Trelis/gawiki huggingface dataset:
Naegleria fowleri. Is speiceas den ghéineas "Naegleria" é Naegleria fowleri, ar a dtugtar go coitianta “aiméibe a itheann inchinn”, a bhaineann leis an bhfileam Percolozoa, nach bhfuil rangaithe go teicniúil mar fíor-aiméibe, ach ina haiméibe lascaideach den sárghrúpa Excavata. Is miocrorgánach saorbheathach é a itheann baictéir agus is féidir a bheith pataigineach, agus is cúis le hionfhabhtú inchinne fíor-annamh, tobann, dian agus marfach de ghnáth ar a dtugtar naegleriáis nó meiningeinceifealaíteas aiméibeach príomhúil (MAP). Faightear an miocrorgánach seo go hiondúil i réimsí uisce fionnuisce te, mar locháin, lochanna, aibhneacha, fuaráin theo, sceitheadh uisce te ó stáisiúin tionsclaíochta nó cumhachta, tobar uisce geoiteirmeach, linnte snámha nach bhfuil coinnithe go maith nó a chlóirínítear ag íosleibhéal (faoi 0.5 mg/m 3 iarmharach), téitheoirí uisce, ithir, agus píopaí ceangailte le huisce sconna. Is féidir é a fheiceáil i gcéim aiméabóideach nó lascnaideach sealadach.
Sanasaíocht.
Ainmníodh an t-orgánach i ndiaidh Malcolm Fowler, paiteolaí Astrálach ag Ospidéal na Leanaí Adelaide, a bhí ar an gcéad údar ar an tsraith bhunaidh de tuairiscí cáis faoin mheiningeinceifealaíteas aiméibeach príomhúil.
Saolré.
Is aiméibe teirmifileach, saorbheathach é "Naegleria fowleri". Tá sé le fáil i locháin fionnuisce bogthe agus te srl, de réir mar a ardaíonn teocht an uisce, méadaíonn a chuid uimhreacha. Aithníodh an t-aiméibe sna 1960idí san Astráil ach bhí an chuma air gur tháinig sé chun cinn sna Stáit Aontaithe. Tarlaíonn "N. fowleri" i dtrí fhoirm – mar cist, trófasóit agus délascnaideach. Ní chruthaíonn sé cist i bhfíochán soladach daonna, áit nach bhfuil ach an chéim trófasóite ann, ach tá an fhoirm lascnaideach le fáil i sreabhán ceirbrispíonach.
=Céim chisteach.
Athraíonn trófasóití go foirm ciste chun maireachtáil ag amanna nuair a bhíonn an timpeallacht crua go sealadach. The cyst is a spherical, single-layered, smooth wall about 7–15 µm in diameter, that encloses a single nucleus. Is balla mín sféarúil aon-sraitheach í an chist, tuairim is 7–15 µm ar trastomhas, a chuimsíonn núicléas amháin.
Is capsúl seasmhach í an chist, a d'fhéadfadh beathra don aiméibe, a chuireann i gcoinne coinníollacha díobhálacha. I measc na bhfachtóirí a chothaíonn fás na gcisteanna tá easpa bia, plódú, triomú, carnadh táirgí dramhaíola, agus teochtaí fuar. Nuair a thagann feabhas ar na coinníollacha, is féidir leis an aiméibe éalú tríd an "ostiole" (an phóir), a fheictear i lár na ciste. Fuarthas amach go bhfuil "N. fowleri" ábalta cistiú ag teocht faoi bhun 10 °C.
Celia de Fréine. Is scríbhneoir í Celia de Fréine a bhfuil go leor duaiseanna buaite aici dá cuid filíochta, ina measc Duais Patrick Kavanagh agus Gradam Litríochta Chló Iar-Chonnacht. Tá iliomad duaiseanna Oireachtais buaite aici dá drámaí mar aon le duaiseanna dá scripteanna scannán agus teilifíse sa tír seo agus i Meiriceá. Bhuaigh Ceannródaí, a beathaisnéis ar Luíse Ghabhánach Ní Dhufaigh, Duais Taighde na Bliana de chuid ACIS (2018) agus ainmníodh é ar ghearrliosta do Dhuais Love Leabhar Gaeilge, An Post Irish Book Awards (2018) agus do Ghradam Uí Shúilleabháin . Ainmníodh Cur i gCéill, an chéad choirscéinséir óna peann, ar ghearrliosta do Dhuais Love Leabhar Gaeilge, An Post Irish Book Awards (2020). Foilsíodh An Dara Rogha léi in 2021.
