Trelis/gawiki huggingface dataset:
Caidéinse. Mír ceoil thobchumtha is ea caidéinse, de ghnáth le carachtar rímháistreach nó rithim shaor, a sheinneann ceoltóir aonair mar shaghas aguisín le príomhchorp an tsaothair. Bíonn an cheolfhoireann ina tost le linn an chaidéinse de ghnáth. Seinneann an t-aonréadach leis féin, is píosa casta é a thugann deis don seinnteoir a thallann ar an uirlis a léiriú.
In amanntaí scríobh an cumadóir an ceol don cadenza amach ach in amanntaí eile fágadh faoin seinnteoir tobchumadh a dhéanamh air. Chum cumadóirí áirithe caidéinsí tionlactha, cosúil le Strauss, Elgar is Walton. I gcoinséartónna Mozart is Beethoven, bíonn an príomhchaidéinse ag deireadh an chéad ghluaiseacht. Ach chuir cumadóirí ina dhiaidh sin caidéinsí isteach ag pointí randamacha, mar shampla Liszt.
Caidhp bháis. Is fungas nimhiúil marfach, cosúil le beacán, í an chaidhp bháis. An chaidhp éadrom scothghlas nó bán, duillí bána faoina bhun. Coiteann ar an talamh i gcoillearnach leathanduilleach go déanach sa samhradh is an fómhar.
Tréimhse Chailceach. An tréimhse gheolaíoch dheireanach (an 3ú ceann) sa ré Mhéiseasóch, 140-65 milliún bliain ó shin. Lena linn tháinig plandaí bláfara chun cinn, agus na dineasáir ceannasach gur díothaíodh iad ag a deireadh. Chlúdaigh na farraigí cuid mhaith talún, agus sil-leagadh an-chuid cailce in iarthuaisceart na hEorpa.
Cailceatóinin. Hormón, ar polaipeiptíd é, a shintéisítear is a tháltar i C-chealla i bhfaireog thíoróideach i mamaigh, agus i gcoirpíní bunbhrainciacha i veirteabraigh eile. Fuasclaítear mar fhreagairt ar leibhéil ardaithe chailciam sa bhfuil é, agus feidhmíonn sé chun na leibhéil eachtarcheallacha chailciam a laghdú.
Cailceoláiria. Baill de ghné mhór plandaí bliantúla is ilbhliantúla, agus tom atá dúchasach do Mheiriceá Láir is Theas is ea cailceoláiria. Na duilleoga roctha i bpéirí urchomhaireacha; na bláthanna sainiúla démhaothánach, an maothán thíos séidte is cosúil le púitse. Fástar cineálacha mar mhaisiúchán, hibridí le bláthanna breactha buí, flannbhuí nó dearga, suas le 5 cm ar leithead.
Cailcít. Foirm mhianrach de charbónáit chailciam, CaCO3, agus an príomhchomhábhar in aolchloch is marmar. Is féidir go dtarlóidh sí mar thoradh ar dheascadh ó thuaslagáin atá saibhir i gcarbónáit chun aolchuisní is aolchoinnle a fhoirmiú agus struchtúr sceireacha coiréalacha a dhéanamh. Faightear criostail thrédhearcacha i ndeascthaí féitheacha, agus tugtar "sparra Íoslannach" orthu sin. Úsáidtear í i ndéanamh stroighin Portland.
Caildéara. Cráitéar mór bolcánach a chruthaítear nuair a shocraíonn iarmhar an bholcáin síos isteach sa seomra magma a folmhaíodh sa bhrúchtadh. Uaireanta líonann an caildéara le huisce chun loch cráitéir a dhéanamh (mar shampla, Loch an Chráitéir i stát Oregon).
Anjli Mohindra. Is aisteoir Sasanach í Anjli Mohindra as Bridgford Thiar, Nottingham ó dhúchas. Is fearr aithne uirthi mar "Rani Chandra" in "The Sarah Jane Adventures". Bhog a teaghlach chuig an Ghearmáin agus í naoi mbliana d'aois, ach bhog sí ar ais chuig an teach céanna agus í dhá bhliain déag d'aois.
