Trelis/gawiki huggingface dataset:
Tyrannosaurus rex. An t-ainmhí feoiliteach tíre is mó riamh ar Domhan, dineasár a bhí i mbarr a réime sa tréimhse Chailceach, 140-65 milliún bliain ó shin. Timpeall 12 m ar fhad, blaosc ollmhór air, le gialla doimhne is fiacla cosúil le miodóga. A eireaball matánach trom. Mionghéaga tosaigh air, gan ach dhá mhéar orthu araon. Ghluaiseadh sé go mall, 4 km u ar a mhéid. Meastar gur chartóir é seachas sealgaire gníomhach.
Uaigheanna sloic. Dhá ghrúpa tuamaí ríoga a fuarthas ag ceann thiar dhaingean na cathrach i Mícéiné na Gréige, na príomhshamplaí fionnta i 1876 ag Heinrich Schliemann (1822-1890). 6 sheomra dronuilleogach, timpeall 4.5 m × 6.4 m, gearrtha as an gcarraig, le díonta adhmaid. Gach ceann acu le 2-5 adhlacadh mórthaibhseach ón 16ú céad RC, le maisc bháis óir, seodra, soithigh óil is airm. Cheap Schliemann gurbh iad uaigheanna Agaimeimneoin is Chlítiméastra as Íliad is Odaisé Hóiméir iad, ach níl aon bhunús leis sin.
Uaimh (foirgneamh). Cuid d'fhoirgneamh faoin bpríomhurlár, faoin talamh de ghnáth is ea an uaimh (nó lusca, "crypt" i mBéarla). Go minic, is cuid d'eaglais faoin talamh í, a chuimsíonn uaigheanna is taisí daonna (b'fhéidir taisí naomh agus mairtíreach agus leabhair naofa srl.).
Uainíocht barr. Córas feirmeoireachta ina bhfástar barra in uainíocht. Is iad na haidhmeanna atá léi ná lotnaidí is fiailí a smachtú agus torthúlacht na talún a chaomhnú. Mar shampla, san 18ú céad i Norfolk Shasana, bhíodh uainíocht dhocht 4 bliana á cleachtadh: glasra fréimhe, eorna, seamair, cruithneacht, glasra fréimhe arís, agus mar sin ar aghaidh. Le spraeanna nua-aoiseacha is leasuithe ceimiceacha, is féidir feirmeoireacht rathúil a dhéanamh gan uainíocht, ach is féidir go ndéanfar damáiste do struchtúr na hithreach. Baineann an chuid is mó d'fheirmeoirí feidhm as roinnt uainíochta.
Uasadh. Sa tsíciatracht, an próiseas síceolaíoch ina dtreoraítear fuinneamh is iompar do-ghlactha isteach i bpatrúin inghlactha iompair. Bíonn sochar leis seo, seachaint neamh-chomhfhiosach na himní a bhaineann le hiompar do-ghlactha is inghlactha. Sampla is ea fear óg le fuinneamh foghach a thógann páirt rathúil i spórt iomaíoch: bíonn glacadh leathan sóisialta lena éachtaí spóirt, agus seachnaíonn sé gníomhartha foghacha do-ghlactha.
Uathalú. Cliseadh is meath fíochán is ceall de bharr oibriú a n-einsímí féintuaslagtha (uathalaithe). Tarlaíonn sé tar éis d'orgánach bás a fháil, agus uaireanta i riochtaí paiteolaíocha cosúil le paincréitíteas i ndaoine.
