, moet onderbreking of beëindiging van de behandeling worden overwogen.
Nierziekte:
Omdat de renale klaring van ritonavir te verwaarlozen is, wordt geen daling van de totale lichaamsklaring verwacht bij patiënten met een nierfunctiestoornis.
Zie voor specifieke doseringsinformatie bij patiënten met een nierfunctiestoornis de Samenvatting van de productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer.
Zie ook rubriek 4.2.
Osteonecrose:
Hoewel men aanneemt dat bij de etiologie vele factoren een rol spelen (waaronder gebruik van corticosteroïden, alcoholgebruik, ernstige immunosuppressie, hoge Body Mass Index), zijn gevallen van osteonecrose vooral gemeld bij patiënten met voortgeschreden HIV-infectie en/of langdurige blootstelling aan antiretrovirale combinatietherapie (CART).
Patiënten moet worden aangeraden om een arts te raadplegen wanneer hun gewrichten pijnlijk zijn of stijf worden of wanneer zij moeilijk kunnen bewegen.
Dit geneesmiddel bevat kleine hoeveelheden ethanol (alcohol), minder dan 100 mg per maximale dosering van 600 mg.
PR interval verlenging: van ritonavir is bekend dat het bij sommige gezonde volwassenen een bescheiden asymptomatische verlenging van het PR interval veroorzaakt.
Bij patiënten die ritonavir kregen zijn zeldzame meldingen gemaakt van tweede- of derdegraads atrioventriculair blok bij patiënten met onderliggende structurele hartproblemen en reeds bestaande geleidingssysteemafwijkingen en bij patiënten die geneesmiddelen kregen waarvan bekend is dat zij het PR interval verlengen (zoals verapamil of atazanavir).
Norvir dient met voorzichtigheid te worden gebruikt bij dergelijke patiënten (zie rubriek 5.1).
Interacties met andere geneesmiddelen
Ritonavir gedoseerd als een antiretroviraal middel
De volgende waarschuwingen en voorzorgen moeten in acht worden genomen wanneer ritonavir als antiretroviraal middel wordt gebruikt.
Wanneer ritonavir wordt gebruikt als farmacokinetische versterker op het 100 mg en 200 mg niveau kan niet worden aangenomen dat de volgende waarschuwingen en voorzorgen ook van toepassing zullen zijn.
Wanneer ritonavir wordt gebruikt als farmacokinetische versterker, moeten de volledige gegevens inzake de waarschuwingen en voorzorgen die relevant zijn voor die specifieke proteaseremmer worden overwogen en daarom moet de samenvatting van de productkenmerken, rubriek 4.4, voor die specifieke proteaseremmer worden geraadpleegd om te bepalen of de onderstaande informatie van toepassing is.
PDE5-remmers:
Speciale voorzichtigheid dient in acht te worden genomen bij het voorschrijven van sildenafil, tadalafil of vardenafil aan patiënten die ritonavir gebruiken.
Gelijktijdige toediening van ritonavir met deze geneesmiddelen zal naar verwachting hun concentraties aanzienlijk verhogen en kan leiden tot met het gebruik samenhangende bijwerkingen zoals hypotensie en langdurige erectie (zie rubriek 4.5).
40 HMG-CoA reductaseremmers:
De HMG-CoA reductaseremmers simvastatine en lovastatine zijn in hoge mate afhankelijk van CYP3A voor het metabolisme en daarom wordt gelijktijdig gebruik van ritonavir met simvastatine of lovastatine niet aanbevolen als gevolg van een verhoogd risico op myopathie waaronder rhabdomyolysis.
Voorzichtigheid is ook geboden en dosisverlaging moet worden overwogen als ritonavir gelijktijdig wordt gebruikt met atorvastatine, dat in mindere mate wordt gemetaboliseerd door CYP3A.
Hoewel rosuvastatine-eliminatie niet afhankelijk is van CYP3A, is een verhoogde blootstelling aan rosuvastatine gerapporteerd bij gelijktijdig gebruik met ritonavir.
Het mechanisme van deze interactie is niet duidelijk, maar kan het resultaat zijn van remming van een transportereiwit.
Bij gebruik met ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker of als een antiretroviraal middel, dient de laagste dosis van atorvastatine of rosuvastatine te worden gegeven.
Het metabolisme van pravastatine en fluvastatine is niet afhankelijk van CYP3A en interacties met ritonavir worden niet verwacht.
Indien behandeling met een HMG-CoA reductaseremmer geïndiceerd is, wordt pravastatine of fluvastatine aanbevolen (zie rubriek 4.5).
Digoxine:
Speciale voorzichtigheid moet in acht worden genomen bij het voorschrijven van ritonavir aan patiënten die digoxine gebruiken omdat verwacht wordt dat gelijktijdige toediening van ritonavir met digoxine de digoxinespiegels verhoogt.
De verhoogde digoxinespiegels kunnen in de loop van de tijd dalen (zie rubriek 4.5).
Bij patiënten die reeds digoxine gebruiken wanneer met het gebruik van ritonavir wordt begonnen moet de dosis digoxine worden verminderd tot de helft van de normale dosering van de patiënt en moet de patiënt nauwgezetter gevolgd worden dan gebruikelijk gedurende een aantal weken na het initiëren van de gelijktijdige toediening van ritonavir en digoxine.
Bij patiënten die reeds ritonavir gebruiken wanneer met het gebruik van digoxine wordt begonnen, moet met de digoxine geleidelijker worden gestart dan gebruikelijk.
De digoxinespiegels moeten intensiever worden gemonitord dan gebruikelijk gedurende deze periode, waarbij doseringsaanpassingen worden gedaan als dat nodig is, op basis van klinische en elektrocardiografische bevindingen en bevindingen inzake de digoxinespiegel.
Ethinyl estradiol:
Barrière of niet-hormonale anticonceptiemethoden moeten worden overwogen bij het toedienen van ritonavir in therapeutische of lage doseringen omdat het waarschijnlijk is dat ritonavir het effect vermindert en het uteriene bloedingsprofiel verandert wanneer het gelijktijdig wordt toegediend met estradiolbevattende anticonceptiva.
Glucocorticoiden:
Gelijktijdig gebruik van ritonavir en fluticason of andere glucocorticoiden die gemetaboliseerd worden door CYP3A4 wordt niet aanbevolen tenzij het potentiële profijt van de behandeling opweegt tegen het risico van de effecten van systemische corticosteroïden, waaronder het syndroom van Cushing en adrenale suppressie (zie rubriek 4.5).
Trazodon:
Specifieke voorzichtigheid moet in acht worden genomen bij het voorschrijven van ritonavir aan patiënten die trazodon gebruiken.
Trazodon is een CYP3A4 substraat en gelijktijdige toediening van ritonavir zal naar verwachting de trazodonspiegels verhogen.
De bijwerkingen misselijkheid, duizeligheid, hypotensie en syncope zijn waargenomen bij enkele dosis interactie- onderzoek onder gezonde vrijwilligers (zie rubriek 4.5)
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker
De interactieprofielen van HIV-proteaseremmers, gelijktijdig toegediend met een lage dosis ritonavir, zijn afhankelijk van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer.
Zie voor een beschrijving van de mechanismen en potentiële mechanismen die bijdragen aan het interactieprofiel van de proteaseremmers rubriek 4.5.
Bestudeer ook de Samenvatting van de Productkenmerken voor de specifieke versterkte proteaseremmer.
Saquinavir:
Doses ritonavir die hoger zijn dan 100 mg tweemaal daags mogen niet worden gebruikt.
Hogere doses ritonavir blijken geassocieerd te zijn met een verhoogde incidentie van bijwerkingen.
41 Gelijktijdige toediening van saquinavir en ritonavir heeft geleid tot ernstige bijwerkingen, voornamelijk diabetische ketoacidose en leveraandoeningen, met name bij patiënten met een reeds bestaande leverziekte.
Saquinavir/ritonavir dient niet in combinatie met rifampicine te worden gegeven, vanwege het risico van ernstige levertoxiciteit (zich openbarend als verhoogde levertransaminases) wanneer de drie geneesmiddelen samen worden gegeven (zie rubriek 4.5).
Tipranavir: gelijktijdig toegediend met 200 mg ritonavir is geassocieerd met meldingen van klinische hepatitis en leverdecompensatie, waaronder een aantal sterfgevallen.
Extra oplettendheid is geboden bij patiënten met chronische hepatitis B of hepatitis C co-infectie, omdat deze patiënten een verhoogd risico hebben op hepatotoxiciteit.
Doseringen ritonavir die lager zijn dan tweemaal daags 200 mg moeten niet worden gebruikt, omdat deze het werkzaamheidsprofiel van de combinatie zouden kunnen veranderen.
Fosamprenavir:
Gelijktijdige toediening van fosamprenavir met ritonavir bij doseringen hoger dan tweemaal daags 100 mg is niet klinisch beoordeeld.
Het gebruik van hogere doseringen ritonavir kan het veiligheidsprofiel van de combinatie veranderen en wordt daarom niet aanbevolen.
Atazanavir:
Gelijktijdige toediening van atazanavir met ritonavir in doseringen hoger dan eenmaal daags 100 mg is niet klinisch beoordeeld.
Het gebruik van hogere doseringen ritonavir kan het veiligheidsprofiel van atazanavir veranderen (cardiale effecten, hyperbilirubinemie) en wordt daarom niet aanbevolen.
4.5 Interacties met andere geneesmiddelen en andere vormen van interactie
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel
Ritonavir heeft een hoge affiniteit voor verscheidene isovormen van cytochroom P450 (CYP) en remt mogelijk oxidatie met de volgende rangorde:
CYP3A4 > CYP2D6.
Gelijktijdig gebruik van Norvir en geneesmiddelen die voornamelijk gemetaboliseerd worden door CYP3A kan resulteren in een verhoogde plasmaconcentratie van het andere geneesmiddel, wat het therapeutisch effect en de bijwerkingen van dit geneesmiddel zou kunnen versterken of verlengen.
Voor bepaalde geneesmiddelen (bijv. alprazolam) kunnen de remmende effecten van ritonavir op CYP3A4 in de loop van de tijd afnemen.
Ritonavir heeft ook een hoge affiniteit voor P-glycoproteïne en kan deze transporter remmen.
Het remmend effect van ritonavir (met of zonder andere proteaseremmers) op de P-gp activiteit kan in de loop van de tijd afnemen (bijv. digoxine en fexofenadine – zie onderstaande tabel “ De effecten van ritonavir op niet-antiretrovirale geneesmiddelen”).
Ritonavir kan de glucoronidatie en oxidatie door CYP1A2, CYP2C8, CYP2C9 en CYP2C19 induceren, waardoor de biotransformatie van sommige geneesmiddelen die door deze pathways worden gemetaboliseerd wordt verhoogd, wat weer kan resulteren in een verminderde systemische blootstelling aan zulke geneesmiddelen, wat het therapeutisch effect kan verminderen of verkorten.
Belangrijke informatie inzake geneesmiddelinteracties wanneer ritonavir gebruikt wordt als een farmacokinetische versterker is ook opgenomen in de Samenvatting van de Productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer.
Geneesmiddelen die de ritonavirconcentraties beïnvloeden
Door gelijktijdig gebruik met kruidenpreparaten die Sint-Janskruid (Hypericum perforatum) bevatten, kan de serumconcentratie van ritonavir afnemen.
Dit wordt veroorzaakt door inductie van geneesmiddelmetaboliserende enzymen door het Sint-Janskruid.
Kruidenpreparaten met Sint- Janskruid mogen daarom niet met ritonavir worden gecombineerd.
Als een patiënt al Sint-Janskruid gebruikt, staak dan het gebruik van Sint-Janskruid en controleer zo mogelijk de virusconcentratie.
Bij beëindiging van Sint-Janskruid kan de ritonavirspiegel stijgen.
Mogelijk moet de dosis ritonavir worden aangepast.
Het inducerende effect van Sint-Janskruid kan tot tenminste 2 weken na
42 beëindiging ervan aanhouden (zie rubriek 4.3).
De serumconcentraties van ritonavir kunnen beïnvloed worden door bepaalde gelijktijdig toegediende geneesmiddelen (bijv. delavirdine, efavirenz, fenytoïne en rifampicine).
Deze interacties worden aangegeven in de onderstaande geneesmiddelinteractietabellen.
Geneesmiddelen die beïnvloed worden door het gebruik van ritonavir
Interacties tussen ritonavir en proteaseremmers, antiretrovirale middelen anders dan proteaseremmers en andere niet-antiretrovirale geneesmiddelen zijn aangegeven in de onderstaande tabellen.
Geneesmiddelinteracties – Ritonavir met proteaseremmers
Gelijktijdig toegediend
Dosis van gelijktijdig toegediend
Dosis NORVIR
Beoordeelde geneesmiddel
AUC
Cmin
geneesmiddel
geneesmiddel (mg)
(mg)
Amprenavir
600 elke 12 uur
100 elke 12 uur
Amprenavir2
â 64%
â 5 voudig
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van amprenavir als gevolg van CYP3A4 remming.
Klinisch onderzoek heeft de veiligheid en werkzaamheid bevestigd van 600 mg amprenavir tweemaal daags met ritonavir 100 mg tweemaal daags.
Norvir drank mag aan kinderen niet gelijktijdig worden toegediend met amprenavir drank gezien het risico van toxiciteit van hulpstoffen in de twee formuleringen.
Voor nadere informatie moeten artsen de Samenvatting van de Productkenmerken van Agenerase raadplegen.
Atazanavir
300 elke 24 uur
100 elk
Atazanavir 300 elke 24 uur 100 elke 24 uur Atazanavir
â 86%
â 11
voudig
Atazanavir1
â 2 voudig
â 3-7 voudig
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van atazanavir als gevolg van CYP3A4 remming.
Klinisch onderzoek heeft de veiligheid en werkzaamheid bevestigd van 300 mg atazanavir eenmaal daags met ritonavir 100 mg eenmaal daags bij eerder behandeldepatiënten.
Voor nadere informatie moeten artsen de Samenvatting van de Productkenmerken van Reyataz raadplegen.
Darunavir
600, enkelvoudig
Darunavir 600, enkelvoudig 100 elke 12 uur Darunavir
â 14
voudig Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van darunavir als gevolg van CYP3A remming.
Darunavir moet gegeven worden met ritonavir om het therapeutisch effect te verzekeren.
Ritonavir doses hoger dan 100 mg tweemaaldaags zijn niet onderzocht met darunavir.
Voor nadere informatie wordt verwezen naar de Samenvatting van de Productkenmerken van Prezista.
Fosamprenavir
700 elke12 uur
100 elke 12 uur
Amprenavir
â 2,4 voudig
â 11 voudig
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van amprenavir (uit fosamprenavir) als gevolg van CYP3A4 remming.
Fosamprenavir moet worden gegeven met ritonavir om het therapeutisch effect te verzekeren.
Klinisch onderzoek heeft de veiligheid en werkzaamheid bevestigd van fosamprenavir 700 mg tweemaal daags met ritonavir 100 mg tweemaal daags.
Ritonavir doses hoger dan 100 mg tweemaal daags zijn niet bestudeerd met fosamprenavir.
Voor nadere informatie moeten artsen de Samenvatting van de Productkenmerken van Telzir raadplegen.
Indinavir
800 elke 12 uur
100
elke 12 uur
Indinavir3 Ritonavir 3
â 178% â 72%
NB NB
400 elke 12 uur
400
elke 12 uur
Indinavir
â
â 4 voudig
Ritonavir
â
â
43
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van indinavir als gevolg van CYP3A4 remming.
De juiste doses voor deze combinatie, met betrekking tot werkzaamheid en veiligheid, zijn niet bepaald.
Minimaal profijt van ritonavir-gemedieerde farmacokinetische verbetering wordt bereikt met doses hoger dan 100 mg tweemaal daags.
In gevallen van gelijktijdige toediening van ritonavir (100 mg tweemaal daags) en indinavir (800 mg tweemaal daags) is voorzichtigheid geboden omdat het risico van nefrolithiase kan zijn verhoogd.
Nelfinavir
1250 elke 12 uur
100 elk
Nelfinavir 1250 elke 12 uur 100 elke 12 uur Nelfinavir
â 20-
NB
39%
750, enkelvoudig
500 elke 12 uur
Nelfinavir Ritonavir
â 152% â
NB â
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van nelfinavir als gevolg van CYP3A4 remming.
De juiste doses voor deze combinatie, met betrekking tot werkzaamheid en veiligheid, zijn niet vastgesteld.
Minimaal profijt van ritonavir-gemedieerde farmacokinetische verbetering wordt bereikt met doses hoger dan 100 mg tweemaal daags.
Saquinavir
1000 elke 12 uur
100 elke 12 uur
Saquinavir4
â 15- voudig
â 5- voudig
Ritonavir
â
â
400 elke 12 uur
400 elke12 uur
Saquinavir4
â 17- voudig
NB
Ritonavir
â
â
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van saquinavir als gevolg van CYP3A4 remming.
Saquinavir mag alleen worden gegeven in combinatie met ritonavir.
Ritonavir 100 mg tweemaal daags met saquinavir 1000 mg tweemaal daags biedt systemische blootstelling aan saquinavir over 24 uur, vergelijkbaar met of groter dan de blootstelling die bereikt wordt met saquinavir 1200 mg driemaal daags zonder ritonavir.
In een klinisch onderzoek waarin bij gezonde vrijwilligers de interactie van rifampicine 600 mg eenmaal daags en saquinavir 1000 mg met ritonavir 100 mg tweemaal daags werd onderzocht, werd ernstige hepatocellulaire toxiciteit waargenomen met transaminaseverhogingen tot > 20 maal de bovengrens van de normaalwaarde na 1 tot 5 dagen van gelijktijdige toediening.
Vanwege het risico van ernstige levertoxiciteit, dient saquinavir/ritonavir niet in combinatie met rifampicine te worden gegeven.
Voor nadere informatie moeten artsen de Samenvatting van de Productkenmerken van Invirase of Fortovase raadplegen.
Tipranavir
500 elke 12 uur
200 elke
Tipranavir 500 elke 12 uur 200 elke 12 uur Tipranavir
â 11
â 29
voudig
voudig
Ritonavir
â 40%
NB
Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van tipranavir als gevolg van CYP3A remming.
Tipranavir moet worden gegeven met een lage dosering ritonavir om het therapeutisch effect te verzekeren.
Doses ritonavir lager dan 200 mg tweemaal daags mogen niet gebruikt worden met tipranavir omdat deze de werkzaamheid van de combinatie kunnen veranderen.
Voor nadere informatie moeten artsen de Samenvatting van de Productkenmerken van Aptivus raadplegen.
NB:
Niet bepaald.
1.
Gebaseerd op cross-study vergelijking met 400 mg atazanavir eenmaal daags alleen.
2.
Gebaseerd op cross-study vergelijking met 1200 mg amprenavir tweemaal daags alleen.
3.
Gebaseerd op cross-study vergelijking met 800 mg indinavir driemaal daags alleen.
44 4.
Gebaseerd op cross-study vergelijking met 600 mg saquinavir driemaal daags alleen.
Geneesmiddelinteracties – Ritonavir met andere antiretrovirale middelen dan proteaseremmers Gelijktijdig
Dosis gelijktijdig
Dosis NORVIR
Beoordeeld
AUC
Cmin
toegediend toegediend
(mg)
geneesmiddel
geneesmidel
geneesmiddel (mg)
Didanosine
200 elke 12 uur
600 elke 12 uur Didanosine 2 uur later
â 13%
â
Omdat wordt aanbevolen om ritonavir in te nemen met voedsel en didanosine op de lege maag moet worden ingenomen, moet 2,5 uur liggen tussen de doseringen.