Beathaisnéis.
D'fhreastail Mohindra ar Bhunscoil Jesse Gray, ar Scoil Bridgford Thiar, agus ar an gCeardlann Teilifíse Shóisearach in Nottingham. Ghlac Mohindra páirt "Rani Chandra" sa chlár CBBC "The Sarah Jane Adventures". Bhí ról beag aici in eipeasóid den chlár do dhéagóirí "The Inbetweeners", agus ról níos lú fós mar Sophie Martin sa dara heipeasóid déag de "Law and Order: UK". Tá sí le feiceáil freisin in "Beaver Falls" mar Saima.
Nuacsat. Is í Nuacsat (litriú áitiúil Nouakchott; Araibis: نواكشوط) príomhchathair na Máratáine. Ní raibh ach 200 duine ina gcónaí i sráidbhaile Nouakchott sa bhliain 1957, ach sa bhliain sin a roghnaíodh mar phríomhchathair na tíre í. D'fhás sí ar luas lasrach ina dhiaidh sin. Tá sí ar an gcathair is mó sa tír anois agus tá naoi gceantar inti:
Caileamachas. Dealbhóir Gréagach a d'oibrigh san Aithin ab ea Cailemachas (5ú céad RC). Luaitear é mar cheapadóir an cholúin Choraintigh san ailtireacht.
Cailíopsó. Is é Cailíopsó an 14ú satailít nádúrtha de chuid Satairn. Thángthas uirthi den chéad uair i 1980 agus í san fithis chéanna le Téiteas. Tá sé lonnaithe 295,000 km amach ón bpláinéad, agus tá trastomhas 30 km ann.
Papaver rhoeas. Is planda bliantúil é an Papaver rhoeas, le hainmneacha coitianta lena n-áirítear an chailleach dhearg agus an cocán dearg, a fhásann 60 cm díreach ar airde, agus a tháirgeann laitéis bhán. Dúchasach don Eoraip is an Áise, agus tugtha isteach i dtíortha eile. Na duilleoga roinnte colgach; na bláthanna cruinn le 4 pheiteal geal scarlóideach, uaireanta le bunphaiste dorcha; an capsúl i gcruth piobaráin le fáinne poll timpeall an imill. B'fhiaile fhorleathan í tráth, na síolta suanach sa talamh ar feadh cuid mhaith blianta, ag teacht chun cinn go tapa nuair a d'iompaítí an ithir i dtalamh insaothraithe nó suaite. Tá sí ag dul i léig anois le teicníochtaí feabhsaithe talmhaíochta. Is siombail bhrónach í den chéad chogadh domhanda, mar bhláthaigh cailleacha dearga sna páirceanna áir a bhí suaite ag buamáil, cath is bás.
Cailleach rua. Iasc fionnuisce le colainn chaol a fhaightear i locha is aibhneacha ar fud na hEorpa is na hÁise is ea an chailleach rua (Béarla: "loach"). Níos lú ná 10 cm ar fhad de ghnáth. Sprochaillí timpeall ar a bhéal. Coitianta mar iasc uisceadáin.
Ó thaobh na tacsanomaíochta de, cuimsíonn siad an fhorfhine Cobitoidea, grúpa an-mhór ina bhfuil thart ar 1250 speiceas i níos mó ná 100 géineas. É sin ráite, nuair a úsáidtear an téarma “cailleach rua” i nGaeilge, is minic go mbíonn an speiceas "Barbatula barbatula" i gceist.
Cailliúint ghnáthóige. Corraíonn agus scriosann gníomhartha daonna gnáthóga. Cuireann áitrithe daonna, feirmeoireacht is tionscail isteach go mór ar ainmhithe de gach saghas. Le sirtheoireacht adhmaid, ola is mianraí in áiteanna iargúlta, is i méid atá an chorraíl seo ag dul agus an brú marfach ar ainmhithe.