Na Ríthe Beaga. Úrscéal é Na Ríthe Beaga a foilsíodh i bhFraincis i dtosach faoin teideal "Les enfants sont rois".
Is í Delphine de Vigan a scríobh. Is í údar Nothing stands in the way of the Night (Prix du Roman Fnac, Prix Renaudot des Lycéens 2011), Bunaithe ar scéal fíor (Prix Renaudot agus Prix Goncourt des Lycéens 2015), chomh maith le Les Loyautés agus Gratitudes, iad ar fad foilsithe ag Editions JC Lattés.
Máirín Nic Con Iomaire a d'aistrigh go Gaeilge agus Barzaz a d'fhoilsigh.
An Scéal.
D'fhás Mélanie aníos faoi gheasa Loft Story (leagan Francach de Big Brother), agus níl ach rud amháin ar a haire ó shin: clú agus cáil a bhaint amach di féin. Ach nuair a fhaigheann sí deis páirt a ghlacadh i gclár teilifise réaltachta, déanann sí praiseach de. Tamall de bhlianta ina dhiaidh sin, í pósta agus páistí aici, cruthaíonn sí a cainéal féin ar YouTube - Happy Récré- ar a gcuirtear a beirt pháistí os comhair an tsaoil mhóir ar bhonn laethúil. Tá na milliúin leantóir aici a thugann "is maith liom" do gach gné de shaol na bpáistí agus a scríobhann tráchtanna faoi bhun na bhfisean.
Lena linn sin ar fad, tá póilín óg, Clara, faoi scamall an bhróin tar éis bhás tragóideach a tuismitheoirí, agus cinneann sí dul isteach san Aonad Mórchoireanna. Castar an bheirt bhan ar a chéile nuair a theann inion Mélanie, Kimmy, ar iarraidh gan tásc gan tuairisc. Ar chas si leis an duine micheart? Ar thug si na bonnaí léi? Ar fuadaíodh i? De réir mar a theann an fiosrúchán ar aghaidh, tumtar Clara i saol na dtionchairi, agus tuigtear di cé chomh foréigneach is atá Happy Récré don bheirt pháistí - biodh is gurb iad réaltaí an tseó iad, tá praghas mór á íoc acu as an gcail sin.
San úrscéal seo, téann Delphine i ngleic le ceist mhór de chuid na linne seo: cumhacht agus contúirt na meán sóisialta. Caitheann sí súil ghéar ghrinn ar shochal ina bhfuil gach uile rud le ceannach agus le díol, sochaí atá níos tógtha le cuma an tsonais ná mar atá si leis an sonas féin.
Barzaz. Is comhlacht foilsitheoireachta Gaeilge é Barzaz ó Bhaile an Domhnalláin, an Spidéal, Co. na Gaillimhe. Inphrionta de chuid Futa Fata atá ann a dhíríonn ar litríocht chomhaimseartha a fhoilsiú do dhaoine fásta.
Ba é Madame Lazare an chéad leabhar a d'fhoilsigh Barzaz agus go dtí seo tá Leabhar na Bliana bainte aige ag Gradaim Leabhar An Post 2021 agus bhain sé aitheantas speisialta ag Duais Litríochta an Aontais Eorpaigh in 2022. Sna sála ar Madame Lazare tháinig Khalil, aistriúchán ón bhFraincis ar úrscéal le Yasmina Khadra, é aistrithe ag Máirín Nic Con Iomaire. Bronnadh Gradam de Bhaldraithe 2022 ar Khalil le gairid ag Gradaim Foilsitheoireachta an Oireachtais.
