Trelis/gawiki huggingface dataset:
Vicipéid an Bhéarla. Is í Vicipéid an Bhéarla (as Béarla, "English Wikipedia") an leagan Béarla den chiclipéid phoiblí ilteangach Vicipéid. Is é leagan an Bhéarla an leagan is mó agus is sine i dteanga ar bith. Ciclipéid Ghréasán-bhunaithe, ilteangach is ea an Vicipéid agus tá an méid a bhfuil inti ar fáil saor in aisce do phobal na cruinne. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus bíonn sé de dheis ag duine ar bith le rochtain Idirlín acu a bhfuil ann a athrú. Is é an chiclipéid is mó ar domhan é, is tá breis is 5.5 mhilliún alt ann.
Stair.
Tháinig "Wikipedia" (comhfhocal den fhocal Havaíoch "wiki" – "scioptha" agus an focal Béarla "encyclopedia") ar an bhfód sa bhliain 2000 mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta Nupedia. Tá an togra ar fad faoi stiúir an eagrais Wikimedia Foundation a fheidhmíonn ar bhonn neamh-bhrabach. Braitheann an eagraíocht ar shíntiúis le coinneáil ag imeacht.
Ó bunaíodh í, tá clú agus cáil na Vicipéide tar éis fás go sciobtha. Tá roinnt tograí eile (Wikibooks, Wiktionary, srl.) atá gaolta leis an Vicipéid tar éis teacht chun cinn de bharr caithréime na Vicipéide.
Luaitear an Vicipéid go minic sna meáin agus sa saol acadúil ach fós féin, tá roinnt ceisteanna ardaithe maidir le iontaofacht na Vicipéide. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a dháiltear í, a eagraítear de shíor í, an clúdach leathan atá aici chomh maith leis an ngné ilteangach atá ag baint léi. Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú ar dhearcaí éagsúla ar ábhar ionas nach mbíonn ailt scríofa i mbealach claonta.
Conspóid.
Tá conspóid ag baint leis an Vicipéid mar shaothar tagartha. De bharr go bhfuil sí an-oscailte tarlaíonn loitiméireacht (creachadóireacht), míchruinneas, neamhchomhsheasamacht, caighdeán measctha agus tuairimí gan bunús. Cuireadh ina leith freisin go bhfuil easpa údaráis agus easpa freagrachta ag baint léi. É sin ar fad ráite, tá tóir mhór ann le haghaidh scóip agus doimhneas a cuid alt, chomh maith lena hathruithe rialta agus úsáidtear go rialta í mar fhoinse thagartha.
Vicipéid na Fraincise. Leagan as Fraincis den chiclipéid phoiblí ilteangach Vicipéid is ea Vicipéid na Fraincise (as Fraincis, "Wikipédia francophone, Wikipédia en français"). Is í Vicipéid na Fraincise an cúigiú Vicipéid is mó atá ann. Tháinig sí ar an bhfód ar an 23 Márta 2001. Ar an 15 Lúnasa 2018, bhí 2,032,389 alt ann.
Carraig an Droichid. Sráidbhaile beag is ea Carraig an Droichid, suite ar an bhruach ó thuaidh de abhainn na Laoi i mBarúntacht Mhúscraí Thoir, Contae Chorcaí, Éire. 
An príomh-shráidbhaile i gceantar Cheann an Mhaighe atá ann, agus tá áiseanna agus seirbhísí ar nós siopa, oifig an phoist, tigh tábhairne, stad an bhus (idir Corcaigh is Maigh Chromtha, ar an R618) agus páirceanna imeartha na háite lonnaithe i gCarraig. Tá bunscoil, séipéil Caitliceach agus reilig na háite suite i gCeann an Mhaighe, tuairim is dhá chiliméadar ó theas.
An Laoi. Abhainn i gContae Chorcaí is ea an Laoi. Tosaíonn an abhainn i nGuagán Barra, in iarthar an chontae, agus críochnaíonn sí i gCuan Chorcaí. Tá sé timpeall 90km ar fad.