Dosisveranderingen zullen waarschijnlijk niet noodzakelijk zijn.
Delavirdine
400 elke 8 uur
600 elke 12 uur
Delavirdine1 Ritonavir
â â 50%
â â 75%
Gebaseerd op vergelijking met historische gegevens leken de farmacokinetische gegevens van delavirdine niet te worden beïnvloed door ritonavir.
Wanneer gebruikt in combinatie met delavirdine kan dosisvermindering van ritonavir worden overwogen.
Efavirenz
600 elke 24 uur
Efavirenz 600 elke 24 uur 500 elke 12 uur Efavirenz
â
21%
Ritonavir
â 17%
Een hogere frequentie van bijwerkingen (bijv. duizeligheid, misselijkheid, paresthesie) en afwijkende laboratoriumwaarden (verhoogde leverenzymen) zijn waargenomen bij gelijktijdige toediening van efavirenz met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel.
Maraviroc
100 elke 12 uur 100 elke 12 uur Maraviroc
Maraviroc 100 elke 12 uur 100 elke 12 uur Maraviroc
â
â 28%
161% Ritonavir verhoogt de serumconcentraties van maraviroc als gevolg van CYP3A remming.
Maraviroc kan met ritonavir gegeven worden om de blootstelling aan maraviroc te verhogen.
Voor nadere informatie wordt verwezen naar de Samenvatting van de Productkenmerkgen van Celsentri.
Nevirapine
200 elke 12 uur
600 elke 1
Nevirapine 200 elke 12 uur 600 elke 12 uur Nevirapine
â
â
Ritonavir
â
â
Gelijktijdige toediening van ritonavir met nevirapine leidt niet tot klinisch relevante veranderingen in de farmacokinetica van nevirapine of ritonavir.
Zidovudine
200 elke 8 uur
300 elke 6
Zidovudine 200 elke 8 uur 300 elke 6 uur Zidovudine
â
NB
25% Ritonavir kan de glucuronidatie van zidovudine induceren, wat leidt tot licht verlaagde concentraties zidovudine.
Dosisveranderingen behoren niet nodig te zijn.
NB:
Niet bepaald 1.
Gebaseerd op parallelgroepvergelijking.
De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
45 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel Alfa1-Adrenoreceptor-antagonist
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
Alfuzosine
Gelijktijdige toediening van ritonavir leidt waarschijnlijk tot verhoogde plasmaconcentraties van alfuzosine en is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Amfetaminederivaten Amfetamine
Ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel remt waarschijnlijk CYP2D6 en wordt daardoor verwacht de concentraties amfetamine en de derivaten daarvan te verhogen.
Nauwgezette monitoring van therapeutische effecten en bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer deze geneesmiddelen gelijktijdig worden toegediend met antiretrovirale doses ritonavir (zie rubriek 4.4).
Analgetica Buprenorfine Norbuprenorfine Glucuronidemetabolieten
16, elke 24 uur,
100, elke 12 â uur
57% â 33% â
â 77% â 108% â
De toename in de plasmaspiegels van buprenorfine en zijn actieve metaboliet leidde niet tot klinisch significante farmacodynamische veranderingen in een populatie van opioïd-tolerante patiënten.
Het is daarom mogelijk dat het niet nodig is om de dosis buprenorfine of ritonavir aan te passen, wanneer deze gelijktijdig gebruikt worden.
Wanneer ritonavir gelijktijdig gebruikt wordt met een andere proteaseremmer en buprenorfine, moet de SPC van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer geraadpleegd worden voor specifieke doseringsinformatie.
Meperidine, piroxicam, propoxyfeen
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van meperidine, piroxicam en propoxyfeen en dit is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Fentanyl
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als een antiretroviraal middel remt CYP3A4 en daarom wordt verwacht dat het de plasmaconcentraties fentanyl verhoogt.
Nauwgezette monitoring van therapeutische effecten en bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer fentanyl gelijktijdig worden toegediend met ritonavir.
Methadon1
5, enkele dosis 500 elke 12 uur, â 36% â 38%
46 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
Een verhoogde dosis methadon kan noodzakelijk zijn wanneer gelijktijdig toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als farmacokinetische versterker door de inductie van glucuronidatie.
Dosisaanpassing moet worden overwogen op basis van de klinische reactie van de patiënt op de methadonbehandeling.
Morfine
De morfinespiegels kunnen verlaagd worden als gevolg van inductie van glucuronidatie door gelijktijdig toegediende ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als farmacokinetische versterker.
Anti-aritmica Amiodaron, bepridil, encainide, flecanide, propafenon, kinidine
Gelijktijdige toediening van ritonavir leidt waarschijnlijk tot verhoogde plasmaconcentraties van amiodaron, bepridil, encainide, flecanide, propafenon en kinidine en is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Digoxine
0,5 enkelvoudige 300, elke 12 uur, 3 â 86% NB IV dosis dagen 0,4 enkelvoudige 200, elke 12 uur, â 22% â orale dosis 13 dagen Deze interactie kan het gevolg zijn van verandering van P- glycoproteïne gemedieerde digoxine efflux door ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker.
Verhoogde digoxinespiegels waargenomen bij patiënten die ritonavir krijgen kunnen in de loop van de tijd dalen naarmate de inductie vordert (zie rubriek 4.4).
Anti-astmamiddelen Theofylline1
3 mg/kg elke 8 uur
500 elke 12 uur
â 43%
â 32%
Een verhoogde dosis theofylline kan vereist zijn wanneer gelijktijdig toegediende met ritonavir, door de inductie van CYP1A2.
Cytostatica Vincristine, vinblastine Anticoagulantia Warfarine
Serumconcentraties kunnen verhoogd zijn bij gelijktijdig gebruik met ritonavir, wat resulteert in de mogelijkheid van een toegenomen incidentie van bijwerkingen.
47
De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
S-Warfarine
5, enkele
400 elke
R-Warfarine
dosis
12 uur
â 9% â 33%
â 9% â
Inductie van CYP1A2 en CYP2C9 leidt tot afgenomen spiegels van R-warfarine, terwijl weinig farmacokinetisch effect wordt opgemerkt op S- Warfarine wanneer gelijktijdig toegediend met ritonavir.
Gedaalde R-warfarinespiegels kunnen leiden tot verminderde anticoagulantie; daarom wordt aanbevolen dat de anticoagulantieparameters gemonitord worden wanneer warfarine gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker.
Anti-epileptica Carbamazepine
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A4 en wordt daarom verwacht de plasmaconcentraties van carbamazepine te verhogen.
Nauwgezette controle van therapeutische effecten en bijwerkingen wordt aanbevolen indien carbamazepine gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
Divalproex, lamotrigine, fenytoïne
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel induceert oxidatie door CYP2C9 en glucuronidatie en de verwachting is daarom dat het de concentraties van anti-epileptica verlaagt.
Nauwgezette monitoring van serumspiegels of therapeutische effecten wordt aanbevolen wanneer deze geneesmiddelen gelijktijdig worden toegediend met ritonavir.
Fenytoïne kan de serumspiegels van ritonavir verlagen.
Antidepressiva Amitriptyline, fluoxetine, imipramine, nortriptyline, paroxetine, sertraline
Het is waarschijnlijk dat ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel CYP2D6 remt en de verwachting is daarom dat het de concentraties van desipramine, imipramine, amitriptyline, nortriptyline, fluoxetine, paroxetine of sertraline verhoogt.
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer deze geneesmiddelen gelijktijdig worden toegediend met antiretrovirale doses van ritonavir (zie rubriek 4.4).
Desipramine
100 enkelvoudige 500 elke 12 â 145% â 22% orale dosis uur
48 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
De AUC en de Cmax van de 2-hydroxy metaboliet werden met respectievelijk 15 en 67% verlaagd.
Dosisvermindering van desipramine wordt aanbevolen wanneer gelijktijdig toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel.
Trazodon
50, enkelvoudige dosis
200 elke 12 uur
â 2,4-voudig
â 34%
Een stijging in de incidentie van trazodongerelateerde bijwerkingen werd waargenomen bij gelijktijdige toediending met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker.
Indien trazodon gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir, moet bij gebruik van de combinatie voorzichtigheid worden betracht; trazodon initiëren in de laagste dosering en monitoren van de klinische respons en de verdraagbaarheid.
Antihistaminica Astemizol, terfenadine
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van astemizol en terfenadine en het is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Fexofenadine
Ritonavir kan de P-glycoproteine gemedieerde fexofenadine efflux wijzigen wanneer gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker, wat leidt tot verhoogde concentraties fexofenadine.
Verhoogde fexofenadinespiegels kunnen in de loop van de tijd dalen naarmate de inductie zich ontwikkelt.
Loratadine
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A en de verwachting is daarom dat het de plasmaconcentraties van loratadine verhoogt.
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer loratidine gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
Anti-infectiemiddelen Fusidinezuur
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van zowel fusidinezuur als ritonavir en het is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Rifabutine1
150 dagelijks 500 elke 12 â 4-voudig â 2,5- uur, voudig
25-O-desacetyl rifabutin metaboliet
â 38-voudig
49 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del â 16- voudig
Door de sterke stijging va de AUC van rifabutine is gelijktijdig gebruik van rifabutine met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
De verlaging van de dosis rifabutine tot 150 mg 3 maal per week kan geïndiceerd zijn voor bepaalde proteaseremmers wanneer gelijktijdig toegediend met ritonavir als een farmacokinetische versterker.
De Samenvatting van de Productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer moet worden geraadpleegd voor specifieke aanbevelingen.
Officiële richtlijnen inzake de juiste behandeling van tuberculose bij HIV-geïnfecteerde patiënten moeten in de overweging worden meegenomen.
Rifampicine
Hoewel rifampicine het metabolisme van ritonavir kan induceren, wijzen beperkte gegevens erop dat, wanneer hoge doses ritonavir (600 mg tweemaal daags) gelijktijdig worden toegediend met rifampicine, het additionele inducerende effect van rifampicine (naast dat van ritonavir zelf) klein is en mogelijk geen klinisch relevant effect heeft op de ritonavirconcentraties bij hoge-dosering ritonavirtherapie.
Het effect van ritonavir op rifampicine is niet bekend.
Voriconazol
200 elke 12 400 elke 12 â 82% â 66% uur uur 200 elke 12 100 elke 12 â 39% â 24% uur uur Gelijktijdig gebruik van ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel en voriconazol is gecontraïndiceerd als gevolg van verlaging van de voriconazolconcentraties (zie rubriek 4.3).
Gelijktijdige toediening van voriconazol en ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker moet worden vermeden, tenzij een beoordeling van voordeel/risico-ratio voor de patiënt het gebruik van voriconazol rechtvaardigt.
Atovaquone
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel induceert glucuronidatie en daarom wordt verwacht dat het de plasmaconcentraties van atovaquone verlaagt.
Nauwgezette monitoring van de serumspiegels of het therapeutisch effect wordt aanbevolen indien atovaquone gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
Clarithromycine
500 elke 12 200 elke 8 â 77% â 31% uur, uur
14-OH clarithromycinemetaboliet
â 100% â 99%
50 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
Als gevolg van het grote therapeutisch venster van clarithromycine zou geen dosisverlaging nodig moeten zijn bij patiënten met een normale nierfunctie.
Clarithromycinedoses hoger dan 1 g per dag mogen niet gelijktijdig worden toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker.
Voor patiënten met een verminderde nierfunctie moet een vermindering van de dosis clarithromycine worden overwogen.
Voor patiënten met een creatinineklaring van 30 tot 60 ml/min moet de dosis worden verminderd met 50%, voor patiënten met een creatinineklaring lager dan 30 ml/min moet de dosis worden verminderd met 75%.
Erythromycine, itraconazol
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A4 en daardoor verhoogt het naar verwachting de plasmaconcentraties van erythromycine en itraconazol.
Nauwgezette controle van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer erythromycine of itraconazol gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
Ketoconazol
200 dagelijks 500 elke â 3,4-voudig â 55% 12 uur Ritonavir remt het CYP3A-gemedieerde metabolisme van ketoconazol.
Als gevolg van een verhoogde incidentie van gastroïntestinale en hepatische bijwerkingen moet een dosisvermindering van ketoconazol worden overwogen wanneer gelijktijdig toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker.
Sulfamethoxazol/Trimethoprim2
800/160, enkelvoudige dosis
500 elke 12 uur
â 20% / â 20%
â
Dosisverandering van sulfamethoxazol/trimethoprim tijdens gelijktijdige ritonavirbehandeling zou niet noodzakelijk moeten zijn.
Antipsychotica/Neuroleptica Clozapine, pimozide
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening met ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van clozapine of pimozide en dit is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
51 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
Haloperidol, risperidon, thioridazine
Het is waarschijnlijk dat ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel CYP2D6 remt en de verwachting is daarom dat het de concentraties haloperidol, risperidon en thioridazine verhoogt.
Nauwgezette controle van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer deze geneesmiddelen gelijktijdig worden toegediend met antiretrovirale doses ritonavir (zie rubriek 4.3).
Calciumkanaalantagonisten Amlodipine, diltiazem, nifedipine Ergotderivaten
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A4 en de verwachting is daarom dat het de plasmaconcentraties van calciumkanaalblokkers verhoogt.
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer deze geneesmiddelen gelijktijdig worden toegediend met ritonavir.
Dihydroergotamine, ergonovine, ergotamine, methylergonovine
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van ergotderivaten en dit is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
GI motiliteit agens Cisapride
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van cisapride en dit is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
52 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel HMG Co-A reductaseremmers
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
Atorvastatine, Fluvastatine, Lovastatine, Pravastatine, Rosuvastatine, Simvastatine
De verwachting is dat HMG-CoA reductaseremmers die sterk afhankelijk zijn van het CYP3A metabolisme, zoals lovastatine en simvastatine, sterk verhoogde plasmaconcentraties hebben wanneer gelijktijdig toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker.
Omdat verhoogde concentraties lovastatine en simvastatine patiënten kunnen predisponeren voor myopathieën, waaronder rhabdomyolyse, is de combinatie van deze geneesmiddelen met ritonavir gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Atorvastatine is minder afhankelijk van CYP3A voor zijn metabolisme.
Hoewel rosuvastatine-eliminatie niet afhankelijk is van CYP3A, is een verhoogde blootstelling aan rosuvastatine gerapporteerd bij gelijktijdig gebruik met ritonavir.
Het mechanisme van deze interactie is niet duidelijk, maar kan het resultaat zijn van remming van een transportereiwit.
Bij gebruik met ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel moeten de laagst mogelijke doses atorvastatine of rosuvastatine worden toegediend.
Het metabolisme van pravastatine en fluvastatine is niet afhankelijk van CYP3A en interacties worden niet verwacht met ritonavir.
Indien behandeling met een HMG-CoA reductaseremmer geïndiceerd is, wordt pravastatine of fluvastatine aanbevolen.
Hormonale anticonceptiemiddelen Ethinylestradiol
50 µg enkelvoudige dosis
500 elke 12 â 40% uur
â 32%
Als gevolg van verlagingen van de ethinylestradiolconcentraties moeten barrière- of andere niet- hormonale methoden van anticonceptie worden overwogen bij gelijktijdig gebruik van ritonavir wanneer gedoseerd als antiretroviraal middel of als farmacokinetische versterker.
Het is waarschijnlijk dat ritonavir het uteriene bloedingsprofiel verandert en de effectiviteit van estradiol bevattende anticonceptiemiddelen vermindert (zie rubriek 4.4).
53 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel Immunosupressiva
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
Ciclosporine, tacrolimus, everolimus
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A4 en de verwachting is daarom dat het de plasmaconcentraties van ciclosporine, tacrolimus of everolimus verhoogt.
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer deze geneesmiddelen gelijktijdig worden toegediend met ritonavir.
Fosfodiësteraseremmers Sildenafil
100, enkelvoudige dosis
500 elke 12 â 11-voudig uur
â 4- voudig
Gelijktijdig gebruik van sildenafil met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker wordt niet aanbevolen en in geen geval moeten doseringen sildenafil hoger zijn dan 25 mg in 48 uur (zie ook rubriek 4.4).
Gelijktijdig gebruik van sildenafil met ritonavir is gecontraïndiceerd bij patiënten met pulmonale arteriële hypertensie.
Tadalafil
20, enkelvoudige dosis
200 elke 12 â 124% uur
â
Gelijktijdig gebruik van tadalafil met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker moet voorzichtig geschieden met verlaagde doses van niet meer dan 10 mg tadalafil elke 72 uur met extra controle op bijwerkingen (zie rubriek 4.4).
Vardenafil
5, enkelvoudige 600 dosis
elke 12 â 49-voudig uur
â 13- voudig
Het gelijktijdig gebruik van vardenafil en ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker moet voorzichtig geschieden met verlaagde doses van niet meer dan 2,5 mg elke 72 uur met extra controle op bijwerkingen (zie rubriek 4.4).
54 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel Sedativa/hypnotica
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
Clorazepaat, diazepam, estazolam, flurazepam, oraal en parenteraal midazolam en triazolam
Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van clorazepaat, diazepam, estazolam en flurazepam en dit is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Midazolam wordt uitgebreid door CYP3A4 gemetaboliseerd.
Gelijktijdige toediening van Norvir kan een hoge toename in de concentratie van deze benzodiazepine veroorzaken.
Er is geen geneesmiddelinteractiestudie uitgevoerd naar gelijktijdige toediening van Norvir met benzodiazepines.
Gebaseerd op gegevens met betrekking tot andere CYP3A4- remmers, is de verwachting dat midazolamplasma- concentraties significant hoger zijn als midazolam oraal gegeven wordt.
Daarom dient Norvir niet gelijktijdig met midazolam oraal te worden toegediend (zie rubriek 4.3), terwijl voorzichtigheid moet worden betracht bij gelijktijdige toediening van Norvir met parenteraal midazolam.
Gegevens van gelijktijdig gebruik van parenteraal midazolam met andere proteaseremmers suggereren een mogelijke 3-4- voudige toename van midazolamplasmaspiegels.
Als Norvir gelijktijdig wordt toegediend met parenteraal midazolam, dient dit op een Intensive Care afdeling (IC) te gebeuren of in een vergelijkbare opstelling met de verzekering van klinische controle binnen handbereik en geschikte medische behandeling in het geval van ademhalingsdepressie en/of langdurige sedatie.
Met name als meer dan één enkelvoudige dosis midazolam wordt toegediend, dient dosisaanpassing van midazolam in overweging te worden genomen.
Triazolam
0,125 200, 4 â > 20 voudige â 87% enkelvoudige doses dosis Het is waarschijnlijk dat gelijktijdige toediening van ritonavir leidt tot verhoogde plasmaconcentraties van triazolam en dit is daarom gecontraïndiceerd (zie rubriek 4.3).
Meperidine
50 orale enkelvoudige
500 elke 12 â 62% uur
â 59%
Normeperidine metaboliet
dosis
â 47%
â 87%
Het gebruik van meperidine en ritonavir is gecontraïndiceerd als gevolg van de verhoogde concentraties van de metaboliet normeperidine, die zowel analgetische als CZS-stimulerende activiteit bezit.
Verhoogde normeperidineconcentraties kunnen het risico van CZS- effecten (bijv. insulten) verhogen, zie rubriek 4.3.
Alprazolam
1, enkelvoudige
200 elke 12
â 2,5 voudig
â
55
De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
dosis
uur, 2 dagen
500 elke 12 â 12% uur, 10 dagen
â 16%
Het alprazolammetabolisme was geremd na het starten van ritonavir.
