Trelis/gawiki huggingface dataset:
Francis Jobson (cartagrafaí). Bhí Francis Jobson (fl. 1600) ar na suirbhéirí agus na cartghrafaithe a sholáthair léarscáileanna d’Éirinn do rialtas Shasana i ndeireadh an 16ú haois agus i dtús an 17ú haois. Rinneadh é seo chun go bhféadfadh lucht plandála an tír a shealbhú, ach tá a lán eolais le baint as léarscáileanna den saghas sin ar shaol na nGael agus ar dhreach na tíre ag an am.
Cartagrafaíocht.
Cúige Mumhan.
Rinneadh coimisinéirí de chuid na Corónach suirbhé na Deasmhumhan agus suirbhé Peyton tar éis gur ceapadh iad sa bhliain 1584 chun scrúdú a dhéanamh ar na tailte a coigistíodh in Éirinn i ndiaidh an éirí amach i nDeasmhumhain. Bhí na chéad suirbhéanna seo críochnaithe faoin mbliain 1586, rud ab éigean a dhéanamh chun plandáil na Mumhan a chur ar bun. 
An léarscáil is mó cáil den saghas seo is í “The Provence of Munster” (1589) í. Bhí Jobson ar an gceathrar suirbhéirí a bhí ag tomhas na dtailte coigistithe. (Ba iad Robins, Lawson agus Whiteacre na suirbhéirí eile.) Ar chiumhais na léarscáile tá litir ó Jobson chun Burghley: deir sé inti gur chaith sé beagnach trí bliana ag déanamh suirbhéireachta ar thailte coigistithe Chúige Mumhan. Cé go n-admhaíonn Jobson nach bhfuil an léarscáil gan locht, déanann sí na tiarnais a léiriú go soiléir.
Cúige Uladh.
Bhí gá le léarscáileanna de Chúige Uladh faoin mbliain 1603, nuair a bhí an concas Eilíseach á chur i gcrích. Bhí Jobson páirteach sa tionscadal seo. Níor ghnó gan chontúirt é: thug Jobson cuntas ar “a most savage and rebellious people from whose cruelty God only by his divine power delivered me being every hour in danger to lose my head”. (Baineadh an ceann de Richard Bartlett, suirbhéir oilte, i dTír Chonaill sa bhliain 1609: mar a scríobh an tArd-Aighne an Ridire John Davies, “when he came into Tyrconnell the inhabitants took off his head, because they would not have their country discovered”.)
Bhí Davies ar choiste na bplandálacha i Londain. In Eanáir 1609 foilsíodh scéim a chuir síos ar roinnt na talún agus ar na coinníollacha a bheadh ag gabháil léi. Bhí gá, mar sin, le suirbhéanna. Rinneadh dhá cheann agus na suirbhéirí ag dul amach ag breacadh nótaí: “These surveyors, being returned to the camp, out of their notes drew up cards or maps wherein every ballibo [baile bó] is named and placed in his proper situation” (Davies). Cuireadh na léarscáileanna chun Londan agus chuir Rí Séamas I an-suim iontu. 
Ba é Jobson a rinne an léarscáil i gColáiste na Tríonóide a dtugtar “The provence of Ulster” uirthi.
Tréithe na léarscáileanna.
Taispeánann léarscáileanna Jobson agus na gcairtghrafaithe eile caisleáin, sléibhte, lochanna, aibhneacha agus áthanna, oileáin, coillte, portaigh agus eaglaisí. Tá íomhánna long, bád, cóstaí agus calaí le feiceáil ann freisin.
Cioglatrón. Is éard atá sa chioglatrón ná luasaire cáithníní ina ndéantar cáithníní fo-adamhacha a luasghéarú go dtí luasanna is fuinnimh mhóra chun taighde a dhéanamh ar an núicléas is a chomhdhéanamh. Dhá bhosca leathchiorclacha chothrománacha mhiotalacha a bhíonn ann, agus réimse maighnéadach ingearach dóibh. Is féidir réimse ailtéarnach leictreach a chur idir an dá leath. Gintear na cáithníní i lár baill, agus luasghéaraítear iad ar raon bíseach amach ón bhfoinse ag an dá réimse leictreacha i bplána an bhosca atá ingearach leis an réimse maighnéadach. Úsáidtear é in imbhuailteoirí áirithe.