Úrscéal comhaimseartha é Na Ríthe Beaga, a d'aistrigh Máirín Nic Con Iomaire ón bhFraincis. Ba é seo an tríú leabhar ón inphrionta.
Máirín Nic Con Iomaire. Aistritheoir Éireannach í Máirín Nic Con Iomaire.
I measc na saothar atá aistrithe aici tá Khalil, cur síos ficseanúil ar na hionsaithe a rinne loslamaithe ar Pháras in 2015, agus bhain an t-aistriúchán sin Gradam de Bhaldraithe 2022. D'aistrigh sí Na Ríthe Beaga freisin. Tá riar mhaith ficsin do dhaoine óga aistrithe aici chomh maith.
Cúnamh forbartha. Cuidiú chun dul i ngleic leis an mbochtaineacht i dtíortha i mbéal forbartha is ea cúnamh forbartha (nó cúnamh forbraíochta). Oibríonn gníomhaireachtaí forbartha chun an comhshaol a chosaint, chun breis bia a fhás, chun poist a chruthú, scoileanna agus ospidéil srl. a thógáil, ionas go mbeidh pobail bhochta in ann feabhas a chur ar a saol agus todhchaí níos fearr a thógáil dá bpáistí.
Lannreydhow. Sráidbhaile agus paróiste sibhialta i gCorn na Breataine, Iardheisceart Shasana is ea Lannreydhow (Béarla : "Lanreath" ). 
Sa bhliain 2011, de réir an daonáirimh, bhí 530 duine ina gcónaí sa pharóiste.
Lacáistí agus liúntais. Suimeanna beaga airgid a lamháiltear de chuntas nó de luach ruda is ea lacáistí agus liúntais.
Ludwig Mühlhausen. Scoláire Gearmánach sa léann Ceilteach a bhí i Ludwig Mühlhausen. Rugadh é ar 10 Nollaig 1888 in Kassel na Gearmáine. Bhí dochtúireacht aige ó Ollscoil Leipzig agus bhunaigh sé Roinn an Léinn Cheiltigh i 1928 in Ollscoil Hamburg. Sa bhliain 1937 thug sé cuairteanna ar Ghaeltachtaí éagsúla ar nós an Blascaod, Corr na Móna agus Teileann agus é ag feabhsú a chuid Gaeilge labhartha agus ag bailiú béaloidis. Bhí sé báúil le gluaiseachtaí na heite deise sa Ghearmáin tar éis an Chéad Chogadh Domhanda. Ba bhall den pháirtí Naitsíoch é ón bhliain 1932. Le linn na 1930í rinne sé dul chun cinn sa saol acadúil tar éis do roinnt ollúna Giúdacha a bheith briste amach as a bpostanna mar gheall ar a reiligiún. Bhí sé ina bhall den SA ("Sturmabteilung" - grúpa míleata an pháirtí Naitsí) agus den SS ("Schutz-Staffel" - póilíní speisialta). Ag tús an chogaidh chuaigh sé i mbun craolacháin as Gaeilge le bolscaireacht ar son na Naitsithe le cainteanna gach seachtain ar an stáisiún raidió Irland-Redaktion. Níos déanaí le linn an chogaidh chaith se seal mar oifigeach in arm na Gearmáine sa Bhriotáin. Ghabh an t-arm Meiriceánach é ag deireadh an chogaidh san Ostair i 1945 agus chaith sé trí bliana i gcampaí géibhinn, áit a theip ar a shláinte. Scríobh sé litir chuig De Valera ag iarraidh cabhrach ach ní bhfuair sé freagra. Fuair sé bás ar 15 Aibreán 1956.
Rinneadh clár faisnéise faoi, "Nazi sa Ghaeltacht", do BBC Gaeilge sa bhliain 2020 agus a craoladh ar an 26ú Iúil ar BBC agus i Meitheamh 2022 ar TG4. Bhí sé léirithe ag Macha Media agus curtha i láthair ag an iriseoir iniúchta Kevin Magee.
Lios Mòr. Ceann de na h-Eileanan a-staigh is ea an Lios Mòr. Tá sé in oirthuaisceart Mhuile san Loch Dubh, in iarthar na hAlban. Bhí sé uair amháin mar chuid den chontae traidisiúnta Earra-Ghàidheal; anois tá sé á riaradh ag Chomhairle .
