Trelis/gawiki huggingface dataset:
Kamianets-Podilskyi. Cathair in iardheisceart na hÚcráine ar abhainn an Smotrych is ea Kamianets-Podilskyi. Luaitear an baile sa stair don chéad uair sa bhliain 1062 ach ceaptar go raibh baile ann le tamall roimhe sin. Scrios na Mongóil an chathair sa bhliain 1241. Bhí sé faoi smacht na bPolannach ó 1352 go 1672 agus faoi na hOtamánaigh ina dhiaidh sin go dtí 1699. D'fhan sé faoi smacht na Rúiseach idir impireacht na sár agus an Aontas Sóivéideach go dtí 1990, bliain ar bhain na hÚcránaigh a neamhspleáchas amach. Is é ionad riaracháin Raion Kamianets-Podilskyi é.
Másailéam. Foirgneamh atá ina thuama agus ina leacht is ea másailéam.
Roithlín.  
Is éard is roithlín ann ná roth beag ar sclóin, socraithe faoi phíosa troscáin, meaisín, srl., a fhágann gur féidir an troscán srl. a bhogadh.
Breaker Morant. Oifigeach san arm Briotanach ba ea Leifteanaint Harry "Breaker" Morant (9 Nollaig 1864 – 27 Feabhra 1902).
Cuireadh é chun báis le scuad lámhaigh tar éis d'armchúirt é a chiontú i bpríosúnaigh a dhúnmharú le linn Dara Cogadh na mBórach (cuireadh a comrádaí, Peter Handcock, chun báis chomh maith). D'admhaigh Morant gur dhúnmharfóir é agus ní raibh éinne in amhras gur mharaigh Morant daoine gan chosaint, idir phríosúnaigh agus sibhialtaigh, le tréan díoltais. 
É sin ráite, tá an cás conspóideach fós. sa chéad dul síos, bhí sáruithe nósanna imeachta ann sna trialacha. Níos tábhachtaí, meastar go ndearnadh ceap milleáin de, mar gheall ar pholasaí a tháinig ó leibhéal ní b'airde a chur i bhfeidhm.
Mhaígh Morant agus Handcock gur 
Cúisíodh beirt eile, An Mhaoir Robert Lenehan (Roibeard Uí Léanacháin) agus An Chaptaein Alfred Taylor (a rugadh i mBaile Átha Cliath). Bhí na hionchúisitheoirí míleata ag díriú go príomha orthu, mar na tionscnóirí a bhí taobh thiar de na cionta. Ach níor thoiligh Morant nó Handcock tiontú i d'fhinné ar son an Rí in aghaidh Lenehan agus Taylor agus fuarthas iad araon neamhchiontach.
8ú leasú ar an mBunreacht.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-02-27T21:29:48Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;TGcoa&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Ag athdhíriú go An tOchtú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann&lt;/comment&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Belfast (scannán). Scannán de chuid Tuaisceart na hÉireann is ea Belfast (Gaeilge: Béal Feirste) ón bhliain 2021.
W. E. B. Du Bois. Gníomhaí ar son chearta sibhialta, socheolaí agus staraí ab ea William Edward Burghardt Du Bois, nó W. E. B. Du Bois go hiondúil (23 Feabhra 1868 – 27 Lúnasa 1963).
Bhronn Ollscoil Harvard céim dochtúireachta ar W. E. B. Du Bois sa bhliain 1895, an chéad uair riamh a bronnadh Ph.D. ar dhuine gorm in Harvard.
Breyten Breytenbach. Scríbhneoir, file agus ealaíontóir ón Afraic Theas é Breyten Breytenbach, a rugadh in Bonnievale, Cúige na Rinne, ar an 16 Meán Fómhair 1937. Bhí sé ag cur in aghaidh na hapairtéide, agus chaith sé na blianta fada i dtóin príosúin san Afraic Theas. Scríobhann sé sa dá theanga, idir Afracáinis agus Bhéarla. Bhí sé ar díbirt sa Fhrainc agus bhain sé amach dintiúirí an tsaoránaigh Fhrancaigh.