Na 10 dagen gebruik van ritonavir werd geen remmend effect van ritonavir waargenomen.
Voorzichtigheid is geboden gedurende de eerste paar dagen wanneer alprazolam gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker, voordat de inductie van het alprazolammetabolisme.
Buspiron
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A en de verwachting is daarom dat het de plasmaconcentraties van buspiron verhoogt.
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer buspiron gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
Slaapmiddelen Zolpidem
5
200, 4 doses
â 28%
â 22%
Zolpidem en ritonavir kunnen gelijktijdig worden toegediend met nauwgezette monitoring op excessieve sedatieve effecten.
Stoppen met roken Bupropion
150 mg
100 mg elke 12 uur
â 22%
â 21%
150 mg
600 mg elke 12 uur
â 66%
â 62%
56 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
Bupropion wordt hoofdzakelijk gemetaboliseerd door CYP2B6.
Gelijktijdig gebruik van bupropion met herhaalde doses ritonavir verlaagt waarschijnlijk de bupropionconcentraties.
Van deze effecten wordt gedacht dat ze het gevolg zijn van inductie van het metabolisme van bupropion.
Echter, omdat van ritonavir in vitro is aangetoond dat het CYP2B6 remt, dient de aanbevolen dosis bupropion niet overschreden te worden.
In tegenstelling tot na langetermijn gebruik van ritonavir, was er geen significante interactie met bupropion na kortetermijn gebruik van lage doses ritonavir (200 mg tweemaal daags gedurende 2 dagen).
Dit suggereert dat de vermindering in bupropionconcentraties mogelijk pas enkele dagen na het begin van het gelijktijdige gebruik van ritonavir optreden.
Steroïden Fluticasonpropionaat waterige neusspray
200 µg elke dag
100 elke 12 uur â ~350-voudig â ~ 25-
voudig
Systemische corticosteroïde effecten zijn gemeld waaronder Cushing’ s syndroom en adrenale suppressie (in het bovengenoemde onderzoek was sprake van een daling van 86% van de plasmacortisolspiegels) bij patiënten die ritonavir kregen in combinatie met inhalatie- of intranasaal fluticasonpropionaat; soortgelijke effecten zouden ook kunnen optreden met andere corticosteroïden die gemetaboliseerd worden door CYP3A zoals bijvoorbeeld budesonide.
Daarom wordt gelijktijdige toediening van ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel of als een farmacokinetische versterker en deze glucocorticoïden niet aanbevolen, tenzij het potentiële profijt van de behandeling opweegt tegen het risico van de effecten van systemische corticosteroïden (zie rubriek 4.4).
Een dosisvermindering van het glucocorticoïd moet worden overwogen met nauwgezette monitoring van de lokale en systemische effecten of een overstap naar een glucocorticoïd dat geen substraat is voor CYP3A4 (bijv. beclomethason).
Bovendien kan in het geval van staken van de behandeling met glucocorticoïden progressieve dosisvermindering over een langere periode vereist zijn.
Dexamethason
Ritonavir gedoseerd als een farmacokinetische versterker of als antiretroviraal middel remt CYP3A en de verwachting is daarom dat het de plasmaconcentraties van dexamethason zal verhogen.
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer dexamethason gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
57 De effecten van ritonavir op gelijktijdig toegediende niet-antiretrovirale geneesmiddelen Gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Dosis gelijktijdig toegediend geneesmiddel (mg)
Dosis NORVIR (mg)
Effect op AUC van gelijktijdig toegediend geneesmiddel
Effect op Cmax van gelijktijdig toegediend geneesmid- del
Prednisolon
20
200 elke 12 uur â 28%
â 9%
Nauwgezette monitoring van de therapeutische effecten en de bijwerkingen wordt aanbevolen wanneer prednisolon gelijktijdig wordt toegediend met ritonavir.
De AUC van de metaboliet prednisolon steeg met 37 en 28% na respectievelijk 4 en 14 dagen ritonavir.
NB:
Niet bepaald 3.
Gebaseerd op eenparallelgroepvergelijking 4.
Sulfamethoxazol werd gelijktijdig toegediend met trimethoprim.
Cardiale en neurologische voorvallen zijn gemeld bij gelijktijdige toediening van ritonavir met disopyramide, mexiletine of nefazadon.
De mogelijkheid van een geneesmiddelinteractie kan niet worden uitgesloten.
Naast de bovengenoemde interacties dient rekening te worden gehouden met de mogelijkheid van toegenomen toxische en therapeutische effecten als gevolg van verdringing uit de eiwitbinding van gelijktijdig gebruikte geneesmiddelen, aangezien ritonavir in sterke mate gebonden is aan eiwitten.
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker
Belangrijke informatie met betrekking tot geneesmiddelinteracties bij gebruik van ritonavir als farmacokinetische versterker wordt ook beschreven in de samenvatting van de productkenmerken van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer.
Protonpompremmers en H2-receptor antagonisten: protonpompremmers en H2-receptor antagonisten (bijv. omeprazol of ranitidine) kunnen de concentraties van gelijktijdig gebruikte proteaseremmers verminderen.
Voor specifieke informatie betreffende invloed van gelijktijdig gebruik van maagzuurremmende middelen wordt verwezen naar de SmPC van de gelijktijdig gebruikte proteaseremmer.
Uit interactie-onderzoeken met door ritonavir versterkte proteaseremmers (lopinavir/ritonavir, atazanavir) blijkt dat gelijktijdig gebruik van omeprazol of rantinidine het effect van ritonavir als farmacokinetische versterker niet significant beïnvloedt, ondanks een kleine verandering in de blootstelling (ongeveer 6 - 18%).
4.6 Zwangerschap en borstvoeding
Een beperkt aantal (> 800) zwangere vrouwen is blootgesteld aan ritonavir tijdens de zwangerschap; een zeer beperkt aantal (< 300) werd blootgesteld gedurende het eerste trimester.
Deze gegevens hebben voornamelijk betrekking op blootstellingen waarbij ritonavir als onderdeel van combinatietherapie werd gebruikt en niet in therapeutische doseringen, maar in lagere doseringen als farmacokinetische versterker voor andere proteaseremmers.
Deze beperkte gegevens geven geen aanwijzingen voor een toename in de frequentie van aangeboren afwijkingen in vergelijking met waargenomen frequenties in bewakingssystemen voor aangeboren afwijkingen voor de hele populatie.
Uit diergegevens is reproductietoxiciteit gebleken (zie 5.3).
Het gebruik van Norvir tijdens de zwangerschap mag alleen overwogen worden wanneer de voordelen opwegen tegen het risico voor de foetus.
Ritonavir heeft een ongunstige interactie met orale anticonceptiva (OACs).
Daarom dient gedurende
58 de behandeling een alternatieve, effectieve en veilige methode van anticonceptie te woren gebruikt.
Het is niet bekend of dit geneesmiddel in de moedermelk wordt uitgescheiden.
Uitscheiding in de melk werd niet gemeten in dierexperimenteel onderzoek.
Een studie bij ratten toonde echter enkele ongunstige effecten op de ontwikkeling van de nakomelingen tijdens het zogen aan, die kunnen wijzen op de uitscheiding van ritonavir in de melk bij deze diersoort.
Vrouwen die met HIV geïnfecteerd zijn, dienen onder geen beding borstvoeding te geven aan hun kinderen om transmissie van HIV te voorkomen.
4.7 Beïnvloeding van de rijvaardigheid en het vermogen om machines te bedienen
Er is geen onderzoek verricht met betrekking tot de effecten op de rijvaardigheid en op het vermogen om machines te bedienen.
Omdat slaperigheid en duizeligheid bekende ongewenste effecten zijn, dient hiermee rekening te worden gehouden bij het autorijden of het bedienen van machines.
4.8 Bijwerkingen
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker
Bijwerkingen die in verband worden gebracht met het gebruik van ritonavir als farmacokinetische versterker zijn afhankelijk van de betreffende PI (proteaseremmer) die gelijktijdig wordt toegediend.
Meer informatie over bijwerkingen vindt u in de SPC van de betreffende gelijktijdig toegediende PI.
Ritonavir gedoseerd als antiretroviraal middel
In de oorspronkelijke klinische studies (fase II/III) zijn bijwerkingen gemeld die een mogelijk, waarschijnlijk of onbekend verband houden met ritonavir bij ≥ 2% van de 1033 patiënten:
De volgende bijwerkingen van een gemiddelde tot ernstige intensiteit en die mogelijk of waarschijnlijk verband houden met ritonavir, zijn gemeld.
Binnen iedere frequentiegroep worden bijwerkingen gerangschikt naar afnemende ernst: zeer vaak (> 1/10); vaak (> 1/100 en < 1/10); soms (> 1/1000 en < 1/100); zelden (> 1/10.000 en < 1/1.000).
Bijwerkingen uit klinisch onderzoek en post-marketing bij volwassen patiënten Immuunsysteemaandoeningen
Vaak
Allergische reacties waaronder urticaria, lichte huiduitslag, bronchospasme en angio- oedeem
Zelden
Anafylaxie en Stevens-Johnson syndroom
Bloed- en lymfestelselaandoeningen
Vaak
Verlaagd aantal witte bloedcellen (WBC), verlaagd hemoglobine, verlaagd aantal neutrofielen en verhoogd aantal eosinofielen
Soms
Verhoogd aantal witte bloedcellen, verhoogd aantal neutrofielen en een verlengde protrombinetijd
Onbekende frequentie
Trombocytopenie
Voedings- en stofwisselingsstoornissen
Soms
Dehydratie, diabetes mellitus
Zelden
Hyperglykemie
Onbekende
Hypertriglyceridemie, hypercholesterolemie,
59
frequentie
hyperurikemie
Zenuwstelselaandoeningen
Zeer vaak
Smaakstoornissen, circumorale en perifere paresthesie, hoofdpijn
Vaak
Duizeligheid, paresthesie, hyperesthesie, slaperigheid, slapeloosheid, angst
Onbekende frequentie
Attaque, syncope
Bloedvataandoeningen
Vaak
Vaatverwijding
Onbekende frequentie
Orthostatische hypotensie
Ademhalingsstelsel-, borstkas- en mediastinumaandoeningen
Vaak
Faryngitis, meer hoesten
Maagdarmstelselaandoeningen
Zeer vaak
Buikpijn, misselijkheid, diarree, braken
Vaak
Dyspepsie, anorexie, lokale keelirritatie, flatulentie, droge mond, oprispingen en mondzweren
Lever- en galaandoeningen
Soms
Hepatitis en geelzucht
Huid- en onderhuidaandoeningen
Vaak
Huiduitslag, pruritus, zweten, lipodystrofie
Skeletspierstelsel- en bindweefselaandoeningen
Vaak
Verhoogde CPK, myalgie
Soms
Myositis, rhabdomyolyse
Nier- en urinewegaandoeningen
Onbekende frequentie
Acuut nierfalen
Voortplantingsstelsel- en borstaandoeningen
Onbekende frequentie
Menorragie
Algemene aandoeningen en toedieningsplaatsstoornissen
Zeer vaak
Asthenie
Vaak
Koorts, pijn, gewichtsverlies
Onderzoeken
Vaak
Verhoogd GGT, verhoogd CPK, verhoogde triglyceriden, verhoogd SGPT, verhoogd SGOT, verhoogd amylase, verhoogd urinezuur, verlaagd kalium, verlaagd vrij en en totaal thyroxine
Soms
Verhoogd glucose, verlaagd totaal calcium, verhoogd magnesium, verhoogd bilirubine, verhoogde alkalische fosfatase
De voorvallen die zijn waargenomen en waarvoor Onbekende frequentie is aangegeven, zijn bij post- marketing surveillance geconstateerd.
Meer dan vijfvoudige verhogingen ten opzichte van de bovengrens van de normaalwaarden van lever transaminasen, klinische hepatitis en geelzucht zijn voorgekomen bij patiënten die met ritonavir alleen of in combinatie met andere antiretrovirale middelen werden behandeld.
60 Antiretrovirale combinatietherapie is bij HIV-patiënten in verband gebracht met herverdeling van lichaamsvet (lypodystrofie), waaronder verlies aan perifeer en subcutaan gezichtsvet, toename in het intra-abdominale en visceraal vet, borsthypertrofie en accumulatie van dorsocervicaal vet (buffalo hump).
Gecombineerde antiretrovirale therapie wordt ook in verband gebracht met metabole afwijkingen zoals hypertriglyceridemie, hypercholesterolemie, insuline-resistentie, hyperglykemie en hyperlactatemie (zie rubriek 4.4).
Bij met HIV-geïnfecteerde patiënten die op het moment dat de antiretrovirale combinatietherapie (CART) wordt gestart een ernstige immuundeficiëntie hebben, kan zich een ontstekingsreactie door asymptomatische of nog aanwezige opportunistische infecties voordoen (zie rubriek 4.4).
Pancreatitis is waargenomen bij patiënten die met ritonavir worden behandeld, waaronder degenen die hypertriglyceridemie ontwikkelen.
In sommige gevallen is dit fataal gebleken.
Patiënten in een gevorderd stadium van HIV-ziekte lopen mogelijk risico op verhoogde triglyceriden en pancreatitis (zie rubriek 4.4).
Er zijn gevallen van osteonecrose gemeld, vooral bij patiënten met algemeen erkende risicofactoren, voortgeschreden HIV-infectie of langdurige blootstelling aan antiretrovirale combinatietherapie (CART).
De frequentie hiervan is onbekend (zie rubriek 4.4).
4.9 Overdosering
Ervaringen bij mensen met acute overdosering van ritonavir zijn beperkt.
Bij klinische onderzoeken werden paresthesieën geconstateerd bij één patiënt die gedurende twee dagen 1500 mg/dag ritonavir innam.
De klachten verdwenen na een verlaging van de dosering.
Een geval van nierfalen met eosinofilie is gerapporteerd.
De waargenomen symptomen van toxiciteit bij dieren (muizen en ratten) waren onder andere een verminderde activiteit, ataxie, dyspnoe en tremoren.
Er is geen specifiek antidotum voor een overdosering van ritonavir.
De behandeling van een overdosering van ritonavir moet bestaan uit algemene ondersteunende maatregelen, waaronder het monitoren van de vitale functies en observatie van de klinische toestand van de patiënt.
Gezien het oplosbaarheidspatroon en de mogelijkheid van transintestinale eliminatie, zouden maagspoeling en toediening van geactiveerd houtskool deel kunnen uitmaken van de behandeling van een overdosering.
Omdat ritonavir op grote schaal gemetaboliseerd wordt door de lever en sterk gebonden is aan eiwitten, is het niet te verwachten dat dialyse in belangrijke mate zal bijdragen aan de verwijdering van het geneesmiddel.
5.
FARMACOLOGISCHE EIGENSCHAPPEN
5.1 Farmacodynamische eigenschappen
Farmacotherapeutische groep:
Antiviraal middel voor systemisch gebruik.
ATC code:
J05A E03
Ritonavir gedoseerd als farmacokinetische versterker
Farmacokinetische versterking door ritonavir is gebaseerd op de activiteit van ritonavir als krachtige remmer van het CYP3A-gemedieerde metabolisme.
De mate van versterking hangt af van de stofwisselingsroute van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer en de impact van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer op het metabolisme van ritonavir.
Maximale remming van het metabolisme van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer wordt in het algemeen bereikt door middel van een ritonavir dosering van dagelijks 100 mg tot 200 mg tweemaal daags en is afhankelijk van de proteaseremmer die gelijktijdig wordt toegediend.
Zie rubriek 4.5 en de samenvatting van de
61 productkenmerken van de betreffende proteaseremmers die gelijktijdig worden toegediend voor meer informatie over het effect van ritonavir op het metabolisme van de gelijktijdig toegediende proteaseremmer.
Ritonavir gedoseerd als antiretroviral middel
Ritonavir is een oraal werkzame peptidomimetische remmer van de HIV-1 en HIV-2 aspartylproteasen.
De remming van HIV-protease zorgt ervoor dat het enzym niet meer in staat is de gag-pol-polyproteïneprecursor te verwerken, wat leidt tot de productie van HIV-deeltjes met een onrijpe morfologie, die geen nieuwe serie infecties teweeg kunnen brengen.
Ritonavir heeft een selectieve affiniteit voor HIV-protease en heeft een geringe remmende werking op humane aspartylproteasen.
Ritonavir was de eerste proteaseremmer (goedgekeurd in 1996) waarvan het effect werd aangetoond in een onderzoek met klinische eindpunten.
Vanwege de metabolisme remmende eigenschappen van ritonavir is het gebruik als farmacokinetische versterker van andere proteaseremmers echter prevalent in de klinische praktijk (zie rubriek 4.2).
Effecten op het elektrocardiogram
Het QTcF interval is bestudeerd in een gerandomiseerd, placebo en actief (moxifloxacine 400 mg eenmaal daags) gecontroleerd crossover onderzoek bij 45 gezonde vrijwilligers, met 10 metingen over 12 uur op dag 3.
Het maximale gemiddelde (en hoogste waarde van het 95% betrouwbaarheidsinterval) verschil in QTcF t.o.v. placebo was 5,5 (7,6) voor 400 mg ritonavir tweemaal daags.
De blootstelling aan ritonavir op dag 3 was ongeveer 1,5 keer hoger dan de blootstelling, die werd waargenomen met 600 mg tweemaal daags in de steady state.
Geen van de proefpersonen ondervond een verhoging in QTcF van ≥ 60 msec t.o.v. baseline of een QTcF interval dat de drempelwaarde van mogelijke klinische relevantie van 500 msec overschreed.
Een kleine verlenging van het PR interval werd ook gezien bij proefpersonen die ritonavir kregen in hetzelfde onderzoek op dag 3.
De gemiddelde veranderingen van het PR interval t.o.v. baseline varieerden van 11,0 tot 24,0 msec in de 12 uur na de dosis.
Het maximale PR interval was 252 msec en tweede- of derdegraads hartblok werd niet waargenomen (zie rubriek 4.4).
Resistentie
Tegen ritonavir resistente isolaten van HIV-1 zijn in vitro geselecteerd en geïsoleerd bij patiënten die zijn behandeld met therapeutische doses van ritonavir.
Vermindering van de antiretrovirale activiteit van ritonavir is voornamelijk geassocieerd met de proteasemutaties V82A/F/T/S en I84V.
Ophoping van andere mutaties in het protease-gen (waaronder op de posities 20, 33, 36, 46, 54, 71 en 90) kan ook bijdragen aan de ritonavir-resistentie.
In het algemeen geldt dat wanneer de mutaties die geassocieerd zijn met ritonavirresistentie zich ophopen, de gevoeligheid voor het selecteren van andere proteaseremmers kan afnemen vanwege kruisresistentie.
U dient de Samenvatting van de productkenmerken van de andere proteaseremmers of de officiële voortdurend bijgewerkte updates te raadplegen voor de specifieke informatie met betrekking tot proteasemutaties die geassocieerd zijn met de verminderde respons op deze middelen.
Klinische farmacodynamische gegevens
De werking van ritonavir (alleen of in combinatie met andere antiretrovirale middelen) op biologische markers van de ziekte, zoals het aantal CD4-cellen en viraal RNA, werd onderzocht in meerdere onderzoeken waarbij met HIV-1 geïnfecteerde patiënten betrokken waren.
De volgende onderzoeken zijn het meest van belang.
Gebruik bij volwassenen
Uit een vergelijkend onderzoek, voltooid in 1996, met ritonavir als toegevoegde therapie bij met
62 HIV-1 geïnfecteerde patiënten die eerder intensief met nucleoside analogen waren behandeld en een baseline CD4-celtelling ≤ 100 cellen /μ l hadden, bleek een afname van de sterfte en de AIDS defining events.