Tá Lios Mór 12 chiliméadar ar fad agus 2 chiliméadar ar leithead le 5,809 acra cearnacha i méid. Is é Achad na Croise an baile is mó. Is é Barr Mòr (127 méadar; 416.7 troigh) an sliabh is airde ar an oileán. Tá Teach Solais an Leasa Mhir suite ar an Oileán Musdile san airde thiar theas den Lios Mór. Ba é Robert Stevenson a thóg an teach solais. Tá Broch Cruithneach in aice le Tír Fhuar (Béarla:Tirfuir) , a bhallaí chomh hard le 15 troigh agus chomh tiubh le 19 troigh. Tá dhá chaisleán ón 13ú haois ann freisin, Caisteal Choeffin agus Caisteal Achadh an Dúin.
Sa bhliain 2001 bhí 146 duine ina gcónaí ann. De réir an daonáirimh sa bhliain 2011, bhí 192 duine ina gcónaí i Lios Mòr anois. Níl ach siopa amháin ann, áit a bhfuil oifig an phoist ann freisin. Tá bunscoil i Lios Mòr ach don mheánscoil caithfidh na páistí dul go dtí an t-Òban .
Tá Lios Mòr ceangailte le mórthír na hAlban ag dhá bhád farantóireachta. Téann an bád farantóireachta do charranna go dtí an t-Òban, agus bád farantóireachta do dhaoine amháin idir tuaisceart an oileáin agus Port na h-Apann .
Ba é Lios Mòr lárionad na Críostaíochta. Bhí mainistir ann a bhunaigh Naomh Moluag, (530 - 592), manach as Éirinn comhaimseartha le .. Sna Meánaoiseanna bhí easpaig Earra-Ghàidheal ina gcónaí i gCaisteal Achadh an Dúin go dtí an 16ú haois.
Tre war Venydh. Sráidbhaile agus paróiste sibhialta ar an gcósta i gCorn na Breataine, Iardheisceart Shasana is ea Tre war Venydh (Béarla: "Tintagel nó Trevena") "Trevena" an t-ainm a bhí ar an sráidbhaile go dtí gur thosaigh Oifig an Phoist ag úsáid "Tintagel" sa 19ú haois. Go dtí sin, bhí "Tintagel" teoranta d'ainm an chinn tíre agus an pharóiste.
Ag Daonáireamh 2011 bhí daonra 1,782 sa pharóiste sibhialta.
Tá sean-chaisleán ann, atá nasctha le finscéal an Rí Artúr ó roimh an 12ú haois. Is é an foirgneamh is suimiúla sa sráidbhaile ná sean-oifig an phoist, a tógadh sa 14ú haois, agus atá faoi úinéireacht an Iontaobhais Náisiúnta anois .
Y Pwll Mawr. Is é Y Pwll Mawr (Béarla : "Bulmore" nó "Bullmoor" ) an t-ainm a thugtar ar shráidbhaile nó cnuasach tithe in oirdheisceart bharda Chaerllion i gcathair Casnewydd, i ndeisceart na Breataine Bige.
I nGaeilge, ciallaíonn an t-ainm 'Y Pwll Mawr' 'An Linn Mhór'
Sa bhliain 1934, ceannaíodh píosa talún a bhí mar chuid d’Fheirm Bulmore agus linn snámha lasmuigh ar a dtugtar "Bulmore Lido", a tógadh agus a osclaíodh i mí Iúil na bliana sin. Tá an coimpléasc 8½ acra, atá suite ar bhruach Afon Wysg, ina bhfuil linn mhór do dhaoine fásta agus linn leanaí níos lú le faichí in aice leo, ina “cheann scríbe lasmuigh den bhaile” do mhuintir 
Chasnewydd.
