Trelis/gawiki huggingface dataset:
Irving Langmuir. Ceimicí a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea Irving Langmuir (1881-1957). Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1932 as a shaothar ar cheimic mhóilíneach dromchlaí, saothar a tháinig le bheith tábhachtach san imdhíoneolaíocht. Cáiliúil freisin as a chuidiú le forbairt an fheadáin fholúsaigh don raidió, agus modhanna chun ceimiceáin a scaipeadh i bhfoirm púdair ar scamaill chun báisteach nó sneachta a ionduchtú.
Lann. Pláta beag cnámhach nó cranrach a fhoirmíonn clúdach na colainne ar éisc agus reiptílí. Na lanna a chlúdaíonn sciatháin chuid de na feithidí, is gruaigí modhnaithe cúitíneacha iad.
Lansa teirmeach. Gaireas gearrtha, cosúil le tóirse, chun cruach is cóimhiotail righne eile a ghearradh, a bhraitheann ar an bhfíoras gur féidir iarann a dhó in ocsaigin. Bíonn soc príomhúil ann chun scaird ocsaigine a sholáthar, agus soc tánaisteach chun aicéitiléin a sholáthar leis an miotal a réamhthéamh chuig teocht ag a ndófaidh sé sa sruth ocsaigine. Ina dhiaidh sin, is leor an sruth ocsaigine chun dó an mhiotail a choinneáil ar siúl.
Lapis lazuli. Cloch maisiúcháin dhúghorm, ar lasúirít (sileacáit sóidiam is alúmaim) í den chuid is mó, a fhaightear in aolchloch mheiteamorfaithe. Bhíodh sé ina fhoinse ábhar datha gorm (gormghlas, tráth), ach sintéisítear é sin anois.
Pierre Simon Laplace. Matamaiticeoir is réalteolaí a rugadh i mBeaumont-en-Auge na Fraince ab ea Pierre Simon Laplace (23 Márta 1749–5 Márta 1827). Leabhar suntasach amach is amach sa mhatamaitic fheidhmeach ab ea a "Mécanique céleste" (Meicnic Neamhaí, 1799-1825) in 5 imleabhar. Bhunaigh Laplace staidéar na meicnice clasaicí ar an gcalcalas in áit na céimseata mar a bhí sé mar nós ag na scoláirí roimhe sin. Bhí bua as an ngách aige ar an matamaitice agus Newton na Fraince a thugtar air dá bharr.
Laraing. An chuid den chonair riospráide i ndaoine idir an traicé thuas is an laraingeafaraing thíos is ea an laraing. Tá sí suite i lár an mhuiníl chun tosaigh. 
Tugtar "bosca an ghutha" uirthi freisin, mar is inti atá téada an ghutha atá freagrach as fuaim a ghiniúint. 
Creatlach loingeán atá inti, iad nasctha le chéile ag ballnaisc ach in ann bogadh i leith a chéile. Ceanglaíonn matáin í leis an gcnámh hiadach, agus mar sin gluaiseann sí suas nuair a shlogann duine siar. An cnap crua a ghobann amach i dtosach an mhuiníl, úll na scornaí, is cuid den loingeán tíoróideach é. 
Feidhmíonn an laraing mar chomhla chun bac a chur ar bhia is deoch dul isteach sna haerphasáistí faoina bun. Muna ndéantar é sin, tachtann duine agus díbrítear an t-ábhar. 
Ról aici i rialú dhíbirt an aeir as na scamhóga trí fhairsinge an ghlotais a athrú. Is cinnte go ndéanann sí airdí fuaimeanna a athrú trí fhad is teannas théada an ghutha a athrú. Bíonn an guth fireannach níos toille ná an guth baineannach de bhrí go mbíonn an laraing níos mó is na téada níos faide aige.
Laraingíteas. Athlasadh géar nó ainsealach na larainge, le hat théada an ghutha. Go minic, bíonn ionfhabhtú ag an am céanna áit éigin eile sa chonair riospráide, de shaghas gnáthshlaghsáin nó broincítis.