Stair.
Sa bhliain 1928 chéadcheap an fisiceoir Ungárach Leo Szilárd an luasaire líneach agus bhain sé amach paitinn dó. Sa bhliain a bhí chugainn bhí Szilárd ar an gcéad duine a luaigh "coinníoll athshondais" an ghléasra chiorclaigh luasghéaraithigh (coincheap ar a dtugtar minicíocht an chioglatróin inniu) in iarratas paitinne sa Ghearmáin. Eisean a chéadcheap an cioglatrón agus an peinteatrón agus a chuir paitinn orthu. Cúpla mí ina dhiaidh sin rith bunsmaoineamh an chioglatróin le hErnest Lawrence i ndiaidh dó alt eolaíoch leis an bhfisiceoir Rolf Widerøe inar tugadh cur síos ar an luasaire líneach cáithníní síobfheadánbhunaithe. D'fhoilsigh Lawrence alt ar an iris úd "Science" sa bhliain 1930 agus bhain sé amach paitinn dá chioglatrón féin sa bhliain 1932. D'úsáid sé seanmhaighnéid mhóra leictreacha a bhí díchoimisiúnaithe ag an bh"Federal Telegraph Company": páirteanna ab ea iad i stua-tharchuradóirí raidió, ar dtús. Bhí ról tábhachtach ag an mac léinn iarchéime M. Stanley Livingston agus é ag iompú scéimeanna teoiriciúla Lawrence go gléasra a bhí ag obair. Sna tríochaidí chuir Lawrence agus a fhoireann i dtoll le chéile sraith cioglatrón i Saotharlann na Radaíochta in Ollscoil California i mBerkeley a bhí ní ba chumhachtaí ná aon luasaire eile san am. Sa bhliain 1945 d'fhorbair Lawrence an chéad sincricioglatrón, ach roimhe sin féin - sa bhliain 1939 - thabhaigh a obair ar an gcioglatrón duais Nobel san fhisic dó. 
An chéad chioglatrón a tógadh san Eoraip, ba iad na fisiceoirí in Institiúid an Raidiam i Leningrad (An tAontas Sóivéadach) a chruthaigh é. Ba é Vitalii Khlopin a bhí i gceannas ar roinn na fisice san institiúid, agus ba iad Georgii Gamov (nó George Gamow, mar a litríodh sé a ainm i ndiaidh dó socrú síos sna Stáit Aontaithe) agus Lev Mysovskii a mhol go dtógfaí cioglatrón le haghaidh na hinstitiúide. Thosaigh an cioglatrón sin ag obair sa bhliain 1937.
Sa Ghearmáin Naitsíoch tógadh an chéad chioglatrón sa bhliain 1937 i Saotharlann Otto Hahn, Institiúid an Impire Uilliam ("Kaiser-Wilhelm-Institut") in Dahlem (Beirlín). Bhaineadh Rudolf Fleischmann leas as an gcioglatrón seo chomh maith. Tógadh cioglatrón eile i Heidelberg, agus ba iad Walther Bothe agus Wolfgang Genther a bhí i gceannas ar an obair. Fuair siad tacaíocht ón "Heereswaffenamt", is é sin, Oifig Arm na bhFórsaí Armtha. Thosaigh an cioglatrón seo ag obair sa bhliain 1943.
Cioglóideach. An chonair a rianaíonn pointe ar imlíne ciorcail de réir mar a rollann an ciorcal ar feadh líne dírí. Is féidir cothromóidí na conaire seo a scríobh i dtéarmaí gha an chiorcail "a", is na huillinne ar chas an ciorcal tríthi "θ: x = a (θ-sinθ), y = a (1-cosθ)".