Sa bhliain 2009 bhí an tuile is mó le 800 bliain ar an Laoi, agus ní raibh an dara rogha ann ach Stáisiún Caidéalaithe na Laoi a dhúnadh síos. Ansan, ní raibh uisce ag 40% des na daoine i gCathair Chorcaí ar feadh seachtaine. Rinne an tuile damáiste do Choláiste na hOllscoile, Chorcaigh, chomh maith.
Fiacail. Is iad is fiacla (uimhir uatha: an fhiacail) ann na struchtúir beaga bána a bhíonn faighte i ngialla (nó béil) a lán veirteabrach agus úsáidtear iad le haghaidh bianna a stróiceadh, a scríobadh agus a chogaint.
Úsáideann roinnt ainmhithe, ach go háirithe carnabhóirí, fiacla chun críche fiaigh nó cosanta.
Bíonn fréamhacha fiacla clúdaithe le drandail. Ní bhíonn fiacla déanta as cnámh, ach as fíocháin nach ionann dlúis agus cruais.
Frank McCourt. Ba mhúinteoir agus údar Éireannach-Meiriceánach é Francis "Frank" McCourt (19 Lúnasa 1930 - 19 Iúil 2009). Shaothraigh sé clú dó féin mar scríbhneoir ar dtús lena leabhar dírbheathaisnéiseach, "Angela's Ashes", rud a ghnóthaigh Duais Pulitzer dó.
Foilsíodh an leabhar i 1996 agus ghnóthaigh sé an Duais Pulitzer san earnáil beathaisnéise. Sé atá sa leabhar ná aistí beathaisnéise faoin saol a bhí an údar i rith a óige i Nua Eabhrach agus i Luimneach chomh maith lena choimhlint le bochtanas agus fadhb ólacháin a athar agus faoi iarrachtaí a mháthar an teaghlach a choimeád beo.
Rinne Pádraig Breathnach aistriúchán go Gaeilge den leabhar ‘Angela's Ashes’, 'Luaithreach Angela. Cuimhní Óige'.
Māori (idirdhealán). Tá níos mó ná aon bhrí amháin leis an bhfocal Māori:
Paindéim A (H1N1) 2009. 'Séard atá i bpaindéim A(H1N1) 2009 ná briseadh amach domhanda de phór nua den víreas fliú A fochineál H1N1 (sórt fliú), a sainaithníodh in Aibreán 2009 agus ar a dtugtar "fliú na muc" go coitianta. Tarchuirtear ó dhuine go duine é. Tá breis is 18,000 duine maraithe ag an ngalar. Ar an 10 Lúnasa 2010 dúirt an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte go raibh deireadh tagtha leis an bpaindéim.
Faireog thíoróideach. Is ceann de na faireoga inchríneacha is mó sa chorp í an fhaireog thíoróideach. Tá an fhaireog seo suite sa scornach faoi bhun an Úill Bhráid agus a bheag nó a mhór ar an leibhéal céanna leis an loingeán criocóideach. Tá sí ar chruth féileacáin agus tá sí lonnaithe chun tosaigh sa mhuineál. Rialaíonn an fhaireog seo cé chomh gasta is a dhónn an corp fuinneamh, bíonn sí freagrach as próitéiní a dhéanamh agus as leibhéal cheimiceáníogaireacha an choirp do hormóin eile. Glacann an tíoróideach páirt sna próisis seo trí hormóin tíoróideacha a tháirgeadh ag baint úsáide as an iaidín, ach go háirithe tíorocsaín (T4) agus trí-iadaitíoróinín (T3). Rialaíonn na hormóin seo an bunráta meitibileach agus téann siad i bhfeidhm ar an ráta fáis agus feidhme a lán córas eile sa chorp. Úsáidtear iaidín agus tirisín 
chun T3 agus T4 araon a dhéanamh. Táirgeann an fhaireog thíoróideach an hormón cailceatoinin freisin,
a ghlacann páirt in hoiméastáis chalciam.
