Trelis/gawiki huggingface dataset:
Ór. Is éard is ór ann ná an naoú dúil cheimiceach déag is trí scór i dtábla peiriadach na ndúl. Miotal bog buí trom insínte somhúnlaithe atá ann, agus meas mór ag na daoine air toisc é a bheith chomh gann. Is í an tsiombail cheimiceach atá aige ná Au. Miotal lómhar atá ann, agus é le fáil ina dhúil sa dúlra féin, ina chnapáin bheaga taobh istigh de chlocha. Seoltóir maith leictreachais atá ann. Sa seodra, sna boinn airgid agus san eacnamaíocht is mó a úsáidtear é, ach thairis sin, baintear leas as san fhiaclóireacht agus sa leictreonaic. 
Mar is dual do na miotail lómhara, is dúil sách támh é an t-ór. Is é sin, níl sé araiciseach chun imoibriú a dhéanamh le ceimiceáin. Mar sin féin, is féidir é a thuaslagadh in imoibreáin áirithe, go háirithe san "aqua regia" - an t-"uisce ríoga", ós rud é go dtuaslagann sé "rí na miotal", an t-ór. Is é is aqua regia ann ná meascán as aigéad hidreaclórach agus aigéad nítreach. Thairis sin, is féidir leis an gclóirín, leis an bhfluairín agus le tuaslagáin chiainídeacha ór a chreimeadh.
Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin ag an ór, mar atá, 197Au, agus is as an iseatóp seo atá ór an dúlra comhdhéanta. Tá an t-ór níos troime ná an luaidhe, ach níl sé chomh trom leis an bplatanam, leis an oismiam ná leis an iridiam. 
Ocsaídíonn an t-"aqua regia" an t-ór go hian teitreaclóróráite, is é sin, AuCl4-, agus is í an uimhir ocsaídiúcháin atá ag an ór san ian seo ná +3. Is í an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta aige, agus tugtar comhdhúile óracha ar na comhdhúile ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin seo ag an ór. Thairis sin, tá an uimhir ocsaídiúcháin +1 ag an ór i gcuid mhaith comhdhúl, is é sin, na comhdhúile órúla. Is féidir don ór uimhir ocsaídiúcháin níos airde fós a shroicheadh faoi thionchar ocsaídeoirí láidre, ar nós an fhluairín. 
Níl páirt ná ról ar leith á dhéanamh ag an ór san orgánach daonna. Nimh atá san ian óir Au3+, ach ní chuirfidh an t-ór miotalach isteach ná amach ar an duine má shlogtar síos é, nó ní féidir leis na himoibreáin i gcolainn an duine an miotal a ocsaídiú go hiain nimhiúla. Mar sin, is féidir, abair, deochanna alcólacha nó cácaí a mhaisiú le duilleoga tanaí óir, agus ní dhéanfaidh an miotal dochar ar bith don duine a iósfaidh nó a ólfaidh é. Scéal eile go gcuireann an t-ór ailléirge ar dhaoine áirithe, ach níl sé leath chomh dona mar ailléirgin agus a lán miotal eile, an nicil ach go háirithe.
Trasfhreagróir. Is é is trasfhreagróir ann ná gléas leictreonach a úsáidtear sa teileachumarsáid le freagra uathoibríoch a thabhairt do chomhartha réamhshocraithe. Go háirithe, tugtar trasfhreagróir ar ghléas atá ar bhord ar an eitleán, agus é ag freagairt ar an bhfiosrú a thagann ó stáisiún raidió an aerfoirt. An freagra a thugann an trasfhreagróir, is cuidiú é d'fhoireann an aerfoirt an t-eitleán a aimsiú agus an t-eolas riachtanach a thabhairt don eitleoir leis an eitleán a threorú.