Ciombail. Gléas ceoil an-ársa. Sa cheolfhoireann nua-aoiseach bíonn na ciombail i bpéirí, déanta as cóimhiotal copair is stáin, le trastomhas 40-50 cm. Buailtear le chéile iad, aghaidh ar aghaidh, nó crochtar ar sheastán agus buailtear iad le bata druma. Ní bhíonn airde ar leith acu, ach bíonn ciombail bheaga sheanaimseartha, a dtugtar "crotail" orthu, tiúnta d'airdí cruinne. Bíonn sraith ciombal saor ar sheastáin i dtrealamh an drumadóir snagcheoil.
Ciombalam. Is éard is ciombalam an ná saghas téadchláir ón Ungáir, a fhaightear i dtíortha eile in oirthear na hEorpa. Bíonn cinn bheaga iniompartha ar stropa thar ghuaillí an tseinnteora. Bhain Liszt, Kodály, Bartók is cumadóirí eile úsáid as an gciombalam ceolchoirme ina gcumadóireacht ceolfhoirne.
Ciondáil mholta laethúil. Caighdeán ar féidir ionghabháil chothaitheach an phobail a thomhas ina leith ("RDA" i mBéarla). Moltar RDA do gach cothaitheach, agus daoine le riachtanais arda mheitibileacha san áireamh. De ghnáth, áirítear an RDA mar shuim na meanchiondála riachtanaí don chothaitheach sin agus dhá dhiall chaighdeánacha. Measann saineolaithe cothaithe áirithe go mb'fhéidir go bhfuil na luachanna RDA socraithe ró-ard.
Cionnabar. Mianra suilfíd mearcair, HgS. Príomh-mhianach mearcair. Cuimsíonn sé criostail bheaga bhoga dhearga a cruthaíodh i bhféitheacha hidriteirmeacha is deascáin bholcánacha. Úsáidtear é sa lí mhianrach flanndearg.
Cíoradh. I sníomh snáithe, próiseas i ndiaidh na cardála, ina mbaintear snáithíní gearra is snáithíní eile nach dteastaíonn (an scoth a thugtar orthu) chun siúil, agus a ndírítear is a n-ailínítear na snáithíní atá fágtha (an slisne). Is féidir an slisne a shníomh i snáithí míne breátha.
Ciorastratas. Scamaill ardleibhéil stratais nó i sraitheanna ina bhfuil trasdul ar siúl ó uisce forfhuaraithe go criostail oighir. Faightear ag airdí os cionn timpeall 5,000 m iad, cosúil le leatháin bhánliatha. Is réamhtheachtaire iad ar fhronta te lagraigh. Is féidir go n-athraonfaidh na braoiníní oighir is uisce sna scamaill solas na Gréine chun luan nó fáinne solais a chruthú.
Ciorcad iomlánaithe. Nuair a dhéantar dé-óideanna nó trasraitheoirí as sileacan, tosaítear le slisne den bhunábhar céanna i ngach cás. Trí dhópáil logánta ar an slisne le heisíontais glacóir-leictreon nó deontóir-leictreon, déantar leathsheoltóir de chineál p nó cineál n faoi seach ag an ionad sin. Trí thiúchan an eisíontais a rialú, déantar inseoltacht an leathsheoltora a shocru. Is féidir dé-óideanna a dhópáil ag ionaid áirithe ar an slisne, trasraitheoirí ag ionaid eile, friotóirí ag ionaid eile, agus toilleoirí ag ionaid eile fós. Is féidir na ceangail idir na comhbhaill seo a dhópáil chun ciorcad ar leith a thógáil. De ghnáth tosaítear le slisne fíorbheag fíorshileacain chriostalta, timpeall 1 mm × 1 mm. Deartar an ciorcad atá le déanamh, agus rianaítear a leagan amach ar dhromchla an tslisne, le próiseas micreascópach fótagrafach ar a dtugtar "micriliteagrafaíocht". Ansin déantar an dópáil i gcéimeanna go mbíonn an ciorcad iomlán lonnaithe ar aon slisne sileacain amháin. Clúdaítear an ciorcad iomlánaithe seo i bpacáiste plaisteach nó miotalach caomhnaitheach, agus déantar ceangail leis na pointí cuí sa chiorcad trí phionnaí inslithe copair a thagann amach tríd an gcludach sin.