Rialú na Faireoige.
Tá an fhaireog thíoróideach rialaithe ag an hipeatalamas agus an piotútach.
Faigheann an fhaireog a hainm ón bhfocal Gréigise i gcomhair 'scéithe', toisc an chrutha a bhíonn ar an loingeán tíoróideach a bhíonn idirghaolmhar léi. Is iad an hipirtíoróideach (tíoróideach róghníomhach) agus an hipitíoróideacht (tíoróideach gannghníomhach) na fadhbanna is minicí a bhíonn bainteach leis an bhfaireog thíoróideach.
Pádraic Breathnach. Scríbhneoir Éireannach, gearrscéalaí agus aistritheoir is ea Pádraic Breathnach.
Saol.
Rugadh Breathnach i gCoill Bruachlán, Maigh Cuilinn, Contae na Gaillimhe sa bhliain 1942. Fuair sé a chuid oideachais i gColáiste Mhuire, Gaillimh agus i gColáiste na hOllscoile, Gaillimh. D'éirigh leis sé céim sa Ghaeilge agus sa Stair agus MA sa Ghaeilge agus Ard-Teastas san Oideachas a bhaint amch. Chaith sé seal mar oide scoile. Sa bhliain 1969 ghlac sé post mar Léachtóir le Gaeilge i gColáiste Mhuire gan Smál i Luimneach. Sa bhliain 1992, bhronn an Foras Gael-Mheiriceánach Duais an Bhuitléaraigh air.
Aistriúcháin.
D'aistrigh Gabriel Rosenstock cuid dá ghearrscéalta go Béarla ("The March hare and other stories", Cló Iar-Chonnachta, 1994). Aistríodh ceithre dá shaothair ghearrscéaltaíochta go Béarla sa leabhar Fourfront (Cló Iar-Chonnachta, 1998) agus tá saothair leis aistrithe go hAlbáinis, Rómáinis, Cróitis, Polainnis freisin.
Déaglán Collinge. Scríbhneoir agus file Éireannach is ea Déaglán Collinge, a rugadh i mBÁC sa sa bhliain 1949. 
Saol.
D'fhreastail sé ar scoil na mBráithre Críostaí i gCaisleán Druimní i rang lán-Ghaelach. I gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, bhain sé BA agus Ardteastas san Oideachas, MA sa Léann Angla-Éireannach agus PhD sa Léann Angla-Éireannach (le tráchtas ar fhilíocht Mháirtín Uí Direáin).
Léachtóir páirtaimseartha ba ea é in Ollscoil Mhá Nuad ar feadh 25 bliana agus litríocht Angla-Éireannach á mhúineadh aige do mhic léinn Mheiricéanacha ar chúrsa an CCIS. Múinteoir is ea é i gColáiste na gCnoc Glas, Baile Átha Cliath. 
Scríbhneoireacht.
File agus údar téacsleabhar Gaeilge is ea é a bhfuil an tsraith Saibhreas agus téacsleabhair eile dá chuid foilsithe ag Mentor Books. Is iomaí dán atá foilsithe aige in Innti, Éigse Éireann, Comhar, An Guth, agus Riposte agus tá aistí liteartha dá chuid foilsithe in The Irish Review agus san Irish Literary Supplement. Tá dánta agus ailt leis craolta ag RTÉ agus Raidió na Gaeltachta. Tá gearrscéalta dá chuid foilsithe chomh maith, mar shampla 'Inchicore Haiku Displaced Poet', sa leabhar "Remembering Michael Hartnett" (Four Courts Press 2006).
Louis de Paor. Scríbhneoir Corcaíoch is ea Louis de Paor, a saolaíodh sa bhliain 1961.
Saol.