Cailmín. Meascán de charbónáit since is ocsaíd fheireach a úsáidtear mar ungadh do riochtaí éagsúla craicinn. Ainm a d'úsáidtí tráth ar an mianra smitsinít (carbónáit since).
Caimbiam. Ciseal ceall atá ag deighilt go gníomhach, a tháirgeann méadú i dtimpeall plandaí adhmadacha trí fhás breise an fhíocháin fheadánaigh is an choirc, tar éis na fíocháin seo a bheith cruthaithe ag an míristéama.
Caimbriach. An tréimhse is luaithe sa ré Phailéasóch, 590-500 milliún bliain ó shin. Bhí na farraigí an-fhorleathan, agus cuimsíonn carraigeacha ón tréimhse éagsúlacht iontach iontaisí d'inveirteabraigh mhuirí, ina measc tríliopaigh is bracapóid. Samplaí de gheolaíocht na tréimhse nochtaithe i dtuaisceart na Breataine Bige, Albain, an Iorua, an Spáinn, agus na sléibhte Apaláiseacha sna Stáit Aontaithe.
Caiméilia. Tom nó crann síorghlas, dúchasach don tSín, an tSeapáin is oirdheisceart na hÁise is ea caiméilia. Na duilleoga ailtéarnach leathrúil snasta glas; na bláthanna mór feiceálach de ghnáth, go minic cumhra, 4-7 peiteal is níos mó i gcineálacha saothraithe, bán, bándearg nó corcardhearg. An-choitianta mar mhaisiúchán. Cuimsíonn an speiceas an planda tae.
Caimeo. Bealach chun íomhá rilífe a shnoí ar bhlaosc nó cloch scothluachmhar le cisil dathanna éagsúla. Coitianta in impireacht na Róimhe, agus go dtí an lá inniu in ealaín iarthar na hEorpa. Déantar aithris air go minic i ngloine is ceirmeacht.
Cainche Sheapánach. Crann duillsilteach, uaireanta ina thom dealgach. Dúchasach d'oirthear na hÁise. Na duilleoga ubhchruthach nó dronuilleogach le fiacla beaga; na bláthanna le 5 pheiteal, i gcruth bolla, scarlóideach de ghnáth is táirgthe ar sheanadhmad. Saothraítear mar mhaisiúchán í.
Cainchín. Tom nó crann beag, duillsilteach nó síorghlas, dúchasach do réigiúin mheasartha ó thuaidh. Athraitheach i méid is cruth, le géaga stuacha, spréite nó caoldíreach. Na duilleoga ubhchruthach go dtí cruinn, go minic le dathanna geala sa bhfómhar. Na bláthanna i gcrobhaingí, cúigpheitealach, bán nó bándearg. Na caora bui, dearg nó dubh. Fástar go forleathan mar mhaisiúchán é.
Caindéile. Aonad SI na déine lonrúla, leis an tsiombail cd. Sainmhínítear í mar an déine lónrúil i dtreo ar leith ó fhoinse a astaíonn solas monacrómatach ar mhinicíocht 540 × 10 Hz le déine radanta sa treo sin de 1/683 vata in aghaidh an stearaidian.
Canidae. Clann na madraí feoiliteacha, le 36 speiceas, de ghnáth le cosa caola, soic thanaí, cluasa móra caoldíreacha, agus eireabaill dhosacha. 4 mhéar ar na cosa cúil is 5 mhéar de ghnáth ar na cosa tosaigh, na hingne maol neamhinchraptha. Gan stríoca gan spotaí de ghnáth. Is féidir go seilgfidh cainid bheag ina haonar trí stalcaireacht, agus ansin áladh a thabhairt ar a creach. Seilgeann na cainidí móra i gconairt, agus ritheann siad an chreach go mbíonn sí tnáite.
Cainneann. Is é atá sa chainneann ("Allium ampeloprasum" var. "porrum") ná planda ilbhliantúil le duilleoga stropa-chruthacha in dhá líne mar thruaill. Meastar go bhfuil sé dúchasach don Eoraip. Saothraítear go forleathan é anois mar ghlasra crua gairdín atá an-ghaolmhar leis an oinniún. Bánaítear an duillestoc is na bunduilleoga le n-ithe. Siombail náisiúnta na Breataine Bige.