Ciorcad leictreach. Má bhíonn foinse voltais ar fáil is má cheanglaítear seoltóir (nó friotóir) leictreach le dhá theirminéal na foinse, ritheann sruth leictreach amach as teirminéal amháin tríd an seoltóir agus ar ais isteach sa teirminéal eile den fhoinse. Taobh istigh den fhoinse feidhmíonn próiseas éigin chun fuinneamh a chur ar ais sna hiompróirí luchta, leictreoin den chuid is mó, chun iad a sholáthar arís go leanúnach ag an gcéad teirminéal. Rialaíonn dlí Ohm an sruth a ritheann sa seoltóir seachtrach, ar a dtugtar "an fhriotaíocht" de ghnáth. Tugtar ciorcad leictreach ar an gcóras iomlán seo, ina ritheann na hiompróirí luchta timpeall an t-am ar fad a bhíonn sé i bhfeidhm. I lúb ciorcaid a bhfuil sruth ag rith ann, de réir gach culóm luchta a ritheann timpeall an chiorcaid déanann an fhoinse voltais an oiread oibre istigh sa bhfoinse is a ídítear d'fhuinneamh sa chiorcad. Is féidir ciorcaid i bhfad níos casta a dhéanamh ina bhfuil friotóirí éagsúla i sraithcheangal nó treocheangal lena chéile, agus roinnt lúb sruthiompartha. Tugtar "líonra" nó "mogalra" ar chiorcad ina bhfuil an-chuid lúb. Bíonn dlí Ohm bunúsach i ndearadh is láimhseáil ciorcad, mar sin, agus rialacha eile, dlíthe Kirchhoff, an-áisiúil chun na sruthanna is na cumhachtaí i ngach lúb a ríomh. Bíonn ciorcaid srutha dhírigh (SD) is srutha ailtéarnaigh (SA) ann, ag brath ar an saghas foinse voltais a úsáidtear chun sruth is cumhacht a sholáthar dó.
Ciorcad priontáilte. Teicníocht chun teacht in ionad sreangaithe ar leith idir comhbhaill i gciorcaid leictreonacha. Déantar é trí líonra rianta tanaí miotalacha a dheascadh ar fud an bhoird, ceangail mhiotalacha leis an mbord is na comhbhaill leictreonacha a shádráil ar an taobh eile den bhord, nó ó timpeall 1990, ar an taobh céanna leis na rianta. Úsáidtear an teicníocht seo chun ciorcaid iomlánaithe is slisní eile a insealbhú ar bhoird le húsáid mar aonaid plugála isteach i ríomhairí, teilifíseáin, teileafóin is feistí eile leictreonacha. Is féidir ciorcaid phriontáilte a olltáirgeadh, agus mar sin is féidir a gcóimeáil sa bhfeiste dheireanach a uathoibriú go héasca. Faoi seo bíonn cuid mhaith ciseal i mbord casta, agus an-chuid comhbhall.
Ciorcad scrofa. Feiste nó ciorcad a úsáidtear chun sábháilteacht córas cumarsáide — comharthaí gutha, sonraí nó físe — a chosaint. Códaítear an bunchomhartha leis an bhfeiste scrofa roimh tharchur, agus ansin ag an nglacadóir athdhéantar an comhartha ina bhunfhoirm. Cuireann an teicníocht bac ar dhaoine gan údarás teacht ar an gcomhartha le linn an tarchuir.
An Ciorcal Antartach. Líne shamhalta ar dhromchla an domhain ag 66° 30′ theas, a bheag nó a mhór, is ea an Ciorcal Antartach (tá an Pol Theas ag 90°D). 
Is é an Ciorcal Antartach an domhanleithead is faide ó thuaidh a fheictear "grian an mheán oíche", is é sin an áit ina mbíonn 24 uair solas na gréine i rith an tsamhraidh ar feadh lá amháin (agus 24 uair gan stad dorchadas i rith an gheimhridh).