Bhí Louis ar an duine ba shine de naonúr daoine clainne (iad uile ina mbuachaillí). Fiaclóirí ba ea a thuismitheoirí. Chuaigh Louis ar bhunscoil i mBaile an Easpaig agus ar Choláiste an Spioraid Naoimh idir na blianta 1973 agus 1978. Thaitin an scoil leis:
Thug sé a aghaidh ansin ar Choláiste na hOllscoile, Corcaigh. Ghnóthaigh sé bunchéim sa Ghaeilge agus sa Léann Dúchais sa bhliain 1981 agus dochtúireacht sa bhliain 1986 ar ghearrscéalaíocht Mháirtín Uí Chadhain. 
Fuair sé spreagadh ó Ghearóid Ó Crualaoich agus ó Sheán Ó Tuama.
Chuaigh Seán Ó Ríordáin i gcion go mór air, agus spreag Michael Davitt chun scríbhneoireachta é freisin.
An Astráil agus ar ais.
Ó 1984 go 1988 bhí an Paorach mar eagarthóir cúnta ar Innti go ndearnadh eagarthóir na hirise sin de, cúram a bhí air go dtí an bhliain 1990. Bhí sé ina chónaí i mBaile an Easpaig agus i gcathracha eile in Éirinn go dtí go ndeachaigh sé féin agus Shirley, a bhean chéile, chun Melbourne san Astráil sa bhliain 1987. Chaith sé tamall mar Léachtóir Cuarda i Roinn an Léinn Cheiltigh in Ollscoil Sydney, agus mar láithreoir agus léiritheoir ar chlár raidió Gaeilge i Melbourne. Lean sé air ag cumadh filíochta agus bhronn Comhairle Ealaíon na hAstráile sparánachtaí air sna blianta 1990, 1991 agus 1995. 
D'fhill sé féin agus a mhuirín ar Éirinn sa bhliain 1996 agus chuir siad fúthu in Uachtar Ard i gContae na Gaillimhe. Ghlac sé post mar Stiúrthóir ar Ionad an Léinn Éireannaigh in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.
Sa bhliain 2012 thug sé féin agus an scannánaí Paula Kehoe cuairt ar an Astráil chun scannán faisnéise a dhéanamh do TG4 faoin gcaidreamh stairiúil idir Éireannaigh agus Bundúchasaigh.
Tréithe a chuid filíochta.
Dánta soiléire díreacha a chumadh de Paor ar dtús. De réir a chéile d'éirigh siad níos dorcha agus níos casta, athrú a bhí le haithint ar a shaothar ón uair a d'fhág sé an Astráil. Mar sin féin, tá de Paor ina fhile "poiblí" i gcónaí sa mhéid gur minic é ag léamh a chuid filíochta os comhair an phobail.
Duaiseanna.
Ghnóthaigh a chéad chnuasach dánta, "Próca solais is luatha" (Coiscéim, 1988), Duais an Ríordánaigh san Oireachtas agus tá an duais sin bainte aige trí huaire eile ó shin le cnuasaigh eile, mar shampla "30 dán" (Coiscéim, 1992). Sa bhliain 2000 bronnadh Duais Lawrence O'Shaughnessy, gradam mór Meiriceánach, air.
Yury Luzhkov. Is polaiteoir Rúiseach agus gobharnóir Mhoscó é Yury Mikhailovisch Luzhkov (Rúisis: "Юрий Михайлович Лужков") a rugadh i Moscó na Rúise ar an 21 Meán Fómhair 1936.
Pádraig Standún. Scríbhneoir Éireannach is ea Pádraig Standún.
Saol agus scríbhneoireacht.
Rugadh Pádraig Standún i gContae Mhaigh Eo sa bhliain 1946. Is gníomhaí agus sagart é a bhfuil cáil leathan air. Is iomaí úrscéal agus dráma atá scríofa aige. 
Bhí dráma leis, "Uisceinafhíon", ar an ngearrliosta do ghradam litríochta Chló Iar Chonnachta sa bhliain 2001. Bhunaigh Bob Quinn an scannán, "Budawanny" (1987) ar úrscéal dá chuid, "Súil le Breith".