Bernburg. Is baile meánmhéide é Bernburg in aice le Dessau-Roßlau agus Köthen ar airde thoir na Gearmáine. Tá sé suite ag 85m os cionn leibhéal na farraige, in aice leis an abhainn Saale i staid na Sacsain-Anhalt. Tá an chathair 37km ó Magdeburg, 40km ó Halle, 68km ó Leipzig agus 139km ó Bheirlín. Tá 33,879 duine ina gcónaí ann. Tá caisleán mór os cionn an bhaile a tógadh le linn an Renaissance .
Stair.
Taifeadadh Bernburg don chéad uair sa bhliain 1138 mar "Berneburch" san "Annalista Saxo" agus an "Magdeburger Annalen" agus bhí sé faoi thionchar na heaglaise le blianta fada. Bhí an séipéal i Waldau, a bhí ina bhaile ar leith go dtí 1871, le feiceáil i gcáipéis i 964. Tógadh Mainistir agus teach príobháideach anseo sa 10ú hAois, chomh maith le séipéil agus mainistreacha eile ar fud an cheantair timpeall an bhaile. Tógadh mainistir eile sa bhliain 1326 atá ina ospidéal inniu freisin. Bhí an trádáil an-tábhachtach ar fud na Meánaoise agus leis sin rinneadh forbairt mhór ar an mbaile: tógadh muilte sa bhliain 1219 agus droichead sa bhliain 1239, a athnuadh sa 20ú hAois: fuair an baile a chearta sa bhliain 1278, rud a chuir feabhas ar gheilleagar an réigiún. Ghlac Bernburg leis an Reifirméisean i 1526. Bhí sraith chúiseamh in aghaidh cailleach idir 1555 agus 1664, lena n-áirítear Barbara Meyhe, bean chéile an an phropaist, sna blianta 1617 - 1619. Bhí sé ina phríomhchathair ar Dhiúcacht Anhalt-Bernburg ó 1603 go dtí 1863 nuair a fuair an diúc deireanach bás gan leanaí. d'ionsaigh fórsaí bradach na Danmhairge faoi Heinrich von Holk an baile sa bhliain 1630 agus rinneadh damáiste dona don chathair. Fuair go leor daoine bás ón bPlá i rith an 17ú hAois. Ina theannta sin, rinne tine dochar mór don seanbhaile i 1697. Sa bhliain 1745 a tógadh an chéad Innealra Teicstíle i Bernberg. Bhí an baile faoi thionchar na bhFrancach idir 1807 agus 1813, le linn Cónaidhm na Réine. Tháinig an t-iarnród i 1846 agus tógadh droichead cruach i 1891. Bhunaigh na Naitsithe ionad maraithe taobh istigh de sanatorium an bhaile ar a dtugtar "NS-Tötungsanstalt Bernburg" agus cuireadh thart ar 14,000 duine breoite agus faoi mhíchumas chun báis sna seomraí gáis idir 1940 agus 1943.
Cáin. Airgead a ghearrann an rialtas ar dhaoine le híoc as seirbhísí poiblí is ea cáin.
Comhaontú an Smithsonian. Síníodh Comhaontú an Smithsonian san Institiúid Smithsonian i Washington D.C. i mí na Nollag 1971. Athbhreithniú ar chóras Bretton Woods a bhí ann. Tháinig an comhaontú díreach roimh chliseadh chóras Bretton Woods um ghaolmhaireachtaí airgeadaíochta idirnáisiúnta.
Cráitéar Chicxulub.  
Cráitéar imbhuailte is ea an Cráitéar Chicxulub atá curtha faoi Leithinis an Yucatáin, i Meicsiceo. Tá a lárionad suite amach ón gcósta in aice le pobal Chicxulub, a bhfuil sé ainmnithe ina dhiaidh. Cruthaíodh é beagán os cionn 66 milliún bliain ó shin nuair a bhuail astaróideach mór, timpeall ar 10 gciliméadar ar trastomhas, an Domhan. Meastar go bhfuil an cráitéar ar 180 ciliméadar ar trastomhas, agus ar 20 ciliméadar ar doimhneacht. Is é an dara struchtúr imbhuailte deimhnithe is mó ar domhan, agus an t-aon cheann a bhfuil a bhuaicfháinne slán agus insroichte go díreach le haghaidh taighde eolaíoch.