Bogann an Ciorcal Antartach; faoi láthair tá an Ciorcal ag bogadh ó dheas 15m gach bhliain.
Ciorcal colún. San ailtireacht, tugtar ciorcal colún ar shraith colún ag timpeallú clóis oscailte, teampaill nó foirgnimh eile. Úsáidtear go príomhá é in ailtireacht chlasaiceach.
Ciorracumalas. Scamaill ardleibhéil, níos airde ná timpeall 5,000 m, cumtha as criostail oighir. Bíonn siad bán, i leatháin nó cisil thanaí, ach le dealramh cruinn na scamaill cumalais. Cosúil leis an marcáil a bhíonn ar éisc, i gcaoi go dtugtar "spéir ronnach" orthu.
Ciorras. Scamaill ardleibhéil, níos airde ná timpeall 5,000 m, cumtha as criostail oighir. Bíonn siad bán sifíneach, le dlaoithe crúcacha, de réir mar a shíntear na dlaoithe ag gaotha láidre in uachtar an atmaisféir. Is comhartha iad ar imeall tosaigh fronta the go hard san atmaisféar.
Cíotóisín. Ceann de na ceithre núicléabhun a fhaightear in aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN) agus in aigéad ribeanúicléasach (ARN) is ea cíotóisín, in éineacht le adainín, guainín, agus tímín (úraicil in ARN). Is díorthach pirimidín é, le fáinne aramatach heitreafháinneach agus dhá mhalartaí ceangailte (aimínghrúpa ag suíomh 4 agus céataghrúpa ag suíomh 2). Is é cítidín núicléisíd an chíotóisín. I bpéireáil bunanna Watson-Crick, cruthaíonn sé trí nasc hidrigine le guainín.
Ciotón. Moileasc muirí le blaosc shainiúil droma ina bhfuil 8 bpláta cailcreach forluite. Baineann sé feidhm as an gcos mhatánach chun greamú le fo-shraith nó gluaiseacht thairsti. Cuid mhaith péirí giolbhacha in eitre timpeall na coise. An chuid is mó de na speicis in uisce tanaí.
Cipíneach. Feithid mhór, cosúil le cipín le colainn is cosa fada. Is baill den ord Phasmida iad, in éineacht leis na duillínigh. Méadaítear a chosúlacht le cipín lena ghnás a bheith ag luascadh ó thaobh go taobh. Suas le 30 cm ar fhad. Itheann sé duilleoga.
Círichleachtadh. Staidéar ar ghalar is sláinte i leith ailíniú na gcnámh sa chreatlach is a ngaolta anatamaíocha leis na néaróga is na matáin sa cholainn. Bhunaigh an lia Meiriceánach Daniel David Palmer (1845-1913) an disciplín i 1895. Le cnámha an dromlaigh is mó a phléann an círichleachtóir, agus le pian is míchompord a éiríonn ó dhrochshuíomh, brú na gcnámh, nó franga na matán sa mhuineál, an droim nó an peilbheas, meastar. Déantar cóireáil ar na riochtaí seo le láimhsiú, mar mhalairt ar dhrugaí nó máinliacht, ag iarraidh feidhmiú a thabhairt ar ais d'ailt an dromlaigh nó na hailt pheilbheacha, chun brú nó greannú a mhaolú ar néaróga a fhéadfaidh tús a chur le míchompord nó feidhmiú suaite. Uaireanta, áfach, is féidir nach mbeidh an díagnóis iomlán nó cruinn, go ndéanfaidh an láimhsiú an riocht níos measa, nó nach bhfaighidh an duine an chóireáil chuí.