Ollfhathachréalta ghorm athraitheach lonrúil. Is é is ollfhathachréalta ghorm athraitheach lonrúil ann ná réalta mhór mhillteanach athraitheach a bhaineann le ceann de na haicmí speictreacha is teo amuigh (is é sin, na haicmí speictreacha O agus B). Bíonn gile na réaltaí seo ag athrú go mall de réir a chéile, siúd is go mbíonn siad ag lasadh suas go hócáidiúil. Is féidir do réalta den chineál seo bheith céad go leith oiread níos mó ná an Ghrian s'againn ó thaobh na maise de, agus creidtear go bhfuil na réaltaí seo ar uasteorainn mhéid na réalta. Is dual do réaltaí chomh mór agus chomh te sin a gcuid hidrigine a spíonadh réasúnta gasta, nó ní thógann sé ach cúpla milliún bliain orthu. Ar mhaithe leis an gcomparáid, is fiú cuimhne a choinneáil air go bhfuil ár nGrian féin thart ar chúig "bhilliún" bliain d'aois, agus go bhfuil oiread eile i ndán di sula mbeidh a cuid hidrigine spíonta. 
Is iad na réaltaí is tábhachtacha den chineál sin a bhfuil aithne ag na saineolaithe orthu ná S Doradus, Eta Carinae, Réalta an Phiostail, agus LBV 1806-20 - is é is brí leis na litreacha LBV ná "luminous blue variable", is é sin, réalta lonrúil ghorm athraitheach. Is gnách réaltaí den chineál seo a ainmniú as S Doradus freisin, nó is í S Doradus an chéad réalta den chineál seo ar cuireadh sonrú nó suim ar leith inti.
Tharsis. Réigiún garbhchríoch is ea Tharsis atá suite i dtimpeallacht an mheánchiorcail ar Mhars. Is iad na bolcáin mhóra mhillteanacha a thabhaigh a chlú don réigiún seo, nó tá siad ar na bolcáin is mó ar fud an Ghrianchórais: Olympus Mons agus an trí bholcán eile ar a dtugtar Tharsis Montes, mar atá, Pavonis Mons, Ascraeus Mons, agus Arsia Mons.
Giovanni Schiaparelli. Réalteolaí Iodálach ab ea Giovanni Virgilio Schiaparelli (a rugadh i Savigliano na hIodáile ar 14 Márta 1835 agus a d'éag i Milano ar 4 Iúil 1910). D'fhionn sé an t-astaróideach Hesperia, agus d'ainmnigh sé na hairíonna líneacha doiléire ar dhromchla Mharsa mar "chanálacha".
Saol.
Bhain Schiaparelli amach dintiúirí an réalteolaí ó ollscoil Torino agus chaith sé seal ag staidéar i Réadlann Bheirlín freisin. Rinne sé an chuid ba mhó de shaothar a shaoil i Réadlann Brera. 
Rinne sé breathnóireacht dhian ar Mhars, agus bhaist sé ainmneacha ar chuid mhór de na háiteanna ansin, mar a chonaic sé sa teileascóp iad. B'eisean a chuir na ráflaí faoi chanálacha ar Mhars ag imeacht, nó dúirt sé go raibh sé tar éis gnéithe a shonrú ar dhroim an phláinéid a raibh cosúlacht na g"canali" ("grinnill abhann") orthu, mar a chuir sé i bhfocail Iodáilise é.
Is é an chiall a bhain an t-aistritheoir as an méid sin gur "canálacha" a bhí ann agus iad déanta ag neacha intleachtúla eachtardhomhanda. 
Spreag an mhíthuiscint seo na mílte de dhaoine ag déanamh a dtuairimíochta féin faoi "mhuintir Mharsa". Fiú lena lá féin, ní bhfuair Schiaparelli aitheantas do na canálacha ach ó chuid de na réalteolaithe, nó bhí a lán eile acu den bharúil nach raibh siad in ann na "canali" a aithint lena súile féin, agus gur dhócha nach raibh iontu ach iomrall súl de chineál éigin. Seo é an tuiscint a deimhníodh nuair a rinne an spásghléasra nua-aimseartha mapáil cheart ar dhromchla Mharsa. Creidtear inniu go raibh galar súl ag luí ar Schiaparelli, agus nach raibh sna "canálacha" ach struchtúir inmheánacha a shúl féin a chonaic sé faoi thionchar an ghalair.