Uathchóras na néaróg. Cuid den néarchóras a thugann seirbhís do na faireoga (mar shampla, na faireoga seileacha is allais), matán an chroí, agus an matán mín (mar atá i mballaí na bhfuileadán is an lamhnáin). Cuimsíonn sé grúpaí néarcheall taobh amuigh de lárchóras na néaróg, idir an córas sin is na spriocorgáin. Roinntear an t-uathchóras ina chóras simpiteach (S) atá dáilte ar fud na colainne ach ar na fuileadáin go príomha, agus ina chóras paraisimpiteach (P) atá dáilte ar an gcóras gastraistéigeach, an córas riospráide, an córas úirigéiniteach, is na súile. Nuair a bhíonn an dá fho-chóras seo, S is P, araon ceangailte le córas ar leith, is minic a bhíonn a n-iarmhairtí i gcoinne a chéile chun gur féidir cothromaíocht ilréimnithe a bheith i gceist. Mar shampla, méadaíonn gníomhaíocht S ráta buailte an chroí, ach moillíonn gníomhaíocht P an croí; bolgann S mac imrisc na súile, agus crapann P é. Den chuid is mó, ullmhaíonn fo-chóras S an cholainn i gcomhair gníomhaithe, agus feidhmíonn P chun fuinneamh a chaomhnú is scíth a ligean.
Uathfhócas. Fócasú ceamara go huathoibríoch i réigiún ar leith den radharc chun íomhá ghéar a fháil. Baintear feidhm as teicníochtaí éagsúla chuige seo. Mar shampla, tá córas fuaimraonaithe ann ina dtomhaistear an fad ama a thógann sé ar bhíog ultrafhuaime taisteal amach ón gceamara agus ar ais. I gceamara frithchaithimh aonlionsa, tarchuirtear léas cónach solais ón gceamara le ceann an chóin ar an radharc, agus dhá lionsa bheaga os comhair eagair luchtchúpláilte, gabhtar dhá íomhá cheann an chóin isteach san eagar. Ón difríocht pas idir an dá íomhá seo, tiomáineann mótar beag an príomhlionsa chun an fócasú a cheartú.
Uathghiniúint. Bealach anaithnid spontáineach a cheaptaí a bheith ann, roimh ré an mhicreascóip is na micribhitheolaíochta, a dtiocfadh larbhaí cuileog ar fheoil lofa nó beacáin is fungais eile chun cinn. Déanach sa 17ú céad thaispeáin Francesco Redi (1626-1694) go dtagann larbhaí cuileog ar an saol as uibheacha, bíodh is gur uibheacha bídeacha iad. Louis Pasteur (1822-1895) a thaispeáin nárbh ann don uathghiniúint maidir leis na fungais is na frídíní galair. Bhain sé feidhm as fleascán le muineál fada is cor i bhfoirm U ag barr an mhuiníl. Chuir sé tuaslagán saothrúcháin, arbh fhéidir fungais a fhás ann, sa bhfleascán seo, agus bhruith é le pé fungais a bhí ann a mharú is an tuaslagán a dhéanamh aimrid. D'fhág sé i leataobh é ansin, agus bealach ag an aer dul isteach sa bhfleascán gan a leithéid a bheith ag spóir fhrídíní na bhfungas, de bharr an choir sa mhuineál. Níor fhás aon fhungas sa tuaslagán. Ach tar éis do Pasteur an fleascán a chur ar a thaobh i dtreo is gur shnigh cuid den tuaslagán isteach sa chor i muineál an fhleascáin, mar a bhféadfadh spóir fungais a bheith, is an fleascán a fhágaint ina sheasamh arís, d'fhás fungais sa tuaslagán. Ní raibh na horgánaigh seo in ann teacht ar an saol ach ó orgánaigh eile, agus chuir sin críoch le coincheap na huathghiniúna.
Uathghireán. Aerárthach nach bhfuil na sciatháin fosaithe air, a fhaigheann ardú ó liáin chothrománacha nach bhfuil cumhacht tiomána acu ach a chuirtear ar siúl ag sá cothrománach chun tosaigh don aerárthach, soláthraithe ag inneall. Coitianta sna 1930idí, ach faoi seo is i gcomhair spóirt is caitheamh aimsire is mó a úsáidtear é.
Uathmheaisín bainc. Ainm oifigiúil ar na scipéid seirbhíse a chuirtear os comhair banc is i gcuid mhaith áiteanna eile chun gur féidir airgead a aistarraingt is seirbhísí bainc eile a fháil de lá is d'oíche. Bíonn sé ceangailte le ríomhaire an bhainc chun gur féidir leis an gcustaiméar a chuntas a mhonatóiriú go díreach lena chárta is a uimhir aitheantais phearsanta (PIN).