Murchadh Ó Cuindlis.  Scríobhaí Éireannach ba ea Murchadh Riabhach Ó Cuindlis (fl. 1398 – 1418). Níl bliain a bhreithe ná bliain a bháis ar eolas againn. Is léir áfach go raibh sé ag obair mar scríobhaí idir na blianta 1398 agus 1418. 
Meastar gur i mBaile Locha Deacair gar d'Áth Liag i ndeisceart Chontae na Gaillimhe a saolaíodh é: is ann a bhí “ferann ocus cuit Uí Chuinnlis". Mac léinn ag Giolla Íosa Mór Mac Fhirbhisigh ba ea é. Chabhraigh sé le Giolla Íosa agus Leabhar Mór Leacáin á scríobh aige siúd: tá cuid dá scríbhneoireacht ar fáil i Leabhar Buí Leacáin freisin. Scríobh sé an Leabhar Breac idir 1408 agus 1411. Chuir sé cuid mhaith dá chuid oibre i gcrích i Múscraige Thíre i gContae Thiobraid Árann, agus meastar gur chaith sé tréimhse i gCluain Lethan freisin.
Tá blúirí beaga beoga de phearsantacht an scríobhaí ar fáil ina nótaí imill, go mór mhór sa Leabhar Breac. Seo sampla:
Faireoga Paraitíoróideacha. Is faireoga inchríneacha iad na Faireoga Paraíoróideacha, a luíonn san fhaireog thíoróideach féin agus a thálann an hormón paraitíoróideach. Tá ceithre fhaireog pharaíoróideach ann, a bhíonn suite taobh thiar den faireog thíoróideach, ach is annamh a fhaightear iad taobh istigh den fhaireog thíoróideach nó sa chliabhrach. Riarann na faireoga paraitíoróideacha leibhéal cailciam na fola agus na gcnámh.
Anna Heussaff. Scríbhneoir Éireannach is ea Anna Heusaff, a rugadh sa bhliain 1957.
Saol.
Is Bleá Cliathach í Heussaff. Conallach ba ea a máthair agus Briotánach ba ea a hathair, a raibh Briotáinis aige ón gcliabhán. D'fhreastail sí ar Scoil Mhuire agus ar Scoil Chaitríona. Ansin ghnóthaigh sí BA sa Ghaeilge agus sa Stair, agus MA sa Nua-Ghaeilge i gColáiste na hOllscoile, BÁC, agus Ard-Teastas san Oideachas i gColáiste na hOllscoile, Gaillimh. Chaith sí tréimhsí ag obair le daoine gan dídean sa Bhreatain agus ansin ag obair le RTÉ. Tá sí ag obair mar scríbhneoir ó 2002 i leith. D'éírigh go maith lena húrscéalta agus tá mórdhuaiseanna bainte amach aici i gComórtais Liteartha an Oireachtais.
Simon Brooke ab ainm dá fear céile, a cailleadh sa bhliain 2019. Conall is ainm dá mac.
Na hAstacaigh. Ba iad na hAstacaigh an tsibhialtacht agus grúpa eitneach a bhí i seilbh Mheicsiceo, nó na gcríoch a dtugtar Meicsiceo orthu inniu, ón 14ú go 16ú haois, tréimhse a thugtar 'an Tréimhse iar-Chlasaiceach' i gcroineolaíocht Mhéisimheiriceá. Ba í an teanga ba mhó a bhíodh á labhairt acu ná Nahuatl.
Téarmaíocht.