Torino. Is cathair i dtuaisceart na hIodáile í Torino (Piedmontese: "Turin"; Laidin: "Augusta Taurinorum"), príomhchathair réigiúin Piemonte. Tá ceanncheathrú FIAT lonnaithe ann agus tá cáil uirthi mar chathair thionsclaíoch. Is é 911,823 daonra na cathrach (Nollaig 2012), ach tá 2.2 milliúin duine ina gcónaí sa mhórcheantar, dar leis an OECD.
Tá clú agus cáil ag an gcathair, mar gheall ar na dánlanna, bialanna, eaglaisí, cearnóga ("Piazze"), páirceanna, gáirdíní agus amharclanna atá inti. Tógadh formhór de chearnóga na cathrach sa séú chéad déag agus san ochtú gcéad déag.
In 1861, ba í Torino céad príomhchathair na hIodáile.
Stair.
Tagann an t-ainm "Torino" ó "Tau", focal Ceiltise a chiallaíonn "sléibhte". Chuir na Taurini fúthu ann roimh aimsir na Rómhánach.Ciallaíonn "Torino" "tarbh beag" in Iodáilis, óna dtagann an armas agus siombail na cathrach. 
Tíreolas.
Tá an chathair suite san iarthuaisceart na tíre. Tá ceithre aibhneacha sa chathair: an Po (an ceann is faide), an Dora Riparia, an Stura di Lanzo agus an Sangone.
Riarachán.
Tá Torino roinnte i 10 mbuirgí, nó "Circoscrizioni" in Iodáilis:
Tarlaíonn toghchán an mhéara gach 5 bliain agus is é Piero Fassino an méara i láthair na huaire. Suíonn 50 baill ar an gComhairle Cathrach.
An Cogadh Fuar. Is é atá i gceist leis an gCogadh Fuar ná coimhlint idé-eolaíoch, gheilleagrach agus pholaitiúil a bhí ar siúl san 20ú haois idir Stáit Aontaithe Mheiriceá is an caipitleachas ar aon taobh amháin, agus an tAontas Sóivéadach is an cumannachas ar an taobh eile. Bhailigh an bheirt acu a gcuid comhghuaillithe féin chucu le tacaíocht a fháil, ach ba mhinic a chaithfidís an tacaíocht sin a mhealladh uathu le lámh láidir. 
Deirtear gur tosaíodh an cogadh timpeall na bliana 1947, ag deireadh an Dara Cogadh Domhanda, agus mhair sé go dtí na 1990idí, a fhad is a mhair an tAontas Sóivéadach.
Ní raibh an dá mhórchumhacht féin ag cur mórán troda ar a chéile go díreach, ach ba mhinic a bhí siad ag tabhairt tacaíochta do thaobhanna éagsúla i gcoimhlintí áitiúla go háirithe sa Tríú Domhan, rud a mhéadaigh ar an gcruatan inar fágadh na gnáthshibhialaigh ina leithéid de chás. Ba í an ghné ba dhainséaraí den Chogadh Fhuar ná go raibh airm núicléacha ag an mbeirt, agus bhí sé incheaptha go mbrisfeadh cogadh núicléach amach eatarthu - fiú de thaisme. Cúpla uair, ba dhóbair nár bhris, is é sin, le linn ghéarchéim na ndiúracán i gCúba agus i bhfómhar na bliana 1963. Ar ámharaí an tsaoil, seachnaíodh an cogadh núicléach sin.
Croineolaíocht.
Nuair a chuaigh na Boilséivigh i gceannas ar an Rúis sa bhliain 1917, d'éirigh an tIarthar an-bhuartha faoi cé chomh meáite agus a bhí siad ar an réabhlóideachas a spreagadh taobh amuigh den Rúis. Sna blianta idir an dá chogadh domhanda, is beag a chuaigh an réabhlóid dhomhanda sin chun cinn, ach níor bhain sin mórán den eagla a bhí ar an Iarthar roimh an gcumannachas. 
Sa bhliain 1941, d'ionsaigh na Gearmánaigh an tAontas Sóivéadach, a chuaigh i gcomhghuaillíocht leis na cumhachtaí Iartharacha, ach i ndiaidh an chogaidh, tháinig scoilt eatarthu arís.