D'aimsigh Antonio Camargo agus Glen Penfield an cráitéar, geoifisiceoirí a bhí ag lorg peitriliam i Leithinis an Yucatáin le linn deireadh na 1970idí. Ar dtús, ní raibh Penfield in ann fianaise a fháil go raibh an ghné gheolaíoch cráitéir ina chráitéar agus thug sé suas a chuardach. thug d'éirigh sé as a chuardach. Níos déanaí, trí theagmháil le Alan R. Hildebrand i 1990, fuair Penfield samplaí a thug le le tuiscint gur ghné imbhuailte a bhí ann. I measc na fianaise d'imbhuailte an chráitéir tá grianchloch thurrainge a bhfuil aimhrialtacht domhantarraingthe agus teictití sna ceantair máguaird.
Comhtharlaíonn dáta an imbhuailte le teorainn an Chailcigh - Pailéigéine (ar a dtugtar teorainn K-Pg nó K-T de ghnáth). Glactar leis go forleathan anois gurbh é an léirscrios agus cur isteach ar an aeráid ba chúis leis an teagmhas díobhaidh an Chailcigh-Pailéigéine, olldíothú 75% de speicis phlandaí agus ainmhithe ar an Domhan, lena n-áirítear na dineasáir neamhéanúla go léir.
Francis Bacon. Fealsamh, dlíodóir agus polaiteoir Sasanach ab ea Sir Francis Bacon, an chéad bhíocunta St Alban (22 Eanáir 1561 – 9 Aibreán 1626). 
Saol.
I gColáiste na Tríonóide, Cambridge, Ollscoil Poitiers agus Ósta Gray a cuireadh oideachas air. 
Glaodh chun an Bharra air sa bhliain 1582. 
Toghadh chun Theach na dTeachtaí é sa bhliain 1581. Bhí sé ar thús cadhnaíochta i measc na bhfeisirí go dtí gur uaislíodh é sa bhliain 1618. Mar sin féin, le linn d'Eilís bheith i réim, is beag a fuair sé de bharr na iarrachtaí a rinne sé bheith mór leis an mBanríon, cé gurbh é an chéad duine riamh ar tugadh "Abhcóide na Banríona" air agus ar tugadh paitinn tosaíochta dó, sa bhliain 1597. 
Ag an am sin, bhí aithne air mar dhuine a mbíodh athchóiriú agus simpliú an dlí á moladh aige, in éineacht le saoirse sibhialta agus saoirse reiligiúin. Bhí sé i measc na gcéad daoine a mhol go n-aontófaí Sasana, Alban agus Éire agus go mbunófaí coilíneachtaí Sasanacha i Meiriceá Thuaidh.
Chuaigh sé ar sochar dó tar éis do Shéamas I teacht i gcoróin. Bhí sé ina Ard-Aighne ó 1613 go 1618 agus ina Ard-Seansailéir ó 1618 go 1621. 
Cuireadh as oifig é mar gheall ar líomhaintí éillithe, ar chuir a chéile comhraic fadtéarmach An Ridire Edward Coke tús leo. Bítear ag cur is ag cúiteamh fós faoi cad chuige ar admhaigh sé go raibh sé ciontach. Gearradh fíneáil £40,000 air agus cuireadh i dTúr Londan é ar chaoithiúlacht an rí. Cé gur ligeadh amach é tar éis cúpla lá, ní raibh seans ar bith aige oifig poiblí a bhaint amach arís.
Le linn an díomhaointis éigeantaigh seo, dhírigh Bacon isteach ar a chuid gníomhaíochtaí léannta. 
Smaoineamh.
Sa lá atá inniu ann, is mó atá aithne air mar gheall ar an méid a rinne sé ar son fhealsúnacht (agus cleachtadh) eolaíocht na linne seo, mar dhuine a mhol an sceipteachas, an bhreathnóireacht agus an réasúnaíocht ionduchtach mar an t-aon bhunús amháin leis an eolas eolaíochta. 