Maidir leis an bhfocal féin "Astacach", is é is bunús leis ná "aztecatl", uimhir iolra "azteca", agus is gnách é a chiallú mar “dhuine ó Aztlan”. B'éard a bhí i gceist le hAztlan ná an dúiche mhiotasach ónar tháinig lucht labhartha na teanga Nahuatl go Meicsiceo agus go Lár Mheiriceá. Glac na "Mexica" — an treibh a bhunaigh cathair Tenochtitlan, áit a bhfuil Cathair Mheicsiceo ("Ciudad de México") inniu - an t-ainm sin chucu féin. Uaireanta, cuimsíonn an téarma "Astacach" freisin áitritheoirí ón dhá phríomhchathair a bhí i gcomhghuaillíocht leis na Tenochtitlain, na h"Acolhua" ó Texcoco agus na "Tepaneca" ó Tlacopan, a bhunaigh mar aon leis na "Mexica" Trípháirtíocht na nAstacach nó “Impireacht na nAstacach”. Ó bhí an teanga chéanna á labhairt ag an trí threibh seo gan aon trácht a dhéanamh ar na comhchosúlachtaí cultúrtha, is féidir “Astacaigh” a ghairm díobh go léir.
Stair.
Ón tríú haois déag AD i leith ba é Gleann Mheicsiceo croí na sibhialtachta Astacaí. Chuaigh cumhacht na hImpireachta Astacaí i bhfad thar an ngleann, nó bhí na hAstacaigh ag forghabháil cathairstát i ndiaidh a chéile i Lár Mheiriceá agus ag cur de dhualgas ar mhuintir na stát seo dúchíos a íoc le Tenochtitlan. I mbarr a maitheasa bhain an tsibhialtacht seo amach dearscnaitheacht i saibhreas na hailtireachta, na n-ealaíon agus na dtraidisiún reiligiúnach. Sa bhliain 1521 áfach d'ionsaigh Hernán Cortés, an "conquistador" Spáinneach, an impireacht, agus d'éirigh leis rí (nó "tlatoani") na nAstacach, Moctezuma a Dó, a chloí le lámh láidir. Fuair Cortés a lán comhghuaillithe as measc na dtreibheacha a bhí ag íoc cánach leis an "tlatoani", nó bhí siad tinn tuirseach den dúchíos agus den dóigh a mbíodh na hAstacaigh ag íobairt daoine ó na treibheacha seo dá gcuid déithe. Bhí na híobairtí seo an-choitianta i gcultúr na nAstacach.
Faoileoir. Tugtar faoileoir nó seoleitleán ar an gcineál eitleáin nach bhfuil inneall ar bith aici agus a úsáidtear, go mór mór, le haghaidh na faoileitilte. Tá faoileoirí ann feistithe le hinneall in úsáid le haghaidh spóirt agus tá an bua orthu go bhfuil siad in ann preabadh chun siúil go neamhspleách, dul ar trus níos faide agus eitilt ardaitheach níos fearr na an gnáth faoileoir. 
D'úsáidtí faoileoirí freisin le haghaidh taighde agus gníomhaíochta míleata srl.
Henri Giffard. Innealtóir Francach ba ea Henri Giffard (1825-1882). Ceannródaí eitlíochta ab ea é a cheap an t-insteallaire agus an aerlong dá ngairtear 'Le dirigeable'. Bhí an aerlong á thiomáint ag galinneall, le mheáchan níos mó ná 180 kg. agus b'é seo an chéad aerlong lastais agus paisinéirí.
Bhí an t-aerlong feistithe le hinneall gaile, le 3 each-chumhacht(ec), a thiomáin lián agus bhí an leagan amach seo ní amháin praiticiúil ach fós instiúrtha. 
Bhí tonnadóir, a bhí ag pointeáil síos, feistithe chuig an innill. Bhí an t-astú sceite meascaithe leis an ghás dó agus bhí súil ag Giffard go gcuireadh seo stop ar spréacha iontráil isteach sa mhála gáis; d'fheistigh sé stiúir ingearach ar freisin.
Ar an 24 Meán Fómhair 1852 rinne Gifford an chéad eitilt inneall-thiomáinte agus faoi faoi rialú. ag taisteal 27 km ó Páras go Trappes. Bhí an ghaoth róláidir dó chun dul ina aghaidh agus theip air filleadh ar ais go dtí an tús i bPáras. Bhí sé in ann áfach tiontú agus dul i gciorcail, agus dá bhrí sin chruthaigh sé go raibh aerlong faoi thiomáint innill a bheith stiúrtha agus rialaithe.