De gemiddelde verandering ten opzichte van de baseline gezien over 16 weken voor HIV RNA-waarden was -0,79 log10 (maximale gemiddelde afname:
1,29 log10) in de ritonavirgroep, tegenover -0,01 log10 bij de controlegroep.
De nucleosiden die het meest in dit onderzoek gebruikt zijn waren zidovudine, stavudine, didanosine en zalcitabine.
In een onderzoek, voltooid in 1996, bij patiënten met HIV-1 infectie in een minder vergevorderd stadium, (met een CD4 van 200-500 cellen /μ l) die niet eerder behandeld waren met een antiretroviraal middel, resulteerde het gebruik van ritonavir alleen of in combinatie met zidovudine in een afname van de viral load in bloedplasma en een verhoogde CD4-telling.
De gemiddelde verandering ten opzichte van baseline gezien over 48 weken voor de HIV RNA-waarden was -0,88 log10 in de ritonavir-groep, tegenover -0,66 log10 bij de ritonavir+zidovudine-groep en -0,42 log10 bij de zidovudine-groep.
Voortzetting van de therapie met ritonavir dient te worden geëvalueerd op geleide van de viral load, vanwege de mogelijkheid van het ontstaan van resistentie zoals beschreven in rubriek 4.1 Therapeutische indicaties.
Gebruik bij kinderen
Bij een open onderzoek, voltooid in 1998, bij HIV-geïnfecteerde, klinisch stabiele kinderen was er een significant verschil (p = 0,03) in de aantoonbare RNA spiegels ten gunste van triple therapie (ritonavir, zidovudine en lamivudine) na een behandeling van 48 weken.
Bij een onderzoek dat werd voltooid in 2003, kregen 50 met HIV-1 geïnfecteerde, proteaseremmer- en lamivudine-naïeve kinderen met een leeftijd tussen 4 weken en 2 jaar, ritonavir 350 of 450 mg/m2 elke 12 uur, tegelijk toegediend met zidovudine 160 mg/m2 elke 8 uur en lamivudine 4 mg/kg elke 12 uur.
In intent-to-treat-sanalyses, bereikten 72% en 36% van de patiënten een reductie van plasma HIV-1 RNA van ≤ 400 kopieën/ml in respectievelijk de weken 16 en 104.
De respons was vergelijkbaar voor beide doseringsregimes en voor het gehele leeftijdsbereik.
5.2 Farmacokinetische eigenschappen
Absorptie:
Er bestaat geen parenterale formulering van ritonavir.
Daarom zijn de mate van absorptie en de absolute biologische beschikbaarheid niet vastgesteld.
De farmacokinetiek van ritonavir tijdens een therapie met meervoudige doses zijn onderzocht bij niet-nuchtere HIV-positieve volwassen vrijwilligers.
Bij meervoudige dosering is de accumulatie van ritonavir iets minder dan voorspeld aan de hand van één enkele dosis ten gevolge van een tijd- en dosis-gerelateerde toename van de schijnbare klaring (Cl/F).
De minimale concentraties van ritonavir nemen af met het verstrijken van de tijd, mogelijk vanwege enzyminductie, maar leken zich na twee weken te stabiliseren.
De tijd tot de maximale concentratie (Tmax) bleef constant op ongeveer 4 uur, bij een stijgende dosis.
De nierklaring was gemiddeld minder dan 0,1 l/uur en bleef relatief constant in het hele doseringsbereik.
In onderstaande tabel worden de farmacokinetische parameters die zijn waargenomen bij verschillende doseringsschema’ s van alleen ritonavir weergegeven.
Doseringsschema Ritonavir
100 mg 1x per dag
100 mg 2x per dag1
200 mg 1 x per dag
200 mg 2x per dag
600 mg 2x per dag
Cmax (μ g/ml) Ctrough (μ g/ml)
0,84 ± 0,39 0,08 ± 0,04
0,89 0,22
3,4 ± 1,3 0,16 ± 0,10
4,5 ± 1,3 0,6 ± 0,2
11,2 ± 3,6 3,7 ± 2,6
AUC12 or 24 (μ g• h/ml)
6,6 ± 2,4
6,2
20,0 ± 5,6
21,92 ± 6,48
77,5 ± 31,5
t½ (h)
~5
~5
~4
~8
~3 to 5
63 Cl/F (l/u) 1
17,2 ± 6,6
16,1
10,8 ± 3,1
10,0 ± 3,2
8,8 ± 3,2
De waarden worden als geometrische gemiddelden weergegeven.
Opmerking: ritonavir werd na de maaltijd toegediend bij alle doseringsschema’ s.
De effecten van voedsel op de orale absorptie:
Inname van ritonavir met voedsel leidt tot een hogere ritonavirblootstelling dan inname op de nuchtere maag.
Distributie:
Het schijnbare verdelingsvolume (VB/F) van ritonavir is ongeveer 20-40 liter na één enkele dosis van 600 mg.
De eiwitbinding van ritonavir in menselijk plasma is ongeveer 98-99% en is constant over de concentratiereeks van 1,0 - 100 µg/ml.
Ritonavir bindt zowel aan menselijk alfa 1-zuur-glycoproteïne (AAG) als aan humaan serumalbumine (HSA) met een vergelijkbare affiniteit.
Weefselverdelingsonderzoek met 14C-gemerkt ritonavir bij ratten toonde aan dat de lever, de bijnieren, de pancreas, de nieren en de schildklier de hoogste ritonavirconcentraties vertonen.
De verhouding weefsel/plasma van ongeveer 1 die gemeten is in lymfeklieren van ratten doet veronderstellen dat ritonavir zich over het lymfatisch weefsel verdeelt.
De penetratie van ritonavir in de hersenen is minimaal.
Metabolisme:
Ritonavir blijkt door het cytochroom P450-systeem in de lever uitgebreid gemetaboliseerd te worden, hoofdzakelijk door de CYP3A-isozym familie en in mindere mate door CYP2D6.
Onderzoek bij dieren en in vitro experimenten met menselijke levermicrosomen wezen erop dat ritonavir hoofdzakelijk een oxidatief metabolisme onderging.
Vier ritonavirmetabolieten zijn geïdentificeerd bij mensen.
De isopropylthiazoloxidatiemetaboliet (M-2) is de hoofdmetaboliet en heeft een antivirale activiteit die vergelijkbaar is met die van de moederverbinding.
De AUC van de M-2-metaboliet was echter ongeveer 3% van de AUC van ritonavir.
Lage doseringen ritonavir bleken sterke effecten te hebben op de farmacokinetiek van andere proteaseremmers (en andere producten die door CYP3A4 gemetaboliseerd worden) en andere proteaseremmers kunnen de farmacokinetiek van ritonavir beïnvloeden (zie rubriek 4.5).
Eliminatie:
Onderzoek bij mensen met radioactief gemerkt ritonavir toonde aan dat de uitscheiding van ritonavir hoofdzakelijk via het hepatobiliare systeem plaatsvindt; ongeveer 86% van de radioactieve stof werd teruggevonden in de faeces, waarvan naar verwachting een gedeelte niet-opgenomen ritonavir is.
In deze onderzoeken bleek de uitscheiding via de nierengeen belangrijke uitscheidingsroute te zijn.
Dit kwam overeen met de waarnemingen bij dierproeven.
Speciale populaties:
Er zijn geen klinisch significante verschillen in AUC of Cmax opgemerkt tussen mannen en vrouwen.
De farmacokinetische parameters van ritonavir waren niet statistisch significant geassocieerd met lichaamsgewicht of lean body mass.
Ritonavir plasmablootstellingen bij patiënten van 50-70 jaar oud bij gebruik van een 100 mg dosis in combinatie met lopinavir of hogere doses in afwezigheid van andere proteaseremmers zijn vergelijkbaar met de blootstellingen die zijn geobserveerd bij jongere volwassenen.
Patiënten met een leverfunctiestoornis: na veelvoudige dosering met ritonavir bij gezonde vrijwilligers (tweemaal daags 500 mg) en patiënten met een lichte tot matig-ernstige leverfunctiestoornis (Child Pugh Class A en B, tweemaal daags 400 mg) was de blootstelling aan ritonavir na normalisering van de dosis niet significant verschillend tussen de twee groepen.
Patiënten met een nierfunctiestoornis: de farmacokinetische parameters van ritonavir zijn niet bestudeerd bij patiënten met een nierfunctiestoornis.
Omdat echter de renale klaring van ritonavir te verwaarlozen is, worden geen veranderingen in de totale lichaamsklaring verwacht bij patiënten met een nierfunctiestoornis.
64 Kinderen:
De farmacokinetische parameters in steady state werden geëvalueerd bij met HIV geïnfecteerde kinderen ouder dan twee jaar die doses kregen toegediend vanaf 250 mg/m² tweemaal daags tot 400 mg/m² tweemaal daags.
De ritonavirconcentraties verkregen na 350 tot 400 mg/m² tweemaal daags bij kinderen waren vergelijkbaar met verkregen concentraties bij volwassenen die 600 mg (ongeveer 330 mg/m²) tweemaal daags kregen toegediend.
Over de doseringsgroepen was de orale klaring (CL/F/m2) van ritonavir circa 1,5 tot 1,7 maal sneller bij kinderen boven de 2 jaar dan bij volwassen proefpersonen.
De farmacokinetische parameters van ritonavir in steady state werden beoordeeld bij met HIV geïnfecteerde kinderen jonger dan 2 jaar die doses kregen die varieerden van 350 tot 450 mg/m2 tweemaal daags.
De ritonavirconcentraties in dit onderzoek waren uiterst variabel en iets lager dan die verkregen bij volwassenen die 600 mg (circa 330 mg/m2) tweemaal daags kregen.
Over de doseringsgroepen nam de orale klaring van ritonavir (CL/F/m2) af met de leeftijd, met mediane waarden van 9,0 l/u/m2 bij kinderen jonger dan 3 maanden, 7,8 l/u/m2 bij kinderen tussen de 3 en 6 maanden en 4,4 l/u/m2 bij kinderen tussen de 6 en 24 maanden.
5.3 Gegevens uit het preklinisch veiligheidsonderzoek
In toxiciteitsonderzoeken met herhaalde doseringen bij dieren is vastgesteld dat de belangrijkste doelorganen de lever, de retina, de schildklier en de nieren zijn.
De leverafwijkingen betroffen hepatocellulaire, biliaire en fagocytaire elementen en gingen gepaard met een stijging van de leverenzymen.
Hyperplasie van het pigmentepitheel van de retina (RPE) en retinadegeneratie zijn waargenomen in alle knaagdierstudies die zijn uitgevoerd met ritonavir, maar niet bij honden.
Ultrastructureel bewijs suggereert dat deze retina-afwijkingen een gevolg kunnen zijn van fosfolipidose.
Klinische onderzoeken hebben echter geen bewijs opgeleverd voor door het geneesmiddel veroorzaakte oogafwijkingen bij mensen.
Alle schildklierafwijkingen waren na het staken van de toediening van ritonavir reversibel.
Klinisch onderzoek bij mensen heeft geen klinisch belangrijke veranderingen in de schildklierfunctieproeven aan het licht gebracht.
Nierafwijkingen, waaronder degeneratie van de tubuli, chronische ontstekingen en proteïnurie, zijn waargenomen bij ratten en zijn waarschijnlijk toe te schrijven aan een soort-specifieke spontane ziekte.
Bovendien werden bij klinisch onderzoek geen klinisch belangrijke nierafwijkingen waargenomen.
Bij ratten waargenomen toxische effecten op de ontwikkeling (embryosterfte, verminderd gewicht van de foetussen, vertraagde beenvorming en viscerale veranderingen, waaronder vertraagde testikelindaling) traden voornamelijk op bij een voor het moederdier toxische dosering.
Toxische effecten op de ontwikkeling van konijnen (embryosterfte, kleinere worpen en een verminderd gewicht van de foetussen) traden op bij een voor het moederdier toxische dosis.
Ritonavir is noch mutageen, noch clastogeen gebleken in een serie van in vitro en in vivo proeven, waaronder de Ames bacterieel reverse mutatie proef waarbij gebruik wordt gemaakt van S. typhimurium en E. coli, de muis-lymfoma proef, de muis-micronucleus proef en chromosoomverstoring proeven in menselijke lymfocyten.
Uit lange-termijn onderzoeken naar kankerverwekkende eigenschappen van ritonavir bij muizen en ratten is gebleken dat ritonavir mogelijk tumorverwekkend is bij deze dieren.
Dit wordt niet relevant geacht voor mensen.
6.
FARMACEUTISCHE GEGEVENS
6.1 Lijst van hulpstoffen
Capsule-inhoud: alcohol, gebutyleerd hydroxytolueen (E321), oliezuur polyoxyl 35 ricinusolie.
65 Capsulewand: gelatine, “ sorbitol special” (d.w.z. sorbitol, sorbitolanhydrides en mannitol), glycerine, titaniumdioxide (witte kleurstof), middellange keten triglycerides, lecithine, zwarte inkt die propyleenglycol, zwart ijzeroxide, polyvinylacetaatftalaat, polyethyleenglycol 400 en ammoniumhydroxide bevat.
6.2 Gevallen van onverenigbaarheid
Geen bekend
6.3 Houdbaarheid
2 jaar
6.4 Speciale voorzorgsmaatregelen bij bewaren
Bewaren in de koelkast (2ºC - 8ºC) tot uitgifte aan de patiënt.
Het gekoeld bewaren van de capsules door de patiënt is niet vereist, mits deze binnen 30 dagen gebruikt worden en bewaard worden beneden 25°C.
Vermijd blootstelling aan bevriezing en overmatige hitte.
De flacon zorgvuldig gesloten houden.
6.5 Aard en inhoud van de verpakking
Norvir zachte capsules worden geleverd in witte flacons van hoge dichtheid polyethyleen (HDPE), afgesloten met polypropyleen doppen, die 84 capsules bevatten.
Norvir zachte capsules worden in twee verpakkingsgrootten geleverd:
- 1 flacon met 84 capsules (84 capsules)
- 4 flacons met 84 capsules (336 capsules)
Mogelijk worden niet alle genoemde verpakkingsgrootten in de handel gebracht.
6.6 Speciale voorzorgsmaatregelen voor het verwijderen
Geen speciale instructies
7.
HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Abbot Laboratories Limited Queenborough Kent ME11 5EL Verenigd Koninkrijk
8.
NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/96/016/003-004
9.
DATUM VAN EERSTE VERLENING VAN DE VERGUNNING/HERNIEWING VAN
66 DE VERGUNNING
Datum van eerste verlening van de vergunning:
26 augustus 1996 Datum van laatste hernieuwing:
27 augustus 2006
10.
DATUM VAN HERZIENING VAN DE TEKST
{MM/JJJJ}
67 BIJLAGE II
A.
HOUDER(S) VAN DE VERGUNNING(EN) VOOR DE VERVAARDIGING VERANTWOORDELIJK VOOR VRIJGIFTE
B.
VOORWAARDEN VERBONDEN AAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
68 A.
HOUDER(S) VAN DE VERGUNNING(EN) VOOR DE VERVAARDIGING VERANTWOORDELIJK VOOR VRIJGIFTE
Naam en adres van de fabrikant(en) verantwoordelijk voor vrijgifte
Zachte capsules en drank
Aesica Queenborough Limited, Queenborough, Kent, ME11 5EL, Verenigd Koninkrijk
Alleen zachte capsules
Abbott Laboratories S.A., Avenida de Burgos, 91, E-28050 – Madrid, Spanje
In de gedrukte bijsluiter van het geneesmiddel dienen de naam en het adres van de fabrikant die verantwoordelijk is voor de vrijgifte van de desbetreffende partij te zijn opgenomen.
B.
VOORWAARDEN VERBONDEN AAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
•
VOORWAARDEN OF BEPERKINGEN OPGELEGD AAN DE HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN TEN AANZIEN VAN DE AFLEVERING EN HET GEBRUIK
Aan beperkt medisch voorschrift onderworpen geneesmiddel (Zie bijlage I: samenvatting van de productkenmerken, rubriek 4.2).
•
VOORWAARDEN OF BEPERKINGEN MET BETREKKING TOT EEN VEILIG EN DOELTREFFEND GEBRUIK VAN HET GENEESMIDDEL
Niet van toepassing.
•
ANDERE VOORWAARDEN
Niet van toepassing.
69 BIJLAGE III
ETIKETTERING EN BIJSLUITER
70 A.
ETIKETTERING
71 GEGEVENS DIE OP DE BUITENVERPAKKING MOETEN WORDEN VERMELD
NORVIR (DRANK) TEKST VOOR BUITENVERPAKKING
1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
Norvir 80 mg/ml drank Ritonavir
2.
GEHALTE AAN WERKZA(AM)E BESTANDDE(E)L(EN)
Elke ml drank bevat 80 mg ritonavir
3.
LIJST VAN HULPSTOFFEN
Bevat ook: alcohol (43 volumeprocent), polyoxyl 35-ricinusolie, propyleenglycol, natriumsaccharine, zonnegeel E110.
4.
FARMACEUTISCHE VORM EN INHOUD
450 ml drank (5 flacons van elk 90 ml drank)
5.
WIJZE VAN GEBRUIK EN TOEDIENINGSWEG(EN)
Oraal gebruik Voor gebruik de bijsluiter lezen
6.
EEN SPECIALE WAARSCHUWING DAT HET GENEESMIDDEL BUITEN HET BEREIK EN ZICHT VAN KINDEREN DIENT TE WORDEN GEHOUDEN
Buiten het bereik en zicht van kinderen houden.
7.
ANDERE SPECIALE WAARSCHUWING(EN), INDIEN NODIG
Kindveilige dop
8.
UITERSTE GEBRUIKSDATUM
EXP:
9.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR DE BEWARING
Bewaren beneden 25 ° C.
Niet in de koelkast of de vriezer bewaren.
Gebruiken voor de vervaldatum.
Iedere keer voor gebruik goed schudden.
Indien na schudden deeltjes of neerslag te zien zijn in de oplossing, neem dan de volgende dosis inen neem contact op met uw arts voor vervanging.
72 Vermijd blootstelling aan overmatige hitte.
De flacon zorgvuldig gesloten houden.
10.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR HET VERWIJDEREN VAN NIET-GEBRUIKTE GENEESMIDDELEN OF DAARVAN AFGELEIDE AFVALSTOFFEN (INDIEN VAN TOEPASSING)
11.
NAAM EN ADRES VAN DE HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Abbott Laboratories Limited Queenborough Kent ME11 5EL Verenigd Koninkrijk
12.
NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/96/016/001
13.
PARTIJNUMMER
Lot:
14.
ALGEMENE INDELING VOOR DE AFLEVERING
Geneesmiddel op medisch voorschrift
15.
INSTRUCTIES VOOR GEBRUIK
16 INFORMATIE IN BRAILLE
Norvir 80 mg/ml drank
73 GEGEVENS DIE OP DE PRIMAIRE VERPAKKING MOETEN WORDEN VERMELD
NORVIR DRANK, TEKST VOOR FLACONETIKET
1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
Norvir 80 mg/ml drank Ritonavir
2.
GEHALTE AAN WERKZA(A)M(E) BESTANDDE(E)L(EN)
Elke ml drank bevat 80 mg ritonavir
3.
LIJST VAN HULPSTOFFEN
Bevat ook: alcohol (43 volumeprocent), polyoxyl 35-ricinusolie, propyleen glycol, natriumsaccharine, zonnegeel E110.
4.
FARMACEUTISCHE VORM EN INHOUD
90 ml drank
5.