Príomhroinn Indiach. Sraithchomórtas cruicéid na bhfear gairmiúil is ea Príomhroinn Indiach (Béarla: "Indian Premier League - IPL") ina mbíonn deich bhfoireann as deich gcathracha Indiacha san iomaíocht. Bhunaigh an Bord Rialaithe um Cruicéid san India (Béarla: "Board of Control for Cricket in India -" BCCI) an tsraith sa bhliain 2007.
Is é an IPL an léig cruicéad is mó ar domhan agus in 2014 bhí sé sa séú háit le meántinreamh i measc na sraithe spóirt ar fad. In 2010, ba é an IPL an chéad imeacht spóirt ar domhan a craoladh beo ar YouTube. Ba é luach branda an IPL in 2019 ná US$6.3 billiún.
Tá ceithre shéasúr déag de chomórtas an IPL caite. Is iad na sealbhóirí teidil IPL reatha ná na Chennai Super Kings, a bhuaigh séasúr 2021.
Lá an Neamh-Leithcheala. Céiliúrtar Lá an Neamh-Leithcheala ar 1 Márta gach bliain. Chuir na Náisiún Aontaithe tús leis sa bhliain 2014. Lá bliantúil a bhfuil mar aidhm aige an comhionannas i láthair an dlí agus ó thaobh na praiticiúlachta de a chur chun cinn ar fud an domhain, go mór mór maidir le daoine a bhfuil VEID/SEIF orthu.
An Ghluaiseacht Neamhailínithe. Is éard atá sa Ghluaiseacht Neamhailínithe, nó "Gluaiseacht na dTíortha Neamhailínithe", ná fóram 120 ballstát nach bhfuil i gcomhghuaillíocht fhoirmeálta ar bith - is é sin nach bhfuil ina mballstáit d'aon chomhghuaillíocht mhíleata. Is í an dara heagraíoht idirnáisiúnta is mó, i ndiaidh na Náisiún Aontaithe. Tíortha i mbéal a bhforbartha, nó tíortha tearcfhorbartha fiú, atá iontu go bunúsach.
Tháinig gluaiseacht na dtíortha neamhailínithe ar an bhfód i ré an Chogaidh Fhuair, nuair a rinne tíortha áirithe iarracht gan dul leis an deighilt dhomhanda idir comhghuaillithe na Stát Aontaithe (Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Theas) agus comhghuaillithe an Aontais Shóivéadaigh (Conradh Vársá). Socraíodh prionsabail na gluaiseachta i gComhdháil Bandung sa bhliain 1955 agus bunaíodh an ghluaiseacht go foirmeálta i mBéalgrád sa bhliain 1961. Ba iad Príomh-Aire na hIndia Jawaharlal Nehru, Uachtarán na hIúgslaive Josip Broz Tito, Uachtarán na hÉigipte Gamal Abd al Nasir, Uachtarán Ghána Kwame Nkrumah, agus Uachtarán na hIndinéise Sukarno tionscnóirí na Gluaiseachta. Níor tosaíodh ag baint úsáide as an téarma "An Ghluaiseacht Neamhailínithe" ach i gcúigiú comhdháil na gluaiseachta, sa bhliain 1976.
Ba é Fidel Castro a chuir i bhfoclaibh cuspóir na heagraíochta i bhForógra Havana sa bhliain 1979 mar seo: "cinntiú an neamhspleáchais náisiúnta, an fhlaithis, na sláine críche agus na slánála do na tíortha neamhailínithe" agus iad "ag streachailt leo in aghaidh an impiriúlachais, an choilíneachais, an nua-choilíneachais, an chiníochais agus gach cineál ionsaí ón gcoigríoch, forghabhála, forlámhais, trasnaíochta nó mórcheannais agus in aghaidh an chineál polaitíochta atá bunaithe ar cheannas na mórchumhachtaí agus ar na blocanna." Tá beagnach dhá dtrian de bhallstáit na Náisiún Aontaithe ina mballstáit den Ghluaiseacht Neamhailínithe, agus tá 55 % de dhaonra an Domhain ina gcónaí sna tíortha seo. Tíortha de chuid an Tríú Domhan an chuid is mó de na tíortha neamhailínithe, cé go bhfuil náisiúin áirithe lánfhorbartha ann chomh maith.