Larbha. Staid i bhforbairt ainmhí idir goradh agus baint amach na foirme fásta nó na haibíochta is ea larbha. Bíonn staideanna larbhacha de réir cineáil i ngrúpaí ainmhithe (mar shampla, an chruimh chabáiste larbhach i bhféileacáin). Go minic, ní bhíonn an ghnáthóg chéanna ag an larbha is an fhoirm fhásta. Feidhmíonn an staid larbhach mar staid scaipthe i dtimthriall beatha an ainmhí.
Lárionad Spáis John F. Kennedy. Ó na 1950idí, an príomhionad chun spásárthaigh NASA a lainseáil. Lonnaithe ar Oileán Merrit in aice le Rinn Canaveral i stát Florida.
Joseph Larmor. Fisicí a rugadh i mBéal Feirste ab ea Joseph Larmor (11 Iúil 1857 – 19 Bealtaine 1942). Ollamh le fisic i gColáiste na Banríona, Gaillimh, ansin ollamh le matamaitic in Ollscoil Cambridge. Rinne sé taighde ar theoiric an leictreamaighnéadais agus teoiric leictreonach damhna. 
D'fhoilsigh sé "Aether and Matter" (Éitear is Damhna, 1900). 
Bhí a chuid oibre bunaithe ar an bhfisic chlasaiceach, ach léirigh sé laigí is cúnguithe na fisice clasaicí, agus conas a chabhródh teoiricí na coibhneasachta is na meicnice candamaí leis na laigí sin a dheisiú is an teoiric a iomlánú.
D'éag Larmor in Ard Mhic Nasca, Contae an Dúin, ar 19 Bealtaine 1942, in a0is 84 bliain dó.
Lártheifneoir. Is é rud is lártheifneoir ann ná trealamh chun na comhábhair i meascán (solaid i leacht, nó leacht i leacht) a scaradh trí rothlú tapa, agus mar sin, trí fhórsa lártheifeach. Is féidir é a úsáid i dtionscail (mar shampla, i ndéirí chun an t-uachtar a scaradh ón mbainne, nó sa mhianadóireacht chun carraigeacha a scaradh ón mianra) agus i dtaighde eolaíoch (mar shampla, in ultralártheifneoir chun páirteagail ar mhéid macramhóilíní a scaradh ó chéile).
René Robert Cavelier La Salle. Taiscéalaí a rugadh i Rouen na Fraince ab ea René Robert Cavelier La Salle (21 Samhain 1643 - 19 Márta 1687). Chuir sé faoi i gCeanada i 1666, agus i 1682 thaistil síos aibhneacha Ohio is Mississippi don fharraige. Thug sé an t-ainm Louisiana (as Louis XIV na Fraince) ar an réigiún ag béal an Mississippi.
Réadlann Las Campanas. Réadlann réalteolaíoch ar Cerro Las Campanas na Sile. I measc na n-ionstraimí inti tá teileascóp scáthánach du Pont atá 2.5 m ar trastomhas, teileascóp scathánach Swope atá 1 m ar trastomhas, agus dhá theileascóp scáthánacha Magellan atá 6.5 m ar trastomhas, ceann amháin a críochnaíodh i 2000 is an ceann eile i 2002.
Lascaux. Pluais bheag phailéiliteach shármhaisithe ó timpeall 15,000 RC is ea Lascaux, agus é suite gar do Montignac in iardheisceart na Fraince. 
Tá cáil uirthi as an bpéintéireacht is an ghreanadóireacht nádúraíoch mhúrach d'ainmhithe: ba, tairbh, capaill, buabhaill, ibigh, muscdhaimh is reinfhianna. 
Tháinig daltaí scoile uirthi i 1940, agus osclaíodh don phobal í i 1947. Ach thosaigh athruithe sa taise ag bagairt ar na pictiúirí, agus dúnadh go buan í i 1963. Tógadh macasamhail di in aice láimhe, atá ina hionad cuairteoireachta ó 1984.