Ciriúlacht. Is éard is ciriúlacht ann ná neamhshiméadracht nach gceadaíonn réad a fhorshuíomh ar a íomhá scáthánach. Coincheap tábhachtach atá ann sa cheimic orgánach. De ghnáth, baineann an chiriúlacht cheimiceach le hadamh carbóin a bhfuil ceithre mhalartaí difriúla nasctha de. Lárphointe ciriúil é an t-adamh carbóin den chineál seo, agus is féidir na malartaithe a chur ina thimpeall ar dhá bhéalach, ionas go bhfaighfear dhá isiméir agus iad ina n-íomhánna scátháin dá chéile. Tugtar "eanantaiméirí" ar an dá isiméir seo. Gníomhaíonn eanantaiméirí ar an dóigh chéanna i gcomhshaolta siméadracha, ach gníomhaíonn siad difriúil óna chéile i leith móilíní ciriúlacha. Mar sin, bíonn an leáphointe céanna acu, ach is féidir nach ionann an blas nó an boladh dóibh.
Go tipiciúil, bíonn tionchar an dá eanantaiméir ar orgánach an duine éagsúil freisin. Mar shampla, tá an tailidimíd comhdhéanta as dhá eanantaiméir. Cógas míchlúiteach í an tailidimíd a raibh an-ráchairt air thiar sna seascaidí, agus na mná torracha ag déanamh craosaireachta ar na piollaí tailídimíde le maolú ar an tinneas maidine a bhíonn ag luí ar na mná agus iad ag iompar clainne. Mar a tháinig chun solais áfach, is teiritigin í an tailidimíd - is é sin, fágann sí anchuma ar an leanbh nuabheirthe, go háirithe ar na lámha agus na cosa. Is é an tuiscint atá ag na heolaithe inniu, áfach, go bhfuil dhá eanantaiméir na tailídimíde éagsúil le chéile sa dóigh a dtéann siad i bhfeidhm ar an orgánach: níl ach ceann acu ina theiritigin, agus is é an ceann eile an cógas úsáideach. 
Bíonn na heanantaiméirí in ann tionchar a imirt ar sholas polaraithe, is é sin solas nach bhfuil ag déanamh tonnchreatha ach in aon leibhéal amháin. Má théann solas den chineál seo trí eiseamal nach bhfuil ach aon eanantaiméir amháin ann, casfaidh an eanantaiméir an leibhéal tonnchreatha in aon treo amháin, agus casfaidh an eanantaiméir eile an oiread céanna ina mhalairt de threo. Is gnách na heanantaiméirí a ainmniú de réir na gníomhaíochta optúla seo: deirtear go bhfuil S-isiméir agus D-isiméir ann. Casann an S-isiméir leibhéal an tonnchreatha ar chlé, agus casann an D-isiméir ar dheis é. Seasann S don fhocal Laidine sinister, agus is éard atá i gceist le D ná dexter. Uaireanta, áfach, tá an ainmníocht seo bun os cionn leis an dóigh a gcasann an dá eanantaiméir an leibhéal tonnchreatha. Ansin, tá an ainmníocht bunaithe ar iompraíocht an mhóilín as a bhfuil struchtúr an dá eanantaiméir sin díorthaithe. 
Má mheasctar an oiread céanna den S-isiméir agus den D-isiméir trí chéile, ionas nach gcasfar tonnchrith an tsolais pholaraithe in aon treo, deirtear go bhfuil meascán raicéimeach againn.
Ciseal domhain scaipthe. Ciseal sa bhfarraige a fhrithchaitheann fuaim is ea an ciseal domhain scaipthe. Fuarthas i rith an dara cogadh domhanda gur scaipeadh comharthaí sonóra ag ciseal a ghluaiseadh síos is suas san uisce. Níos déanaí fuarthas gur tharla sé seo mar thoradh ar orgánaigh sa cholún uisce. Tagann boilg snámha iasc go mór san áireamh sa bhfeiniméan, ach cuidíonn gach saghas éisc is fiú ainmhithe micreascópacha cosúil le zóplanctóin. Braitear go mbíonn imirce cheartingearach faoin gciseal, ag dul go dtí leibhéil níos doimhne i rith an lae agus níos gaire don dromchla i rith na hoíche.
Ciseal inbhéartaithe. Staid atmaisféarach ina bhfuil cisil den atmaisféar an-chobhsaí ionas nach féidir le haon ghluaisne cheartingearach aeir tarlú. Mar shampla, in inbhéartú teochta, tagann ciseal te aeir le bheith fosaithe os cionn cisil ísil fhuair, sáinnítear na truailleáin go híseal, agus tiubhaítear go baolach ansin iad.