Cé go raibh cuid nár bheag de na tíortha neamhailínithe sách cairdiúil leis an tSín nó an tAontas Sóivéadach i mblianta an Chogaidh Fhuair, agus coimhlintí áirithe taobh istigh den Ghluaiseacht dá réir, tháinig an Ghluaiseacht slán as an gCogadh Fuar. Sna blianta i ndiaidh dheireadh an Chogaidh Fhuair dhírigh an ghluaiseacht ar chomhoibriú iltaobhach a fhorbairt agus aontas na náisiún i mbéal a bhforbartha a chur chun dinn, go háirithe idir na tíortha arb iad an Deisceart Domhanda iad.
An Mháirt Mhór. Reáchtálann na toghcháin tosaigh is mó, do thoghchán na huachtaránachta i Stáit Aontaithe Mheiriceá, ar An Mháirt Mhór nó Super Tuesday.
Tá tábhacht ar leith ag baint leis An Mháirt Mhór agus réamhthoghcháin ar siúl i 12/15 stát sna Stáit Aontaithe (sna blianta 2020/2024), ina measc stáit mhóra amhail Texas &amp; California (athraíonn na Stáit ó bhliain go bliain, agus ó pháirtí go páirtí).
Reáchtálann na toghcháin tosaigh i mí Feabhra nó mí na Márta gach ceithre bliana.
Sa bhliain 2024, Máirt ‘mharbhánta’ seachas Máirt Mhór a bhí ann ar 5 Mártá 2024 agus bua neafaiseach ag Donald Trump.
Brian Faulkner. Príomh-Aire ar Thuaisceart Éireann ba ea an Tiarna Arthur Brian Deane Faulkner, Baron Faulkner of Downpatrick, PC (18 Feabhra 1921 – 3 Márta 1977) 
D’éirigh Faulkner mar Phríomh-Aire as a phost ar 30 Márta 1972. Bhí an chuma air go raibh fearg air ag an am ar an nuacht. Ach tharraing Faulkner conspóid mar Phríomh-Aire.
Bhí Faulkner i bhfeidhm arís nuair a cuireadh an Feidhmeannas Comhroinnte Cumhacht  le chéile ar 1 Eanáir 1974, i gceannas ar rialtas i Stormont a raibh aontachtóirí agus náisiúntóirí araon páirteach ann, le Faulkner mar 'phríomhfheidhmeannach'. Bhí an Páirtí Aontachtach Uladh faoi stiúir Faulkner Ach ar 7 Eanáir 1974, chaill Brian Faulkner ceannaireacht an Pháirtí Aontachtaigh. Thit an rialtas seo faoi dheireadh ar 28 Bealtaine 1974 agus thit Tuaisceart Éireann faoi riail dhíreach na Breataine.
Bás anabaí.
Ar 3 Márta 1977, fuair Faulkner bás roimh am; thit sé de chapall i dTamhnaigh Naomh, An Dún. Ní raibh ach 56 bliain d’aois aige.
Rameshbabu Praggnanandhaa. Is imreoir fichille as an India agus Ardmháistir Idirnáisiúnta é Rameshbabu Praggnanandhaa (a rugadh ar 10 Lúnasa 2005).
Bhí Rameshbabu Praggnanandhaa sé bliana déag d’aois nuair a bhí an bua aige ar an imreoir is fearr ar domhan ag an am, Magnus Carlsen. Ba é Rameshbabu an duine is óige a fuair an lámh in uachtar ar Carlsen, curiarracht atá sáraithe ag a chomhthíreach Dommaraju Gukesh ó shin. Ba é Carlsen an curadh domhanda roimhe seo.
Tagairtí.