Cainneoin faoi thoinn. Cainneoin i ngrinneall an aigéin de ghnáth, ag gearradh imeall na n-ilchríoch thar an scairbh amach sa duibheagán. Feidhmíonn na cainneoin seo mar chainéil a iompraíonn dríodar ón uisce éadomhain ón scairbh ilchríochach amach don duibheagán.
Cainneon. Is é is cainneon ann ná gleann domhain le taobhanna atá gar do bheith ceartingearach, a gearradh amach ag abhainn, go minic i réigiún lom tirim nó leath-thirim. Faightear cainneoin fhomhuirí ar na fánaí ilchríochacha, agus tuigtear gur cnaíodh iad ag sruthanna moirtiúlachta.
Cainneon Ifrinn. Cainneon ar Abhainn na Nathrach ar theorainn Oregon is Idaho is ea Cainneon Ifrinn, agus é timpeall 2,450 m ar doimhneacht: ceann de na máim is doimhne ar Domhan. 65 km ar fhad.
Cainteanna ar Laghdú Arm Straitéiseach. Comhdhálacha idir na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach i 1982-1983, a cuireadh ar athló gan aon chomhaontú, agus a leanadh ag deireadh na 1980idí go dtí an chéad chonradh a síníodh i 1991, START 1 (a sheasann don Bhéarla: "Strategic Arms Reduction Treaty"). Laghdú i ráta táirgthe na n-arm núicléach a bhí sa chonradh seo. Faoi 1992 bhí START 2 sínithe, laghdú de dhá thrian ar stórais diúracán fadraonach ilbhuamaí núicléacha ar an dá thaobh. Dhaingnigh na Stáit Aontaithe an conradh seo i 1996, is an Rúis i 2000. Ina dhiaidh sin thosaigh comhdhálacha i dtreo START 3, agus aontaíodh an chuid seo den phróiseas i 2010.
Cainteanna um Theorannú Arm Straitéiseach. Comhdhálacha idir na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach, den chuid is mó, sna 1970idí chun teorainn a chur leis na hairm núicléacha idirchríochacha a bhí á dtógáil is á n-insealbhú ag an dá thaobh sa chogadh fuar bagrach a bhí sna Cainteanna um Theorannú Arm Straitéiseach (Béarla: "Strategic Arms Limitation Talks" nó "SALT" ). Thosaigh an tsraith i Heilsincí i 1969, agus rinneadh an chéad socrú (SALT 1) i 1974. Ina dhiaidh sin tháinig moill ar dhul chun cinn, agus bíodh go raibh an dara socrú déanta ag na teagmhálaithe i 1979 (SALT 2), níor ghlac Seanad na Stát Aontaithe leis. Mar sin féin, chloígh an dá thaobh leis na teorainneacha ar ghlacadar leo i 1974. Nuair a tháinig deireadh leis an gcogadh fuar le titim Bhalla Bheirlin is na réimeas cumannach timpeall 1990, thosaigh na Stáit Aontaithe is an Rúis ar chainteanna chun a n-airm núicléacha a laghdú (START).
Caipín buailte. Is éard is caipín buailte ann ná soitheach beag le lucht pléascach, forbairt i dteicneolaíocht na n-arm sa 19ú céad. Le titim casúir, adhantar an caipín agus madhmann sé sin an príomhlucht tiomántáin sa chartús. Ba chéim bhunúsach í i bhforbairt na mionarm nua-aoiseach le cartúis agus caipín buailte i lár an bhoinn.
Miridae. Fine mhór ilghnéitheach d'fheithidí is ea na Miridae (tráth, mar Capsidae). 