WIJZE VAN GEBRUIK EN TOEDIENINGSWEG(EN)
Oraal gebruik Voor gebruik de bijsluiter lezen
6.
EEN SPECIALE WAARSCHUWING DAT HET GENEESMIDDEL BUITEN HET BEREIK EN ZICHT VAN KINDEREN DIENT TE WORDEN GEHOUDEN
Buiten het bereik en zicht van kinderen houden.
7.
ANDERE SPECIALE WAARSCHUWING(EN), INDIEN NODIG
Kindveilige dop
8.
UITERSTE GEBRUIKSDATUM
EXP:
9.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR DE BEWARING
Bewaren beneden 25 ° C.
Niet in de koelkast of vriezer bewaren.
Gebruiken voor de vervaldatum.
Iedere keer voor gebruik goed schudden.
Indien na schudden deeltjes of neerslag te zien zijn in de oplossing, neem dan de volgende dosis in en neem contact op met uw arts voor vervanging.
74 Vermijd blootstelling aan overmatige hitte.
De flacon zorgvuldig gesloten houden.
10.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR HET VERWIJDEREN VAN NIET-GEBRUIKTE GENEESMIDDELEN OF DAARVAN AFGELEIDE AFVALSTOFFEN (INDIEN VAN TOEPASSING)
11.
NAAM EN ADRES VAN DE HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Abbott Laboratories Limited Queenborough Kent ME11 5EL Verenigd Koninkrijk
12.
NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/96/016/001
13.
PARTIJNUMMER
Lot:
14.
ALGEMENE INDELING VOOR DE AFLEVERING
Geneesmiddel op medisch voorschrift
15.
INSTRUCTIES VOOR GEBRUIK
16.
INFORMATIE IN BRAILLE
75 GEGEVENS DIE OP DE BUITENVERPAKKING MOETEN WORDEN VERMELD:
NORVIR ZACHTE CAPSULES TEKST VOOR BUITENVERPAKKING – 1 FLACON
1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
Norvir 100 mg zachte capsules Ritonavir
2.
GEHALTE AAN WERKZA(A)M(E) BESTANDDE(E)L(EN)
Elke zachte capsule bevat 100 mg ritonavir
3.
LIJST VAN HULPSTOFFEN
Bevat ook mannitol, polyoxyl 35-ricinusolie, propyleenglycol, gebutyleerd hydroxytolueen (E321) ethanol (12% g/g) (zie bijsluiter)
4.
FARMACEUTISCHE VORM EN INHOUD
84 zachte capsules
5.
WIJZE VAN GEBRUIK EN TOEDIENINGSWEG(EN)
Oraal gebruik Voor gebruik de bijsluiter lezen
6.
EEN SPECIALE WAARSCHUWING DAT HET GENEESMIDDEL BUITEN HET BEREIK EN ZICHT VAN KINDEREN DIENT TE WORDEN GEHOUDEN
Buiten het bereik en zicht van kinderen houden.
7.
ANDERE SPECIALE WAARSCHUWING(EN), INDIEN NODIG
Kindveilige dop
8.
UITERSTE GEBRUIKSDATUM
EXP:
9.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR DE BEWARING
In de koelkast bewaren tot uitgifte aan de patiënt.
Het gekoeld bewaren van de capsules door de patiënt is niet vereist, indien deze binnen 30 dagen gebruikt worden en bewaard worden beneden 25ºC.
Vermijd blootstelling aan bevriezing en overmatige hitte.
De flacon zorgvuldig gesloten houden.
76 10.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR HET VERWIJDEREN VAN NIET-GEBRUIKTE GENEESMIDDELEN OF DAARVAN AFGELEIDE AFVALSTOFFEN (INDIEN VAN TOEPASSING)
11.
NAAM EN ADRES VAN DE HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Abbott Laboratories Limited Queenborough Kent ME11 5EL Verenigd Koninkrijk
12.
NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/96/016/004
13.
PARTIJNUMMER
Lot:
14.
ALGEMENE INDELING VOOR DE AFLEVERING
Geneesmiddel op medisch voorschrift
15.
INSTRUCTIES VOOR GEBRUIK
16.
INFORMATIE IN BRAILLE
Norvir 100 mg zachte capsules
77 GEGEVENS DIE OP DE BUITENVERPAKKING MOETEN WORDEN VERMELD:
NORVIR ZACHTE CAPSULES TEKST VOOR BUITENVERPAKKING – 4 FLACONS
1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
Norvir 100 mg zachte capsules Ritonavir
2.
GEHALTE AAN WERKZA(A)M(E) BESTANDDE(E)L(EN)
Elke zachte capsule bevat 100 mg ritonavir
3.
LIJST VAN HULPSTOFFEN
Bevat ook: mannitol, polyoxyl 35-ricinusolie, propyleenglycol, gebutyleerd hydroxytolueen (E321) ethanol (12% g/g) (zie bijsluiter).
4.
FARMACEUTISCHE VORM EN INHOUD
336 zachte capsules (4 flacons van 84 capsules elk)
5.
WIJZE VAN GEBRUIK EN TOEDIENINGSWEG(EN)
Oraal gebruik Voor gebruik de bijsluiter lezen.
6.
EEN SPECIALE WAARSCHUWING DAT HET GENEESMIDDEL BUITEN HET BEREIK EN ZICHT VAN KINDEREN DIENT TE WORDEN GEHOUDEN
Buiten het bereik en zicht van kinderen houden.
7.
ANDERE SPECIALE WAARSCHUWING(EN), INDIEN NODIG
Kindveilige dop.
8.
UITERSTE GEBRUIKSDATUM
EXP:
9.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR DE BEWARING
In de koelkast bewaren tot uitgifte aan de patiënt.
Het gekoeld bewaren van de capsules door de patiënt is niet vereist, indien deze binnen 30 dagen gebruikt worden en bewaard worden beneden 25ºC.
Vermijd blootstelling aan bevriezing en overmatige hitte.
De flacon zorgvuldig gesloten houden.
78 10.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR HET VERWIJDEREN VAN NIET-GEBRUIKTE GENEESMIDDELEN OF DAARVAN AFGELEIDE AFVALSTOFFEN (INDIEN VAN TOEPASSING)
11.
NAAM EN ADRES VAN DE HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Abbott Laboratories Limited Queenborough Kent ME11 5EL Verenigd Koninkrijk
12.
NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/96/016/003
13.
PARTIJNUMMER
Lot:
14.
ALGEMENE INDELING VOOR DE AFLEVERING
Geneesmiddel op medisch voorschrift
15.
INSTRUCTIES VOOR GEBRUIK
16.
INFORMATIE IN BRAILLE
Norvir 100 mg zachte capsules
79 GEGEVENS DIE OP DE PRIMAIRE VERPAKKING MOETEN WORDEN VERMELD:
NORVIR ZACHTE CAPSULES TEKST VOOR FLACONETIKET
1.
NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
Norvir 100 mg zachte capsules Ritonavir
2.
GEHALTE AAN WERKZA(A)M(E) BESTANDDE(E)L(EN)
Elke zachte capsule bevat 100 mg ritonavir
3.
LIJST VAN HULPSTOFFEN
Bevat ook mannitol, polyoxyl 35-ricinusolie, propyleenglycol, gebutyleerd hydroxytolueen (E321) ethanol (12% g/g) (zie bijsluiter).
4.
FARMACEUTISCHE VORM EN INHOUD
84 zachte capsules
5.
WIJZE VAN GEBRUIK EN TOEDIENINGSWEG(EN)
Oraal gebruik Voor gebruik de bijsluiter lezen
6.
EEN SPECIALE WAARSCHUWING DAT HET GENEESMIDDEL BUITEN HET BEREIK EN ZICHT VAN KINDEREN DIENT TE WORDEN GEHOUDEN
Buiten het bereik en zicht van kinderen houden.
7.
ANDERE SPECIALE WAARSCHUWING(EN), INDIEN NODIG
Kindveilige dop
8.
UITERSTE GEBRUIKSDATUM
EXP:
9.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR DE BEWARING
In de koelkast bewaren tot uitgifte aan de patiënt.
Het gekoeld bewaren van de capsules door de patiënt is niet vereist, indien deze binnen 30 dagen gebruikt worden en bewaard worden beneden 25ºC.
Vermijd blootstelling aan bevriezing en overmatige hitte.
De flacon zorgvuldig gesloten houden.
80 10.
BIJZONDERE VOORZORGSMAATREGELEN VOOR HET VERWIJDEREN VAN NIET-GEBRUIKTE GENEESMIDDELEN OF DAARVAN AFGELEIDE AFVALSTOFFEN (INDIEN VAN TOEPASSING)
11.
NAAM EN ADRES VAN DE HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Abbott Laboratories Limited Queenborough Kent ME11 5EL Verenigd Koninkrijk
12.
NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/96/016/003-004
13.
PARTIJNUMMER
Lot:
14.
ALGEMENE INDELING VOOR DE AFLEVERING
Geneesmiddel op medisch voorschrift
15.
INSTRUCTIES VOOR GEBRUIK
16.
INFORMATIE IN BRAILLE
81 B.
BIJSLUITER
82 BIJSLUITER:
INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER
NORVIR 80 mg/ml drank ritonavir
Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het innemen van dit geneesmiddel.
- Bewaar deze bijsluiter.
Het kan nodig zijn om deze nog eens door te lezen.
- Heeft u nog vragen, raadpleeg dan uw arts of apotheker.
- Dit geneesmiddel is aan u persoonlijk voorgeschreven.
Geef dit geneesmiddel niet door aan
anderen.
Dit geneesmiddel kan schadelijk voor hen zijn, zelfs als de verschijnselen dezelfde zijn als waarvoor u het geneesmiddel heeft gekregen.
- Wanneer één van de bijwerkingen ernstig wordt of als er bij u een bijwerking optreedt die niet in
deze bijsluiter is vermeld, raadpleeg dan uw arts of apotheker.
In deze bijsluiter:
1.
Wat is Norvir en waarvoor wordt het gebruikt 2.
Wat u moet weten voordat u Norvir inneemt 3.
Hoe wordt Norvir ingenomen 4.
Mogelijke bijwerkingen 5.
Hoe bewaart u Norvir 6.
Aanvullende informatie
1.
WAT IS NORVIR EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT
Norvir bevat ritonavir, wat een proteaseremmer is die gebruikt wordt om een HIV-infectie onder controle te krijgen/houden.
Norvir wordt gebruikt in combinatie met andere anti-HIV-geneesmiddelen (antiretrovirale middelen) om uw HIV-infectie onder controle te houden.
Uw arts zal met u bespreken welke combinatie van geneesmiddelen het beste voor u is.
Norvir kan gebruikt worden als volledige dosis op zich, of in lagere doses (dit worden booster-doses genoemd) in combinatie met andere geneesmiddelen.
2.
WAT U MOET WETEN VOORDAT U NORVIR INNEEMT
Wanneer Norvir in combinatie met andere antiretrovirale geneesmiddelen wordt ingenomen, is het belangrijk dat u ook de met deze andere geneesmiddelen meegeleverde bijsluiters goed leest.
Er kan aanvullende informatie in deze bijsluiters staan over situaties waarin Norvir niet gebruikt mag worden.
Vraag uw arts of apotheker als u vragen hebt over Norvir (ritonavir) of de andere voorgeschreven geneesmiddelen.
Neem Norvir niet in
- als u allergisch (overgevoelig) bent voor ritonavir of voor één van de andere bestanddelen van
Norvir (zie rubriek 6).
- als u een ernstige leveraandoening heeft.
- wanneer u op dit moment één van onderstaande geneesmiddelen gebruikt:
- astemizol of terfenadine (vaak gebruikt om allergische verschijnselen te behandelen – deze
geneesmiddelen zijn mogelijk zonder recept verkrijgbaar);
- amiodaron, bepridil, encaïnide, flecaïnide, propafenon, kinidine (gebruikt om onregelmatige
hartslag te corrigeren);
- dihydro-ergotamine, ergotamine (gebruikt voor de behandeling van migraine);
- ergonovine, methylergonovine (gebruikt voor het stoppen van overmatige bloeding die kan
optreden na een bevalling of een abortus);
83
- clorazepaat, diazepam, estazolam, flurazepam, triazolam of oraal (in te nemen door de mond)
midazolam (gebruikt om te helpen bij slapen en/of voor het verlichten van angst);
- clozapine, pimozide (gebruikt om abnormale gedachten of gevoelens te behandelen);
- meperidine, piroxicam, propoxyfeen (gebruikt voor het verlichten van pijn);
- cisapride (gebruikt voor het verlichten van bepaalde maagklachten);
- rifabutine (gebruikt om bepaalde infecties te voorkomen/behandelen) *;
- voriconazol (gebruikt om schimmelinfecties te behandelen) *;
- simvastatine, lovastatine (gebruikt voor het verlagen van het cholesterol in het bloed);
- alfusozine (gebruikt voor het behandelen van een vergrote prostaat;
- fusidinezuur (gebruikt voor het behandelen van bacteriële infecties);
- rifampicine in combinatie met saquinavir (gebruikt om gelijktijdige infecties met HIV en
tuberculose te behandelen);
- sildenafil voor impotentie (erectiestoornis) als u ook lijdt aan een longziekte die pulmonale
arteriële hypertensie heet, die het ademen moeilijk maakt.
Patiënten zonder deze ziekte kunnen sildenafil gebruiken onder toezicht van hun arts (zie rubriek “ Inname met andere geneesmiddelen”);
- producten die St.
Janskruid (Hypericum perforatum) bevatten, omdat dit ervoor kan zorgen dat
Norvir niet meer goed werkt.
St.
Janskruid wordt vaak gebruikt in kruidengeneesmiddelen die u zelf kunt kopen.
* Uw arts kan besluiten dat u rifabutine en/of voriconazol kunt gebruiken met een booster-dosis (lagere dosis) Norvir, maar een volledige dosis Norvir moet niet in combinatie met deze twee geneesmiddelen gebruikt worden.
Indien u momenteel één van deze geneesmiddelen gebruikt, vraag dan uw arts naar de mogelijkheid om over te stappen naar een ander geneesmiddel terwijl u Norvir gebruikt.
Vaak bestaan er andere geneesmiddelen die u ter vervanging kunt nemen.
Lees ook de lijst met geneesmiddelen onder “ Inname met andere geneesmiddelen” voor het gebruik met bepaalde andere geneesmiddelen die extra voorzichtigheid vereisen.
Wees extra voorzichtig met Norvir
Belangrijke informatie
- Norvir geneest HIV-infectie of AIDS niet.
- Mensen die Norvir innemen kunnen nog steeds infecties ontwikkelen of andere aandoeningen
krijgen die verband houden met HIV-infectie of AIDS.
Het is daarom belangrijk dat u onder toezicht van uw arts blijft terwijl u Norvir gebruikt.
- Norvir vermindert het risico van overdracht van HIV op anderen niet.
Gepaste
voorzorgsmaatregelen dienen te worden genomen om overdracht van de ziekte door seksueel contact (bijv. het gebruik van een condoom) of bloedcontaminatie (u moet geen bloed geven of naalden delen) te voorkomen.
Vertel het uw arts als u één van de volgende aandoeningen heeft of heeft gehad:
- Een voorgeschiedenis van leverziekte.
- Hepatitis B of C en als u behandeld bent met een combinatie van antiretrovirale middelen, omdat
u dan een grotere kans heeft op ernstige en mogelijk levensbedreigende reacties door het effect op de lever.
Het kan nodig zijn om regelmatig bloedtests uit te voeren om te controleren of uw lever nog goed werkt.
- Hemofilie, omdat verhoogde bloeding is gerapporteerd bij patiënten met hemofilie die dit type
geneesmiddelen (proteaseremmers) innamen.
De reden hiervan is niet bekend.
Het kan nodig zijn dat u extra geneesmiddelen nodig heeft om uw bloed te laten stollen (factor VIII), om eventuele bloedingen onder controle te krijgen/houden.
84
- Diabetes, omdat er bij sommige patiënten die proteaseremmers gebruiken meldingen zijn geweest
van verslechtering of ontwikkeling van diabetes (diabetes mellitus).
Vertel het uw arts als u last krijgt van:
- Veranderingen in de verdeling van vet in uw lichaam, of het ophopen of verliezen van
lichaamsvet (zie rubriek 4.
Mogelijke bijwerkingen).
- Diarree of overgeven die niet verbetert (aanhoudend), omdat dit de werking van de
geneesmiddelen die u slikt kan verminderen.
- Zich ziek voelen (misselijkheid), overgeven of buikpijn hebben, omdat dat tekenen kunnen zijn
van ontsteking van de alvleesklier (alvleesklierontsteking).
Sommige patiënten die Norvir innemen krijgen ernstige problemen met hun alvleesklier.
Vertel het uw arts zo snel mogelijk als dit op u van toepassing is.
- Symptomen van infectie – vertel het uw arts onmiddellijk.
Sommige patiënten met gevorderde
HIV-infectie (AIDS) die dan anti-HIV therapie starten kunnen symptomen ontwikkelen van infecties die zij in het verleden hebben gehad, zelfs als zij niet weten dat ze die gehad hebben.
Men denkt dat dit gebeurt omdat de immuunrespons (afweerreactie) van het lichaam verbetert en het lichaam helpt om deze infecties te bestrijden.
- Stijfheid en pijn in de gewrichten (met name in de heup, knie en schouder) en moeilijkheden bij
bewegen.
Vertel het uw arts omdat dit een teken kan zijn van een ziekte die botten kan afbreken (osteonecrose).
Sommige patiënten die meerder antiretrovirale middelen gebruiken, kunnen deze ziekte ontwikkelen.
- Spierpijn, gevoeligheid of zwakte, met name in combinatie met antiretrovirale therapie met
proteaseremmers en nucleoside-analogen.
In zeldzame gevallen waren deze spierafwijkingen ernstig.
(Zie rubriek 4.
Mogelijke bijwerkingen).
- als u enige andere gezondheidsproblemen heeft, bespreek dit dan zo snel als u kunt met uw arts.
Kinderen jonger dan 2 jaar moeten geen Norvir innemen.
Inname met andere geneesmiddelen
Een aantal geneesmiddelen mag u helemaal niet gebruiken in combinatie met Norvir.
Deze zijn genoemd in Rubriek 2, onder “ Neem Norvir niet in”.
Er zijn ook geneesmiddelen die alleen gebruikt kunnen worden onder bepaalde omstandigheden zoals hieronder beschreven.
Vertel het uw arts of apotheker als u andere geneesmiddelen gebruikt of kort geleden heeft gebruikt.
Dit geldt ook voor geneesmiddelen die u zonder voorschrift kunt krijgen.
De volgende waarschuwingen zijn van toepassing wanneer Norvir als volledige dosis wordt ingenomen.
Deze waarschuwingen kunnen ook van toepassing zijn wanneer Norvir wordt gebruikt in een lagere dosis (als booster) in combinatie met andere geneesmiddelen.
Vertel het uw arts als u één van de onderstaande geneesmiddelen gebruikt, omdat extra voorzichtigheid moet worden betracht.
- Sildenafil, tadalafil, vardenafil voor impotentie (erectiestoornis).
Uw dosis van deze
geneesmiddelen dient te worden verlaagd om schade aan de penis te voorkomen.
U moet Norvir niet in combinatie met sildenafil innemen als u leidt aan pulmonale arteriële hypertensie (zie ook rubriek 2.
Wat u moet weten voordat u Norvir inneemt).
85
- Digoxine (een geneesmiddel voor het hart).