6ú Tuarascáil de chuid an Phainéil Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide. Foilsíodh an 6ú Tuarascáil de chuid an Phainéil Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide (PIRAA) na Náisiún Aontaithe sa bhliain 2021/2022. Thug an PIRAA foláireamh faoi ghuaiseacha aeráide nach féidir a sheachaint. Foilsíodh 
Deir an IPCC gur in ainneoin na n-iarrachtaí atá déanta go dtí seo, tá athrú aeráide mar gheall ar ghníomhaíocht an chine dhaonna ag cur isteach go mór ar an dúlra agus ag cur isteach isteach ar shaol na billiún duine ar fud an domhain. Deir Cathaoirleach an ghrúpa Hoesung Lee gur foláireamh tubaisteach atá ann maidir leis an tionchar a bheidh ar chúrsaí muna ndéantar gníomhú go pras, agus gur bagairt mhór atá san athrú aeráide ar shláinte daoine agus ar phláinéad sláintiúil ag rá nach leor lagiarrachtaí a thuilleadh.
An 6ú Tuarascáil, cuid a Dó.
Is achoimre atá sa Tuarascáil do lucht déanta polasaithe maidir leis an eolas eolaíoch faoin tionchar atá ag athrú aeráide ar chúrsaí. Deirtear sa tuarascáil go bhfuil guaiseacha aeráide nach féidir a sheachaint i ndán don domhan idir na blianta 2022-2042, mar gheall ar théamh domhanda do 1.5C.
Tarlóidh tuilleadh tonnta teasa, triomaigh, agus tuilte. Beidh na milliún duine gann ar bhia agus ar uisce dá bharr cheana féin, go háirithe san Afraic, san Áis agus i lár agus i ndeisceart Mheiriceá Theas chomh maith le ar oileáin bheaga san Artach.
Páistí an lae inniu a mhairfidh go dtí an bhliain 2100, feicfidh siad a ceithre oiread tubaistí aeráide thar mar a bhíonn againne sa lá inniu má ardaíonn an teocht fiú cúpla deichiú cuid de chéim eile. Dar leis na heolaithe idirnáisiúnta seo, má ardaíonn an teocht 2 chéim Celsius eile, beidh ar na páistí sin déileáil lena chúig oiread tuilte, stoirmeacha, triomach, agus tonnta teasa.
Deirtear go gcaithfidh polaiteoirí maoiniú agus tacaíocht a chur ar fáil más leo an chontúirt dhomhanda a mhaolú agus caithfidh an pobal, an earnáil phríobháideach agus na rialtais comhoibriú ar mhaithe leis an gceartas, an comhshaol agus todhchaí na cruinne.
An 6ú Tuarascáil, cuid a Trí.
Sa tuarascáil seo, mhol an Painéal Saineolaithe cur chuige iltaobhach. Fáil réidh le breoslaí iontaise agus díriú ar fhoinsí nach scaoileann carbón ar bith nó fíorbheagán an sprioc atá uathu. Moltar dul i muinín foinsí amhail an ghrian, an ghaoth, uisce, hidrigin nó fuinneamh núicléach. 
Moltar chomh maith foirgnimh a dhéanamh níos éifeachtúla in úsáid fuinnimh agus athruithe a dhéanamh ar ár nósmhaireachtaí saoil – gearradh siar ar an méid feola a ithimid agus ar na heitiltí a dhéanaimid. Déantar moltaí sa tuarascáil chomh maith maidir le carbón a bhaint as an atmaisféar – trí chrainnte a chur agus bealaí feirmeoireachta a athrú, srl.
Cath an Alamo (1836). Ar 23 Feabhra 1836, thosaigh Cath an Alamo, nuair a d'ionsaigh fórsaí ó Mheicsiceo na reibiliúnaigh san Alamo. Dúnfort ab ea an 'Misean' Alamo, a tógadh na Spáinnigh sna 1700idí, agus atá suite i gcroílár San Antonio, i dTexas, inniu. Daoine geala ab ea na cosantóirí, iad ag iarraidh neamhspleáchas ó Mheicsiceo a bhaint amach do Texas.
Imeachtaí.
Rinne an t-arm Meicsiceach, faoi Antonio López de Santa Anna, léigear ar an Alamo ar 23 Feabhra 1836, Bhí 194 fear san Alamo, agus an misean beag Proinsiasach á chosaint acu. 
Ar an 2 Márta, fógraíodh Texas a neamhspleáchas i Washington, TX. 
Tháinig deireadh, tar éis dhá lá dhéag, le Léigear an Alamo, ar 6 Márta, nuair a threascair fórsaí an Ghinearáil Mheicsicigh Santa Anna, an garastún beag Rinneadh slad ar na “Texians” a bhí ann, Davy Crockett ina measc. 