Uathoibreán. Is é is uathoibreán (nó uathoibrí) ann ná trealamh meicniúil a dhéanann aithris ar ghníomhaíochtaí créatúir bheo, duine nó ainmhí. Tógadh a leithéid sa sean-am agus an Mheánaois. Tháinig feabhas orthu nuair a feabhsaíodh oibrithe cloig go mór sa 17ú céad. Déantar cuid acu mar bhréagáin, cuid eile le haghaidh taighde nó rialú córas, nó chun ábhair bhaolacha a chianláimhseáil.
Uathoibriú. Próiseas teicniúil a rialú gan idirghabháil dhaonna chun cinntí a dhéanamh. Aisfhothaítear eolas ar thoradh oibríochta chun an chéad oibríocht eile a rialú. Córas mar seo is ea an téamh lárnach: is braiteoir an teirmeastat a chuireann eolas ar ais don téitheoir, a mhionathraíonn go huathoibríoch, ag lascadh is ag múchadh de réir mar is gá. Is uirlisí cumasacha uathoibrithe na ríomhairí a dhéanann rialú tapa ar chórais fhorleathana choimpléascacha a bheadh an-deacair am-íditheach do dhaoine. Sampla ríthábhachtach eile is ea an píolóta uathoibríoch ar eitleán, a thugann faoiseamh don phíolóta ar eitiltí idirilchríocha.
Uathoibriú oifige. Úsáid ríomhairí chun gnáthobair na hoifige a dhéanamh is ea uathoibriú oifige: ullmhú cáipéisí, bainistiú dialainne, bainistiú simplí comhad, is eile. Go minic bíonn na ríomhairí i ngrúpa oifigí ceangailte le chéile i líonra ceantair logánta, agus is féidir cáipéisí a roinnt go héasca is cruinnithe a eagrú. 
Is féidir an rud céanna a dhéanamh ar bhonn domhanda leis an Idirlíon.
Uathradagrafaíocht. Teicníocht chun ionaid adamh radaighníomhach i sampla a thaifeadadh. Cuirtear an sampla ar leathán eibleachta míne fótagrafaí. Cruthaíonn an radaíocht ón sampla íomhá fholaigh d'ionaid na bhfoinsí radaíochta. Léiríonn an eibleacht réalta toilleadh radaighníomhach an tsampla: mar shampla, dáileadh iseatóip radaighníomhaigh i bhfíochán bitheolaíoch.
Uathsóim. Crómasóim nach X-crómasóim ná Y-crómasóim (gnéaschrómasóim) iad. Cumadh an téarma i 1906 nuair nár tuigeadh ról an dá chrómasóm seo i gcinneadh gnéas duine. Ach tríd an scaradh seo a dhéanamh, réitíodh an bealach chun raon meicníochtaí a chabhraíonn i gcinneadh gnéas duine a anailísiú agus tuiscint orthu a chur chun cinn go mór.
U-bhád. Is gnáthainm ar fhomhuireán Gearmánach é U-bhád (nó U-fhomhuireán), giorrú ar "Unterseeboot". Bhí cabhlach cumasach fomhuireán ag an nGearmáin sa dá chogadh domhanda, agus is ar éigean nár bhuaigh a gcabhlach.
Ubhán. An chill aibí atáirgthe bhaineann in ainmhithe is plandaí. Sna hardainmhithe, is mó í ná an chill atáirgthe fhireann, an speirm, mar tá sí lán de bhia stóráilte, agus do-ghluaiste. Chun teacht le bheith aibí cilldeighleann an bhunchill, an t-ubhán, trí phróiseas a dtugtar "méóis" air. Scarann na díseanna crómasóm óna chéile agus cruthaítear dhá fho-chill, dhá ubh aibí, is leath na gcrómasóm i ngach ceann. Nuair a thoirchíonn an speirm an ubh seo, bíonn líon iomlánaithe na gcrómasóm san ubh, agus tosaíonn an ubh thoirchithe ag cilldeighilt trí phróiseas a dtugtar "miotóis" air. Sa chás seo atáirgtear na crómasóim go léir roimh an gcilldeighilt, ionas go mbíonn an líon iomlán díobh sa dá fho-chill. Ar an mbealach seo méadaíonn na cealla ina bhfíocháin. Tarlaíonn próisis den saghas céanna i bplandaí.