Ciseal ózóin. Aon bhlúire ózóin a tharlaíonn san atmaisféar, is é a nádúr tiubhú sa chuid ard den atmaisféar ar a dtugtar "an luathstrataisféar", 15-30 km os cionn na talún. Tá tiúchan maith den ózón sa chiseal leathan sin. Imríonn an ciseal seo tionchar ar an ngrianradaíocht a thagann chugainn. 
Is amhlaidh atá raon leathan tonnfhad nó dathanna, ón infridhearg dho-fheicthe trasna an raoin infheicthe go dtí an ultraivialait dho-fheicthe, sa radaíocht a fhágann dromchla te na Gréine. Ach ionsúnn an ciseal ózóin an-chuid den radaíocht ultraivialait, go mór mór na tonnfhaid ghearra ar a dtugtar "ultraivialait-A" is "ultraivialait-B". 
Is eol le fada go bhfuil na raoin ultraivialaite seo dochrach do dhaoine, ainmhithe is plandaí. Cuireann dáileog iomarcach de sa chraiceann tús le hailsí craicinn de shaghas meilanóma mharfaigh. Tarlaíonn catarachtaí sna súile de bharr an iomarca den radaíocht chéanna a dhul isteach iontu. Ar an ábhar sin is sciath cosanta bhunúsach é an ciseal ózóin don bheatha ar Domhan. 
Idir 1990-2010, tharla laghdú 50-75% i dtiúchan an ózóin os cionn na Mol, a dtugtar "poill sa chiseal ózóin" orthu. Cinneadh gur clórafluaracarbóin (CFCanna) a bhí astaithe ag daoine ba chiontach leis an ídiú tubaisteach seo. 
Polaitíocht.
I 1987 shínigh 40 rialtas Dréachtchonradh Montréal chun táirgeadh, úsáid is astú CFCanna a ghearradh siar 50% faoi 2005, agus go hiomlán faoi 2010. Shínigh 180 tír an conradh ar deireadh. Thugadh Ceanada ceannasaíocht dhearfach dhomhanda maidir leis an mbáisteach aigéadach is truailliú an ózóin. Feicfear amach anseo an dtiocfaidh an ciseal ózóin ar ais ina iomláine.
Tá a fhios agam go mbíonn daoine ag caint ar an chiseal ózóin agus ar an iarmhairt cheaptha teasa ach tá an cheist i bhfad níos bunúsaí ná na coincheapa eolaíochta sin – bíodh is go bhfuil a leithéid an-tábhachtach.
Cisealú. Is éard is cisealú ann ná próiseas ina leagtar amach ábhair de shaghas carraigeacha ina gcisil. Sa gheolaíocht, is próiseas nádúrtha é a tharlaíonn thar na cianta. Leagtar ciseal i ndiaidh cisil chomhthreomhair de charraigeacha. Is féidir na sraitheanna ciseal seo a iniúchadh, comhdhéanamh na gcarraigeacha i ngach ciseal a fháil amach, agus na hiontaisithe atá sáinnithe i ngach ciseal a thástail chun a n-aoiseanna a ríomh. Ba é Charles Lyell a thaispeáin den chéad uair conas seo a dhéanamh chun na réanna geolaíocha a leagan amach.
Ciste Domhanda Fiadhúlra. Eagraíocht dheonach idirnáisiúnta a bunaíodh i 1961 é an Ciste Domhanda Fiadhúlra (Béarla: "World Wide Fund for Nature" nó "WWF"), a phríomhoifig san Eilvéis. Tá mar aidhm aige eolas a scaipeadh chun ainmhithe fiáine, plandaí is áiteanna atá i mbaol a chaomhnú, agus úsáid níos éifeachtaí inmharthanaí a bhaint as acmhainní nádúrtha an Domhain. Is é Ciste Fiadhúlra an Domhain (CFD) an t-eagras caomhnaithe dúlra is mó ar domhan agus tá ioncam de $200 milliún in aghaidh na bliana. 