Lascghéagán. Is éard is lascghéagán (nó lascnaid) ann ná struchtúr, cosúil le lasc, a fhaightear ar chuid de na baictéir agus cuid mhaith orgánach le núicléas scoite a chuimsíonn an t-ábhar géiniteach. Feidhmíonn na lascnaidí chun an t-orgánach a thiomáint is a ghluaiseacht, ag rothlú i gcás na mbaictéar, ag guagaíl i gcás na gceall eile. Ar na horgánaigh dheireanacha seo, bíonn dhá shaghas lascnaide: cineál mín, cosúil le fuip, agus cineál atá cosúil le tinsil le sraitheanna gruaige ar a fhad.
Lascnaideach. Orgánach micreascópach aoncheallach a bhfuil 1, 2, 3, 4, nó níos mó lascnaidí, a úsáidtear chun snámh de ghnáth. Cuid mhaith díobh, is seadáin ar ainmhithe óstacha iad, ach maireann cuid eile i ngnáthóga uisciúla is domhanda.
Karl Spencer Lashley. Síceolaí a saolaíodh i nDavis, Virginia Thiar ab ea Karl Spencer Lashley (7 Meitheamh 1890-7 Lúnasa 1958). Rinne sé taighde suntasach chun láithreacha feidhmeanna ar leith san inchinn a aimsiú. Luaitear é mar athair na néaraisíceolaíochta.
La Tène. Ionad réamhstairiúil ar tír gar do Loch Neuchâtel san Eilvéis, mar ar thángthas ar an-chuid taiscí móideacha, arm maisithe, agus bróistí i dtochailtí ó 1858 ar aghaidh. Úsáidtear an téarma anois don iarannaois dhéanach san Eoraip, tréimhse i ndiaidh cultúr Hallstatt, timpeall 500 RC, gur tháinig na Rómhánaigh. Bhí dúnta ar bharra cnoc, forbairt sa trádáil is an chogaíocht, teacht chun cinn bailte is cathracha, agus stíl bheoga chuarlíneach ealaíne sainiúil don tréimhse.
Benjamin Henry Latrobe. Ailtire is innealtóir sibhialta a rugadh i bhFulneck Shasana, ach a d'imigh do na Stáit Aontaithe i 1795 ab ea Benjamin Henry Latrobe (1 Bealtaine 1764 – 3 Meán Fómhair 1820). Thug sé stíl na hAthbheochana Gréagaí isteach ansin. Ina shuirbhéir ar fhoirgnimh phoiblí i Washington, DC (1803-1817). Dhear is thóg sé a shárshaothar, Baisleac Dheastógáil na Maighdine Muire i mBaltimore, Maryland, ó 1805. Fuair sé bás i New Orleans, Louisiana.
Max von Laue. Fisicí Gearmánach ab ea Max Theodor Felix von Laue (9 Deireadh Fómhair 1879 – 24 Aibreán 1960). Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1914 as a thaighde ar dhíraonadh X-ghathanna le criostail agus, leis sin, tomhas tonnfhaid X-ghathanna.
Robert Betts Laughlin. Fisiceoir a rugadh i Vesalia, California is ea Robert Betts Laughlin (1950-). Le Horst Störmer is Daniel Tsui, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1998 as foirm nua leachta candamaí le saghas nua cuasacháithníní, cumtha as leictreoin is guairneáin mhicreascópacha mhaighnéadacha, agus róil aici in iarmhairt chodánach Hall, héiliam leachtach, agus forsheoltóirí.
Paul Lauterbur. Ceimicí a rugadh i Sydney, Ohio, ab ea Paul Christian Lauterbur (6 Bealtaine 1929 – 27 Márta 2007). Ba de shliocht Lucsamburgach é. Agus é ag déanamh taighde ar athshondas núicléach maighnéadach (NMR) chun ceimiceáin a anailísiú, thaispeáin sé conas íomhánna déthoiseacha tomagrafaíocha a chruthú leis. I 2003 roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Peter Mansfield as a thaighde i saothrú íomháú athshondais (núicléach) mhaighnéadaigh (MRI). In Urbana, Illinois, a shíothlaigh sé.
