An Iorua. Is tír in iarthuaisceart na hEorpa í Ríocht na hIorua (Bokmål'), nó an Iorua (Bokmål: "Norge"; Nynorsk: "Noreg"). Is cuid de leithinis [[Críoch Lochlann|Chríoch Tá teorainn aici leis an bh[[An Fhionlainn|Fionlainn]], leis an t[[An tSualainn|Sualainn]] agus leis an [[An Rúis|Rúis]].
Is é [[Harald V na hIorua|Harald V]] Rí na hIorua faoi láthair[[Jonas Gahr Støre]] an príomh-aire ó 2021 i leith.
Ainm agus Sanasaíocht.
Cé gurb é "an Iorua" an t-aon leagan amháin lena ghlactar i gcaighdeán Gaeilge an lae inniu, feictear "an Norbhuaidh" i dtéacsanna níos sine. Is léir gur measadh an 'N' a bhí ina chuid den ainmfhocal a bheith ina chuid den alt ([[athlúibíniú]] a thugtar ar an bpróiseas seo); i bhFoclóir [[Pádraig Ua Duinnín|an Duinnínigh]] faightear na leaganacha "Ioruaidhe", "Iorruaidhe", "Norbhuaidh", "Orbhuaidh", "Noirbhéige", agus "Noirbhéife".
Pé litriú Gaeilge a úsáidtear, is léir go luíonn bunús an fhocail leis [[an Sean-Bhéarla]], "Norþweg", 'bealach ó thuaidh'. Mheastaí gan aimhreas gur ghaol leis an ainm Ioruaise ("Norge" ([[Bokmål]])/"Noreg" ([[Nynorsk]])) an t-ainm Béarla. Ach de réir teoirice eile a tháinig ar an bhfód sa [[19ú haois]], is ó "nór" .i. 'caol' a thagas an bunainm Ioruaise.
Tá focal eile sa nGaeilge a bhaineas leis an tír seo chomh maith a chaithfear a lua. Is é sin "Lochlann", ainm a thugtar ar na tíortha (a raibh na Gaeil ar bheagán eolais fúthu) as a dtáinig na foghlaithe mara agus trádálaithe úd, na hUigingigh, .i. daoine den chine ar a dtugtar [[na Lochlannaigh]]. Ón Iorua is mó a tháinig 'Lochlannaigh' go hÉirinn, ach bhí Danair ann leo, agus mar sin ní hionann Lochlann agus an Iorua, ach tugtar "[[Críoch Lochlann]]" fós ar an Iorua, [[an tSualainn]] agus [[an Danmhairg]] le chéile.
Stair.
Thart ar 10,000 RCh, agus na clúideacha oighir ag cúlú, a d'aistrigh na daoine ba luatha ó thuaidh go dtí an limistéar ina bhfuil an Iorua suite anois. Thaistil siad ar aghaidh ó thuaidh diaidh ar ndiaidh trí na ceantracha cois farraige a théitear ag [[Sruth na Murascaille]]. [[Fiagaithe/cnuasaitheoirí|Fiagaithe cnuasaitheoirí]] a bhí iontu, a d'itheadh, i measc rudaí eile, bia mara agus géim, go háirithe [[réinfhia]]nna. Idir 5,000 RCh agus 500 RCh a tháinig lonnaíochtaí talmhaíochta ar an bhfód ar fud dheisceart na hIorua. Deirtear gur cuireadh tús le [[Neoiliteach|Tréimhse Neoiliteach]] na hIorua thart ar 4,000 RCh. Le linn thréimhse [[Imirce na dTreabh]], thosaigh taoisigh Ghearmáinice ag glacadh seilbhe ar dhúichí san Iorua agus ag tógáil dúnta cnoic ar nós na gceann ag Borgaråsen agus ag Bjorå. 
Ón [[8ú haois]] i leith, thosaigh daoine ón Iorua ag seoladh siar thar lear agus ag creachadh na Breataine agus na hÉireann ach go háirithe, sular chuireadar fúthu sna hoileáin sin agus s[[an Íoslainn]] is sa n[[an Ghraonlainn |Graonlainn]]. B'eo Aois na Lochlannach. San aois sin chomh maith a aontaíodh ríochta beaga na hIorua le chéile faoi smacht aon rí amháin tar éis do [[Harald na Gruaige Finne]] an bua a bhaint amach ag Cath Hafrsfjord sa mbliain 872. Bhunaigh a mhac sin, [[Haakon Maith]], dhá "thing" (dhá dháil): Gulating in iarthar na tíre agus Frostating in [[Trøndelag]] níos faide ó thuaidh. 