Aistí an-dlútha a scríobh sé. Thionscain sé modh ionduchtach na heolaíochta turgnamhaí don fhealsúnacht. Chríochnaigh sé dhá chuid dá iarracht chun eolas an duine a atheagrú,
a thug spreagadh láidir don mhodh eolaíoch mionscrúdaithe a d'fhás ina dhiaidh sin. 
Scríobh sé "The New Atlantis" (Atlantas Nua, 1627), cur síos ar útóipe a bhí bunaithe ar phrionsabail eolaíochta. 
Síltear go forleathan go raibh tionchar mór ar an dlí coiteann — thar na céadta bliain ina dhiaidh sin, ar a laghad — ag na hiarrachtaí a rinne sé úsáid a bhaint as na modhanna céanna chun teacht ar na prionsabail agus na rialacha atá taobh thiar de.
Roger Bacon. Fealsamh scolaíoch Sasanach Proinsiasach ar a dtugtar "an Dochtúir Iontach" ab ea Roger Bacon (c. 1214 – 1294). Spéis aige san eolaíocht nádúrtha, turgnaimh, breathnú díreach, agus an ailceimic. Chreid sé go bhfuil an eolaíocht comhlántach le creideamh. Scríobh sé "Opus Majus" (Príomhshaothar), "Opus Minor" (Mionsaothar) agus "Opus Tertium" (Tríú Saothar). Sa bhliain 1277 cháin an eaglais a chuid scríbhinní, agus cuireadh i bpríosún é go lá a bháis, beagnach.
Bád bainte mianach. Soitheach beag atá deartha nó oiriúnaithe chun feistithe mianach a ghearradh agus ligean dóibh snámh go barr an uisce chun gur féidir iad a phléascadh gan chontúirt le lámhach gunnaí.
Bultúr gríofa. Badhbh den Seandomhan atá dúchasach do dheisceart na hEorpa, an Afraic is deisceart na hÁise is ea an bultúr gríofa ("Gyps fulvus"). Tugtar an bultúr gríofa Eoráiseach air freisin, chun idirdhealú a dhéanamh le speicis eile sa ghéineas "Gyps" ar a dtugtar "bultúr gríofa" chomh maith. Níl cleití fada ar an gceann ná an muineál. Áitríonn sí tír oscailte. Itheann sí conablaigh mamach mór, suas le ceathrú dá meáchan féin i mbéile amháin. De ghnáth bíonn cuid mhaith díobh i láthair má bhíonn a leithéid ar fáil.
Bádóir uisce. Feithid fhoghlach uisciúil a shnámhann bun os cionn san uisce agus na géaga deiridh mar liáin. Na géaga tosaigh chun greim a fháil ar an gcreach. Ar fud an Domhain.
Leo Baekeland. Ceimicí Meiriceánach a saolaíodh in Gent, sa Bheilg, ab ea Leo Henricus Arthur Baekeland (14 Samhain 1863 – 23 Feabhra 1944). D'fhionn is mhonaraigh sé páipéar grianghrafadóireachta, ach dhíol a chearta ar an bhfionnachain le comhlacht Eastman. D'fhionn sé an plaisteach baicilít freisin. Fuair sé bás in Beacon, Nua-Eabhrac.
Leo Henricus Arthur Baekeland
William Baffin. Loingseoir Sasanach ba ea William Baffin (c 1584 - 23 Eanáir 1622). Ghlac sé páirt i gcuid mhaith aistear taiscéalaithe chun an Bealach Siar ó Thuaidh a aimsiú (1612-1616). Ainmnítear Bá Baffin as.
Báicsít. Is éard is báicsít ann ná meascán nádúrtha de mhianraí hiodráite d'ocsaíd alúmanaim a rinneadh trí shíonchaitheamh carraigeacha in aeráidí teo taise a lig do na comhábhair intuaslagtha láistiú amach. Príomh-mhianra alúmanaim.