Is féidir tagairt a dhéanamh don speiceas mar fhríd chaipsideach. I measc na n-ainmneacha coitianta a tugtar orthu bíonn frídí (nó feithidí) plandaí, duilleacha, agus féir. Is í an fhine is mó d'fhíor-fheithidí bainteach leis an fho-ord Heteroptera; a chuimsíonn os cionn 10,000 speiceas ar eolas, agus bíonn cinn nua eile á cur leo i gcónaí. Bíonn an chuid is mó de na miridigh aitheanta go forleathan mar lotnaidí talmhaíochta Speicis iad a phollann fíocháin na bplandaí, a bheathaíonn ar shú glasraí, agus uaireanta a tharchurann galair víreasacha plandaí. Mar sin féin, bíonn roinnt speiceas creachóireach.
Cur síos.
Is feithidi beaga talún iad na Miridae, de ghnáth ubhchruthach nó fadaithe le tomhas níos lú ná 12 milliméadar ar fhad. Bíonn cruit ar go leor acu, mar gheall ar chruth an phrótóracs, a iompraíonn an ceann cromtha síos. Tá cuid acu gheal dháite agus patrúnaithe go tarraingteach, cinn eile liathdhonn nó dorcha, an chuid is mó neamhfheiceálach. Déanann roinnt géineas aithris ar na seangáin, ag céimeanna áirithe den saol. Ní bhíonn aon súileog nó ocelli acu. Tá ceithre dheighleoga ag a rostrm. Is gné úsáideach d'fhonn baill den fhine a aithint ná láithreacht an "cuneus", se sin rinn triantánach an chóiriam, cuid cheiritineach daingean den an sciathán tosaigh, an "hemelytron". Bíonn an cuneus le feiceáil sna Miridae go léir beagnach, agus ní bhíonn sé ach ag chúpla Hemiptera eile, go háirithe i bhfine na nAnthocoridae, nach bhfuil mórán mar mar an gcéanna leis na Miridae ar bhealaí eile. Bíonn,i gcónaí, trí dheighleoga sna tarsais.
Cairbíd. Aon chomhdhúil charbóin, iad siúd ina bhfuil an carbón ianach go príomha. Úsáidtear an téarma go baileach ar chairbíd chailciam, CaC2, ar salann aicéitiléine í. Is féidir aicéitiléin, C2H2, a athghiniúint ó chairbíd ach uisce a chur léi, tríd an imoibriú CaC2 + 2 H2O → Ca(OH)2 + C2H2.
Cairde na Cruinne. Cónascadh idirnáisiúnta de ghrúpaí brú maidir leis an gcomhshaol é Cairde na Cruinne (Béarla: "Friends of the Earth"), na grúpaí i ngach tír neamhspleách ar a chéile. 
Téann siad i mbun feachtais ar ábhair cosúil le fuinneamh sábháilte, athchúrsáil fuíll, báisteach aigéadach, forthéamh an Domhain, cosaint na bhforaoisí trópaiceacha, cosaint bithéagsúlachta, truailliú an uisce is an aeir, truailliú na farraige, agus a lán eile.
Cairdeoideach. Conair pointe ar imlíne ciorcail a rollann timpeall ar chiorcal eile den gha céanna. Más a ga an ciorcail, is féidir an chonair seo a shlonnadh leis an gcothromóid pholach r = a (1 + cos θ).
Cairdín. Gléas beag ceoil iniompartha, paitinnithe i Vín, san Ostair, sa bhliain 1829. Cosúil le horgán giolcaí, fuinnmhithe ó bhoilg dhronuilleogacha a fháisctear idir na lámha. Cinneann cnaipí nó gléasanna a bhrúnn an seinnteoir na nótaí. Cuireadh méarchlár gléasanna léi i 1852. Cosúil leis an gconsairtín ach níos lú, na boilg ceangailte le bloic heicseagánacha agus cnaipí is cosa iontu.
Cairéal. Tochaltán oscailte oibrithe ag cairéalaithe chun cloch a eastóscadh le húsáid, go díreach mar bhloic, nó i ngairbhéal nó coincréit agus í brúite.