Charles Louis Alphonse Laveran. Lia Francach ab ea Charles Louis Alphonse Laveran (18 Meitheamh 1845 - 18 Bealtaine 1922). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1907 as a thaighde ar conas a chuireann prótasóin tús le galair. D'aimsigh sé cúis na maláire i 1880.
John Bennet Lawes. Talmhaí Sasanach ab ea John Bennet Lawes (28 Nollaig 1814 - 31 Lúnasa 1900). Bhunaigh sé stáisiún turgnamhach i Rothamstead, áit ar fhorbair sé an fhorfosfáit mar leasú talún. Ba thús é seo le tionscal an leasaithe cheimicigh.
Ernest Lawrence. Fisicí a rugadh i gCanton, Dakota Theas ab ea Ernest Orlando Lawrence (8 Lúnasa 1901 - 27 Lúnasa 1958). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1939 as fionnadh an chiogleatróin chun cáithníní ardfhuinnimh a chruthú, agus taighde ar struchtúr an adaimh is dúile saorga radaighníomhacha.
L-DOPA. Clé-dopa, C9H11NO4, déhiodrocsaifeiniolalainín, díorthach catacóil ó phlandaí, atá in ann coimpléisc láidre a dhéanamh le miotail. Úsáidtear é i gcóireáil ar dhaoine le galar Parkinson, agus laghdaíonn sé na siomptóim i 65% de na cásanna. Tuairiscíodh go luath tar éis a thabhairt isteach sna 1970idí gur fheabhsaigh sé an libídeo fireann i mionlach na n-othar, ach meastar nár de bharr an druga ach de bharr an fheabhsaithe sna hothair é sin, agus is cinnte go bhfuil sé neamhéifeachtach mar afraidíseach.
Leá iomlán. Eachtra thubaisteach in imoibreoir núicléach. Má chailltear rialú ar fhuascailt an fhuinnimh theirmigh, méadaíonn teocht an chroíleacáin go leánn na slata breosla. Is féidir go sceithfear ábhair an-bhaolacha radaighníomhacha amach sa chomhshaol, agus é sin go pléascach.
Leá na n-oighearchaidhpeanna. Tuigtear anois ó na pictiúir a fhaightear ó shatailítí go bhfuil laghdú leanúnach suntasach i bhfairsinge an oighir ag na Moil Thuaidh is Theas ó na 1970idí anuas. Is léiriú é ar fhorthéamh an Domhain, de bharr athruithe san iarmhairt cheaptha teasa san atmaisféar. Tá a fhios go dtarlaíonn a leithéid ag deireadh oighearaoise, ach ba chóir go mbeimis ag súil le tús oighearaoise nua amach anseo. Mar sin, is mór an spéis sa bhfeiniméan leáite seo mar go mb'fhéidir gur tuar é go bhfuil athruithe dochúlaithe aeráide ag tarlú. Tá 90% den oighear seo in Antartaice, agus mórchuid an fhuílligh ag an Mol Thuaidh. Tá an chuid eile ar shléibhte arda ar fud an Domhain. Sa tréimhse idiroighreach is déanaí, timpeall 125,000 bliain ó shin, tharla an oiread sin leáite do na hoighearchaidhpeanna uile gur ardaíodh leibhéal na farraige 10 m. Má leanann an forthéamh agus an leá atá ar siúl anois, meastar go n-ardóidh meánleibhéal na farraige suas le méadar sa 21ú céad, rud a bheidh tubaisteach do chóstaí ísle ar fud an Domhain, cuid acu plódaithe le daoine. Má leánn agus imíonn an taisce oighir ar na sléibhte arda, beidh sé sin tubaisteach do chuid mhaith aibhneacha móra, agus na mílte milliún daoine a bhraitheann go huile orthu.