Ubhúlach. An ghnéaschill bhaineann i síolphlandaí a dhéanann an síol tar éis a thoirchithe. I ngimnispeirmeacha, luíonn an t-ubhóirín nochtaithe ar an gcón baineann. I bplandaí bláfara, bíonn sé clúdaithe san ubhagán.
Ubhthoradh. Planda tomach ilbhliantúil le bláthanna tonnadóirchruthacha vialaite agus caora móra inite, dúchasach do na trópaicí sa Domhan Úr. Cruthanna is dathanna éagsúla ar na torthaí, ach ubhchruthach corcra de ghnáth. Saothraítear go forleathan é mar ghlasra bliantúil i réigiúin mheasartha.
Ucailéile. Gléas ceoil téadach níos lú ná an giotár is ea ucailéile, le 4 théad caoláin nó níolóin a mhéaraítear le hingne nó barra na méar. Ó Haváí ar dtús. In úsáid ó am go chéile le tionlacan amhránaí i gceol coitianta.
Paolo Uccello. Péintéir a rugadh i bPratovecchio na hIodáile ab ea Paulo Uccello (Paulo di Dono) (1397-1475). 
Saol.
Ba iad na Medici na pátrúin ba fhlaithiúla agus ab aithnidiúla sa tréimhse seo, an 15ú haois, i bhFlórans. Chuidigh a bpátrúnacht le stádas ealaíontóra a ardú agus tháinig na mórealaíontóirí ar nós Uccello chun cinn faoina gcoimirce. 
Ealaín.
Rinneadh ealaín na peirspictíochta a fhorbairt le linn an Luath-Renaissance i bhFlórans agus ba é Uccello an chéad ealaíontóir a bhain feidhm as prionsabail na peirspictíochta ina phéintéireacht. Bhí gafa go mór leis an bpeirspictíocht mhatamaiticiúil san am, ach bhí an phointeáilteacht imithe chomh mór sin i bhfeidhm air agus go bhfuil uireasa mothúcháin agus brí le brath ar a shaothar.
"Scéal Naoi".
I bpictiúr cáiliúil dá chuid, "Storio di Noè" ("Scéal Naoi," 1447-1448), bhain Uccello feidhm as réamhghiorrú chun toradh dian réalaíoch a bhaint amach.
"Cath San Romano".
Tá cuma adhmadúil mharbhánta ar na capaill ina phictiúr, "Cath San Romano" (thíós) agus níl atmaisféar ar bith ann a bhainfeadh corraí as duine. Is léir ar an bhfíor réamhghiorraithe atá ina luí ar an talamh cén fhoirfeacht a d'fhéadfadh Paolo Uccello a bhaint amach. Ach níl aon chur le chéile idir gnéithe éagsúla an phictiúir, áfach.
Údarás Fuinnimh Inmharthana na hÉireann. Is éard atá i gceist le Údarás Fuinnimh Inmharthana na hÉireann, nó UFIE (Béarla: Sustainable Energy Authority of Ireland) ná údarás reachtúil náisiúnta fuinnimh. Tá an UFIE ag iarraidh struchtúir fuinnimh, teicneolaíochtaí is cleachtaí maidir le fuinneamh a athrú chun a bheith inmharthana. 
Tá iarrachtaí ar bun ag an UFIE úsáid fuinnimh a dhéanamh níos éifeachtaí, ag méadú úsáid foinsí fuinnimh nach bhfuil bunaithe ar charbón, ag spreagadh iarrachtaí cuimsitheacha chun na haidhmeanna seo a bhaint amach, agus ag soláthar deontas cuí ón rialtas is an tAontas Eorpach. 
Taighde.
De réir UIFE, bhí méadú 5.4% ar an méid leictreachais a caitheadh in Éirinn trí chéile sa bhliain 2021. Méadú 16%, ámh, a bhí i gceist idir 2015 agus 2021. Athrú ábhalmhór atá ann go deimhin nuair a chuirtear figiúirí ráithiúla na mblianta 2015 agus 2021 le hais a chéile.