Bhí stádas Bheirlín Thiar ina cnámh spairne sna 1940idí.
Joe Strummer. Cumadóir, scríbhneoir agus amhránaí Sasanach ba ea John Graham Mellor, nó Joe Strummer, mar atá aithne níos fearr air (21 Lúnasa 1952 – 22 Nollaig 2002). 
Bhain Strummer clú amach sna 1970idí agus 1980idí mar cheannaire an ghrúpa rac-cheoil (nó punc-rac) The Clash.
Tháinig an t-albam "The Clash" amach sa bhliain 1977. Tá fuinneamh a gcuid ceoil fíorchumhachtach, maraon leis an dúshlán smaointeach a chuir siad roimh na húdaráis.
Ní ba dhéanaí, sa bhliain 1999, bhunaigh Strummer The Mescaleros.
Bhuail taom croí é ar 22 Nollaig 2002, in aois 50 bliain dó agus galar croí ón mbroinn air.
Spike Milligan. Fuirseoir, scríbhneoir agus ceoltóir ab ea Terence Alan "Spike" Milligan, (16 Aibreán, 1918 – 27 Feabhra, 2002). Rugadh Milligan san India, mac le h-athair as Sligeach, Poblacht na hÉireann, agus mar thoradh bhí saoránacht Éireannach aige. Throid sé i gcoinne Arm an Ghearmáin sa Dara Cogadh Domhanda agus scríobh sé a chuimhní sa tsraith leabhair, The War (and Peace) Memoirs. 
B'é Milligan a bhí an príomhscríbhneoir agus aisteoir ar an gclár raidió BBC, The Goon Show, a bhí an-clúiteach ó na 1950idí go dtí an lá atá inniu ann agus sa chlár teilifís BBC, Q... 
B'é Spike a bhí an tráchtaire sa chláir beochana, Wolves Witches and Giants, ar ITV sa 1990s. Scríobhtear "Dúirt mé leat go raibh mé breoite" as Gaeilge ar a leac uaighe i Sosaics, mar ní raibh cead ag a chlann ón easpag an feartlaoi sin a scríobh as Béarla.
Karlheinz Stockhausen. Ba chumadóir Gearmánach é Karlheinz Stockhausen (22 Lúnasa 1928 - 5 Nollaig 2007). Ceaptar é go minic mar dhuine de na cumadóirí is tábhachtaí sa 20ú haois. Chum sé 370 saothar. Ach lean conspóid i gcónaí é.
Saol.
Rugadh é ar phláinéad ag gluaiseacht ar fithis timpeall na réalta Sirius, dar leis, creid nó na creid.
Bhuail taom croí é agus fuair sé bás tobann ar 5 Nollaig 2007 in Kürten, an Réin Thuaidh-Viostfáil.
Saothar.
Chum Stockhausen ceol leictreonach, ceol spásúil agus ceol seansúil, agus cur chuige ceannródaíoch agus turgnamhach aige sna blianta i ndiaidh an chogaidh. Sa stiúideo leictreonach, i bPáras sa bhliain 1952 mar shampla, chuir Stockhausen patrún fuaime le chéile agus rinne sé iad a thaifeadadh ar théip. Ansin bhí sé in ann na patrúin a sheinm droim ar ais nó ag luasanna éagsúla.Cloistear ina chuid ceoil ilroinnte agus díshondas.
Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi. Matamaiticeoir, réalteolaí, astralaí agus tíreolaí Peirseach ab ea Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī (Araibis: محمد بن موسى الخوارزمي) (timpeall 780 - 850). Creidtear gur saolaíodh é in Khwarizm (an Úisbéiceastáin inniu) nó i mBagdad. 
Ba é al-Khwarizmi a scríobh an chéad leabhair ar chothromóidí agus ar ailgéabar, "al-Kitāb al-muḵtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-al-muqābala". Tugtar "Athair an Ailgéabair" air dá bharr (teideal a thugtar ar Dhiophantus freisin). Tagann an focail ailgéabar ón fhocail "al-ǧabr", obair a ndéanann sé cur síos uirthi sa leabhar.
Baisteadh cráitéar gealaí as Al-Khwarizmi.