Het is mogelijk dat uw arts de dosis van digoxine
moet aanpassen en u extra zal controleren terwijl u digoxine in combinatie met Norvir gebruikt om hartproblemen te voorkomen.
- Hormonale anticonceptie die ethinylestradiol bevat, omdat Norvir de werking van deze
geneesmiddelen kan verminderen.
Het wordt aanbevolen om een condoom of een andere niet- homonale methode van anticonceptie te gebruiken.
U kunt ook onregelmatige bloedingen krijgen wanneer u dit type hormonale anticonceptie gebruikt in combinatie met Norvir.
- Atorvastatine of rosuvastatine (voor een hoog cholesterol) omdat Norvir de concentraties van
deze geneesmiddelen in het bloed kan verhogen.
Bespreek het met uw arts voordat u een cholesterol-verlagend middel gaat innemen in combinatie met Norvir (zie ook “ Neem Norvir niet in” hierboven).
- Steroïden (bijv. dexamethason, fluticasonpropionaat, prednisolon) omdat Norvir de concentraties
van deze geneesmiddelen in het bloed kan verhogen, wat kan leiden tot het Cushing’ s syndroom (ontwikkeling van een vollemaansgezicht) en tot verminderde productie van het hormoon cortisol.
Uw arts kan besluiten de dosis steroïden te verlagen of u nauwlettender te controleren op bijwerkingen.
- Trazodon (een geneesmiddel voor depressie) omdat bijwerkingen zoals misselijkheid,
duizeligheid, lage bloeddruk en flauwvallen voor kunnen komen bij gelijktijdig gebruik met Norvir.
- Rifampicine en saquinavir (gebruikt voor respectievelijk tuberculose en HIV) omdat ernstige
leverschade kan voorkomen bij gelijktijdig gebruik met Norvir.
Er zijn geneesmiddelen die niet gecombineerd mogen worden met Norvir omdat hun effecten verstekt of verminderd kunnen worden als ze tegelijk gebruikt worden.
In sommige gevallen zal uw arts bepaalde onderzoeken moeten uitvoeren, uw dosis moeten veranderen of u regelmatig controleren.
Daarom moet u het uw arts vertellen als u andere geneesmiddelen gebruikt.
Dit geldt ook voor geneesmiddelen die u zelf heeft gekocht of voor kruidengeneesmiddelen, maar het is zeker belangrijk om de volgende geneesmiddelen te vermelden:
- amfetamine of amfetaminederivaten;
- antibiotica (bijv. erythromycine, claritromycine);
- middelen tegen kanker (bijv. vincristine, vinblastine);
- antidepressiva (bijv. amitriptyline, desipramine, fluoxetine, imipramine, nortriptyline, paroxetine,
sertraline, trazodon);
- antischimmelmiddelen (bijv. ketoconazol, itraconazol);
- antihistaminica (bijv. loratidine, fexofenadine);
- antiretrovirale geneesmiddelen waaronder HIV-proteaseremmers en niet-nucleoside reverse
transcriptaseremmers (NNRTI);
- geneesmiddel tegen angst, buspiron;
- geneesmiddel bij astma, theofylline;
- atovaquon, een geneesmiddel dat wordt gebruikt om een bepaald type longontsteking en malaria te
behandelen;
- buprenorfine, een geneesmiddel voor de behandeling van chronische pijn;
- bupropion, een geneesmiddel dat helpt bij het stoppen met roken;
- geneesmiddelen voor de behandeling van epilepsie (bijv. carbamazepine, divalproex, lamotrigine,
fenytoïne);
- hartgeneesmiddelen (bijv. digoxine, disopyramide, mexiletine en calciumkanaalantagonisten zoals
amlodipine, diltiazem en nifedipine);
- geneesmiddelen die het immuunsysteem remmen (bijv. ciclosporine, tacrolimus, everolimus);
- morfine en morfine-achtige geneesmiddelen gebruikt om ernstige/hevige pijn te behandelen (bijv.
methadon, fentanyl);
- slaapmiddelen (bijv. alprazolam, zolpidem) en ook midazolam toegediend per injectie;
86
- kalmeringsmiddelen (bijv. haloperidol, risperidon, thioridazine);
- warfine, dat het bloed verdunt.
Norvir mag niet gebruikt worden in combinatie met disulfiram (een geneesmiddel om alcoholisme te behandelen) en metronidazol (een geneesmiddel gebruikt voor bepaalde bacteriële infecties) omdat deze middelen kunnen reageren met de alcohol die in de drank zit.
Een aantal geneesmiddelen mag u helemaal niet gebruiken in combinatie met Norvir.
Deze zijn genoemd in Rubriek 2, onder “ Neem Norvir niet in”.
Inname van Norvir met voedsel en drank
Norvir dient bij voorkeur met voedsel ingenomen te worden.
De bittere smaak van de Norvir drank kan verbeterd worden door de drank te mengen met chocolademelk.
Meng de drank niet met water.
Het eten van hartig voedsel of drinken voor of na het innemen van Norvir drank kan helpen de nasmaak uit uw mond te verwijderen.
Zwangerschap en borstvoeding
Als u denkt dat u zwanger bent of als u van plan bent zwanger te worden, is het heel belangrijk om dat met uw arts te bespreken.
Er is weinig informatie over het gebruik van ritonavir (het werkzame bestanddeel van Norvir) tijdens de zwangerschap.
Over het algemeen kregen de zwangere vrouwen ritonavir na de eerste drie maanden van de zwangerschap als een lagere dosis (booster) samen met andere proteaseremmers.
Van Norvir is niet gebleken dat het de kans op aangeboren afwijkingen vergroot in vergelijking met de rest van de populatie.
Het is niet bekend of Norvir overgaat in de moedermelk.
Om het doorgeven van de infectie te voorkomen, moeten moeders met HIV geen borstvoeding aan hun babies geven.
Rijvaardigheid en het gebruik van machines
Norvir kan slaperigheid en duizeligheid veroorzaken.
Als dit bij u het geval is, bestuur dan geen voertuig en bedien geen machines.
Belangrijke informatie over enkele bestanddelen van Norvir
Norvir bevat 43 volume% ethanol (alcohol), d.w.z. tot 258 mg per maximumdosis van 600 mg, wat overeenkomt met 65 ml bier of 27 ml wijn.
Elke 100 mg dosis bevat tot 43 mg alcohol en elke 200 mg dosis bevat 86 mg alcohol.
Dit kan schadelijk zijn voor zwangere vrouwen of vrouwen die borstvoeding geven, kinderen en mensen met leverziekte, epilepsie of alcoholisme.
Norvir bevat polyoxyl 35 ricinusolie wat maagproblemen en diarree kan veroorzaken.
Norvir bevat de azo-kleurstof zonnegeel (E110) wat allergische reacties kan veroorzaken.
3.
HOE WORDT NORVIR INGENOMEN
Volg bij het innemen van Norvir nauwgezet het advies van uw arts.
Raadpleeg bij twijfel uw arts of apotheker.
Het wordt meestal tweemaal daags via de mond ingenomen.
Het is het beste om Norvir tijdens het eten in te nemen.
Schud de flacon goed voor elk gebruik.
Als er na het schudden deeltjes of stukjes in de oplossing te zien zijn, neem dan de volgende dosis en ga naar uw arts of apotheker voor een nieuwe voorraad.
87 De aanbevolen doseringen Norvir zijn:
• Als Norvir gebruikt wordt voor het versterken van de effecten van andere anti-HIV- geneesmiddelen is de gebruikelijke dosis voor volwassenen één of tweemaal daags 1,25 tot 2,5 ml.
Zie voor meer gedetailleerde doseringsaanbevelingen, waaronder die voor kinderen, de bijsluiter van de andere anti-HIV-geneesmiddelen in combinatie waarmee Norvir wordt gegeven.
• Als uw arts een volledige dosis voorschrijft kunnen volwassenen beginnen met een dosis van 3,75 ml in de ochtend en 3,75 ml 12 uur later, waarbij de dosis geleidelijk wordt verhoogd over een periode van maximaal 14 dagen tot de volledige dosis van tweemaal daags 7,5 ml.
Kinderen (2-12 jaar) beginnen met een dosis die kleiner is dan deze en gaan door tot de dosis die maximaal is toegestaan voor hun omvang.
Uw arts zal u adviseren over de te nemen dosering.
Zoals alle anti-HIV-geneesmiddelen, moet Norvir elke dag ingenomen worden om te helpen uw HIV- infectie onder controle te houden, ongeacht hoeveel beter u zich voelt.
Als een bijwerking u ervan weerhoudt om Norvir in te nemen, vertel dit dan onmiddellijk aan uw arts.
Wanneer u een periode lang diarree heeft, kan uw arts besluiten dat extra controle nodig is.
Zorg dat u altijd voldoende Norvir op voorraad hebt.
Als u op reis gaat of in het ziekenhuis moet verblijven, zorg dan dat u over voldoende Norvir beschikt totdat u een nieuwe voorraad kunt krijgen.
Norvir drank heeft een lang aanhoudende nasmaak.
U kunt het apart innemen of gemengd met chocolademelk om de smaak te verbeteren.
Meng slechts één dosis tegelijk en neem de hele dosis meteen in.
Meng Norvir niet met iets anders zonder eerst met uw arts of apotheker te overleggen.
U mag Norvir niet met water mengen.
Het eten van hartig voedsel of drinken voor of na het innemen van Norvir drank kan helpen de nasmaak uit uw mond te verwijderen.
Stop niet met het innemen van Norvir zonder met uw arts te overleggen, ook al voelt u zich beter.
Als u Norvir inneemt zoals aanbevolen is, heeft u de grootste kans om het opbouwen van resistentie tegen de geneesmiddelen te vertragen.
Hoe meet ik de juiste dosis van de drank?
Open de kindveilige dop door die met uw handpalm naar beneden te drukken en tegen de wijzers van de klok in te draaien, oftewel in de richting van de pijl.
Bespreek het met uw apotheker als u problemen heeft met het openen van de flacon.
De meegeleverde maatbeker is zo ontworpen dat u de juiste dosis van de Norvir drank inneemt.
Deze beker, die aan de schroefdop van de flacon vastzit, is de enige beker die u mag gebruiken om uw dosis af te meten.
Plaats de maatbeker op een vlak oppervlak op ooghoogte.
Vul de beker met Norvir drank tot aan de maatstreep voor uw dosis.
Vul het niet tot een andere maatstreep.
Vermijd overvulling van de beker.
Voor het afmeten van de dosis voor kinderen kan een doseerpipet nodig zijn.
Uw apotheker kan u
88 daaraan helpen.
Vraag uw apotheker om instructies voor het juiste gebruik van de doseerpipet.
Heb ik de juiste dosis ingenomen?
Het is niet erg als er wat Norvir drank in de maatbeker is achtergebleven nadat u uw dosis hebt ingenomen.
Dat is normaal.
U moet echter wel altijd deze speciale beker gebruiken om uw Norvir drank in te nemen om er zeker van te zijn dat u de juiste hoeveelheid binnenkrijgt.
Was de maatbeker zo snel mogelijk af met zeep en warm water.
Als u geen water en zeep bij de hand hebt, veeg dan de binnenkant van de beker af met een schone droge tissue of doekje en was de beker later af met zeep en warm water.
Als Norvir in de maatbeker opdroogt wordt het wit, waardoor u de maatstreepjes voor de volgende dosis moeilijk kunt zien.
De in het bekertje achtergebleven oranje vloeistof wordt bij aanraking met water ook wit.
De maatbeker mag niet in de vaatwasmachine afgewassen worden.
Dezelfde aanwijzingen voor schoonmaken gelden voor de doseerpipet.
Wat u moet doen als u meer van Norvir heeft ingenomen dan u zou mogen
Gevoelloosheid of een gevoel van kriebelingen, jeuk of tintelingen kan voorkomen als u te veel Norvir hebt ingenomen.
Als u beseft dat u meer Norvir hebt ingenomen dan u zou moeten, neem dan onmiddellijk contact op met uw arts of met de eerste-hulpafdeling van het dichtstbijzijnde ziekenhuis.
Wat u moet doen wanneer u bent vergeten Norvir in te nemen
Wanneer u een dosis vergeet, neem deze dan alsnog zo spoedig mogelijk.
Als het bijna tijd is voor de volgende dosis, neem dan alleen die dosis.
Neem geen dubbele dosis om een vergeten dosis in te halen.
4.
MOGELIJKE BIJWERKINGEN
Zoals alle geneesmiddelen kan Norvir bijwerkingen veroorzaken, hoewel niet iedereen deze bijwerkingen krijgt.
Ook zijn de bijwerkingen van Norvir bij gebruik in combinatie met andere antiretrovirale geneesmiddelen afhankelijk van die andere geneesmiddelen.
Het is dus belangrijk dat u de rubriek bijwerkingen in de bijsluiter bij deze geneesmiddelen goed doorleest.
Zeer vaak voorkomende bijwerkingen (komen voor bij meer dan 1 op de 10 patiënten):
•
buikpijn • een tintelend gevoel of gevoelloosheid
• buikpijn •
een t intelend gevoel of gevoelloosheid in de
• • •
overgeven diarree • zich ziek voelen (misselijkheid) •
handen, voeten of rond de lippen en de mond zich zwak/moe voelen vieze smaak in de mond
89 • hoofdpijn
Vaak voorkomende bijwerkingen (komen voor bij 1 tot 10 op de 100 patiënten):
•
allergische reacties waaronder huiduitslag • zere
• allergische reacties waaronder huiduitslag •
zere keel
(kan rood, opgezet of jeukend zijn), ernstige zwelling van de huid en andere weefsels
• •
toegenomen hoesten winderigheid (flatulentie)
• • •
moeilijkheden met ademen blozen (vasodilatie) veranderingen in de verdeling van vet (zie Bijwerkingen die voorkomen bij antiretrovirale combinatietherapie hieronder)
• • • • • •
verlies van eetlust droge mond boeren aften zweten spierpijn
• • • • • • •
duizeligheid niet kunnen slapen (slapeloosheid) angst slaperigheid gevoelloosheid ongebruikelijke gevoeligheid van de huid zuurbranden
• • • •
koorts pijn gewichtsverlies laboratoriumonderzoeksresultaten: veranderingen in bloedonderzoeksresultaten (zoals bloedchemie en bloedtelling)
Soms voorkomende bijwerkingen (komen voor bij 1 tot 10 op de 1000 patiënten):
•
uitdroging (dorst) • hepatitis (leverontstek
• uitdroging (dorst) •
hepatitis (leverontsteking)
•
diabetes (suikerziekte) • laboratoriumonderzoeksresulta
• diabetes (suikerziekte) •
laboratoriumonderzoeksresultaten:
• •
geelzucht (gele verkleuring van de huid of het oogwit) spierpijn, spierzwakte of gevoeligheid van spieren
veranderingen in bloedonderzoeksresultaten (zoals bloedchemie en bloedtelling)
Zelden voorkomende bijwerkingen (komen voor bij 1 tot 10 op de 10.000 patiënten):
•
ernstige of levensbedreigende huidreactie met • ernstige allergische reactie (anafyla
• ernstige of levensbedreigende huidreactie met •
ernstige allergische reactie (anafylaxie)
blaasvorming (Stevens Johnson syndroom)
•
hoge suikerspiegels in het bloed
Andere bijwerkingen die gemeld zijn bij Norvir zijn: lage concentratie bloedplaatjes, nierfalen, toevallen, flauwvallen en flauw voelen bij het opstaan, abnormaal zware menstruatie.
Het is niet bekend hoe vaak deze effecten voorkomen.
Vertel het uw arts als u last heeft van ziek voelen (misselijkheid), overgeven, of buikpijn omdat dit tekenen kunnen zijn van een ontstoken alvleesklier.
Vertel het ook aan uw arts als u last heeft van stijfheid en pijn in de gewrichten (met name in de heup, knie and schouder) en moeilijkheden bij het bewegen, omdat dit tekenen kunnen zijn van osteonecrose.
Zie ook rubriek 2 Wat u moet weten voordat u Norvir inneemt.
Bijwerkingen die voorkomen bij antiretrovirale combinatietherapie kunnen veranderingen in de lichaamsvorm veroorzaken door veranderingen in de vetverdeling.
Dit kan onder meer afname van vet in de benen, armen en gezicht, toename van vet in de buik en interne organen, borstvergroting en vetknobbels in de nek ("buffalo hump") zijn.
De oorzaak en gezondheidsgevolgen op de lange termijn van deze aandoeningen zijn niet bekend.
Antiretrovirale combinatietherapie kan ook leiden tot verhoogd melkzuur en suiker in het bloed, verhoogde vetconcentratie in het bloed en insulineresistentie (insuline werkt dan niet goed meer).
Bij patiënten met hemofilie type A en B is melding gemaakt van een toename van bloedingen tijdens een behandeling met dit product of met een andere proteaseremmer.
Als dit bij u gebeurt, raadpleeg dan onmiddellijk uw arts.
90 Er zijn gevallen van diabetes mellitus (suikerziekte) of verhoogde bloedsuikerspiegels gemeld bij patiënten die werden behandeld met Norvir of andere proteaseremmers.
Abnormale leverfunctie onderzoeken, hepatitis (ontsteking van de lever), en zelden geelzucht zijn gemeld bij patiënten die Norvir gebruiken.
Sommige mensen hadden andere ziekten of gebruikten andere geneesmiddelen.
Patiënten met reeds bestaande leverziekte of hepatitis kunnen een verergering van de leverziekte krijgen.
Er zijn meldingen geweest van spierpijn, gevoeligheid van spieren of spierzwakte, vooral bij inname van cholesterolverlagende geneesmiddelen in combinatie met antiretrovirale behandeling waaronder proteaseremmers en nucleoside-analoga.
In zeldzame gevallen waren deze spieraandoeningen ernstig (rhabdomyolyse).
In het geval van onverklaarbare of continue spierpijn, gevoeligheid van de spieren, spierzwakte of kramp, stop dan met het innemen van het geneesmiddel en neem zo snel mogelijk contact op met uw arts of ga naar de eerste-hulpafdeling van het dichtstbijzijnde ziekenhuis.
Vertel het uw arts zo snel mogelijk als u na het innemen van Norvir symptomen opmerkt die op een allergische reactie kunnen wijzen zoals huiduitslag, netelroos of ademhalingsproblemen.
Wanneer één van de bijwerkingen ernstig wordt of als er bij u een bijwerking optreedt die niet in deze bijsluiter is vermeld, raadpleeg dan uw arts, apotheker, eerste-hulpafdeling of zoek als het ernstig is onmiddellijk medische hulp.
5.
HOE BEWAART U NORVIR
Buiten het bereik en zicht van kinderen houden.
Gebruik Norvir drank niet meer na de vervaldatum die staat vermeld op de flacon.
De vervaldatum verwijst naar de laatste dag van de maand.
Flacons Norvir drank dienen bij een temperatuur onder de 25°C bewaard te worden.
Bewaar Norvir drank niet in de koelkast, of bij extreme warmte of koude (zoals in de auto bij warm of zeer koud weer of in de vriezer).
Het is belangrijk Norvir in de flacon te laten waarin het geleverd wordt.
Giet het niet in een andere verpakking over.
6.
AANVULLENDE INFORMATIE
Wat bevat Norvir
− Het actieve bestanddeel is ritonavir.
Elke ml Norvir bevat 80 mg ritonavir. − De andere bestanddelen zijn alcohol, gezuiverd water, polyoxyl 35 ricinusolie, propyleenglycol, natriumsaccharine, watervrij citroenzuur, pepermuntolie, caramelsmaakstof en zonnegeel E110.