Cáiréas fiacla. Sa déadeolaíocht, galar baictéarach ina dtreánn an horgánaigh ionfhabhtaithe cumhdach cruain na fiacaile. Is féidir go n-idirleathfaidh siad tríd an déidín don bhia. Muna ndéantar an fhiacail a chóireáil is stop a chur le spré an ionfhabhaithe inti, is féidir go millfear í, go sroichfidh an t-ionfhabhtú a fréamh, agus go gcuirfidh bun le rinneaspa uirthi. Bíonn baint láidir ag ionghabháil mhór siúcra le sláinteachas lag na bhfiacla agus forbairt cairéas. Má ólann duine, páiste go príomha, uisce le tiúchan fluairíde timpeall aon chuid sa mhilliún, faightear frithsheasmhacht sa chruan i gcoinne na mbaictéar seo.
Caireolaíocht. Brainse den chíteolaíocht a bhaineann le staidéar ar na núicléis taobh istigh de na cealla, struchtúr na gcrómasóm go háirithe. Dírítear ar thomhas líon is méid na gcrómasóm, anailís na ngnéaschrómasóm, agus staidéar na mbandaí i gcrómasóim le ruaimnithe éagsúla is na n-aigéad núicléasach iontu.
Cairiaitid. Piléardheilbh shnoite mná a úsáidtear mar cholún nó tacaíocht le tabhaléadan nó eilimint eile d'fhoirgnimh. Tagann an t-ainm ó mhná ó Karyæ a dhíoltaí mar sclábhaithe sa Ghréig ársa. Úsáidtear an téarma níos ginearálta ar aon cholún nó tacaíocht shnoite i bhfoirm dhaonna.
Cairnitín. Comhdhúil cheimiceach, aimín a fhaightear ón aimíonaigéad riachtanach lísín. Gá le cairitín in ocsaídiú aigéad sailleach i gcealla mamacha chun feidhmiú mar cheimiceán idirmheánach in iompar na n-aigéad sailleach taobh istigh den chill. Measadh gur vitimín í tráth, ach anois ní ghlactar leis mar chomhábhar riachtanach sa chothú. De ghnáth forlíontar foirmlí do naíonáin le cairitín suas don leibhéal normálta i mbainne cíche.
Cairpéad. Cumhdach urláir a dhéantar as olann, síoda, siúit, móihéar nó snáithíní eile, fite go traidisiúnta ach táirgthe ar mhodhanna eile na laethanta seo, cosúil le greamú nó fuáil an chaitín leis an mbun le meaisín é cairpéad ("brat urláir" uaireanta). Is dóigh gur thosaigh an coincheap sa Pheirs anallód agus gur scaip chuig lár na hÁise, réigiún Cugais is an Áise Bheag, mar ar fhorbair foirmeacha sainiúla d'ealaín pobail i gceardlanna na cúirte. Níor thosaigh déanamh cairpéad mar cheird fhorleathan in iarthar na hEorpa go dtí an 18ú céad, agus de réir a chéile meicníodh í.
Cáiséin. An phríomhphróitéin i mbainne is cáis, atá saibhir i gcailciam is fosfar. Próitéin theaschobhsaí, ach deascann sí ag luach pH timpeall 4.2, caoin aigéadach. Baintear feidhm as seo i ndéanamh cáise, agus is í an chéad chéim deascadh an ghrutha (cáiséin is saill) ón meadhg. Is féidir an cháiséin a dheascadh le reinin, an einsím díleáite ó laonna, freisin.
Caisiteirít. Foirm mhianrach ocsaíd stáin, SnO2. Ábhar dubh dlúth crua, a cruthaíodh ar dtús i bhféitheacha hidriteirmeacha a bhain le carraigeacha doigheartha. Faightear fosuithe gláracha de freisin, áfach. An príomh-mhianach stáin dá bhfuil ann.