Rinne Haakon, a tógadh i [[Sasana]], iarracht chomh maith [[an Chríostaíocht]] a thabhairt isteach san Iorua, ach ní bhfuair an creideamh nua lucht leanta mór sa bpobal go dtí réim [[Olav II Haraldsson|Naomh Olaf]] ar an tír. In 1152 a bunaíodh [[Ard-deoise Nidaros]]. Ba é [[Haakon Haakonson]], a tháinig i gcoróin i 1217, a chuir deireadh le cogthaí cathartha na hIorua agus a chuir an Íoslainn agus an Ghraonlainn le ríocht na hIorua. 
Ba é tús na [[14ú haois|14ú haoise]] Ré Órga na hIorua. Bhí síocháin sa tír, bhí an daonra ag fás an t-am ar fad, agus bhí go leor trádála ar siúl leis an mBreatain Mhór. I 1349, áfach, shroich [[an Phlá Mhór]] an Iorua agus in aon bhliain amháin, maraíodh dhá thrian, b'fhéidir, den daonra. Bhí cumhacht na Gearmáine ag dul i méid sa gcéad sin freisin, agus cuireadh trádáil san Iorua faoi smacht [[an Conradh Hainseatach|an Chonraidh Hainseataigh]]. Tháinig Olaf Haakonson i gcoróin ar an Iorua agus ar an Danmhairg araon i 1380. Ansin, le fórsa a chruthú a chuirfeadh i gcoinne chumhacht ollmhór an Chonraidh Hainseataigh, aontaíodh an Iorua, an Danmhairg agus an tSualainn mar "[[Aontas Kalmar]]" faoi [[Margrethe I|Mhargrethe I]] i 1397. Thug sise faoi pholasaithe a bhí fabhrach do gheilleagar na Danmhairge thar gheilleagair na Sualainne agus na hIorua, ach bhí Comhairle Stáit na hIorua ró-lag le héalú ón Aontas.
Tar éis don tSualainn briseadh amach ó Aontas Kalmar i 1521, rinne an Iorua iarracht déanamh amhlaidh, ach theip ar an éirí amach agus d'fhan an Iorua in aontas leis an Danmhairg go dtí 1814 - 434 bhliain ar an iomlán - tréimhse ar ar thug náisiúnaithe rómánsacha na 19ú haoise "Oíche na 400 Bliain". Le linn don [[an Danmhairg agus an Iorua (stát)|Danmhairg agus an Iorua]] a bheith ann mar stát aontaithe, tugadh an Protastúnachas isteach sa tír (i 1536), agus Protastúnaigh is ea tuairim is 70% de dhaonra na hIorua go dtí an lá inniu. 
Mar gheall ar an Danmhairg-an Iorua a bheith ar an taobh cailliúna i g[[cogaí Napoléon]] a tháinig deireadh le h"Oíche 400 Bliain" na hIorua. Tugadh ar an Danmhairg an Iorua a ghéilleadh don tSualainn (choinneodh an Danmhairg greim ar na sean-phroibhinsí Ioruacha úd, an Íoslainn, an Ghraonlainn agus [[Oileáin Fharó]], áfach), ach thapaigh an Iorua an deis chun Rídhamhna na hIorua agus na Danmhairge, [[Christian VIII|Christian Frederick]] a thoghadh mar a rí féin, agus bunreacht nua a chur i bhfeidhm. Ar dháta sínithe an bhunreachta nua, 17 Bealtaine, a cheiliúrtar lá náisiúnta na tíre go fóill. Bhris cogadh amach leis an tSualainn, áfach, agus bhí ar Christian Frederick filleadh ar a thír dhúchais agus ar an Iorua a dhul faoi cheannas na Sualainne i ndeireadh na dála. 
Mhair an smacht ag an tSualainn ar an Iorua go dtí 1905. Nuair a scar an dá thír sa mbliain sin, thogh pairlimint na hIorua [[Haakon VII na hIorua|Haakon]], prionsa de chuid na Danmhairge, le bheith ina rí ar an Iorua. 