Leabhar cógaisíochta. Leabhar caighdeánach i gcomhair drugaí, ag tabhairt comhairle ar ionannas, íonacht, agus aithint na ndrugaí. In an-chuid tíortha bíonn leabhar oifigiúil cógaisíochta, agus is gá go ngéillfidh gach druga a chuirfidh dochtúir ar oideas do chaighdeáin an leabhair sin.
Leabharcheangal. Is éard is leabharcheangal ann ná teicníochtaí chun bileoga a cheangal ar feadh imill amháin agus cás a chur orthu chun leabhar nó coidéacs a tháirgeadh. 
Roimh an 19ú céad, is de láimh a dhéantaí leabharcheangal, agus maireann an cheird i dtáirgeadh cóipeanna singile is eagrán daorluachach. Fuaitear bileoga aonair nó teascáin fhillte leathanach le snáithe timpeall ar chordaí a cheanglaítear le boird an chlúdaigh. Clúdaítear na boird is an droim le leathar nó éadach, agus stampáiltear teideal is eolas eile ar an droim is an clúdach tosaigh. 
Sna próisis nua-aoiseacha, déantar gach ceann de na céimeanna seo go huathoibríoch. Ní bhaintear feidhm as na cordaí mar chuid den droim, agus den chuid is mó baintear feidhm as greamacháin in ionad snáithe. I gceangal leabhair faoi chlúdach bog, greamaítear boird éadroma timpeall ar an leabhar, atá ceangailte le greamachán cheana féin.
Leabharlann Chathair Alastair. An leabharlann is mó anallód. I 332 RC chinn Alastar Mór a phríomhchathair a thógáil. Lean Tolamaes I é, agus thóg an chéad ollscoil bhuan inti, le Leabharlann Chathair Alastair ag a croílár. Bhí 700,000 leabhar inti faoi dheireadh, agus matamaitic, réalteolaíocht, eolaíocht, is teicneolaíocht suntasach ann. I 47 AD chuir Iúl Caesar an Leabharlann trí thine mar chuid dá chogadh ionraithe le Cléópatra. Níos déanaí, ghoid Marcas Antaine leabharlann Phéargamas in iarthuaisceart na hÁise Bige chun Leabharlann Chathair Alastair a atógáil. I 389 d'ordaigh impire Críostúil an oirthir, Teodaisias, rudaí págánacha a scrios: rinneadh amhlaidh ar chuid mhór den leabharlann, agus dhúnmharaigh an slua na scoláirí págánacha istigh inti. Tógadh an beagán leabhar a sábháileadh go Cathair Chonstaintín. I 642 ghabh na hIoslamaigh an chathair sin, agus chríochnaigh scrios na seanleabhar seachas beagán díobh, 6 imleabhar d'Arithmetica (Uimhríocht) le Diafanas ina measc. Osclaíodh leabharlann nua i 2002 a tógadh ar láthair phalás Chléopatra, agus aidhm ag na húdaráis 5-8 milliún leabhar a bheith inti faoi 2020.
Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta. Córas uimhreacha 10 ndigit a dháiltear ar leabhair nuair a fhoilsítear iad ("ISBN" i mBéarla) is ea Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta. Glacadh go hidirnáisiúnta leis i 1971, agus simplíonn sé ionannú is ordú leabhar mar go mbíonn a uimhir féin clóbhuailte taobh thiar de leathanach an teidil is ar an gclúdach cúil. Ó 2007 méadaíodh fad na huimhreach go dtí 13 digit, córas atá in úsáid ag Leabharlann na Breataine is Leabharlann na Comhdhála sna Stáit Aontaithe, taobh leis an uimhir choibhéiseach 10 ndigit ó 2004 ar aghaidh. 
Stair.
Sa bhliain 1965 nó 1966, tháinig aitheantóir trádála leabhar ar an saol, cód ar ar tugadh Uimhriú Leabhar Chaighdeánach. Gordon Foster, Ollamh Gradaim le Staitistic ag Coláiste na Tríonóide, a chruthaigh an córas seo do WHSmith, díoltóirí leabhar, agus gnólachtaí eile. Bhí an córas seo aige bunaithe ar 9 ndigit. Ach David Whitaker ("Athair an ISBN") agus Emery Koltay (stiúrthóir Bowker, an ghníomhaíocht Mheiriceánach ISBN) a chruthaigh an leagan de ar a dtugtar ISBN, é sin sa bhliain 1967.