Arm na Stát Aontaithe. Is é atá i gceist le hArm na Stát Aontaithe ná an chraobh is mó sna fórsaí armtha atá ann i Stáit Aontaithe Mheiriceá, atá freagrach as oibríochtaí talamh-bhunaithe den chuid is mó. Is san Arm Ilchríochach a bhunaíodh ar 14 Meitheamh 1775 atá fréamhacha an airm nua-aimseartha. Cruthaíodh é ar dtús chun éilimh an gCogadh Réabhlóideach Mheiriceá a shásamh.
Búdaipeist. Is í Búdaipeist (Ungáiris: Budapest) príomhchathair na hUngáire agus an chathair is mó sa tír. Tá timpeall 1.7 milliún duine ina gcónaí ann. Bunaíodh an chathair nua-aimseartha ar 17 Samhain 1873 nuair a aontaíodh na cathracha Buda, Óbuda, agus Pest le chéile.
Tá Búdaipeist suite ar bhruach na Danóibe, agus is í an 8ú cathair is mó san Aontas Eorpach.
Stair.
Thosaigh Réabhlóid na hUngáire 1956 ar an 23 Deireadh Fómhair 1956 agus mhair sí go dtí 10 Samhain 1956. Rinne na Sóivéadaigh ionradh ar Bhúdaipeist agus maraíodh níos mó na 3,000 duine sa troid.
An Liotuáinis. Is teanga oifigiúil na Liotuáine í an Liotuáinis , atá ag 4 milliún duine mar mháthartheanga. "Lietuvių kalba" a thugann lucht a labhartha ar a dteanga féin. Is ceann den dá theanga Bhaltach atá fós beo í an Liotuáinis (chomh maith leis an Laitvis). Is brainse sainiúil de na teangacha Ind-Eorpacha iad na teangacha Baltacha.
Neil Armstrong. Ba spásaire Meiriceánach é Neil Alden Armstrong a bhí ar an chéad duine a shiúil dromchla na Gealaí. (Rugadh ar 5 Lúnasa 1930 é i Wapakoneta, Ohio sna Stáit Aontaithe, agus cailleadh ar 25 Lúnasa 2012 é.) 
Chuaigh sé go dtí an spás don chéad uair ar bhord an spásárthaigh Gemini 8 sa bhliain 1966. A
ch b'í an tuirlingt ar an nGealach a thabhaigh clú domhanda do Neil Armstrong, ní nach ionadh. Bhí sé i gceannas ar an misean spás Apollo 11 a rinne tuirlingt i Muir na Sáimhe ar an 20 Iúil, 1969. In éineacht lena chomhspásaire, Buzz Aldrin, chaith Armstrong dhá uair an chloig go leith ar dhromchla na Gealaí ag déanamh taiscéalaíochta. D'fhan an tríú spásaire, Michael Collins ag fithisiú na gealaí sa Mhodúl Ceannasaíochta le linn chuairt na beirte eile ar ár satailít. 
B'é Apollo 11 an misean deireanach spáis a raibh Armstrong páirteach ann. Ina dhiaidh sin, thréig sé an NASA agus chuaigh sé ag múineadh innealtóireachta in Ollscoil Cincinnati, Ohio.
Na hAindéis. Is iad na hAindéis an sliabhraon is mó sa domhan, atá ina luí ag cósta iartharach Mheiriceá Theas. Tá an sliabhraon níos mó ná 7,000 km i bhfad, 500km i leithead agus le meán-airde 4,000 méadar. Ritheann na hAindéis trí seacht tír: an Airgintín, an Bholaiv, an tSile, an Cholóim, Eacuadór, Peiriú agus Veiniséala.
An Aigéine. Is í an Aigéine an ilchríoch is lú ar domhan. Níl aon sainmhíníú amháin le fáil, ach deirtear gurb iad na tíortha atá lonnaithe sa réigiún seo ná an Astráil, an Nua-Shéalainn, Nua-Ghuine Phapua, Tíomór Thoir, na háiteanna san Indinéis a luíonn ar thaobh oirthearach na Líne Wallace, agus na mílte oileán beag san Aigéan Ciúin. Níl aon duine ag maireachtáil ar chuid mhaith de na hoileáin san Aigéan Ciúin.