Caisiú. Crann beag síorghlas atá dúchasach do Mheiriceá Theas is ea an caisiú ("Anacardium occidentale"). Na duilleoga ubhchruthach ailtéarnach; na bláthanna i gcrobhaingí foirceannta, na peitil dearg caol cromtha; an gabhdán ramhar méith, piorra-chruthach nuair a bhíonn sé ag torthú is ag iompar an chnó chuartha. Saothraítear san Afraic is an Áise é ar son na gcnónna caisiú is na n-úll caisiú (na gabhdáin).
Caislín aitinn. Éan de chlann ar leith de na smólaigh, dúchasach don Eoraip, tuaisceart na hAfraice is iarthar na hÁise is ea an caislín aitinn ("Saxicola rubetra"). A uachtar breac is a íochtar bánghnéitheach, le líne éadrom mala. Áitríonn sé móinteach is féarach.
Saxicola. Géineas smólach atá dúchasach den chuid is mó den Seandomhan is ea Saxicola. Cúig speiceas déag sa ghéineas, ar a dtugtar caislíní nó caislíní cloch de ghnáth. Ceann dorcha ar an bhfireannach, spotaí bána ar an muineál is an cliabhrach scothdhearg éadrom. Áitríonn sé talamh oscailte. Itheann sé feithidí, gráinní is caora. Tuirlingíonn sé go minic ar thom, claí is mar sin de.
Caismír. Snáithíní ón ngabhar caismíre a dhéanann fabraic mhín the luachmhar. Táirgtear sa tSín is an Iaráin é. Mar éadaí cniotáilte is mó a úsáidtear é.
Catha edulis. Is tor é cát nó "Catha edulis" (Béarla: "kat") a fhásann in oirthear na hÁise agus ar leithinis thiar theas na hAraibe. Cognaítear a duilleoga ar son an bhrostú a fhaightear astu. Is caitionón an t-oibreán gníomhach iontu, agus tá airíonna aige seo atá cosúil le hamfataimín. Tá fianaise thrialach ann go mb'fhéidir go gcuireann caitionón le torthúlacht fear.
Caitéanú. Sa cheimic, cruthú slabhra mhóilínigh trí adaimh na dúile céanna a nascadh le chéile ina líne. Feictear go mion minic é i gcomhdhúile carbóin, ach le dúile eile freisin, sulfar go príomha.
Caitéin. Sa mhatamaitic, an cuar plánach ina gcrochann slabhra idéalach aonfhoirmeach faoina mheáchan féin. Is í seo an chothromóid is simplí i gcomhordanáidí Cairtéiseacha don chuar seo: y = (a/2)(ex/a + e-x/a).
Caitheamh fulangach. Is éard is caitheamh fulangach tobac ann ná nuair a ionanálaíonn duine, nach gcaitheann tobac, isteach deatach duine atá ag caitheamh tobac. 
Méadaíonn sé an priacal go dtolgfaidh neamhchaiteoirí ailse scamhóg is galar corónach croí. Déanann an deatach seo, 'caitheamh fulangach', an dochar céanna dúinn agus a dhéanann sé don duine atá ag caitheamh an tobac. 
Ar 29 Márta 2004, chuir rialtas na hÉireann cosc ar thobac a chaitheamh in áiteanna oibre. Cinneadh ceannródaíoch a bhí ann ag an am … Ba í Éire an chéad tír ar domhan chun a leithéid a dhéanamh. Tháinig riail isteach a chur cosc ar dhaoine tobac a chaitheamh sa chuid is mó d’áiteanna poiblí i dtíortha eile chomh maith.
Caithne. Tom nó crann beag síorghlas is ea an chaithne. Tá timpeall is 12 speiceas di ann, iad go léir sa ghéineas "Arbutus" i bhfine na nEricaceae. Tá sí dúchasach do réigiún na Meánmhara is iarthar na hEorpa, chomh fada ó thuaidh le hÉirinn. Na duilleoga scothdhearg, na bláthanna bán clogchruthach i gcrobhaingí crochta, na torthaí dearg sféarúil agus clúdaithe le faithní.