Leacht. Is foirm dhlúth damhna atá i gceist le leacht atá in ann sreabhadh ach nach bhfuil in ann fórsaí rothlaithe a tharchur. Bíonn an dlús céatadán beag níos lú ná dlús an tsolaid chomhfhreagraigh. Bíonn sí beagnach do-chomhbhrúite. Bíonn na hadaimh inti ag síorathrú ionad ar mhodh randamach. Ní bhíonn aon ord meánraonach ná fadraonach sna hadaimh, ní hionann is an-chuid solad, ach roinnt oird ghearr-raonaigh. Maidir le struchtúr, bíonn leachtanna an-slaodacha cosúil le solaid dhímhorfacha.
Leachtchriostail. Ábhair orgánacha a bhíonn criostalta sa staid sholadach, páirtchriostalta (an staid leachtchriostalta) nuair a leáitear iad, agus ina bhfíorleachtanna nuair a théitear a thuilleadh iad. Bíonn tréithe treócha ag leachtchriostail, agus mar sin bíonn siad dé-athraonach. Is féidir a dtrédhearcacht optúil a laghdú trí réimsí leictreacha a chur i bhfeidhm orthu, agus saothraítear iad i dtaispeáint uaireadóirí, áiritheoirí, agus feistí leictreonacha eile, teilifíseáin ina measc.
Leadán. Planda mór docht colgach ilbhliantúil a fhásann go dtí 2 m. Dúchasach don Eoraip is an Mheánmhuir. A ghas ar uillinn. Na duilleoga i gcnota, leathfhada nó éilipseach, a fhaigheann bás tar éis bliana. Na duilleoga ar an ngas caol, ina bpéirí, cónasctha ag a mbun chun cupáin lán d'uisce a dhéanamh. Na bláthanna an-bheag, bán nó liathchorcra, i gcinn ar mhéid is cruth uibhe, agus iad timpeallaithe le brachtanna cuaracha deilgneacha. Bíonn brachtanna righne ar chinn an leadáin shaothraithe, leadán Fuller, agus úsáidtear iad chun an bruth a thógáil ar éadaí. Bheadh na brachtanna ar an leadán fiáin rósholúbtha chuige sin.
Leadhbóg. Leathóg choitianta Eorpach a fhaightear i bhfarraige thanaí gar don chladach ón Iorua go dtí an Mheánmhuir, ag treá isteach sna haibhneacha úra ó thuaidh. An chuid uachtarach den cholainn liathdhonn le paistí dorcha is flannbhuí, an taobh íochtarach bán. Suas le 50 cm ar fhad. Tábhachtach in áiteanna mar bhia-iasc.
Leaic. Úscadh roisíneach ó choirp feithidí lannacha baineanna a úsáidtear chun seileaic a ullmhú. Cothaíonn na feithidí iad féin le súlach crann. Ní mór an t-úscadh amh a íonú agus an dath dearg a bhaint as chun seileaic a tháirgeadh.
Leaisteachas. Sa bhfisic, airí i solaid go bhfilleann ábhar faoi strus go dtí a bhunmhéid is a bhunchruth nuair a laghdaítear an strus go dtí nialas. De ghnáth, comhfhreagraíonn sé do chomhréireacht dhíreach idir strus is straidhn. I mbarra miotail, mar shampla, suas go dtí straidhn timpeall 1% ar a laghad, nuair a dhúblaítear an fórsa teannais ar fhad an bharra, dúblaítear síneadh an bharra. Nuair a bhaintear an fórsa teannais chun siúil (= 0), laghdaítear an síneadh go dtí 0.
Leaistiméirí. Ábhair, sintéisithe go saorga de ghnáth, le hairíonna leaisteacha. Samplaí is ea rubar nádúrtha is poilisipréin.