Chuir an t-ionsaí uafás ar Mheiriceá agus d'éirigh Crockett ina laoch pobail. Cloíodh an t-arm Meicsiceach i gCath San Jacinto ar an 21 Aibreán 1836.
D'ionghabh na Stáit Aontaithe Texas in 1845, an 28ú stát san Aontas.
Buamáil Londan (Márta 1973). Ar 8 Márta 1973, phléasc na chéad bhuamaí de chuid an IRA i Londain le linn na dTrioblóidí. Buaileadh an Sean-Bhábhún agus Whitehall. Gortaíodh timpeall 200 (tugadh rabhaidh).
Gabhadh na deirfiúracha Marian Price agus Dolours Price ag aerfort Heathrow ar an lá céanna, chomh maith le Gerry Kelly, 19, Robert "Roy" Walsh, 24, Martin Brady, 22, William Armstrong, 29, Paul Holmes, 19, William McLarnon, 19, agus Roisin McNearney, 18
Reáchtáladh reifreann ar cheist na teorann i dTuaisceart Éireann ar an la céanna. Ní raibh sna buamaí ach cleas chun an aird a bhaint de.
Yield (albam). Is albam ón bhanna Pearl Jam é Yield (Gaeilge:"Géill"), a eisíodh i mí Feabhra na bliana 1998.
Edmond Cullinan. Is scríbhneoir, sagart agus staraí Éireannach é Edmond Cullinan. Is leascheannaire é ar Choláiste na nGael sa Róimh.
Gábor Kósa. Is staraí Ungárach ar chúrsaí creidimh é Gábor Kósa (rugadh 31 Eanáir 1971), ollamh comhlach in Ollscoil Eötvös Loránd, Roinn an Léinn Shínigh. (Ainm Sínise: Kāng Gāobǎo; Sínis Thraidisiúnta: 康高寶; Sínis Simplithe: 康高宝.)
Gairm bheatha.
Rugadh Gábor Kósa i mBúdaipeist, agus bronnadh céimeanna MA air sa Bhéarla (1995), sa tSínis (1997) agus sa léinn reiligiúnach (2011). Sa bhliain 2006, chosain sé tráchtas dochtúireachta dar teideal ʻAnailís Téarmaíochta ar Théacsanna Sínise a bhaineann leis an Manaicéachas’ (san Ungáiris: "A manicheizmussal kapcsolatos kínai nyelvű szövegek terminológiai elemzése").
Idir 1999 agus 2008, bhí sé ag múineadh i gColáiste Búdachais "Tan Kapuja". Tá sé ag obair in Ollscoil Eötvös Loránd ó 2009, faoi láthair mar ollamh comhlach.
Shinya Yamanaka. Is taighdeoir gascheall Seapánach é Shinya Yamanaka (山中伸弥, Yamanaka Shin'ya, a rugadh 4 Meán Fómhair, 1962), a bhuaigh Duais Nobel. Feidhmíonn sé mar stiúrthóir ar an Lárionad um Thaighde agus Feidhmiú GSi (gaschill spreagtha ilchumasach) agus ina ollamh san Institiúid um Eolaíochtaí Leighis ar thús cadhnaíochta in Ollscoil Kyoto; mar imscrúdaitheoir sinsearach ag na hInstitiúidí Gladstone atá cleamhnaithe le UCSF i San Francisco, California; agus mar ollamh anatamaíochta in Ollscoil California, San Francisco (UCSF). Is iaruachtarán é Yamanaka freisin ar an gCumann Idirnáisiúnta um Thaighde Gascheall (ISSCR).
Diarmaid Ferriter. Staraí agus iriseoir Éireannach is ea Diarmaid Ferriter
Reifreann ar cheist na teorann i dTuaisceart Éireann, 1973. Reáchtáladh reifreann ar cheist na teorann i dTuaisceart Éireann ar an 8 Márta 1973 (fógraíodh na torthaí an lá dár gcionn, 9 Márta). Vótáil 99% ar son fanacht sa Ríocht Aontaithe; Vótáil na hAontachtaithe d'aon ghuth. . B’ionann é sin agus 59% den toghlach ar fad. 