De dheasca meath a theacht ar a shainradharc, chuir sé lámh ina bhás féin sa bhliain 1882, agus do bhronn sé a eastát ar an náisiún i gcomhair cuspóirí
daonnúla agus eolaíochta. Tá a ainm i measc na n-ainmneacha, 72 díobh go léir, ar an Túr Eiffel.
Dick Gaughan. Ceoltóir, amhránaí agus scríbhneoir amhrán Albanach é Richard Peter Gaughan. Rugadh é ar 17 Bealtaine 1948.
A mhacacht.
Rugadh Dick in Ospidéal Máithreachais Rottenrow i nGlaschú in Albain nuair a bhí a athair ag obair sa chathair sin mar thiománaí innill. Chaith sé a chéad bhliain go leith sa Rua-Ghleann i Sír Lannraig Theas, go dtí gur bhog an teaghlach go dtí Lite, caladh ar imeall Dhún Éideann.
Bhí Gaeilge na hAlban ag a mháthair ón gcliabhán. Bhain sí le muintir Dhòmhnaill i Loch Abar agus bhuaigh bonn airgid sa Mhòd sna 1930í. Rugadh a athair i Lite, agus ba Ghaeilgeoir is veidhlíneoir as Chontae Mhaigh Eo é a sheanathair ó thaobh a athar. Triúr clainne a bhí ann agus Dick ar an duine is sine acu, agus thug siad ceol na hAlban is na hÉireann leo. Bhí taithí acu ar an bhochtaineacht, agus d'fhág seo a rian ar shlí beatha Gaughan agus ar a chuid tuairimí polaitiúla.
Bróg. Cumadh an bhróg i dtús ama mar ghléas leis an chos a chosaint ar an timpeallacht, agus níos déanaí, mar ghléas maisithe ann féin. Tá níos mó cnámha sa chos ná ball ar bith eile den chorp.
Níor chaití bróga go forleathan i measc an lucht oibre in Éirinn, ná sa tsaol mór i gcoitinne, ach le blianta beaga anuas. Tháinig caitheamh forleathan na mbróga le tús an ollthargtha, agus an cuarán flip-flop saor a chur ar fáil don chéad uair, mar shampla.
Tá cuma agus dearadh athraithe go mór le himeacht ama, agus ó chultúr go cultúr. Mar shampla, thiocfadh le sáile iontach-arda a bheith acu nó sáile ar bith fiú. Is iomaí stíl, costas agus dearadh éagsúil atá ag coisbheart an lae inniu, ón chuarán is bunúsaí go dtí faisean ard-nósach do mhná a chosnaíonn, in amanna, na mílte Euro an péire, nó buataisí coimpléascacha deartha go speisialta fá choinne sléibhtoireachta agus sciála. Go traidisiúnta déantaí an bhróg as leathar, adhmad nó canbhás, ach sa lá atá inniu ann níos minice a dhéantar í as rubar, plaisteach, agus ábhair eile a bhaintear as petro-cheimicí.
Zugspitze. Is é an Zugspitze an sliabh is airde sa Ghearmáin. Tá sé suite sa Bhaváir, agus 2,962 méadar ar airde.
Annála Loch Cé. Déanann Annála Loch Cé cuntas ar an tréimhse idir 1014 agus 1590 i gCúige Connacht agus sna ceantair máguaird, den chuid is mó. Tógadh an teideal ó Loch Cé i ríocht Mhagh Loirg (i dtuaisceart Chontae Ros Comáin), áit a raibh Clann Mhic Dhiarmada in uachtar.
Scríobhaithe de chuid muintir Dhuibhgeanáin a luaitear leis an gcuid is mó de na hAnnála, agus roinnt leasuithe iontu a rinne a bpátrún Brian na Carraige Mac Diarmada, fear a fuair bás in 1592. Tá cuid den téacs i Laidin. 
Stair i ndiaidh 1592.