Hoe ziet Norvir er uit en wat is de inhoud van de verpakking
Norvir drank wordt geleverd in een amberkleurige flacon die 90 ml drank bevat.
Vijf flacons worden geleverd in één verpakking samen met een maatbeker.
Elke ml Norvir bevat 80 mg ritonavir.
Norvir wordt ook geleverd als capsule met 100 mg ritonavir.
Houder van de vergunning voor het in de handel brengen
Abbott Laboratories Limited
91 Queenborough Kent ME11 5EL Verenigd Koninkrijk
Fabrikant
Aesica Queenborough Limited Queenborough Kent ME11 5EL Verenigd Koninkrijk
Neem voor alle informatie met betrekking tot dit geneesmiddel contact op met de lokale vertegenwoordiger van de houder van de vergunning voor het in de handel brengen:
België/Belgique/Belgien Abbott SA Parc Scientifique Rue du Bosquet, 2 B-1348 Louvain-la-Neuve Tél/Tel: + 32 10 475311
Luxembourg/Luxemburg Abbott SA Parc Scientifique Rue du Bosquet, 2 B-1348 Louvain-la-Neuve Belgique/Belgien Tél/Tel: + 32 10 475311
ÐÑÐ»Ð³Ð°ÑÐ¸Ñ Ð¢.Ð.
ÐÐ±Ð¾Ñ ÐÐ°Ð±Ð¾ÑÐ°ÑÐ¾ÑÐ¸Ñ Ð¡.Ð.
ÐÐ¸Ð·Ð½ÐµÑ ÐÐ°ÑÐº Ð¡Ð¾ÑÐ¸Ñ, ÑÐ³Ñ .8Ð¡ ÐµÑ .7 Ð¡Ð¾ÑÐ¸Ñ 1766 TeÐ».: + 359 2 489 1950
Magyarország Abbott Laboratories (Magyarország) Kft.
Teve u.
1/a-c.
H-1139 Budapest Tel.: +36 1 465 2100
Č eská republika Abbott Laboratories s. r. o.
Hadovka Office Park Evropská 2590/33d CZ-160 00 Praha 6 Tel: + 420 267 292 111
Malta V.J.Salomone Pharma Limited 79, Simpson Street, Marsa HMR 14, Malta.
Tel: + 356 22983201
Danmark Abbott Laboratories A/S Smakkedalen 6 DK-2820 Gentofte Tlf: + 45 39 77-00-00
Nederland Abbott B.V.
Siriusdreef 51 NL-2132 WT Hoofddorp Tel: + 31 (0) 88 8222 688
Deutschland Abbott GmbH & Co.
KG Max-Planck-Ring 2 D-65205 Wiesbaden Tel: + 49 (0) 6122 58-0
Norge Abbott Norge AS PO Box 1, N-1330 Fornebu Martin Linges vei 25, N-1367 Snarøya Tlf: + 47 81 55 99 20
Eesti Abbott Laboratories Baltics Vienī bas 87h LV-1004 Rī ga Läti Tel: + 371 67605580
Österreich Abbott Ges.m.b.H.
Perfektastrasse 84A A-1230 Wien Tel: + 43 1 891-22
Ελλάδα Abbott Laboratories (ΕΛΛΑΣ) Α.Β.Ε.Ε.
Λεωφόρος Βουλιαγμένης 512
Polska Abbott Laboratories Poland Sp. z o.o.
Postę pu 18A
92
GR-174 56 Άλιμος, Αθήνα Τηλ: +30 21 0 9985-222
PL-02-676 Warszawa Tel.: + 48 22 606-10-50
España Abbott Laboratories, S.A.
Avenida de Burgos, 91 E-28050 Madrid Tel: + 34 9 1 337-5200
Portugal Abbott Laboratórios, Lda.
Estrada de Alfragide, nº 67 Alfrapark, Edifício D, P-2610-008 Amadora Tel: + 351 (0) 21 472 7100
France Abbott France 10, rue d’ Arcueil BP 90233 F-94528 Rungis Cedex Tél: + 33 (0) 1 45 60 25 00
România Abbott Laboratories S.A.
Bucharest Business Park Ş os.
Bucureş ti-Ploieş ti 1A Corp B, etaj 3, sector 1 013681 Bucureş ti Tel: +40 21 529 30 00
Ireland Abbott Laboratories, Ireland, Ltd 4051 Kingswood Drive Citywest Business Campus IRL – Dublin 24, Tel: + 353 (0) 1 469-1500
Slovenija Abbott Laboratories d.o.o.
Dolenjska cesta 242c SI-1000 Ljubljana Tel: + 386 (1) 23 631 60
Ísland Vistor hf.
Hörgatún 2 IS-210 Garðabær Sími: +354 535 7000
Slovenská republika Abbott Laboratories Slovakia s.r.o.
Karadž ič ova 10 SK-821 08 Bratislava 2 Tel: + 421 (0) 2 4445 4176
Italia Abbott S.r.l.
I-04010 Campoverde di Aprilia (Latina) Tel: + 39 06 928921
Suomi/Finland Abbott OY Pihatörmä 1B/Gårdsbrinken 1B FIN-02240 Espoo/Esbo Puh/Tel: + 358 (0) 9 7518 4120
Κύπρος Lifepharma (ZAM) Ltd Aγ.
Νικολάου 8 1055, Λευκωσία Τηλ: +357 22 347440
Sverige Abbott Scandinavia AB Box 509/Gårdsvägen 8 S-169 29 Solna/S-169 70 Solna Tel: + 46 (0) 8 5465 67 00
Latvija Abbott Laboratories Baltics Vienī bas 87h Rī ga, LV-1004 Tel: + 371 67605580
United Kingdom Abbott Laboratories Ltd Abbott House Vanwall Business Park Maidenhead Berkshire SL6 4XE-UK Tel: + 44 (0) 1628 773355
Lietuva Abbott Laboratories Baltics Vienī bas 87h Rī ga, LV-1004 Latvia Tel: + 371 67605580
93 Deze bijsluiter werd voor het laatst goedgekeurd in {MM/JJJJ}
94 BIJSLUITER:
INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER
NORVIR 100 mg zachte capsules ritonavir
Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het innemen van dit geneesmiddel.
- Bewaar deze bijsluiter.
Het kan nodig zijn om deze nog eens door te lezen.
- Heeft u nog vragen, raadpleeg dan uw arts of apotheker.
- Dit geneesmiddel is aan u persoonlijk voorgeschreven.
Geef dit geneesmiddel niet door aan
anderen.
Dit geneesmiddel kan schadelijk voor hen zijn, zelfs als de verschijnselen dezelfde zijn als waarvoor u het geneesmiddel heeft gekregen.
- Wanneer één van de bijwerkingen ernstig wordt of als er bij u een bijwerking optreedt die niet in
deze bijsluiter is vermeld, raadpleeg dan uw arts of apotheker.
In deze bijsluiter:
1.
Wat is Norvir en waarvoor wordt het gebruikt 2.
Wat u moet weten voordat u Norvir inneemt 3.
Hoe wordt Norvir ingenomen 4.
Mogelijke bijwerkingen 5.
Hoe bewaart u Norvir 6.
Aanvullende informatie
1.
WAT IS NORVIR EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT
Norvir bevat ritonavir, wat een proteaseremmer is die gebruikt wordt om een HIV-infectie onder controle te krijgen/houden.
Norvir wordt gebruikt in combinatie met andere anti-HIV-geneesmiddelen (antiretrovirale middelen) om uw HIV-infectie onder controle te houden.
Uw arts zal met u bespreken welke combinatie van geneesmiddelen het beste voor u is.
Norvir kan gebruikt worden als volledige dosis op zich, of in lagere doses (dit worden booster-doses genoemd) in combinatie met andere geneesmiddelen.
2.
WAT U MOET WETEN VOORDAT U NORVIR INNEEMT
Wanneer Norvir in combinatie met andere antiretrovirale geneesmiddelen wordt ingenomen, is het belangrijk dat u ook de met deze andere geneesmiddelen meegeleverde bijsluiters goed leest.
Er kan aanvullende informatie in deze bijsluiters staan over situaties waarin Norvir niet gebruikt mag worden.
Vraag uw arts of apotheker als u vragen hebt over Norvir (ritonavir) of de andere voorgeschreven geneesmiddelen.
Neem Norvir niet in
- als u allergisch (overgevoelig) bent voor ritonavir of voor één van de andere bestanddelen van
Norvir (zie rubriek 6).
- als u een ernstige leveraandoening heeft.
- wanneer u op dit moment één van onderstaande geneesmiddelen gebruikt:
- astemizol of terfenadine (vaak gebruikt om allergische verschijnselen te behandelen – deze
geneesmiddelen zijn mogelijk zonder recept verkrijgbaar);
- amiodaron, bepridil, encaïnide, flecaïnide, propafenon, kinidine (gebruikt om onregelmatige
hartslag te corrigeren);
- dihydro-ergotamine, ergotamine (gebruikt voor de behandeling van migraine);
- ergonovine, methylergonovine (gebruikt voor het stoppen van overmatige bloeding die kan
optreden na een bevalling of een abortus);
- clorazepaat, diazepam, estazolam, flurazepam, triazolam of oraal (in te nemen door de mond)
95 midazolam (gebruikt om te helpen bij slapen en/of voor het verlichten van angst);
- clozapine, pimozide (gebruikt om abnormale gedachten of gevoelens te behandelen);
- meperidine, piroxicam, propoxyfeen (gebruikt voor het verlichten van pijn);
- cisapride (gebruikt voor het verlichten van bepaalde maagklachten);
- rifabutine (gebruikt om bepaalde infecties te voorkomen/behandelen) *;
- voriconazol (gebruikt om schimmelinfecties te behandelen) *;
- simvastatine, lovastatine (gebruikt voor het verlagen van het cholesterol in het bloed);
- alfusozine (gebruikt voor het behandelen van een vergrote prostaat;
- fusidinezuur (gebruikt voor het behandelen van bacteriële infecties);
- rifampicine in combinatie met saquinavir (gebruikt om gelijktijdige infecties met HIV en
tuberculose te behandelen);
- sildenafil voor impotentie (erectiestoornis) als u ook lijdt aan een longziekte die pulmonale
arteriële hypertensie heet, die het ademen moeilijk maakt.
Patiënten zonder deze ziekte kunnen sildenafil gebruiken onder toezicht van hun arts (zie rubriek “ Inname met andere geneesmiddelen”);
- producten die St.
Janskruid (Hypericum perforatum) bevatten, omdat dit ervoor kan zorgen dat
Norvir niet meer goed werkt.
St.
Janskruid wordt vaak gebruikt in kruidengeneesmiddelen die u zelf kunt kopen.
* Uw arts kan besluiten dat u rifabutine en/of voriconazol kunt gebruiken met een booster-dosis (lagere dosis) Norvir, maar een volledige dosis Norvir moet niet in combinatie met deze twee geneesmiddelen gebruikt worden.
Indien u momenteel één van deze geneesmiddelen gebruikt, vraag dan uw arts naar de mogelijkheid om over te stappen naar een ander geneesmiddel terwijl u Norvir gebruikt.
Vaak bestaan er andere geneesmiddelen die u ter vervanging kunt nemen.
Lees ook de lijst met geneesmiddelen onder “ Inname met andere geneesmiddelen” voor het gebruik met bepaalde andere geneesmiddelen die extra voorzichtigheid vereisen.
Wees extra voorzichtig met Norvir
Belangrijke informatie
- Norvir geneest HIV-infectie of AIDS niet.
- Mensen die Norvir innemen kunnen nog steeds infecties ontwikkelen of andere aandoeningen
krijgen die verband houden met HIV-infectie of AIDS.
Het is daarom belangrijk dat u onder toezicht van uw arts blijft terwijl u Norvir gebruikt.
- Norvir vermindert het risico van overdracht van HIV op anderen niet.
Gepaste
voorzorgsmaatregelen dienen te worden genomen om overdracht van de ziekte door seksueel contact (bijv. het gebruik van een condoom) of bloedcontaminatie (u moet geen bloed geven of naalden delen) te voorkomen.
Vertel het uw arts als u één van de volgende aandoeningen heeft of heeft gehad:
- Een voorgeschiedenis van leverziekte.
- Hepatitis B of C en als u behandeld bent met een combinatie van antiretrovirale middelen, omdat
u dan een grotere kans heeft op ernstige en mogelijk levensbedreigende reacties door het effect op de lever.
Het kan nodig zijn om regelmatig bloedtests uit te voeren om te controleren of uw lever nog goed werkt.
- Hemofilie, omdat verhoogde bloeding is gerapporteerd bij patiënten met hemofilie die dit type
geneesmiddelen (proteaseremmers) innamen.
De reden hiervan is niet bekend.
Het kan nodig zijn dat u extra geneesmiddelen nodig heeft om uw bloed te laten stollen (factor VIII), om eventuele bloedingen onder controle te krijgen/houden.
96
- Diabetes, omdat er bij sommige patiënten die proteaseremmers gebruiken meldingen zijn geweest
van verslechtering of ontwikkeling van diabetes (diabetes mellitus).
Vertel het uw arts als u last krijgt van:
- Veranderingen in de verdeling van vet in uw lichaam, of het ophopen of verliezen van
lichaamsvet (zie rubriek 4.
Mogelijke bijwerkingen).
- Diarree of overgeven die niet verbetert (aanhoudend), omdat dit de werking van de
geneesmiddelen die u slikt kan verminderen.
- Zich ziek voelen (misselijkheid), overgeven of buikpijn hebben, omdat dat tekenen kunnen zijn
van ontsteking van de alvleesklier (alvleesklierontsteking).
Sommige patiënten die Norvir innemen krijgen ernstige problemen met hun alvleesklier.
Vertel het uw arts zo snel mogelijk als dit op u van toepassing is.
- Symptomen van infectie – vertel het uw arts onmiddellijk.
Sommige patiënten met gevorderde
HIV-infectie (AIDS) die dan anti-HIV therapie starten kunnen symptomen ontwikkelen van infecties die zij in het verleden hebben gehad, zelfs als zij niet weten dat ze die gehad hebben.
Men denkt dat dit gebeurt omdat de immuunrespons (afweerreactie) van het lichaam verbetert en het lichaam helpt om deze infecties te bestrijden.
- Stijfheid en pijn in de gewrichten (met name in de heup, knie en schouder) en moeilijkheden bij
bewegen.
Vertel het uw arts omdat dit een teken kan zijn van een ziekte die botten kan afbreken (osteonecrose).
Sommige patiënten die meerder antiretrovirale middelen gebruiken, kunnen deze ziekte ontwikkelen.
- Spierpijn, gevoeligheid of zwakte, met name in combinatie met antiretrovirale therapie met
proteaseremmers en nucleoside-analogen.
In zeldzame gevallen waren deze spierafwijkingen ernstig.
(Zie rubriek 4.
Mogelijke bijwerkingen).
- als u enige andere gezondheidsproblemen heeft, bespreek dit dan zo snel als u kunt met uw arts.
Kinderen jonger dan 2 jaar moeten geen Norvir innemen.
Inname met andere geneesmiddelen
Een aantal geneesmiddelen mag u helemaal niet gebruiken in combinatie met Norvir.
Deze zijn genoemd in Rubriek 2, onder “ Neem Norvir niet in”.
Er zijn ook geneesmiddelen die alleen gebruikt kunnen worden onder bepaalde omstandigheden zoals hieronder beschreven.
Vertel het uw arts of apotheker als u andere geneesmiddelen gebruikt of kort geleden heeft gebruikt.
Dit geldt ook voor geneesmiddelen die u zonder voorschrift kunt krijgen.
De volgende waarschuwingen zijn van toepassing wanneer Norvir als volledige dosis wordt ingenomen.
Deze waarschuwingen kunnen ook van toepassing zijn wanneer Norvir wordt gebruikt in een lagere dosis (als booster) in combinatie met andere geneesmiddelen.
Vertel het uw arts als u één van de onderstaande geneesmiddelen gebruikt, omdat extra voorzichtigheid moet worden betracht.
- Sildenafil, tadalafil, vardenafil voor impotentie (erectiestoornis).
Uw dosis van deze
geneesmiddelen dient te worden verlaagd om schade aan de penis te voorkomen.
U moet Norvir niet in combinatie met sildenafil innemen als u leidt aan pulmonale arteriële hypertensie (zie ook rubriek 2.
Wat u moet weten voordat u Norvir inneemt).
97
- Digoxine (een geneesmiddel voor het hart).
Het is mogelijk dat uw arts de dosis van digoxine
moet aanpassen en u extra zal controleren terwijl u digoxine in combinatie met Norvir gebruikt om hartproblemen te voorkomen.
- Hormonale anticonceptie die ethinylestradiol bevat, omdat Norvir de werking van deze
geneesmiddelen kan verminderen.
Het wordt aanbevolen om een condoom of een andere niet- homonale methode van anticonceptie te gebruiken.
U kunt ook onregelmatige bloedingen krijgen wanneer u dit type hormonale anticonceptie gebruikt in combinatie met Norvir.
- Atorvastatine of rosuvastatine (voor een hoog cholesterol) omdat Norvir de concentraties van
deze geneesmiddelen in het bloed kan verhogen.
Bespreek het met uw arts voordat u een cholesterol-verlagend middel gaat innemen in combinatie met Norvir (zie ook “ Neem Norvir niet in” hierboven).
- Steroïden (bijv. dexamethason, fluticasonpropionaat, prednisolon) omdat Norvir de concentraties
van deze geneesmiddelen in het bloed kan verhogen, wat kan leiden tot het Cushing’ s syndroom (ontwikkeling van een vollemaansgezicht) en tot verminderde productie van het hormoon cortisol.
Uw arts kan besluiten de dosis steroïden te verlagen of u nauwlettender te controleren op bijwerkingen.
- Trazodon (een geneesmiddel voor depressie) omdat bijwerkingen zoals misselijkheid,
duizeligheid, lage bloeddruk en flauwvallen voor kunnen komen bij gelijktijdig gebruik met Norvir.
- Rifampicine en saquinavir (gebruikt voor respectievelijk tuberculose en HIV) omdat ernstige
leverschade kan voorkomen bij gelijktijdig gebruik met Norvir.
Er zijn geneesmiddelen die niet gecombineerd mogen worden met Norvir omdat hun effecten verstekt of verminderd kunnen worden als ze tegelijk gebruikt worden.
In sommige gevallen zal uw arts bepaalde onderzoeken moeten uitvoeren, uw dosis moeten veranderen of u regelmatig controleren.
Daarom moet u het uw arts vertellen als u andere geneesmiddelen gebruikt.
Dit geldt ook voor geneesmiddelen die u zelf heeft gekocht of voor kruidengeneesmiddelen, maar het is zeker belangrijk om de volgende geneesmiddelen te vermelden:
- amfetamine of amfetaminederivaten;
- antibiotica (bijv. erythromycine, claritromycine);
- middelen tegen kanker (bijv. vincristine, vinblastine);
- antidepressiva (bijv. amitriptyline, desipramine, fluoxetine, imipramine, nortriptyline, paroxetine,
sertraline, trazodon);
- antischimmelmiddelen (bijv. ketoconazol, itraconazol);
- antihistaminica (bijv. loratidine, fexofenadine);
- antiretrovirale geneesmiddelen waaronder HIV-proteaseremmers en niet-nucleoside reverse
transcriptaseremmers (NNRTI);
- geneesmiddel tegen angst, buspiron;
- geneesmiddel bij astma, theofylline;
- atovaquon, een geneesmiddel dat wordt gebruikt om een bepaald type longontsteking en malaria te
behandelen;
- buprenorfine, een geneesmiddel voor de behandeling van chronische pijn;
- bupropion, een geneesmiddel dat helpt bij het stoppen met roken;
- geneesmiddelen voor de behandeling van epilepsie (bijv. carbamazepine, divalproex, lamotrigine,
fenytoïne);
- hartgeneesmiddelen (bijv. digoxine, disopyramide, mexiletine en calciumkanaalantagonisten zoals
amlodipine, diltiazem en nifedipine);
- geneesmiddelen die het immuunsysteem remmen (bijv. ciclosporine, tacrolimus, everolimus);
- morfine en morfine-achtige geneesmiddelen gebruikt om ernstige/hevige pijn te behandelen (bijv.
methadon, fentanyl);
- slaapmiddelen (bijv. alprazolam, zolpidem) en ook midazolam toegediend per injectie;
98
- kalmeringsmiddelen (bijv. haloperidol, risperidon, thioridazine);
- warfine, dat het bloed verdunt.