Baictéarafagach. Is víreas é baictéarafagacha, ar a dtugtar fagach freisin, a n-ionfhabhtaíonn baictéir agus a mhacasamhlaíonn laistigh de bhaictéir agus aircéigh. Díorthaíodh an téarma ó "baictéir" agus an Ghréigis "φαγεῖν" ("phagein"), rud a chiallaíonn "alpadh". Tá baictéarafagaigh comhdhéanta de phróitéiní a imchochlaíonn géanóm ADN nó ARN, agus d'fhéadfadh struchtúir a bheith acu atá simplí nó ilchasta. Féadfaidh a ngéanóim a laghad agus ceithre ghéin (m.sh. Baictéarafagach MS2) a ionchódú agus suas leis na céadta géin. Macasamhlaíonn fagaigh laistigh den bhaictéar tar éis a ngéanóm bheith insteallta isteach ina chíteaplasma.
Baictéareolaíocht. Staidéar bitheolaíoch na mbaictéar is na ngalar a leanann iad. Baineann sí le haithint is rangú na mbaictéar, agus iad a fhás i meáin shaorga chun na cúinsí a thaobhaíonn leo a dhéanamh amach. Tagann monatóiriú na ngalar eile a gcuireann siad tús leo i ndaoine is ainmhithe i gceist freisin, agus bailiú is staidéar ar na samplaí chun leighis is vacsaíní a shaothrú.
Cosmadróm Baikonur. Lárionad Sóivéadach spáis a tógadh sa Chasacstáin i 1955. Is ón áit seo a lainseáladh Sputnik 1, an chéad satailít a d'fhithisigh an Domhan i 1957, an chéad satailít le madra ar bord, an chéad spásárthach le fear ar bord, an chéad bhanspásaire, an chéad spásaire a rinne siúlóid sa spás, agus i 1998 an chéad chuid den Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta. Ar cíos ag an Rúis go dtí 2050.
Bailchríoch cheimiceach. Téarma ginearálta ar na próisis cheimiceacha a dhéantar ar fhabraicí, cosúil le tuaradh, meirsiriú, cóireáil le roisín is uiscedhíonadh. Déantar a leithéid chun bailchríoch a chur ar fhabraic i ndiaidh a fite, a cniotála nó eile.
Bainistiú ithreach. Cur i bhfeidhm prionsabail eolaíochta chun talamh talmhaíochta a bhainistiú, struchtúr na hithreach a chaomhnú, cothaithigh a sholáthar, agus truailliú is cnaí na hithreach a sheachaint. Baineann cuid mhaith feirmeoirí feidhm as laghdú sa churaíocht chun an bharrithir thorthúil a chaomhnú. Is féidir coinníollacha maithe fisiciúla a bhaint amach san ithir trí chothromaíocht an ábhair orgánaigh a chaomhnú trí uainíocht na mbarr is leasú. Is féidir barra cumhdaigh a phlandáil chun an ithir a chosaint sa gheimhreadh. Fástar barra glasa leasaithe chun iad a threabhadh isteach sa talamh le cur leis an ábhar orgánach san ithir. Tá sé tábhachtach aigéadacht ar leith na hithreach a choinneáil chun ithreacha difriúla a oiriúnú do bharra tromthoraidh. Is eol go maith anois go ndéanann truailliú don ithir damáiste d'fhás plandaí agus sláinte ainmhithe is daoine. Tarlaíonn sin de bharr comhábhair thocsaineacha, ceimiceáin, salainn, ábhair radaighníomhacha, nó gníomhaithe a chuireann tús le galair a theacht isteach san ithir trí fhuíoll tionsclaíoch nó lotnaidicídí. Le bainistiú cúramach na hithreach, is féidir go ndianscaoilfidh na tocsainí seo is go n-imeoidh siad as an ithir.
Bainne bó bleachtáin. Planda ilbhliantúil le cnota duilleog leathfhada, rud beag rocach is ea bainne bó bleachtáin. Dúchasach don Eoraip is an Áise. 1-30 bláth ar bharr comhghais chromtha, an chailís feadánach, na peitil buí le spotaí flannbhuí ag a mbun.
Bainne caoin. Planda den chineál "Euphorbia" is ea bainne caoin. Sú bán ann. Bhaintí feidhm as sa sean-am mar phurgóid chumasach. Baol ann go maróidh sé duine má thógtar an iomarca de.