Bhí breis is 60 milliún duine ina gcónaí inti sa bhliain 2002 (féach an tábla thíos).
Tíortha agus réigiúin.
B'é an taiscéalaí Francach Jules Dumont d'Urville a chum an téarma "Aigéine" sa bhliain 1831. Tá an réigiún roinnte i gceithre réigiún éagsúla - an Mhicrinéis, an Mheilinéis, an Pholainéis agus an Astraláise.
Jules Dumont d'Urville. Ba thaiscéalaí Francach é Seach-Aimiréal Jules Sébastien César Dumont d'Urville (23 Bealtaine 1790, Condé-sur-Noireau – 8 Bealtaine 1842, Meudon), a thaiscéal an tAigéan Ciúin deisceartach, an Astráil, an Nua-Shéalainn agus Antartaice.
Saol.
B'é d'Urville a tháinig ar an Venus de Milo le linn a thaiscéaladh go dtí na hOileáin Gréagacha sa bhliain 1820. Tá an dealbh le feiceáil inniu san Louvre i bPáras. Sheol sé timpeall an domhain i 1822 faoi cheannas an Chaptaein Louis Isidore Duperrey, agus bhailigh sé a lán plandaí agus ainmhithe a thóg sé abhaile leis.
Sa bhliain 1826 chuaigh sé go dtí an tAigéan Ciúin, agus scrúdaigh sé Nua-Ghuine, an Nua-Shéalainn agus roinnt oileáin eile atá sa réigúin seo agus ar a dtugtar an Aigéine sa lá atá inniu ann. B'eisean a chum na téarmaí an Mhicrinéis agus an Mheilinéis i rith an turais sin. Chuaigh sé ar thuras go dtí Antartaice sa bhliain 1837, agus thug sé an t-ainm Cósta Adélie ar réigiún atá ansin, tar éis a bhean chéile. D'fhill d'Urville abhaile sa bhliain 1840, agus rinneadh seach-aimiréal de.
Cailleadh d'Urville agus a bhean chéile i dtimpiste iarnróid i Meudon na Fraince sa bhliain 1842. Tá sé curtha i Cimetière du Montparnasse, reilig i bPáras. Is measc na háiteanna a ainmníodh tar éis d'Urville tá an Mhuir d'Urville agus Oileán d'Urville san Antartaice, agus Cape d'Urville, Irian Jaya (san Indinéis, ar an oileán Nua-Ghuine), agus tOileán D'Urville sa Nua-Shéalainn.
Nollaig Bheag. Nollaig Bheag ("Little Christmas" sa Bhéarla nó "Natale Piccolo" as Iodáilis) is ea an t-ainm coitianta Gaeilge ar an 6 Eanáir (nó Eipeafáine, Lá Nollag Beag, Nollaig na mBan, Lá Chinn an Dá Lá Dhéag nó fiú Féile na dTrí Ríthe), an lá deireanach de shéasúr na Nollag. 
Comharthaíonn sé deireadh laethanta saoire na scoile freisin.
Soiscéal Naofa Íosa Críost.
Glaoitear Oíche na dTrí Ríthe (‘Rite’ sa chaint) ar Oíche Nollag Beag i gCorca Dhuibhne. Threoraigh réalta na Beithile chun láthair Íosa iad. Tagairt atá ann don dtriúr, an Magi, a tháinig fé bhráid an tSlánaitheora le bronntanais. 
Seo sliocht as an Soiscéal naofa de réir Matha 2:1-10
Nuair a bhí Íosa saolaithe i mBeithil Iúdáia in aimsir Héaróid rí, tháinig saoithe ón aird thoir go dtí Iarúsailéim ag fiafraí: "Cá bhfuil an leanbh seo atá saolaithe, Rí na nGiúdach? Mar chonaiceamar a réalta ag éirí, agus thángamar ag déanamh ómóis dó." .. agus an réalta, a bhí feicthe acu roimhe sin ag éirí, ghluais sí rompu go dtí gur stad sí os cionn na háite ina raibh an leanbh. Nuair a chonaic siad an réalta, bhí áthas an-mhór orthu. Agus ar dhul isteach sa teach dóibh, chonaic na saoithe an leanbh le Muire a mháthair, agus d'umhlaigh siad go talamh ag déanamh ómóis dó. Agus d'oscail siad a gcistí agus d'ofráil siad tabhartais dó, ór agus túis agus miorr. Agus ó fuair siad foilsiú i mbrionglóid gan dul ar ais go dtí Héaród, ghabh siad bóthar eile abhaile chun a dtíre féin.