Cáithnín fíorúil. Tugtar cáithnín fíorúil ar aon cháithnín a tharlaíonn mar cháithnín idirghabhálach in imoibriú cáithníní fo-adamhacha. Samhlaítear go bhfaigheann an cáithnín fíorúil roinnt fuinnimh de réir prionsabal éiginnteachta Heisenberg, agus ar an mbealach seo sáraíonn sé dlí imchoimeád an mhaisfhuinnimh. Mar shampla, is féidir le leictreon is posatrón imoibriú le chéile trí fhótón fíorúil, fótón neamhfhisiceach a fuair iasacht fuinnimh chun teacht le bheith trom go neamhbhuan. Níl aon cháithnín fíorúil inbhraite go díreach, ach tá gá leis an gcoincheap chun cur síos ar imoibrithe cáithníní i dteoiric réimse chandamaigh.
Buncháithnín. Is iad na cáithníní bunúsacha ná cáithníní fo-adamhacha atá mar fho-chodanna damhna nach féidir a fhoroinnt a thuilleadh, meastar. 
Ina measc tá cáithníní damhna (cuairc, neoidríonónna, leictreoin, muóin is tónna) agus cáithníní fórsa (glúóin, fótóin, bósóin W, bósóin Z is graibheatóin).
Caithreachas. Tréimhse athraithe ina mbaineann duine aibíocht ghnéasach agus cumas iomlán atáirgthe amach. Tosaíonn sé níos luaithe i gcailíní (timpeall 10-11 bliain d'aois) ná i mbuachaillí (timpeall 11-12 bliain), agus maireann 3 bhliain nó mar sin. Braitheann a thosú ar iarmhairtí géiniteacha is comhshaoil, stádas cothaithe ina measc. Tarlaíonn fás géaraithe sa dá chás (an rábóg fáis ógánta), aibiú na ngónad, agus forbairt tréithe tánaisteacha gnéasacha. I gcailíní, forbraíonn na cíocha, fásann gruaig phúbasach, agus tosaíonn an míostrú. I mbuachaillí, fásann gruaig phúbasach is gruaig aghaidhe, méadaíonn an péineas is an cadairne, agus éiríonn an guth níos toille.
Caitian. Ian le lucht dearfach leictreach a shíobann i dtreo na catóide i gcill leictriceimiceach.
Cál. Baineann cál, ar a dtugtar chabáiste duilleach freisin, le grúpa cabáistí ("Brassica oleracea") saothróga a fhástar as a nduilleoga inite, cé go n-úsáidtear cuid acu mar ornáideacha. Bíonn na duilleoga simplí nó catach, glas nó corcra agus ní chruthaíonn na duilleoga lárnacha ceann (mar atá le cabáiste ceannach). Meastar go bhfuil cáil níos gaire do chabáiste fiáin ná an chuid is mó den iliomad foirmeacha ceansaithe de "Brassica oleracea." Tá sé díorthaithe ó mhustard fiáin.
Sanasaíocht.
Eascraíonn 'cál' as "caulis" an focal Laidine le haghaidh 'cabáiste'. 
Stair.
Tháinig cál ó oirthear na Meánmhara agus na hAnatóile, áit ar saothraíodh é mar bhia ag tosú faoin mbliain 2000 RCR ar a dhéanaí. Bhí cineálacha catacha ann cheana féin mar aon le cineálacha duilleog cothrom sa Ghréig sa 4ú haois RCR. Meastar gurb iad na foirmeacha seo, ar thagair na Rómhánaigh dóibh mar chál Saibíneach, sinsear na gcál comhaimseartha.
Calabrú. Fíorú is ceartú scála tomhais trí chomparáid le scála aitheanta caighdeánach, nó turgnaimh. Mar shampla, is féidir scála teirmiméadair a sheiceáil tríd an teirmiméadar a chur i gcoinníollacha caighdeánacha, cosúil le leáphointe oighir (uisce), 0 °C, is fiuchphointe uisce, 100 °C. Úsáidtear an téarma céanna nuair a chuirtear na pointí tomhais ar scála bán. Próiseas bunúsach don eolaíocht chun gur féidir tomhais chruinne iontaofa a dhéanamh.