Tuigeadh nach raibh sa reifreann an uair sin ach cleas polaitíochta ag Rialtas na Breataine, le feiliúnt do na hAondachtóirí. Bhí sé de chiall ag na náisiúntóirí fanacht sa mbaile, an uair sin, rud a bhain cuid den snas den dtoradh.
Londain.
Phléasc na chéad bhuamaí de chuid an IRA i Londain le linn na dTrioblóidí. Ní raibh sna buamaí ach cleas chun an aird a bhaint den reifreann.
Etienne Leroux. Scríbhneoir Afracáinise ab ea Etienne Leroux (fíorainm "Stephanus Petrus Daniël le Roux") a rugadh in Oudtshoorn, Iarthar Choilíneacht na Rinne san Afraic Theas ar an 13ú lá den Mheitheamh 1922 agus a fuair bás ar an 20ú lá de Mhí na Nollag sa bhliain 1989 in Bloemsfontein. Ghlac sé páirt i ngluaiseacht liteartha na "Sestigers".
Tina McKenzie (feidhmeannach gnó). Feidhmeannach gnó agus iarpholaiteoir as Béal Feirste i dTuaisceart Éireann í Tina McKenzie.
Luathshaol.
Tar éis di céim a bhaint amach in Ollscoil Uladh, thosaigh McKenzie a gairm bheatha ag comhordú clár jabscileanna d’athshlánú iar-chiontóirí, ag obair le NIACRO, Extern, agus le Bord Promhaidh Thuaisceart Éireann (PPTÉ). Tar éis bogadh go Londain chuaigh sí chun cinn sa domhan corparáideach ar fud na Ríochta Aontaithe agus go hidirnáisiúnta, agus í ina Stiúrthóir Díolacháin agus Bainistíochta rathúil le taithí i lóistíocht, seirbhísí airgeadais, sláinte agus cúram sóisialta, agraibhia agus baincéireacht.
Rinne McKenzie tuilleadh staidéir ag Scoil Ghnó Ollscoil Tilburg agus Scoil Ghnó IESE in Ollscoil Navarra. Rinne McKenzie tuilleadh staidéir freisin ag Institiúid Ceannaireachta William J. Clinton in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, ag críochnú an chláir ‘Leading Effective Boards’ sa bhliain 2015.
Saol polaitiúil.
D’fhill McKenzie ar ais go Tuaisceart Éireann sa bhliainn 2013 chun Staffline Group (Ireland) a bhunú. Go gairid tar éis di filleadh chuaigh sí isteach sa pháirtí polaitíochta nuabhunaithe NI21 agus ceapadh ina chéad chathaoirleach í. Chuir McKenzie síos uirthi féin mar dhuine a chreideann i gcothú aontas na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann, go príomha ar chúiseanna eacnamaíocha. 
Roghnaigh NI21 McKenzie mar a n-iarrthóir don thoghchán Eorpach 2014, agus gheall sí tacaíocht a thabhairt don réigiún san Eoraip agus poist agus fás eacnamaíoch a chur chun cinn. Sheas sí freisin do Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste. Fuair sí níos mó ná 10,500 vóta céad rogha i dtoghchán na hEorpa, ach níor shroich sí an tairseach don toghchán.
Oíche an toghcháin, d'fhág McKenzie agus roinnt figiúirí eile as an pháirtí, tar éis líomhaintí faoi mhí-iompar a rinneadh i gcoinne cheannaire an pháirtí Basil McCrea. Go gairid ina dhiaidh sin, d’fhógair McKenzie go raibh sí ag éirí as an bpolaitíocht toisc go raibh sí míshona. 
Saol gnó.
D’oibrigh McKenzie le breis agus 20 bliain sna hearnálacha acmhainní daonna, earcaíochta agus tacaíochta fostaíochta. 
Ina ról reatha tá McKenzie ina stiúrthóir bainistíochta ar Staffline Group (Ireland), gnó earcaíochta agus tacaíochta fostaíochta, comhdhéanta de Grafton Recruitment, Staffline Recruitment, PeoplePlus NI agus Diamond Recruitment.