Údarás Náisiúnta Caighdeán na hÉireann. Eagraíocht reachtúil ("NSAI" i mBéarla) le dualgais maidir le caighdeáin phróiseas, earraí, seirbhísí is eagraíochtaí in Éirinn. Soláthraíonn sé deimhniúcháin chaighdeáin a nglactar leo ar fud an Domhain, meabhrúcháin ar chaighdeáin, buntomhais chaighdeánacha, monatóireacht leanúnach ar chur i bhfeidhm na gcaighdeán, agus traenáil ar na hábhair seo do lucht gnó is tionsclaíochta.
Úilít. Aolchloch ina bhfuil úilití, gráinní cruinne déanta as cisil chomhlárnacha le snáithíní gathacha de charbónáit (cailcít nó aragónaít). Cruthaítear na húilití trí dheascadh is fás na gciseal leanúnach thart ar núicléis de ghráinní gainimh nó blúirí sliogáin agus iad ar ghrinneall te farraige éadoimhne.
Uiliteoir. Is éard is uiliteoir ann ná ainmhí nó duine a mbíonn feoil ainmhithe is ábhair phlandúla ina chothú. Is féidir go mbeidh sainfhiacla aige chun déileáil leis na bianna éagsúla. Tá an téarma seo i gcontrárthacht le feoiliteach don ainmhí (cosúil leis an leon) a itheann feoil amháin, féiriteach don ainmhí (cosúil leis an mbó) a itheann féar amháin, agus planditeach don ainmhí a itheann ábhair phlandúla amháin. Duine nach n-itheann feoil, tugtar "feoilséantóir" air.
Uillinn (matamaitic). Sa gheoiméadracht, an fhíor a dhéanann dhá líne dhíreacha a thagann le chéile ag pointe. Tomhaistear uillinneacha i rothluithe (go príomha in aghaidh an nóiméid nó an tsoicind nuair a bhíonn an luas uilleach i gceist), dronuillinneacha, céimeanna (°), raidiain (rad), nó graid. 1 rothlú = 4 dhronuillinn = 360° = 2 π rad = 400 grad.
Uillinn leadóige. Pian in aghaidh sheachtrach na huillinne mar thoradh ar thráma arís is arís eile, mar a fhéadfaidh tarlú agus duine ag imirt leadóige. Meastar go dtarlaíonn sí tar éis cuid mhaith strócanna beaga i matáin sa réigiún sin den ghéag.
Uimhir aitheantais phearsanta. Uimhir atá uathúil d'úsáideoir córas ríomhaireachta, dáilte air chun gur féidir leis a aitheantas a dhaingniú roimh chead a fháil an córas a úsáid. Is é "UAP" an gnáthgiorrúchán air i nGaeilge, "PIN" i mBéarla. Baintear feidhm as a leithéid i gcórais baincéireachta nua-aoiseacha inar féidir le húsáideoir airgead a aistarraingt ó uathmheaisíní bainc nuair a chuireann sé a chárta bainc is a PIN isteach ann.
Candamuimhir. Uimhir shimplí nó veicteoir a shainíonn staid chórais chandamaigh is na luachanna breathnaithe ar an gcóras sin. Bíonn na luachanna scoite de ghnáth. Uimhir chandamach shimplí is ea an lucht. Uimhir chandamach veicteoireach is ea an ghuairne. Rangaítear na cáithníní fo-adamhacha is na staideanna adamhacha de réir a n-uimhreacha candamacha.
An tEanáir. Is é an tEanáir nó Mí Eanáir an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. 
Tagann an t-ainm ón Laidin "Januarius" (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na Rómhánaigh). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na hEipeafáine (6 Eanáir) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an Triúr Saoithe: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.
14 Feabhra. Is é an 14 Feabhra an 45ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 320 lá fágtha sa bhliain nó 321 lá i mbliain bhisigh.
An Márta. Is é Márta nó Mí Mhárta an tríú mí den bhliain, agus lá is tríocha ann. Tagann an t-ainm ó "Martius", mí Rómhánach.