Tá neart nótaí ar chiumhais na nAnnála leis an staraí agus scoláire Gaeilge Ruairí Ó Flaithbheartaigh (1629–1716/1718). In 1734 bhí an lámhscríbhinn i seilbh an scoláire nótáilte Seán Ó Maolchonaire. In 1766 rinne an Dochtúir Thomas Leland, comhalta de chuid Choláiste na Tríonóide agus staraí, í a cheannach i mBaile Átha Cliath agus leabhair an Dochtúra Seán Ó Fearghuis á ndíol. Chuir Leland i Leabharlann Lámhscríbhinní an Choláiste í.
John Spillane. Amhránaí agus scríbhneoir amhrán é John Spillane as Corcaigh, Éire. 
Saol.
Rugadh Spillane i gCorcaigh sa bhliain 1961, áit a raibh a chlann ina gcónaí. D'fhreastail sé ar scoil i gColáiste an Spioraid Naoimh, Baile an Easpaig, Corcaigh.
Spillane agus an Ghaelainn.
Bhain Spillane céim amach sa Ghaeilge agus sa Bhéarla i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. Tá go leor amhrán scríofa aige i nGaeilge, mar shampla "Seachtain", "Éist do Bhéil" is "Ag an gCóisir". Tá cúpla albam eisithe aige beagnach go hiomlán trí Ghaeilge: The Gaelic Hits Factory (comhoibriú leis an bhfile Louis de Paor) agus Irish Songs We Learned At School, eagrán 1 agus 2.
Chuireadh Spillane clár raidió i láthair ar RTÉ Raidió na Gaeltachta ar an Domhnach darbh ainm Rogha John Spillane idir 2004 agus 2005. ""Seal leis an Spealaire; Seal fánach leis an Spealánach; Seal eile le ceol na Speile"- is mar seo mar a chuireadh sé tús leis an gclár.
Tá roinnt taithí teilifíse ag Spillane trí Ghaeilge freisin. Ghlac sé páirt i gclár de chuid na sraithe "Ceolchúirt"" ar TG4 in 2007. Sa chlár seo, thug sé cuairt ar an tSeineagáil, chun bualadh le Baaba Maal, amhránaí is giotáraí na tíre sin.
Pósadh. Séard atá sa phósadh ná comhcheangal sóisialta nó conradh dlíthiúil idir dhaoine aonair a bhunaíonn gaol. Is aontas é atá glactha go sóisialta agus go dlíthiúil ag beirt a bheidh ina gcónaí lena chéile agus a fhanfaidh dílis dá chéile gan daoine eile a bheith páirteach. Is conradh dlíthiúil é a n-athníonn cearta agus freagrachtaí an leanúin, a mbaineann le céileachas, tógáil páiste agus dílseacht, do gach bhaill den pósadh. Maireann an conradh san Iarthar go dtí go dtarlaíonn colscaradh nó bás an pháirtí.
Is institiúid í ina n-aithnítear caidrimh idirphearsanta, go hiondúil atá dlúthaí agus collaí, i slite éagsúla ag brath ar an mbéascna nó an déimeagrafach. Tugtar bainis ar fhéasta an phósta.
In Éirinn.
Ar an 23 Bealtaine 2015, ghlac móramh na vótálaithe le pósadh comhghnéis i reifreann i bPoblacht na hÉireann. Ba í Éire an chéad tír ar domhan inar vótáil an pobal féin ar son pósadh aon inscne.
Pósadh comhghnéis.
Ar 1 Aibreán 2001, rinneadh pósadh idir beirt arb ionann gnéas dóibh dleathach san Ísiltír, an chéad tír ar domhan inar tharla sé sin. 
Nósanna.
Ceann de na nósanna traidisiúnta is mó cáil a bhain riamh le bliain bhisigh ná go bhféadfadh bean iarraidh ar fhear í a phósadh. Ba mhinic an cleamhnas á dhéanamh i rith an Charghais ainneoin rialacha eaglasta in aghaidh a leithéide.