Nautilus. Géineas moilisc ceifealapóid, a bhfuil trí speiceas díobh ann sa lá atá inniu ann, is ea Nautilus (ón tSean-Ghréigis: ναυτίλος (nautílos) "mairnéalach"). Faigheann siad an t-ainm coitianta nátalais, ainm a roinneann siad leis an speiceas den ghéineas "Allonautilus", óna bhfuil difríocht shuntasach eatarthu.
Tugtar "nátalas" ar na moilisc seo i nGaeilge.
Meastar gur iontaise beo é an "nátalas" .
Speicis.
Aithnítear iad seo a leanas:
Leathsféar Thiar. Is é an Leathsféar Thiar an leath den Domhan atá suite siar ón bhun-fhadlíne (a thrasnaíonn Greenwich, Londain, an Ríocht Aontaithe) agus soir ón antafhadlíne. Tugtar an Leathsféar Thoir ar an leath eile. I dtéarmaí geopholaitiúla, an comhthéacs ina n-úsáidtear an téarma is minicí, sainmhíníonn an "Encyclopedia Britannica" é mar "Meiriceá Thuaidh agus Theas agus na huiscí máguaird. Is minic a mheastar Domhanfhaid 20°W agus 160°E a theorainneacha." Is féidir é a úsáid sa chiall chultúrtha nó gheopholaitiúil mar chomhchiallach don "Domhan Nua".
Logainmníocht.
Mar shampla de totum pro parte, úsáidtear an téarma Leathsféar Thiar go forleathan ag roinnt, ar nós rialtas na Stát Aontaithe, chun tagairt a dhéanamh do Mheiriceánaigh.
Tíreolaíocht.
Tá an Leathsféar Thiar comhdhéanta de Mheiriceá, gan cuid d'Oileáin Ailiúit siar ó dheas ón mhórthír Alascach a áireamh; an chuid is faide siar den Eoraip, idir mhórthír agus oileáin; an chuid is faide siar den Afraic, idir mhórthír agus oileáin; forbharr thoir mhórthír agus oileáin na Sibéire (Áise na Rúise); críocha iomadúla na hAigéine ; agus cuid mhór na hAntartaice.
Tá lár an Leathsféar Thiar suite san Aigéan Ciúin ag crosbhealach an 90ú fhadlíne thiar agus an Meánchiorcal, i measc na nOileáin Galápagos. Is é an talamh is gaire ná an Oileán Genovesa ag .
Is é an sliabh is airde sa Leathsféar Thiar ná Sliabh Aconcagua san Aindéis Airgintíneacha ag 6.960.6 méadar.
Is é an foirgneamh nó an túr is airde sa Leathsféar Thiar ná atá lonnaithe i Toronto, Ceanada ag 43°38′33.22″N 79°23′13.41″W.
Stair an choilíneachais. Tá feiniméan stairiúil an choilínithe ar cheann a shíneann ar fud na cruinne agus thar am. Chleachtaigh na Féinicigh, na Gréagaigh, na Turcaigh, agus na hArabaigh an coilíneachas sa chianaois agus sa mheánaois. Thosaigh an coilíneachas sa chiall chomhaimseartha le " Ré na Fionnachtana ", fagus na Portaingéalaigh ar thosach an tslua, agus ansin ag taiscéalaíocht na Spáinne ar Mheiriceá, chóstaí na hAfraice, Iardheisceart na hÁise ar a dtugtar freisin an Meánoirthear, an India, agus Oirthear na hÁise. Ba iad impireachtaí na Portaingéile agus na Spáinne na chéad impireachtaí domhanda mar ba iad na chéad impireachtaí a shíneadh trasna ilchríocha éagsúla, ag clúdach críocha ollmhóra ar fud na cruinne. Idir 1580 agus 1640, bhí an dá impireacht á rialú ag monarcaí na Spáinne in aontas pearsanta. I rith an 16ú haois agus an 17ú haois, bhunaigh Sasana, an Fhrainc agus Poblacht na hÍsiltíre a n-impireachtaí féin thar lear freisin, in iomaíocht dhíreach lena chéile.