Leaithín. Tom cranda dreaptha síorghlas, 8 cm ar airde, dúchasach do réigiúin Artacha is sléibhte arda is ea leaithín. Na duilleoga ubhchruthach le fiacla cruinne. 7-10 bpeiteal ar na bláthanna, bán héileatrópach. Cleite clúmhach ar na torthaí. Feidhmíonn na bláthanna mar scátháin pharabóileacha chun an teocht ag a lár a ardú roinnt mhaith céimeanna os cionn na teochta timpeallaí, rud a aomann feithidí pailnithe is a ligeann dóibh a bheith níos gníomhaí sa teas.
Louis Leakey. Antraipeolaí Briotanach a saolaíodh i gKabete sa Chéinia ab ea Louis Seymour Bazett Leakey (7 Lúnasa 1903 – 1 Deireadh Fómhair 1972). Ag obair lena bhean chéile Mary Leakey (née Nicol, 1913-1996), thochail sé i Mám Alduvai sa Tansáin agus tháinig ar iontaisí "Homo habilis", duine réamhstairiúil: blaosc i 1959, agus iontaisí suntasacha eile i 1964 is 1967. Rinne a mhac Richard Leakey (1944-2021) tuilleadh fionnachtana tábhachtacha sa réigiún.
Léamar.  
Príomhach bunúsach ó Mhadagascar, le súile móra is soc gobach. Ní fhaightear iad ach i Madagascar. Eireaball fada ag an gcuid is mó de na saghsanna. 27 speiceas, i 3 chlann: na léamair, na habhacléamair, agus na léamair léimneacha.
Leamhan céarach. Leamhan beag a itheann céir is cíor meala na mbeach. Líonann sé na tolláin sa choirceog le síoda.
Leamhan coidlín. Leamhan beag neamhlonrach a bheireann uibheacha ar úlla is torthaí eile is ea an leamhan coidlín ("Cydia pomonella"). Itheann na cruimheanna an taobh istigh de na torthaí roimh theacht amach le pupú i gcocún síoda. Is lotnaidí suntasacha ar úlla saothraithe iad.
Leamhan dosóige. Leamhan meánach, nach mbíonn próboscas aige de ghnáth. Na sciatháin bán, le dathanna dorcha. Na cruimheanna gruagach gealdaite. Ribí gruaige fite i mballaí an chocún criosaláide.
Leamhan éadaigh. Leamhan beag liathdhonn. Itheann na larbhaí ábhar orgánach triomaithe, olann is fionnadh ina measc. Is féidir leis a bheith ina lotnaid tí.
Leamhan geoiméadair. Leamhan beag nó meánach, go minic le sciatháin mhóra, daite go haisteach. Cuma ar na cruimheanna mar a bheadh craobhóga iontu, agus tugtar "lúbairí" orthu as a modh gluaiseachta, ag déanamh lúb mór leis an gcolainn, ag dul ar aghaidh leis na cosa tosaigh ar dtús agus ansin na cosa cúil. Timpeall 20,000 speiceas ann, ina measc lotnaidí suntasacha, an fhoich, an phéist orlaigh, agus leamhan an gheimhridh san áireamh.
Leamhan léireiteach. Leamhan beag a bhfuil na lanna ar iarraidh ó chuid mhaith de na sciatháin, ionas go mbíonn réigiúin thrédhearcacha orthu. Aithriseoir ar bheacha agus foichí. Eitlíonn sé sa lá le heitilt thapa. Go minic, tochlaíonn na larbhaí i ngais plandaí.
Leamhan puisíneach. Leamhan suntasach le sciatháin thosaigh bhána agus marcanna dubha i bhfiarlán orthu is ea an leamhan puisíneach. Na sciatháin chúil bán ar an bhfireannach, liath ar an mbaineannach. An chruimh glas, le ceann scothdhearg. Faightear ar shaileach agus poibleog é.