Een aantal geneesmiddelen mag u helemaal niet gebruiken in combinatie met Norvir.
Deze zijn genoemd in Rubriek 2, onder “ Neem Norvir niet in”.
Inname van Norvir met voedsel en drank
Norvir dient bij voorkeur met voedsel ingenomen te worden.
Zwangerschap en borstvoeding
Als u denkt dat u zwanger bent of als u van plan bent zwanger te worden, is het heel belangrijk om dat met uw arts te bespreken.
Er is weinig informatie over het gebruik van ritonavir (het werkzame bestanddeel van Norvir) tijdens de zwangerschap.
Over het algemeen kregen de zwangere vrouwen ritonavir na de eerste drie maanden van de zwangerschap als een lagere dosis (booster) samen met andere proteaseremmers.
Van Norvir is niet gebleken dat het de kans op aangeboren afwijkingen vergroot in vergelijking met de rest van de populatie.
Het is niet bekend of Norvir overgaat in de moedermelk.
Om het doorgeven van de infectie te voorkomen, moeten moeders met HIV geen borstvoeding aan hun babies geven.
Rijvaardigheid en het gebruik van machines
Norvir kan slaperigheid en duizeligheid veroorzaken.
Als dit bij u het geval is, bestuur dan geen voertuig en bedien geen machines.
Belangrijke informatie over enkele bestanddelen van Norvir
Dit geneesmiddel bevat een kleine hoeveelheid ethanol (alcohol), minder dan 100 mg per maximum dosis van 600 mg.
Norvir bevat polyoxyl 35 ricinusolie wat maagproblemen en diarree kan veroorzaken.
3.
HOE WORDT NORVIR INGENOMEN
Volg bij het innemen van Norvir nauwgezet het advies van uw arts.
Raadpleeg bij twijfel uw arts of apotheker.
Het wordt meestal tweemaal daags via de mond ingenomen.
Het is het beste om Norvir tijdens het eten in te nemen.
De aanbevolen doseringen Norvir zijn:
• Als Norvir gebruikt wordt voor het versterken van de effecten van bepaalde andere anti-HIV- geneesmiddelen is de gebruikelijke dosis voor volwassenen 1 of 2 capsules één of tweemaal daags.
Zie voor meer gedetailleerde doseringsaanbevelingen, waaronder die voor kinderen, de bijsluiter van de andere anti-HIV-geneesmiddelen in combinatie waarmee Norvir wordt gegeven.
• Als uw arts een volledige dosis voorschrijft kunnen volwassenen beginnen met een dosis van 3 capsules in de ochtend en 3 capsules 12 uur later, waarbij de dosis geleidelijk wordt verhoogd over een periode van maximaal 14 dagen tot de volledige dosis van 6 capsules tweemaal daags.
Kinderen (2-12 jaar) beginnen met een dosis die kleiner is dan deze en gaan door tot de dosis die maximaal is toegestaan voor hun omvang.
99 Uw arts zal u adviseren over de te nemen dosering.
Zoals alle anti-HIV-geneesmiddelen, moet Norvir elke dag ingenomen worden om te helpen uw HIV- infectie onder controle te houden, ongeacht hoeveel beter u zich voelt.
Als een bijwerking u ervan weerhoudt om Norvir in te nemen zoals voorgeschreven, vertel dit dan onmiddellijk aan uw arts.
Wanneer u een periode lang diarree heeft, kan uw arts besluiten dat extra controle nodig is.
Zorg dat u altijd voldoende Norvir op voorraad hebt.
Als u op reis gaat of in het ziekenhuis moet verblijven, zorg dan dat u over voldoende Norvir beschikt totdat u een nieuwe voorraad kunt krijgen.
Stop niet met het innemen van Norvir zonder met uw arts te overleggen, ook al voelt u zich beter.
Als u Norvir inneemt zoals aanbevolen is, heeft u de grootste kans om het opbouwen van resistentie tegen de geneesmiddelen te vertragen.
Wat u moet doen als u meer van Norvir heeft ingenomen dan u zou mogen
Gevoelloosheid of een gevoel van kriebelingen, jeuk of tintelingen kan voorkomen als u te veel Norvir hebt ingenomen.
Als u beseft dat u meer Norvir hebt ingenomen dan u zou moeten, neem dan onmiddellijk contact op met uw arts of met de eerste-hulpafdeling van het dichtstbijzijnde ziekenhuis.
Wat u moet doen wanneer u bent vergeten Norvir in te nemen
Wanneer u een dosis vergeet, neem deze dan alsnog zo spoedig mogelijk.
Als het bijna tijd is voor de volgende dosis, neem dan alleen die dosis.
Neem geen dubbele dosis om een vergeten dosis in te halen.
4.
MOGELIJKE BIJWERKINGEN
Zoals alle geneesmiddelen kan Norvir bijwerkingen veroorzaken, hoewel niet iedereen deze bijwerkingen krijgt.
Ook zijn de bijwerkingen van Norvir bij gebruik in combinatie met andere antiretrovirale geneesmiddelen afhankelijk van die andere geneesmiddelen.
Het is dus belangrijk dat u de rubriek bijwerkingen in de bijsluiter bij deze geneesmiddelen goed doorleest.
Zeer vaak voorkomende bijwerkingen (komen voor bij meer dan 1 op de 10 patiënten):
•
buikpijn • een tintelend gevoel of gevoelloosheid
• buikpijn •
een t intelend gevoel of gevoelloosheid in de
• • • •
overgeven diarree • zich ziek voelen (misselijkheid) • hoofdpijn
handen, voeten of rond de lippen en de mond zich zwak/moe voelen vieze smaak in de mond
Vaak voorkomende bijwerkingen (komen voor bij 1 tot 10 op de 100 patiënten):
•
allergische reacties waaronder huiduitslag • zere
• allergische reacties waaronder huiduitslag •
zere keel
(kan rood, opgezet of jeukend zijn), ernstige zwelling van de huid en andere weefsels
• •
toegenomen hoesten winderigheid (flatulentie)
• • •
moeilijkheden met ademen blozen (vasodilatie) veranderingen in de verdeling van vet (zie Bijwerkingen die voorkomen bij antiretrovirale combinatietherapie hieronder)
• • • • • •
verlies van eetlust droge mond boeren aften zweten spierpijn
• • •
duizeligheid niet kunnen slapen (slapeloosheid) angst
• • •
koorts pijn gewichtsverlies
100 •
slaperigheid • laboratoriumonderzoeksresulta
• slaperigheid •
laboratoriumonderzoeksresultaten:
• • •
gevoelloosheid ongebruikelijke gevoeligheid van de huid zuurbranden
veranderingen in bloedonderzoeksresultaten (zoals bloedchemie en bloedtelling)
Soms voorkomende bijwerkingen (komen voor bij 1 tot 10 op de 1000 patiënten):
•
uitdroging (dorst) • hepatitis (leverontstek
• uitdroging (dorst) •
hepatitis (leverontsteking)
•
diabetes (suikerziekte) • laboratoriumonderzoeksresulta
• diabetes (suikerziekte) •
laboratoriumonderzoeksresultaten:
• •
geelzucht (gele verkleuring van de huid of het oogwit) spierpijn, spierzwakte of gevoeligheid van spieren
veranderingen in bloedonderzoeksresultaten (zoals bloedchemie en bloedtelling)
Zelden voorkomende bijwerkingen (komen voor bij 1 tot 10 op de 10.000 patiënten):
•
ernstige of levensbedreigende huidreactie met • ernstige allergische reactie (anafyla
• ernstige of levensbedreigende huidreactie met •
ernstige allergische reactie (anafylaxie)
blaasvorming (Stevens Johnson syndroom)
•
hoge suikerspiegels in het bloed
Andere bijwerkingen die gemeld zijn bij Norvir zijn: lage concentratie bloedplaatjes, nierfalen, toevallen, flauwvallen en flauw voelen bij het opstaan, abnormaal zware menstruatie.
Het is niet bekend hoe vaak deze effecten voorkomen.
Vertel het uw arts als u last heeft van ziek voelen (misselijkheid), overgeven, of buikpijn omdat dit tekenen kunnen zijn van een ontstoken alvleesklier.
Vertel het ook aan uw arts als u last heeft van stijfheid en pijn in de gewrichten (met name in de heup, knie and schouder) en moeilijkheden bij het bewegen, omdat dit tekenen kunnen zijn van osteonecrose.
Zie ook rubriek 2 Wat u moet weten voordat u Norvir inneemt.
Bijwerkingen die voorkomen bij antiretrovirale combinatietherapie kunnen veranderingen in de lichaamsvorm veroorzaken door veranderingen in de vetverdeling.
Dit kan onder meer afname van vet in de benen, armen en gezicht, toename van vet in de buik en interne organen, borstvergroting en vetknobbels in de nek ("buffalo hump") zijn.
De oorzaak en gezondheidsgevolgen op de lange termijn van deze aandoeningen zijn niet bekend.
Antiretrovirale combinatietherapie kan ook leiden tot verhoogd melkzuur en suiker in het bloed, verhoogde vetconcentratie in het bloed en insulineresistentie (insuline werkt dan niet goed meer).
Bij patiënten met hemofilie type A en B is melding gemaakt van een toename van bloedingen tijdens een behandeling met dit product of met een andere proteaseremmer.
Als dit bij u gebeurt, raadpleeg dan onmiddellijk uw arts.
Er zijn gevallen van diabetes mellitus (suikerziekte) of verhoogde bloedsuikerspiegels gemeld bij patiënten die werden behandeld met Norvir of andere proteaseremmers.
Abnormale leverfunctie onderzoeken, hepatitis (ontsteking van de lever), en zelden geelzucht zijn gemeld bij patiënten die Norvir gebruiken.
Sommige mensen hadden andere ziekten of gebruikten andere geneesmiddelen.
Patiënten met reeds bestaande leverziekte of hepatitis kunnen een verergering van de leverziekte krijgen.
Er zijn meldingen geweest van spierpijn, gevoeligheid van spieren of spierzwakte, vooral bij inname van cholesterolverlagende geneesmiddelen in combinatie met antiretrovirale behandeling waaronder proteaseremmers en nucleoside-analoga.
In zeldzame gevallen waren deze spieraandoeningen ernstig (rhabdomyolyse).
In het geval van onverklaarbare of continue spierpijn, gevoeligheid van de spieren, spierzwakte of kramp, stop dan met het innemen van het geneesmiddel en neem zo snel mogelijk contact op met uw arts of ga naar de eerste-hulpafdeling van het dichtstbijzijnde ziekenhuis.
101 Vertel het uw arts zo snel mogelijk als u na het innemen van Norvir symptomen opmerkt die op een allergische reactie kunnen wijzen zoals huiduitslag, netelroos of ademhalingsproblemen.
Wanneer één van de bijwerkingen ernstig wordt of als er bij u een bijwerking optreedt die niet in deze bijsluiter is vermeld, raadpleeg dan uw arts, apotheker, eerste-hulpafdeling of zoek als het ernstig is onmiddellijk medische hulp.
5.
HOE BEWAART U NORVIR
Buiten het bereik en zicht van kinderen houden.
Gebruik Norvir niet meer na de vervaldatum die staat vermeld op de flacon of uit een flacon die meer dan 30 dagen buiten de koelkast is bewaard.
De vervaldatum verwijst naar de laatste dag van die maand.
Norvir zachte capsules moeten worden bewaard in een koelkast (2 ° - 8°C) totdat ze worden uitgegeven.
Het gekoeld bewaren is niet vereist als de capsules binnen 30 dagen worden gebruikt en bewaard worden beneden 25°C.
Bewaar Norvir zachte capsules niet bij extreme warmte of koude (zoals in de auto bij warm of zeer koud weer of in de vriezer).
Het is belangrijk Norvir in de flacon te laten waarin het geleverd wordt.
Breng de capsules niet in een andere verpakking over.
6.
AANVULLENDE INFORMATIE
Wat bevat Norvir
− Het actieve bestanddeel is ritonavir.
Elke capsule bevat 100 mg ritonavir.
− De andere bestanddelen zijn alcohol, oliezuur, gebutyleerd hydroxytolueen (E321) en polyoxyl 35 ricinusolie.
− De componenten van de capsulewand zijn: gelatine, “ sorbitol special” (sorbitol, sorbitolanhydrides en mannitol), glycerine, titaniumdioxide (witte kleur), middellange keten triglycerides, lecithine en zwarte inkt die het volgende bevat: propyleenglycol, zwart ijzeroxide, polyvinylacetaatftalaat, polyethyleenglycol 400 en ammoniumhydroxide.
Hoe ziet Norvir er uit en wat is de inhoud van de verpakking
Norvir zachte capsules zijn wit met een opdruk van “ Abbott A” en de code “ DS100” van zwarte inkt.
Norvir zachte capsules zijn verkrijgbaar in twee verpakkingsgrootten:
- 1 flacon met 84 capsules (84 capsules)
- 4 flacons met 84 capsules (336 capsules).
Mogelijk zijn niet alle verpakkingsgrootten verkrijgbaar.
Norvir wordt ook geleverd als drank die 80 mg/ml ritonavir bevat.
Houder van de vergunning voor het in de handel brengen
Abbott Laboratories Limited Queenborough Kent ME11 5EL Verenigd Koninkrijk
102 Fabrikanten
Aesica Queenborough Limited Queenborough Kent ME11 5EL Verenigd Koninkrijk
Abbott Laboratories S.A.
Avenida de Burgos, 91 E-28050 Madrid Spanje
Neem voor alle informatie met betrekking tot dit geneesmiddel contact op met de lokale vertegenwoordiger van de houder van de vergunning voor het in de handel brengen:
België/Belgique/Belgien Abbott SA Parc Scientifique Rue du Bosquet, 2 B-1348 Louvain-la-Neuve Tél/Tel: + 32 10 475311
Luxembourg/Luxemburg Abbott SA Parc Scientifique Rue du Bosquet, 2 B-1348 Louvain-la-Neuve Belgique/Belgien Tél/Tel: + 32 10 475311
ÐÑÐ»Ð³Ð°ÑÐ¸Ñ Ð¢.Ð.
ÐÐ±Ð¾Ñ ÐÐ°Ð±Ð¾ÑÐ°ÑÐ¾ÑÐ¸Ñ Ð¡.Ð.
ÐÐ¸Ð·Ð½ÐµÑ ÐÐ°ÑÐº Ð¡Ð¾ÑÐ¸Ñ, ÑÐ³Ñ .8Ð¡ ÐµÑ .7 Ð¡Ð¾ÑÐ¸Ñ 1766 TeÐ».: + 359 2 489 1950
Magyarország Abbott Laboratories (Magyarország) Kft.
Teve u.
1/a-c.
H-1139 Budapest Tel.: +36 1 465 2100
Č eská republika Abbott Laboratories s. r. o.
Hadovka Office Park Evropská 2590/33d CZ-160 00 Praha 6 Tel: + 420 267 292 111
Malta V.J.
Salomone Pharma Limited 79, Simpson Street, Marsa HMR 14, Malta.
Tel: + 356 22983201
Danmark Abbott Laboratories A/S Smakkedalen 6 DK-2820 Gentofte Tlf: + 45 39 77-00-00
Nederland Abbott B.V.
Siriusdreef 51 NL-2132 WT Hoofddorp Tel: + 31 (0) 88 8222 688
Deutschland Abbott GmbH & Co.
KG Max-Planck-Ring 2 D-65205 Wiesbaden Tel: + 49 (0) 6122 58-0
Norge Abbott Norge AS PO Box 1, N-1330 Fornebu Martin Linges vei 25, N-1367 Snarøya Tlf: + 47 81 55 99 20
Eesti Abbott Laboratories Baltics Vienī bas 87h LV-1004 Rī ga Läti Tel: + 371 67605580
Österreich Abbott Ges.m.b.H.
Perfektastrasse 84A A-1230 Wien Tel: + 43 1 891-22
103 Ελλάδα Abbott Laboratories (ΕΛΛΑΣ) Α.Β.Ε.Ε.
Λεωφόρος Βουλιαγμένης 512 GR 174 56 Άλιμος, Αθήνα Τηλ: +30 21 0 9985-222
Polska Abbott Laboratories Poland Sp. z o.o.
Postę pu 18A PL-02-676 Warszawa Tel.: + 48 22 606-10-50
España Abbott Laboratories, S.A.
Avenida de Burgos, 91 E-28050 Madrid Tel: + 34 9 1 337-5200
Portugal Abbott Laboratórios, Lda.
Estrada de Alfragide, nº 67 Alfrapark, Edifício D, P-2610-008 Amadora Tel: + 351 (0) 21 472 7100
France Abbott France 10, rue d’ Arcueil BP 90233 F-94528 Rungis Cedex Tél: + 33 (0) 1 45 60 25 00
România Abbott Laboratories S.A.
Bucharest Business Park Ş os.
Bucureş ti-Ploieş ti 1A Corp B, etaj 3, sector 1 013681 Bucureş ti Tel: +40 21 529 30 00
Ireland Abbott Laboratories, Ireland, Ltd 4051 Kingswood Drive Citywest Business Campus IRL – Dublin 24, Tel: + 353 (0) 1 469-1500
Slovenija Abbott Laboratories d.o.o.
Dolenjska cesta 242c SI-1000 Ljubljana Tel: + 386 (1) 23 631 60
Ísland Vistor hf.
Hörgatún 2 IS-210 Garðabær Sími: +354 535 7000
Slovenská republika Abbott Laboratories Slovakia s.r.o.
Karadž ič ova 10 SK-821 08 Bratislava 2 Tel: + 421 (0) 2 4445 4176
Italia Abbott S.r.l.
I-04010 Campoverde di Aprilia (Latina) Tel: + 39 06 928921
Suomi/Finland Abbott OY Pihatörmä 1B/Gårdsbrinken 1B FIN-02240 Espoo/Esbo Puh/Tel: + 358 (0) 9 7518 4120
Κύπρος Lifepharma (Z.A.M.) Ltd Aγ.
Νικολάου 8 1055, Λευκωσία Τηλ: +357 22 347440
Sverige Abbott Scandinavia AB Box 509/Gårdsvägen 8 S-169 29 Solna/S-169 70 Solna Tel: + 46 (0) 8 5465 67 00
Latvija Abbott Laboratories Baltics Vienī bas 87h Rī ga, LV-1004 Tel: + 371 67605580
United Kingdom Abbott Laboratories Ltd Abbott House Vanwall Business Park Maidenhead Berkshire SL6 4XE-UK Tel: + 44 (0) 1628 773355
Lietuva Abbott Laboratories Baltics Vienī bas 87h
104 Rī ga, LV-1004 Latvija Tel: + 371 67605580
Deze bijsluiter werd voor het laatst goedgekeurd in {MM/JJJJ}
105