Nósanna.
Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na hEipeafáine – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an Triúr Saoithe: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.
Stair.
Sa bhliain 1582, thug an Pápa Gréagóir XIII féilire nua isteach, rud a thug ‘Lá Nollag’ dhá lá dhéag chun cinn. 'Sé an 6 Eanáir an Lá Chinn an Dá Lá Dhéag, de réir an Fhéilire Ghréagóra. . 
Nollaig na mBan.
Tugtar Nollaig na mBan ("Women's Christmas" as Béarla) uirthi freisin. Ar na fir a thiteann obair an tí ar an 6 Eanáir. Tá traidisiún ann go bhfaigheann mná lá saoire ó dhualgais an tí ar an lá seo (traidisiún an-láidir i gCorcaigh ach lag sa tír in iomlán). Is traidisiún iomlán Éireannach "é""." Eagraíonn na mná cóisireacha nó turais amach go dtí na bialanna nó na tábhairní. Bíonn na bialanna agus na tithe tábhairne lán go doras le mná an oíche sin. Go minic ceannaíonn páistí bronntanais dá máithreacha agus dá sean-mháithreacha.
Nósanna.
I gCléire bhíodh sé de nós ag na hoileánaigh trí ghráinne a chur i gcíste agus an chéad duine a gheobhadh gráinne díobh siúd ina bhéal bhí sé ina rí i gcomhair na bliana! Bhíodh sé mar nós leis dorn breise mine nó sop féir a thabhairt dos na ba an oíche sin.
Thar lear.
In Albain, tugtar Nollaig Bheag ar Lá Caille (Là Challuinn, nó Là na Bliadhna Ùire de ghnáth) agus Là Féill nan Rìgh ar 6 Eanáir.
Zaragoza. Is príomhchathair chomhphobal féinrialaithe na hAragóine in oirthear na Spáinne is ea Zaragoza. Is í príomhchathair an chúige chomh maith. "Caesaraugusta" a thugtaí uirthi i laethanta na Sean-Róimhe, agus is í "Saragossa" leagan Béarla den ainm. Bhí 641,581 duine ina gcónaí i Zaragoza ar an gcéad lá de Mhí Eanáir sa bhliain 2004, rud a fhágann Zaragoza ar an gcúigiú cathair is mó sa Spáinn. Tá sí suite ar abhainn Ebro agus a cuid craobh-aibhneacha, Huerva agus Gállego, i lár na hAragóin agus abhantrach Ebro.
Tá clú agus cáil ag an gcathair de bharr an béaloideas, bia agus foirgneamh suimiúla. Tá an Ardeaglais San Salvador (La Seo) agus Aljafería, chomh maith le roinnt foirgnimh eile mar chuid de Ailtreacht Mudéjar na hAragóine sé sin Suíomh Oidhreachta Domhanda UNESCO. Tá clú agus cáil chomh maith ag an bhféile Fiestas del Pilar ar fud na Spáinne.
Venus de Milo. Dealbh ó ré na Sean-Ghréige is ea an "Aphrodite de Milos" (Gréigis: Αφροδίτη της Μήλου, nó "Afrodíti tis Mílou"), nó an Venus de Milo mar a ghlaotar uirthi de ghnáth. Creidtear gurb í bandia an ghrá Afraidíte (nó Véineas de réir na Rómhánaigh) atá i gceist, agus gurb é Alexandros ó Antioch an dealbhóir. Tá an dealbh déanta as marmar, agus tá sí 203cm in airde, gan an dá láimh curtha san áireamh.
B’é an taiscéalaí Francach Jules Dumont d'Urville a tháinig ar an dealbh sa bhliain 1820.