Leamhan tíograch. Is leamhan daite meánach é an leamhan tíograch ("Arctiinae"). Na larbhaí cruimheacha gruagach de ghnáth. Is féidir leis a bheith ina lotnaid shuntasach, ag déanamh damáiste d'fhásra crann. Déanann cuid mhaith díobh fuaim le horgán creathach ar thaobh na colainne.
Toirchiú in vitro. Is éard is toirchiú in vitro (TIV) ann ná próiseas toirchithe ina gcomhcheanglaítear ubh le speirm in vitro (" i ngloine "). Is éard atá i gceist leis an bpróiseas ná monatóireacht agus spreagadh a dhéanamh ar phróiseas ubhsceite mná, ubhán nó ubháin (ubh nó uibheacha) a bhaint as a hubhagáin agus ligint do speirm iad a leasú i meán saothrúcháin i saotharlann. Tar éis don ubh leasaithe (siogót) dul faoi saothrúchán ar feadh 2 -6 lá, aistrítear é le cataitéar isteach san útaras, le rún toircheas rathúil a bhunú.
Próiseas.
Is cineál theicneolaíocht atáirgthe chuidithe é TIV a úsáidtear le haghaidh cóireála neamhthorthúlachta agus máthairionadaíochta le linn toirchis. D'fhéadfadh ubh toirchithe ó dheontóir ionchlannú a dhéanamh i útaras na máthar ionad, agus níl baint ghéinmhodhnaithe ag an leanbh a eascraíonn as sin leis an uterus ionaid.
Céimeanna.
Tá roinnt tíortha tar éis infhaighteacht cóireála TVF a thoirmeasc nó a rialáil ar shlí eile, rud is cúis le turasóireacht thorthúlachta. I measc na srianta ar infhaighteacht TIV tá costais agus aois, chun go mbeidh bean in ann toircheas sláintiúil a iompar go dtí aibíocht.
Stair.
Rugadh an chéad leanbh triaileadáin, Louise Brown, ar an 25 Iúil 1978, tar éis dá máthair cóireáil TIV a fháil. Saolaíodh an leanbh trí ghearradh Caesarach. Rugadh Brown mar thoradh ar thimthriall nádúrtha TIV, gan aon spreagadh. san Ospidéal Oldham (Ospís an Dr Kershaw anois) i Royton, Oldham, Sasana agus Dr Patrick Steptoe agus John Webster i mbun .
Bronnadh Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis ar Robert G. Edwards sa bhliain 2010. Rinne an fiseolaí an chóireáil a chomhfhorbairt in éineacht le Patrick Steptoe agus an sutheolaí Jean Purdy ach ní raibh an dá cheann acu incháilithe lena mbreithniú mar go bhfuair siad bás agus ní bhronntar an Duais Nobel tar éis bháis.
Ar 28 Márta 1984, rugadh Zoe Leyland, leanbh triaileadáin, i Melbourne san Astráil…an chéad bhreith riamh ó thoirchiú In-vitro … agus suth reoite, a bhuí leis an teicneolaíocht nua-aimseartha ag an am, crió-chaomhnú agus nítrigin leachtach (tharla breith Louise Brown gan crió-chaomhnú).
Leann. Deoch alcólach a dhéantar as eorna bhraichte (is é sin, bogtha in uisce is ligthe chun ginidiú) i ngrúdlann. Deoch an-choitianta roimh theacht na leannlusanna mar oibreán blastachta, rud a chruthaigh beoir. Úsáidtear an téarma leann fós maidir le beoir atá blasta le leannlusanna, agus úsáidtear ‘beoir’ go hidirnáisiúnta mar théarma ginearálta chun leann, beoir, lágar, is leann dubh a chuimsiú.
Leann piorra. Deoch alcólach a dhéantar ó phiorraí coipthe is ea leann piorra. Bíonn leibhéal ard tainnine i bpiorraí géara, ionas nach mbíonn siad oiriúnach le n-ithe ach bíonn siad oiriúnach chun leann a dhéanamh. Deoch choitianta i Sasana atá ann.