D'fhan an Iorua neodrach sa g[[An Chéad Chogadh Domhanda|Céad Chogadh Domhanda]] agus ar thosach [[an Dara Cogadh Domhanda]], fógraíodh go bhfanfadh arís. Ar an 9 Aibreán 1940, áfach, d'ionsaigh [[Gearmáin na Naitsithe]] an Iorua agus chuir faoina smacht í, le [[Vidkun Quisling]] mar 'aire uachtarán' agus le [[Josef Terboven]] mar [[Reichskommissar]]. Cabhair mhór do na Comhghuallaithe, áfach, a bhí i gCabhlach Trádála na hIorua le linn an chogaidh. 
Mhair an cairdeas idir an Iorua neamhspleách agus na Comhghuallaithe tar éis an chogaidh. Bronnann an Iorua crann Nollag ar [[an Ríocht Aontaithe]] chuile bhliain, agus bhí an Iorua ina ball bunaithe i [[NATO]], cé gur dhiúltaigh siad dhá chuireadh chun a dhul san [[Aontas Eorpach]]. 
Frítheadh ola amach ó chósta na hIorua i 1967, ach níor sholáthair tionscal na hola glanioncam go dtí na [[1980idí]], agus bhí uimhir na ndaoine a bhí fostaithe sa tionscal tar éis buaic a bhaint amach thart ar 1975.
Polaitíocht.
Is ríocht í an Iorua agus tá [[Harald V na hIorua|Harald V]] ina rí uirthi ón [[17 Eanáir|17ú lá d'Eanáir]] [[1991]].
Tá lá náisiúnta na hIorua ar an [[17 Bealtaine|17ú lá de Bhealtaine]]. Ar an lá seo ceiliúrtar bunreacht na tíre, a síníodh ar an lá céanna sa bhliain [[1814]]. Is ar an [[11 Feabhra]] [[1814]] a d'fhógair an Iorua a [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]].
Parlaimint.
"Stortinget" ([[An Ghaeilge|Gaeilge]]: 'An Dáil Mhór') an t-ainm atá ar [[parlaimint|pharlaimint]] na tíre. Toghann an pobal na 169 d[[Teachta Dála|teachtaí]] gach ceithre [[Bliain|bliana]].
Limistéir riaracháin.
Tá an Iorua roinnte ina 15 contaetha, Svalbard agus Jan Mayen. Tá na contaetha roinnt ina 357 bhardais. Tá stádas cathair oifigiúil ag 96 baile.
[[File:Fylkesinndeling2024 original.webp|thumb|left|Contae ("fylke") 2024]]
Déimeagrafaic.
Daonra.
Tá 5,367,580 duine ina gcónaí san Iorua ag tús 2020.
Teangacha.
Is iad [[an Ioruais]] agus [[teangacha Sámacha|an tSáimis]] teangacha oifigiúla na hIorua.
Tá dhá chaighdeán ag an Ioruais, mar atá, an [[Nynorsk]] agus an [[Bokmål]]. Úsáideann formhór na ndaoine (thart ar 80-85%) an Bokmål.
Tá stádas oifigiúil ag trí theanga Sháimeacha sa tír chomh maith: [[Sáimis an Tuaiscirt]], [[Sáimis an Deiscirt]], agus [[Sáimis Lule]]. 
Chomh maith leis an dá theanga oifigiúil, tugtar aitheantas mar theangacha mionlaigh don [[an Chveinis|Chveinis]], don [[an Romainis|Romainis]], do [[Romainis Chríoch Lochlann]] agus do [[Teanga Chomharthaíochta na hIorua|Theanga Chomharthaíochta na hIorua]].
Creideamh.
Is í an Chríostaíocht Liútarach an reiligiún is mó san Iorua ó an [[Reifirméisean]] i [[1536]]. Ní raibh cead ag Ioruaigh an eaglais stáit a fhágáil go dtí [[1845]] agus ní raibh cead ag creideamh neamh-Chríostaí a eagrú go dtí 1891. Tá an tsochaí níos dí-eaglaisithe sa lá atá inniu ann. I 2012, chinn an Storting an téarma "eaglais stáit" a bhaint den bunreacht.
Tagairtí.
[[Catagóir:An Iorua| ]]
[[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe|I]]