Frank Clarke (breitheamh). Is breitheamh Éireannach é Frank Clarke (a rugadh ar an 10 Deireadh Fómhair 1951), Príomh-Bhreitheamh na hÉireann ó 2017 go dtí 2021. 
Beatha.
Rugadh Clarke i mBaile Bhailcín, Baile Átha Cliath i nDeireadh Fómhair 1951. Cuireadh oideachas air ag P.B.C. Chaisleán Dhroimeanaigh agus sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, áit inar bronnadh B.A. air sa Mhatamaitic agus san Eacnamaíocht (1972). Tar éis dó a staidéar dlí a chríochnú ag Óstaí an Rí, rinneadh é a ghairm chuig an mBarra i 1973. 
Chleachtaigh Clarke ag an mBarra uaidh sin go dtí gur ceapadh é chuig an Ard-Chúirt i Samhain 2004. Rinneadh abhcóide sinsearach de i 1985. 
Cásanna.
Le linn a chuid ama ag an mBarra, chleachtaigh Clarke go príomha i limistéir na tráchtála agus an dlí phoiblí (lena n-áirítear dlí bunreachta). Ceapadh é faoi dhó ag an gCúirt Uachtarach mar abhcóide le hargóint a chur i láthair ar thagairtí do Bhillí chuig an gCúirt Uachtarach ag an Uachtarán faoi Airteagal 26 den Bhunreacht. Ina theannta sin, ghníomhaigh sé mar abhcóide leis an gCoiste Cuntas Poiblí ina bhfiosrúchán ar an tsaincheist cháin DIRT. Bhí Clarke ina abhcóide seachtrach chomh maith leis an gCoimisiún Fiosrúcháin ar Mhí-úsáid Leanaí.
Ceapacháin.
Bhí Clarke fostaithe ar feadh go leor blianta ar Chomhairle an Bharra, lena n-áirítear téarma dhá bhliain (1993-1995) mar Chathaoirleach orthu. Ina theannta sin, bhí sé ina Chathaoirleach ar Chomhairle Óstaí an Rí ó 1999 go dtí 2004, agus ina Bhinseoir de Chumann Onórach Óstaí an Rí ó 1995 i leith.
Bhí sé ina bhall de Chomhairle an Chumainn Idirnáisiúnta Bharra ó 1997 go dtí 2004, agus é mar chomhChathaoirleach an Fhóraim Phléadálaithe agus Abhcóidí (an comhlacht ionadaíoch idirnáisiúnta do bharraí neamhspleácha atreoraithe) ó 1998 go dtí 2002. 
Sa limistéar acadúil, bhí Clarke ina ollamh ag Óstaí an Rí ó 1978 go dtí 1985 agus bhí sé ina Bhreitheamh Cónaitheach ag Coláiste Griffith ó 2010 i leith.
Chaith Clarke seal ar bhord Mhíosachán Tuairiscí Dlí na hÉireann agus is é an t-ainmneach chun ionadaíocht a dhéanamh don Phríomh-Bhreitheamh ar Chomhairle Ionchorpraithe um Thuairisciú Dlí le haghaidh na hÉireann.
Chaith Clarke seal mar Chathaoirleach ar an gCoimisiún Reifrinn maidir leis an Dara Reifreann ar Chonradh Liospóin. Rinneadh é a shainiú go príomha do Liosta Tráchtála na hArd-Chúirte ach bhí sé ina bhreitheamh ceannais ar bhunaíocht Seansaireachta agus Liosta Neamhghiúiré den chéad uair i gCorcaigh.
Ceapadh Clarke chuig an gCúirt Uachtarach i Márta 2012. Bhí sé mar Phríomh-Bhreitheamh na hÉireann ó Iúil 2017 go dtí D.F. 2021.
Tá an Breitheamh Clarke ina chathaoirleach ar Ghrúpa Athbhreithnithe Cúnaimh Dhlíthiúil Shibhialta, a bunaíodh i mí an Mheithimh 2022 chun athbhreithniú a dhéanamh ar an Scéim um Chúnamh Dlíthiúil Sibhialta i mí Iúil 2022. Ceapadh ina Uachtarán ar an gCoimisiún um Athchóiriú an Dlí é i mí Iúil 2022.