Feachtais.
Tá an Ciste gníomhach i dtimpeall 100 tír. Tá cur amach ag beagnach gach duine ar CFD mar gheall ar a lógó so-aitheanta, an panda. D'eagraigh an Ciste feachtais chun an tíogar, an goraille is an panda a shábháil. 
Stair.
Bunaíodh Ciste Fiadhúlra an Domhain ar an 11 Meán Fómhair 1961 i ndiaidh do Sir Julian Huxley sraith alt a scríobh sa nuachtán *The Observer *inar mhaígh sé go raibh fiadhúlra na hAfraice go mór i mbaol. Chuir Huxley an milleán go príomha ar fhorbairt dhaonna na nAfracach. Dar le Huxley, agus uaisle eile na Breataine a bhunaigh CFD, ní bheadh stáit nua, neamhspleácha na hAfraice in ann an fiadhúlra a chaomhnú gan treoir an fhir ghil.
Ceapadh Prionsa Bernhard na hÍsiltíre mar chéad uachtarán ar CFD sa bhliain 1961. B’éigean do Bernhard eirí as a cheapachán mar uachtarán ar CFD sa bhliain 1976 nuair a nochtadh le linn éisteachta de chuid Sheanad na Stát Aontaithe gur iarr sé $1 milliún ar Lockheed ina chúiteamh sin go dtabharfaí conradh don chomhlacht aerárthaigh throdaíochta a dhíol leis an Ollainn. 
Ceapadh Prionsa Philip na Breataine mar uachtarán ar CFD ina dhiaidh sin.
Ag deireadh na n-1980idí, ghlac CFD páirt in oibríocht rúnda – Operation Lock – inar earcaigh an t-eagras saighdiúirí tuarastail de chuid "KAS Enterprises". Ceaptar go forleathan nach raibh in KAS – ar le bunaitheoir an SAS, Sir David Stirling, é – ach scáth folaigh ar M16. Ar aon chuma, bhí KAS le traenáil a chur ar aonad frithphóitseála sna tíortha timpeall na hAfraice Theas. Caitheadh amhras ar fhíoraidhm na hoibríochta, áfach, nuair a tháinig sé chun solais gur baill den ANC a bhí i go leor de na póitseálaithe a maraíodh.
Sa bhliain 1996, chuir an rialtas iar-Apartheid san Afraic Theas fiosrúchán cúirte ar bun a chruthaigh gur úsáid an rialtas Apartheid brabús a tuilleadh as díol eabhair agus acmhainní eile póitseáilte mar fhoinse maoinithe le tíortha máguaird a dhíchobhsú.
Cistíteas. Athlasadh líneáil bhalla an fhual-lamhnáin is ea cistíteas, de bharr ionfhabhtaithe de ghnáth. Mar thoradh air, tarlaíonn fual minic, le mothú dóite agus an fual ag rith amach.
Cíteacróm. Próitéin a chuimsíonn iarann (haemapróitéin) a fhaightear i ngach orgánach aeróbach, beagnach. Feidhmíonn sé mar iompróir leictreon i raon imoibrithe ocsaídiúcháin is dí-ocsaídiúcháin a tharlaíonn i gcealla beo le linn na meitibileachta normálta.
Cíteaplasma. An chuid de chill ainmhí nó planda a bhíonn taobh istigh den chillscannán ach taobh amuigh den núicléas. Cuimsíonn sé roinnt orgánaidí cosúil leis na miteacoindrí, na ribeasóim is coirpíní Golgi, gach ceann acu lena fheidhmeanna ar leith féin.
Cíteolaíocht. Staidéar ar struchtúr is feidhmeanna na gceall. Tagann scrúduithe micreascópacha ar chealla san áireamh, agus teicníochtaí éagsúla ruaimnithe chun cineálacha na gceall a aithint is galair ar leith a dhiagnóisiú go beacht (mar shampla, cineálacha ailse). Le micreascópacht leictreonach, is féidir na fostruchtúir mhíne taobh istigh de na cealla a scrúdú go mion.