Tá "Venus de Milo" le feiceáil sa Louvre i bPáras sa lá atá inniu ann.
Adas Ababa. Cathair san Aetóip í Adas Ababa (Amáiris: Āddīs Ābebā, Oraimis: Finfinne. Béarla: Addis Ababa), príomhchathair na tíre agus an chathair is mó inti. Ciallaíonn an t-ainm "bláth nua". Bhunaigh an tImpire Menelik IIan chathair sa bhliain 1886 agus tá os cionn ceithre mhilliún duine ina gcónaí ann inniu.
Cathair na hAilgéire. Príomhchathair agus an chathair is mó na hAilgéire í Cathair na hAilgéire (Araibis: الجزائر al-Jazāʼir, "na hOileáin"), atá suite san Afraic Thuaidh. Bhí 1,519,570 duine ina gcónaí sa chathair sa bhliain 1998, de réir an daonáirimh. Tá súite ar chósta tuaisceart Afraice agus ar an Meánmhuir.
Luanda. Is cathair í Luanda (nó Loanda, níos luaithe), príomhchathair agus an chathair is mó sa tír Afracach Angóla. Cathair le timpeall 4,500,000 milliún duine atá ann, atá suite ar an tAigéan Atlantach. Tagann formhór na ndaoine óna treibheanna dhúchasaigh, mar shampla na Ovimbundu, Kimbundu agus Bakongo. Tá daonra beag ann le bun Eorpach freisin, agus is í an Phortaingéilis an teanga oifigiúil.
B'é an taiscéalaí Phortaingéalach Paulo Dias Novais a bhunaigh an chathair sa bhliain 1575, leis an ainm São Paulo de Luanda.
An tSaimbia. Is tír thalamhiata atá suite i ndeisceart na hAfraice í Poblacht na Saimbia, nó an tSaimbia de ghnáth. Tá sí ag críochantaíocht le Poblacht Dhaonlathach an Chongó ó thuaidh, le hAngóla san iarthar, leis an mBotsuáin (ag pointe amháin), leis an tSiombáib agus leis an bPoblacht Mhósaimbíc ó dheas, agus leis an Maláiv san oirthear. Tá teorainn leis an Tansáin san oirthuaisceart. B'é Rhodesia Tuaisceartach an t-ainm a thugadh uirthi i ré riail an Ríocht Aontaithe. Tagann an t-ainm nua-aimseartha ón abhainn Zambezi. Is í Lusaka an phríomhchathair, agus an chathair is mó. Tá formhór an daonra bailithe timpeall na príomhchathrach i lár na tíre, chun deiscirt, nó i gCrios an Chopair, san iarthuaisceart.
Rannáin riaracháin.
Tá an tSaimbia roinnte ina dheich gcúigí, atá roinnte a thuilleadh ina 117 ceantar, 156 toghcheantar agus 1,281 barda.
Zambia is divided into ten provinces, which are further divided into 117 districts, 156 constituencies and 1,281 wards.
Lusaka. Is í príomhchathair na Saimbia í Lusaka agus an chathair is mó sa tír. Tá sí suite i lár dheisceart na tíre. Tá 3,308,400 duine ina gcónaí in Lusaka de réir theilgean a rinneadh sa bhliain 2019. 
Coilínigh Eorpacha a bhunaigh an chathair sa bhliain 1905. Rinneadh príomhchathair na tíre di sa bhliain 1935 in áit Livingstone (Maramba inniu), mar gheall ar a suíomh lárnach.
Ruanda. Is tír atá suite i lár na hAfraice í Poblacht Ruanda, nó Ruanda de ghnáth. Tír talamhiata atá ann, agus tá teorainneacha aici le Uganda, an Bhurúin, Poblacht Dhaonlathach an Chongó agus an Tansáin. Tugtar an leasainm "Tír na Mílte Cnoic" uirthi, mar gheall ar an dtalún torthúil agus cnocach atá aici. 
Ar an 6 Aibreán 1994, maraíodh Uachtarán Ruanda, Juvénal Habyariman. Thosaigh an cinedhíothú go gairid ina dhiaidh sin.