17 Márta. Is é an 17 Márta an 76ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 77ú lá i mbliain bhisigh. Tá 289 lá fágtha sa bhliain.
Amhrán na bhFiann. Is é Amhrán na bhFiann (Béarla: The Soldiers' Song) amhrán náisiúnta na hÉireann. Scríobh Peadar Ó Cearnaigh na liricí, agus chum Patrick Heaney an port. 
Ba i mBéarla a scríobhadh na liricí ar dtús, ach is é an leagan Gaeilge is gnách a chloisteáil inniu. Ní chantar ach an curfá de ghnáth agus is ar éigean go bhfuil an chuid eile den amhrán ar eolas ag duine ar bith. 
Tá blas láidir Ghaeilge na Mumhan ar na líricí, agus is minic nach féidir an fonn a choinneáil ach an t-amhrán a chanadh sa chanúint seo. Mar shampla, nuair a chantar "ar ardaibh sléibhe", is gá an "-bh-" san fhocal "sléibhe" a bhá go hiomlán, mar a dhéantar leis an -bh-/-mh- i nGaeilge na Mumhan ar lorg an ghuta fhada.
Liricí.
--Curfá
--Curfá
An tAibreán. Is é Aibreán nó Mí Aibreáin an ceathrú mí den bhliain.
An Meitheamh. Is é an Meitheamh nó Mí an Mheithimh an séú mí den bhliain.
De réir fhéilire na hÉireann, is é Meitheamh mí lár an tsamhraidh. Is iad na míonna is grianmhaire ná Bealtaine agus Meitheamh. Le linn na míonna seo, is é an mheántréimhse ghréine in aghaidh an lae ná idir 5 agus 6.5 uair i bhformhór na tíre. 
Sna tíortha eile, tosaíonn an samhradh ar na gcéad lá de mhí an Mheithimh agus leanann ar aghaidh go dtí deireadh mhí Lúnasa. Agus dar le Met Éireann, is sa samhradh a bhíonn na trí mhí is teo den bhliain. In Éirinn fiú, is iad Meitheamh, Iúil agus Lúnasa na míonna sin (ach tá níos mó báistí i mí Lúnasa go hiondúil).
An Bhealtaine. Is í Bealtaine nó Mí na Bealtaine an cúigiú mí den bhliain.
Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘solas geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘tine’.  Tá baint láidir idir an fhéile seo agus tinte i mbéaloideas na hÉireann. 
Nósanna.
Nuair a bhíonn duine a bhfuil Gaeilge aige/aici i bponc faoi rud éigin, is minic a déarfaidh sé/sí “tá mé idir dhá thine Bhealtaine faoi.” Go dtí céad bliain ó shin, bhíodh sé de nós ag daoine in áiteanna áirithe faoin tuath in Éirinn dhá thine mhóra a lasadh ar an lá seo agus na ba a thiomáint idir an dá thine seo lena gcosaint ar aicídí. De réir téacs ón deichiú haois darb ainm Sanas Chormaic, bhí nós ag na draoithe an rud céanna a dhéanamh le linn ré na bPágánach na céadta bliain roimhe sin.
Iúil. Is í Mí Iúil an seachtú mí den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar "July an Chabáiste" ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa.
Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach Iúl Caesar, a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In Éirinn is í seo an tríú mí den samhradh. 
Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag Stáit Aontaithe Mheiriceá a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag an bhFrainc, Lá an "Bastille". 
Cuireadh Cath na Bóinne ar an 12 Iúil 1690, nuair a rug an tÍsiltíreach Liam, a raibh coróin na Breataine bronnta air ag an bParlaimint, bua ar an Rí Séamus II, agus ceiliúrann an tOrd Oráisteach an lá sin gach bliain.
An Lúnasa. Is é Lúnasa, mí Lúnasa nó Lughnasadh an, t-ochtú mí den bhliain. Is é an 1 Lúnasa, Lá Lúnasa (nó Lughnasa) agus an chead lá den fhómhar, de réir Fhéilire na nGael. 
Lugh.
Ainmníodh mí Lúnasa as Lugh, nó Lú, duine de na déithe ba thábhachtaí a bhí ag na sean-Cheiltigh, ní amháin in Éirinn ach ar fud na hEorpa. 
Thug muintir na Breataine Bige Lleu Llaw Gyffes uirthi. Ainmníodh Léon na Spáinne as Lugh, chomh maith le Lyon na Fraince agus Londain fosta, síltear. 
Dar le Dáithí Ó hÓgáin, ina chiclipéid faoi bhéaloideas na hÉireann, ba as seanfhocal Ceilteach a chiallaigh mion (lugio) a tháinig an t-ainm Lugh. 
Ní nach ionadh mar sin gur thug sé a ainm don mhí is teo san fhéilire in Éirinn, Mí Lúnasa.  
Nósanna.
Féile a bhí ann le fáiltiú roimh fhás an arbhair agus roimh thús an fhómhair. Is minic a bhíodh daoine in Éirinn ag déanamh damhsaí agus tinte cnámha le Féile Lúnasa a cheiliúradh. Bhí cuid de na nósanna seo beo go fóill go dtí an fichiú haois. 
Chum Brian Friel, drámadóir clúiteach as Tír Eoghain, dráma darb ainm "Dancing at Lughnasa" a bhfuil a lán tagairtí ann do na traidisiúin seo.
Meán Fómhair. Is é Meán Fómhair nó Mí Mheán Fómhair an naoú mí den bhliain. Is í seo an dara mí den fhómhar nó "Meán".
Deireadh Fómhair. Is é Deireadh Fómhair nó Mí Dheireadh Fómhair an deichiú mí den bhliain agus is é ceann de na seacht mí atá 31 lá acu.
Tá Oíche Shamhna ar an 31 Deireadh Fómhair ann.
An tSamhain. Is í An tSamhain nó Mí na Samhna an t-aonú mí déag den bhliain. 
Is é Lá Samhna an chéad mhí den Geimhreadh in Éirinn.
Is é 1 Samhain Lá Samhna agus Lá Fhéile na Naomh Uile. Is í an tSamhain ainm d'fhéile Ceilteach freisin.
Tá eolas faoin bhféile ar 31 Deireadh Fómhair faoin alt Oíche Shamhna.
Mí na Nollag. Is í Nollaig nó Mí na Nollag an dara mí déag den bhliain sa bhFéilire Ghréagóra, le 31 lá inti. 
Tagann an t-ainm ón bhféile Chríostaí an Nollaig a thiteann ar an 25ú lá.
Eurodicautom. Is bunachar sonraí téarmaíochta an Aontais Eorpaigh (AE) é Eurodicautom. Tá comhéadain ann ar an Idirlíon atá ina bhealaí chuig an tseirbhís saor in aisce seo, agus leis an gcóras seo is féidir leis na húdaráis foclóir an AE a aistriú idir na teangacha oifigiúla.
Sa bhliain 2007, cuireadh InterActive Terminology for Europe (Gaeilge:"Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip"), nó IATE ar bun, in ionad Eurodicautom.
An Vicipéid. Is ciclipéid ar líne é an Vicipéid atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki.
Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir. Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá.
Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus Vicipéid an Bhéarla, Vicipéid na Fraincise agus Vicipéid na Gaeilge ina measc. 
Scríobhadh an chéad alt sa leagan Gaeilge i mí Eanáir 2004 agus faoi láthair tá alt ann.
Stair.
Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch "wiki" ("scioptha") agus ón bhfocal Béarla "encyclopedia" is ea "Wikipedia", agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000 mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta Nupedia. Tá an togra ar fad faoi stiúir an Wikimedia Foundation, eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis.
Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile (Wikibooks, Vicífhoclóir, srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin.
Eagraíocht.
Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an ábhar.
Conspóid.
Is minic a luaitear an Vicipéid sna meáin agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. 
Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa ban atá uirthi mar riarthóirí agus mar scríbhneoirí. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí eolaíochta agus teicneolaíochta. Tá sé áitithe mura bhfuil beathaisnéis fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. 
Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.
D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha.