Gramadach na Gaeilge. Tá an léargas thíos bunaithe ar Ghramadach na Gaeilge: An Caighdeán Oifigiúil agus leabhair eile.
An aidiacht.
Brollach.
Sa Ghaeilge, tagann an aidiacht sna sálaí ag an ainmfhocal: "guth binn" (nó "guth bhinn", i nGaeilge Chúige Mumhan), "bean shaibhir", "uisce glan". Is féidir, áfach, úsáid na réimíre a bhaint as na haidiachtaí uaireanta, go háirithe i stíl fhileata: "binnghuth", "glanuisce". Ar ndóigh, séimhítear an t-ainmfhocal i ndiaidh na haidiachta i bhfocail chomhshuite den chineál seo. 
Tá réimíreanna ar leith ann nach n-úsáidtear riamh mar fhocail neamhspleácha, siúd is go bhfuil ciall aidiachta ag dul leo. Is iad "dea-" agus "droch-" an dá réimír is tábhachtaí acu. Is ionann "dea-fhear" agus fear maith, agus is ionann "drochdhuine" agus duine dona nó duine olc, ach is féidir difríocht áirithe a aithint idir "duine olc" agus "drochdhuine": i bhfocail chomhshuite cosúil le "drochdhuine", tá an t-olcas níos cóngaraí do nádúr do-athraithe an duine. Tá an méid sin soiléir ar an dóigh a n-úsáidtear sa chomhthéacs gramadaí iad: "tá an duine seo go holc" (an briathar "tá", a úsáidtear le hainmfhocal a cheangal d'aidiacht), ach "is drochdhuine é seo" (an chopail, a úsáidtear le hainmfhocail agus forainmneacha a cheangal dá chéile). .
Cás ar leith is ea cás na haidiachta úd "sean". Is féidir í a úsáid mar a bheadh gnáthaidiacht ann: "tá sé sean", "tá sé níos sine ná mise" agus araile, ach is gnách úsáid na réimíre a bhaint aisti: "seanfhear is ea é": "Seanbhean is ea mise, agus cos liom san uaigh agus an chos eile ar a bruach", mar a dúirt Peig Sayers. Cinnte, ní dhearfadh sí *"bean shean is ea mise" - cé nach mbeadh a leithéid ag sárú rialacha na gramadaí ar aon nós, ní chluinfeá ag cainteoirí dúchais go rómhinic é.
Ainmfhocal firinscneach uatha.
Má thagann an aidiacht ar lorg ainmfhocal firinscneach uatha sa tuiseal ainmneach, ní bheidh claochlú tosaigh ar bith ar an aidiacht: "an fear mór". Ar lorg an tuisil ghinidigh, áfach, caolófar consan deiridh na haidiachta, agus séimheofar an consan tosaigh: "gluaisteán an fhir mhóir". Má tá an consan deiridh caol cheana féin, ní féidir é a chaolú tuilleadh, ar ndóigh: "an buille réidh" (tuiseal ainmneach), "fear an bhuille réidh" (tuiseal ginideach). Na haidiachtaí a bhfuil "-ach" ag crochadh díobh, déanfar "-igh" den "-ach" seo: "an fear tuirseach" - "codladh an fhir thuirsigh"; "an múinteoir Éireannach" - "ceachtanna an mhúinteora Éireannaigh".
Ainmfhocal firinscneach iolra.
I ndiaidh ainmfhocal firinscneach iolra sa tuiseal ainmneach, áfach, cuirfear -"a" nó -"e" leis an consan deiridh. Ar ndóigh, tá sé ag brath ar chaoile an chonsain cé acu guta a chuirfear leis: "an fear mór" - "na fir mhóra", "an buille réidh" - "na buillí réidhe". Maidir leis an gclaochlú tosaigh, tá sé ag brath ar chonsan deiridh an ainmfhocail, cé acu a shéimheofar an aidiacht nó nach séimheofar: "na fir mhóra" (m séimhithe ar lorg an "r" chaoil), "na mná móra" (m gan séimhiú, ós rud é nach bhfuil consan caol ann). Is minic nach gcluintear mórán difríochta idir "-í" agus "-igh" an ainmfhocail iolra, ach mar sin féin, tá sé tábhachtach iad a choinneáil scartha ó chéile sa litriú, nó ní shéimheoidh ach ceann acu an aidiacht: "na bealaí móra" (m gan séimhiú) (ón bhfocal "bealach"), ach "na hÉireannaigh mhóra" (m séimhithe) (ón bhfocal "Éireannach").
Ainmfhocal baininscneach uatha.
Ar lorg ainmfhocal baininscneach uatha sa tuiseal ainmneach, séimheofar an aidiacht: "bean mhór", "baintreach thuirseach", "fuinneog bhriste", "bliain fhada", "teanga dhothuigthe", agus araile.
Ar lorg ainmfhocal baininscneach uatha sa tuiseal ginideach, ní shéimheofar an aidiacht ar aon nós. Scéal eile, áfach, go gcuirfear "-e" leis an gconsan deiridh, agus má tá an consan sin leathan san fhoirm a fuair tú san fhoclóir, caithfidh tú an consan sin a chaolú, leis: "eachtra na mná móire" (&lt; mór), "teach na baintrí tuirsí" (&lt; tuirseach), "seomra na fuinneoige briste", agus araile. Tabhair faoi deara go ndéantar -"í" den -"ach" san fhoirm áirithe seo (-"ighe" an seanlitriú a bhí ann roimh an gcaighdeánú: "teach na baintreabhaighe tuirsighe" a scríobhtaí sular tháinig an caighdeán comhaimseartha ar an bhfód). Tabhair faoi deara freisin nach gcuirfear an t-"e" sin le haidiachtaí a chríochnaíonn ar -"úil", ar nós "spéisiúil", "dathúil" agus araile: a mhalairt ar fad, cuirfear -"a" leo, agus leathnófar an consan deiridh: "grá na mná dathúla" (ní hé *"dathúile" an fhoirm cheart ar aon nós). Coinnigh cuimhne freisin ar leithéidí na haidiachta úd "deacair", a chailleann guta an dara siolla roimh an iarmhír: "lá na hoibre deacra". (Bheifeá ag súil le *"deacaire", ach nuair a bhuailfidh an -"r" caol an "-c-" leathan, leathnófar é faoina thionchar, agus an t-"a" ag teacht in ionad an "e", dá réir sin.) 
Titeann an dara siolla san aidiacht "álainn" ar lár roimh iarmhír an ghinidigh bhaininscnigh freisin. Is í an fhoirm a mbeifeá ag súil léi ná "áilne", agus d'fheicfeá í i dtéacsanna a bhfuil an seanlitriú i bhfeidhm orthu. De réir an chaighdeáin a úsáidtear inniu, áfach, is é an leagan oifigiúil ná "áille", agus an -nn comhshamhlaithe don -l-. (Cf. "collaí", "collaíocht", atá bunaithe ar "colla", seanghinideach an ainmfhocail "colainn".)
Tabhair faoi deara go bhfuil ginideach baininscneach uaitha na haidiachta úd "breá" beagáinín neamhrialta: "breátha". Úsáidtear an fhoirm seo san iolra freisin.
Ainmfhocal baininscneach iolra.
Go bunúsach, is í an fhoirm chéanna den aidiacht a úsáidtear ar lorg ainmfhocail an dá inscne san uimhir iolra. Mar sin, cuirfear an t-"a" nó an t-"e" leis an aidiacht i dtuiseal ainmneach na huimhreach iolra ar lorg ainmfhocal baininscneach freisin: "na mná móra", "na baintreacha tuirseacha", "na cathracha coimhthíocha", agus araile. Ní shéimhítear an aidiacht, áfach, nó is ar éigean a chríochnaíonn aon iolra baininscneach ar chonsan caol!
Foirm na haidiachta sa tuiseal ginideach iolra.
Braitheann sé beagáinín ar fhoirm an ainmfhocail féin, cé acu foirm aidiachta a thiocfaidh ar a lorg. Go bunúsach, más tréaniolra atá againn, is é sin, iolra arb ionann a fhoirm sa ghinideach agus san ainmneach, ní athróidh an aidiacht a foirm ach an oiread sa ghinideach: "na páirceanna móra" - "cathair na bpáirceanna móra". Má athraíonn an t-aimfhocal a fhoirm, áfach, leanfaidh an aidiacht é: "na fir mhóra" - "tír na bhfear mór".
I gcanúintí, go háirithe i gConamara, chluinfeá na daoine ag baint úsáid as leaganacha cosúil le "tír na bhfir mhóra", "lá na mbáid mhóra" in áit "tír na bhfear mór", "lá na mbád mór" an Chaighdeáin.
"Tuiseal tabharthach" (má tá a leithéid ann).
Ní mhaireann mórán iarsmaí den tuiseal tabharthach beo i nGaeilge an lae inniu. Tá gramadóirí áirithe ann, áfach, a bhaineann úsáid as an "tuiseal tabharthach" mar chatagóir gramadaí, agus iad ag tagairt don fhoirm a thagann ar lorg na réamhfhocal simplí. Ní hionann an "tuiseal tabharthach" seo agus tuiseal tabharthach stairiúil na Gaeilge Clasaicí, áfach, ach amháin i gcuid de na cásanna.
Cibé scéal é, is féidir an aidiacht a láimhseáil sa "tuiseal tabharthach" uatha de réir ceann den dá chóras malartach a cheadaíonn an Caighdeán:
- An córas "deisceartach". Is é sin, uraítear an t-ainmfhocal ar lorg an ailt a dtagann an réamhfhocal simplí roimhe, agus ansin, cloítear leis na rialacha céanna i leith na gclaochluithe tosaigh atá i bhfeidhm sa tuiseal ainmneach: "ag an bhfear beag" (firinscneach), "ag an mbean bheag" (baininscneach).
- An córas "Ultach". Is é sin, séimhítear an t-ainmfhocal ar lorg an ailt a dtagann an réamhfhocal simplí roimhe, agus ansin, séimhítear an aidiacht beag beann ar an inscne: "ag an fhear bheag", "ag an bhean bheag". 
Ní minic a d'fheicfeá an nós Clasaiceach inniu, is é sin, urú na haidiachta ar lorg an ainmfhocail uraithe. Mar sin féin, tháinig atheagrán de "Shéadna" leis an Athair Peadar Ua Laoghaire i gcló sna nóchaidí ina bhfeictear an nós seo i gcónaí: "ag an bhfear mbeag". Úsáid sheanársa atá ann nach bhfeicfeá, abair, ar na hirisí Gaeilge.
Má bhaintear úsáid as foirm thabharthach an ainmfhocail, áfach, ní mór an aidiacht a chur i bhfoirm den chineál sin freisin. Ní fheicfeá foirmeacha tabharthacha den chineál sin ach sa litríocht Ultach inniu, agus ní bhíonn foirmeacha speisialta tabharthacha ach amháin ag ainmfhocail bhaininscneacha. Is é an dóigh a gcruthaítear na foirmeacha seo ná go gcaolaítear consan deiridh an ainmfhocail agus na haidiachta: "tá teach mór ag an bhaintrigh bhig" (in áit "tá teach mór ag an bhaintreach bheag", de réir an chórais Ultaigh, nó "tá teach mór ag an mbaintreach bheag", de réir an chórais eile). Cuimhnigh ar fhoirm neamhrialta an ainmfhocail "bean", is é sin, "mnaoi": "tá teach mór ag an mhnaoi bhig" (in áit "tá teach mór ag an bhean bheag", de réir an chórais Ultaigh, nó "tá teach mór ag an mbean bheag", de réir an chinn eile).
Is ar éigean a chaithfidh tú na foirmeacha speisialta tabharthacha sin a úsáid go gníomhach i nGaeilge an lae inniu, ach tiocfaidh sé isteach áisiúil iad a aithint agus a thuiscint ag an té a bheidh ag léamh leabhar le Séamus Ó Grianna, cuir i gcás.
An Bhreischéim is an tSárchéim.
Is í an fhoirm chéanna den aidiacht a dhéanann cúis na breischéime is na sárchéime sa Ghaeilge, go bunúsach. Tá sé ag brath ar na míreanna gramadúla timpeall na foirme seo cé acu breischéim nó sárchéim atá i gceist. 
Is ionann, sa chuid is mó de na cásanna, an fhoirm seo agus ginideach baininscneach uatha. Tá breischéim/sárchéim neamhrialta ag roinnt aidiachtaí coitianta, áfach:
"mór" - mó
"beag" - lú
"furasta" - fusa
"fada" - faide
"maith" - fearr
"olc, dona" - measa
"ionúin" - ansa (feictear an fhoirm rialta, "ionúine", freisin)
"breá" - breátha
"te" - teo
"tirim" - trioma
"álainn" - áille
"tréan" - treise
Bíonn neamhrialtachtaí eile le cloisteáil sna canúintí. Go háirithe, tá sé coitianta i gcanúintí Connachtacha agus Ultacha -cha nó -chte a chur le breischéim/sárchéim na n-aidiachtaí aonsiollacha: "breáichte", "teocha". Cuimhnigh freisin ar "gráice", breischéim/sárchéim na haidiachta úd "gránna" i gcanúint Chúige Uladh, agus "ramha", arb é breischéim na haidiachta úd "ramhar" é, ansin. I nGaeilge Chúige Mumhan, cloistear an fhoirm "sia" in áit "faide": "an áit is sia siar" = an áit is faide siar.
Leis an bhfoirm seo a úsáid i gciall na breischéime, is gnách "níos" a chur roimpi: "níos treise", "níos áille", "níos lú". Ós rud é gurb í an chopail atá folaithe san fhocal sin "níos", tá foirm na haimsire caite aige: "ní ba" nó "níb". Séimhíonn an fhoirm seo an aidiacht a thagann sna sálaí aici: "níos fearr" - "níb fhearr", "níos breátha" - "ní ba bhreátha". 
Is é an briathar úd "tá" a théann leis an bhfocailín sin "níos": 
"tá mé níos sine" (&lt; sean) "ná thusa"
"tá Máire níos óige" (&lt; óg) "ná Siobhán"
"bhí Máirtín Ó Cadhain níb fhearr mar scríbhneoir ná Séamus Ó Grianna"
Má deir tú "bhí Máirtín Ó Cadhain níos fearr mar scríbhneoir ná Séamus Ó Grianna", is ar éigean is féidir a rá gur botún é, ach is fearr cuimhne a choinneáil ar an difríocht seo i dteanga shlachtmhar scríofa.
Is féidir an bhreischéim a chur in iúl leis an gcopail "is", freisin:
"is sine mise ná thusa"
"is óige Máire ná Siobhán"
"b'fhearr Máirtín Ó Cadhain mar scríbhneoir ná Séamus Ó Grianna"
"mise Éire - sine mé" (= is sine mé) "ná an Chailleach, Béarra" (Pádraig Mac Piarais)
Ní minic a úsáidtear an dara rogha sin a thuilleadh, ach is gá cuimhne a choinneáil air gur breischéim atá i gceist, má tá "is" agus foirm breischéime/sárchéime na haidiachta ag teacht sna sálaí ag ainmfhocal "nach" bhfuil an t-alt ag teacht roimhe:
"labhair sí le cailín ba sine ná a hiníon féin" - is é sin, le cailín a bhí ní ba sine ná a hiníon féin, ach is dócha go raibh cailíní ní ba sine ann fós - breischéim.
"labhair sí leis an gcailín ba sine acu" - is é sin, leis an gcailín a bhí ní ba sine ná aon chailín eile dá raibh i láthair - sárchéim.
Sna habairtí a bhfuil an chopail in úsáid iontu, is féidir an bhreischéim agus an tsárchéim a chur in iúl ar bhealach cosúil le breischéim agus sárchéim na n-aidiachtaí fada sa Bhéarla, agus úsáid á bhaint as breischéim nó sárchéim na haidiachta úd "mór": "is é an fear is tuirsí" = "is é an fear is mó is tuirseach". Níl an nós seo leath chomh coitianta sa Ghaeilge agus atá sé sa Bhéarla. Más ionann gnáthchéim agus breischéim/sárchéim na haidiachta, áfach, is féidir dul i dtuilleamaí an nóis seo ar mhaith na soiléireachta. Sa sampla a tugadh, ní bheadh sé rónádúrtha a leithéid a úsáid - b'fhearr, cuir i gcás, "is é an fear is mó tuirse" (= is é an fear is mó ó thaobh na tuirse de) nó "is é an fear is mó a bhfuil tuirse air" (= is mó an tuirse atá ar an bhfear seo ná ar aon fhear eile). 
Ag tabhairt le fios dúinn go bhfuil gné ar leith den réad ag éirí níos láidre nó níos suntasaí, is féidir linn an briathar úd "téigh/dul" a úsáid in éineacht leis an réamhfhocal "i" nó "chun" agus an t-ainmfhocal teibí atá fréamhaithe ón aidiacht: "tá na cúrsaí ag dul chun donais" (= ag éirí níos measa), "tá na cúrsaí ag dul i bhfeabhas" (= ag éirí níos fearr). Is é an coinbhinsiún agus an sean-nós a chinneann, cé acu "i" nó "chun" is fearr a úsáid. Uaireanta, is féidir briathair eile a fheiceáil in abairtí den chineál seo: "tá an lá ag druidim chun deireanais" = tá sé ag éirí déanach, tá sé ag dul anonn sa lá, tá an tráthnóna agus an oíche ag breith orainn.
Léaspairtí faoi Úsáid na hAidiachta.
Is leis an mbriathar úd "tá" is minicí a théann an aidiacht sa Ghaeilge: "tá an chathair seo mór", "tá an cailín sin tinn", agus araile. De ghnáth, bíonn aidiachtaí faisnéiseacha den chineál seo lom. Tá dornán aidiachtaí ann a gcuirtear an réimír úd "go" leo, áfach, nuair a thagann siad ar lorg an bhriathair "tá":
"tá sé go maith"
"tá sé go holc"
"tá sé go hiontach"
"tá sé go dona"
"tá sé go deas"
"tá sé go breá"
"tá sé go hiontach"
"tá sé go hálainn".
Is é an rud atá i bpáirt ag na haidiachtaí seo ná go bhfuil blas an bhreithiúnais shuibiachtúil orthu go léir. Tabhair faoi deara go bhfágtar an "go" ar lár, má tá an aidiacht á cáiliú ag fobhriathar: "tá sé iontach maith".
Úsáidtear aidiachtaí áirithe ar lorg na copaile, agus an réamhfhocal "do" nó "le" ag dul leo. In abairtí den chineál seo, is é an réamhfhocal "do" is minicí a chuireann imthoscaí oibiachtúla in iúl, agus an réamhfhocal "le" ag tagairt do chás suibiachtúil an duine aonair agus dá chuid mothúchán. I gceann dá chuid leabhar, chuir an scríbhneoir Ultach Seán Bán Mac Meanman an abairt seo leanas i mbéal duine de na carachtair:
"Ní haithríoch leat é, ach is aithríoch duit é!"
Is é is ciall leis an abairt seo ná "Níl aithreachas ort go ndearna tú é, ach ba chóir go mbeadh" - is é sin, tá cúis oibiachtúil agat le haithreachas a bheith ort faoi, cé nach bhfuil aithreachas ort mar mhothúchán suibiachtúil. Is féidir an abairt seo a chur i gcomparáid le samplaí níos coitianta den úsáid áirithe seo:
"Is mór liom é" = is é mo thuairim shuibiachtúil go bhfuil sé mór, nó rómhór. Cf. freisin: "ba mhór liom fearg a chur air" a chiallaíonn "ní chuirfinn fearg air, dá bhféadfainn é a sheachaint", is é sin, is é mo thuairim gur rud mór, tábhachtach, dainséarach a bheadh ann dá gcuirfinn fearg air
"Is mór dom é": Ní minic a úsáidtear an abairt seo san fhoirm dheimhneach, ach tá aithne againn ar an leagan diúltach - "ní mór duit rud a dhéanamh", a chiallaíonn "caithfidh tú rud a dhéanamh", "ní foláir duit rud a dhéanamh". Is é an bunsmaoineamh atá taobh thiar den abairt seo ná "ní ag éileamh an iomarca ort a bheidh mé, má éilím ort an rud sin a dhéanamh".
"Is beag liom é" = is é mo thuairim shuibiachtúil nach bhfuil mo dhóthain ann, tá mé ag éileamh tuilleadh 
"Is beag dom é" = is é tuairim na ndaoine eile nach bhfuil mo dhóthain déanta agam, ba chóir dom tuilleadh a dhéanamh.
Coinnigh cuimhne freisin ar "Is beag orm é" = tá dímheas, drochmheas, agam air.
Baintear úsáid chosúil as a lán aidiachtaí agus, fiú, ainmfhocal, agus is gá cuid acu a lua anseo. 
"Is dóigh liom é" = is é mo thuairim
"Is dócha liom é" = is é mo thuairim go bhfuil sé dóchúil, indéanta, féideartha
"Is cuimhin/cuimhneach liom é" = ní dhearna mé dearmad de, maireann sé i mo chuimhne
"Is aithnid dom é" = tá aithne agam air
"Is baol/eagal liom é" = is dóigh liom é, cé nach dtaitníonn an smaoineamh liom; is é an eagla atá orm go bhfuil an scéal amhlaidh. (Is féidir "is baolach" a rá freisin nuair atáthar ag tagairt do dhrochrud atá incheaptha nó féideartha.)
"Is baol/eagal dom é" = tá an rud sin dainséarach dom, tá an rud sin ag bagairt orm. Tabhair faoi deara arís an difríocht idir "do" agus "le".
"Is danaid liom é" = is oth liom é, ní maith liom é mar thrioblóid nó mar dhrochrud
"Is danaid dom é" = is mór an damáiste, an dochar, a dhéanann sé dom. 
Cuir i gcomparáid: "Is danaid liom bás d'athar" = is oth liom go bhfuair d'athair bás, ní maith liom do thrioblóid. "Is danaid duit bás d'athar" = déanann sé damáiste (oibiachtúil) duit go bhfuair d'athair bás.
An t-ainmfhocal.
Tá dhá inscne ag na hainmfhocail Ghaeilge, mar atá, an fhirinscne agus an bhaininscne, agus glactar leis go bhfuil ceithre thuiseal ann, mar atá, an tuiseal ainmníoch, an tuiseal ginideach, an tuiseal gairmeach agus an tuiseal tabharthach. Ní mhaireann ach mioniarsmaí den tuiseal tabharthach i dteanga chaighdeánaithe an lae inniu, ach mar sin féin, is gá bheith ábalta an chiall cheart a bhaint astu, ós rud é go raibh scríbhneoirí na ré réamhchaighdeánaí ag iarraidh é a úsáid i gcónaí. Tá dhá uimhir ag na hainmfhocail, mar atá, an uimhir uatha agus an uimhir iolra, agus níl mórán fágtha den uimhir dhéach a bhí ann fadó.
Tá an inscne neodrach imithe as an teanga go hiomlán, ach is féidir iarsmaí di a aithint sna logainmneacha fós. Is í an inscne neodrach stairiúil is cúis leis an urú sna hainmneacha "Loch nEathach" agus "An Muileann gCearr". Tabhair faoi deara freisin gurb é "Loch gCarman" litriú stairiúil an logainm úd "Loch Garman", agus gur "Carmanaigh" a thugtar ar mhuintir na háite.
An Fhirinscne.
Ainmfhocail fhirinscneacha iad de ghnách na cinn a sheasann do chineálacha éagsúla fear agus d'ainmhithe fireanna, cé go bhfuil eisceachtaí ann - an "stail", mar shampla, nó is ainmfhocal baininscneach é. Ainmfhocail fhirinscneacha iad na cinn ina n-aithnítear ceann de na hiarmhíreanna seo leanas:
An Tuiseal Ginideach.
An chuid is mó de na hainmfhocail fhirinscneacha, baineann siad leis an gCéad Díochlaonadh. Is é an Chéad Díochlaonadh aicme na n-ainmfhocal firinscneach a chríochnaíonn le consan leathan. Caolaítear an consan seo sa tuiseal ginideach: "fear" -&gt; "fir", "deireadh" -&gt; "deiridh", "leabhar" -&gt; "leabhair", "cat" -&gt; "cait", "cogadh" -&gt; "cogaidh", "scéal" -&gt; "scéil".
An Tuiseal Tabharthach.
Úsáidtear an tuiseal tabharthach mar chuspóir ag formhór na réamhfhocal simplí, ach amháin 'gan' agus 'go dtí'. San Chaighdeán, tá an tuiseal tabharthach i gcónaí beagnach comhionann leis an ainmneach nuair nach n-úsáidtear é leis an alt cinnte, ach i gcuid de na canúintí tá sonraí neamhspleácha ag na tabharthaigh sa dara agus sa chúigiú díochlaonadh. Fiú amháin sa Chaighdeán, tá tabharthaigh ar leithligh fós ag dornán focal (cosúil le "Éire" - "Éirinn", "Ulaidh" -"Ultaibh"), agus tá tabharthaigh faoi leith i bhfrásaí áirithe seasta, mar shampla "os cionn" ("ceann").
An Tuiseal Ainmneach: An Tuiseal Tabhartach
An Tuiseal Gairmeach.
Úsáidtear an tuiseal gairmeach le daoine a ghairm nó a ainmniú mar an té lena bhfuiltear ag caint nó a bhfuiltear á ghairm. Mar shampla, sna habairtí "Cad é mar atá tú, a Sheáin?" agus "a Sheáin, an mbeidh tú ag teacht liom?" ainmnítear Seán mar an té lena bhfuiltear ag caint nó a bhfuiltear á ghairm. 
Le go bhfoirmítear an fhoirm ghairmeach fhirinscneach uatha cuirtear an mhír ghairmeach, "a" (séimhíonn sí an consan tosaigh ach mura bhfuil consan ann ní déantar faic ar an fhocal), roimh an ainmfhocail a bhfuiltear á ghairm is caolaítear é (Ní déantar faic mura bhfuil sé caol cheana féin nó mura bhfuil guta ar dheireadh an fhocail). Seo thíos cúpla sampla dá díochlaonadh.
Seán -&gt; a Sheáin
Fear -&gt; a Fhir
Duine -&gt; a Dhuine
Éireannach -&gt; a Éireannaigh
Múinteoir -&gt; a Mhúinteoir
Le go bhfoirmítear an fhoirm ghairmeach fhirinscneach iolra cuirtear an mhír ghairmeach roimh an ainmfhocail mar a déantar san uatha, ach ar fhocail a ghlacann lagiolra san ainmneach cuirtear an iarmhír "-a" leis an fhoirm ainmneach uatha, mar shampla "fir -&gt; a fheara". Ní déantar faic ar ainmfhocail a ghlacann tréaniolra san ainmneach.
An t-alt.
Aidiacht a chinntíonn an t-ainmfhocal is ea an t-alt.
Is é "an" an t-alt deimhnitheach sa Ghaeilge san uimhir uathu. San uimhir iolra, cuirtear in iúl le "na" é. Níl aon alt neamhdheimhnitheach sa Ghaeilge. 
Cuireann an t-alt séimhiú le hainm baininscneach a thosaíonn le consan, agus ní athraítear ainm firinscneach leis, san uimhir uathu. M.sh. an bhean
Cuireann an t-alt 't-' roimh ainm firinscneach a thosaíonn le guta, ach ní athraíonn sé ceann baininscneach san uimhir uathu. M.sh. an t-alt
Cuirtear 't' roimh ainm baininscneach a thosaíonn le 's', ní chuirtear rud roimh ainm firinscneach a thosaíonn le 's'. M.sh. an tsail
San uimhir iolra, úsáidtear 'na' agus cuirtear 'h' roimh ainmneacha a thosaíonn le guta. M.sh. na huimhreacha
Déantar cumaisc den alt agus focail áirithe: Cén (cé an);
den (de an) srl
Roimh a ainmfhocal agus cibé focail eile ata ag cáiliú an ainmfhocail a chuirtear an t-alt de ghnáth; an post; an tríú srl.
Go hiondúil is ionann uimhir, inscne agus tuiseal don alt agus dá ainmfhocal: An fear; hata an fhir; na fir; hataí na bhfear.
Eisceacht: Má luíonn trí,ceithre...naoi, deich idir an t-alt agus a ainmfhocal, úsáidtear iolra an ailt, cibé uimhir ata ag a ainmfhocal mura céad, míle, milliún é: na trí bhó; na cúig rothar déag: ach an trí chéad teach; an seacht gcéad fear.
Príomhfheidhm an ailt.
Is é príomhfheidhm atá ag an alt ainmfhocal a dhéanamh cinnte a bheadh éiginnte gan é: Tháinig an Brianach; sa samhradh; go dtí an Cháisc; Bhí an Domhnach fliuch; An Seán Ó Murchú atá i Sasana.
Logainmneacha.
Úsáidtear an t-alt freisin sna cásanna seo a leanas;
Le logainmneacha;
(a) na hilchríocha (ach amháin Meiriceá) : An Eoraip srl
(b) tíortha na hEorpa: An Bhreatain Mhór, srl.
(c) roinnt bailte móra agus sráidbhailte: An Róimh, An Ómaigh srl.
(d) roinnt sléibhte: An tEargal; An Mhangarta, srl.
(e) beagnach gach abhainn: An Danóib; An Life, srl.
(f0 farraigí áirithe: An Mheánmhuir; An tAigéan Atlantach, srl.
Roimh ainm teibí.
Roimh ainm teibí agus roinnt ainmfhocal eile más le brí fhorleathan a úsáidtear iad: Tá an radharc go holc aige.
Teangacha.
Le hainmneacha teangacha nuair atá a mbrí forleathan: Is í an Ghaeilge teanga ár sinsear: Tháinig an Béarla isteach: Bhí an Ghearmáinis go maith aige.
An bhriathar.
Aimsir Chaite.
San Aimsir Chaite, cuirtear séimhiú ('h') ar an mbriathar, nó 'd' roimh ghuta agus f. Mar shampla Cuir - Chuir, Féach - D'fhéach
Chun foirm an chéad phearsa iolra (muid, sinn) a fháil, cuirtear 'amar' ag deireadh an bhriathair, más siolla amháin é. m.sh. Bhriseamar NÓ
Bhris muid i gcanúintí áirithe.
Aimsir Láithreach.
Má tá siolla amháin i gceist, cuirtear (e)ann ar deireadh an bhriathra. Mar shampla Tóg - Tógann.
Chun an form 'sinn' a fháil agus nuair atá sé siolla amháin, cuirtear (a)imid air. M.sh. Tóg - Tógaimid
Má tá dhá siolla i gceist, cuirtear (a)íonn ar gas an briathra. M.sh. Ceannaigh - Ceannaíonn
Chun an form 'sinn' a fháil agus tá sé dhá siolla, cuirtear (a)ímid ar gas an bhriathra. M.sh. Ceannaímid
Aimsir Fháistineach.
Má tá siolla amháin i gceist, cuirtear 'f(a)idh' ar deireadh an bhriathra. m.sh. Cuirfidh
Chun an foirm 'sinn' a fháil agus nuair atá sé siolla amháin, cuirtear f(a)imid air. m.sh. brisfimid
Má tá dhá siolla i gceist, cuirtear eoidh nó óidh ar gas an bhriathra. Osclóidh sí
Chun an form 'sinn' a fháil agus tá sé dhá siolla, cuirtear óimid nó eoimid ar gas an bhriathra. Samhlóimid
Modh Coinníollach.
Is iad seo a leanas na deireidh a chuirtear ar ghas an briathair chun an Modh Coinníollach a fháil:
An chéad réimniú:
-f(a)inn
-f(e)á
-f(e)adh
-f(a)imís
-f(e)adh
-f(a)idís
An dara réimniú:
-(e)óinn
-(e)ófá
-(e)ódh
-(e)óimís
-(e)ódh
-(e)óidís
Baintear an síneadh fada as an "o" nuair atá "e" roimhe.
Chomh maith le sin, cuirtear séimhiú nó d' ag tús an briathair. Mar shampla, Cheannóinn, Chuirfeá, D'íocfadh sé, D'fhreastalóidís
An chopail.
Sa mhodh choinníollach agus san aimsir chaite, tá an fhoirm "ba" ag an gcopail.
Comhréir.
Ní ionann comhréir sa Ghaeilge agus an chuid is mó de theangacha eile na hEorpa. Maraon leis na teangacha Ceilteacha eile, tá an fhoirm "briathar-ainmní-cuspóir" ar ghnáth-ráiteas. Mar shampla, "is fear mé" nó "tá an cuairteoir anseo". Sa chéad abairt, úsáidtear an chopail, mar gur stádas buan atá i gceist, mar bhriathar, sé "fear" an t-ainmní, agus is é "mé" an chuspóir athfhillteach.
Sea agus ní hea.
Maidir le "sea" nó "'sea", is giorrúchán de "is ea" é. Tugtar an chopail ar "is", agus úsáitear í(copail-baininscneach) ag plé le stadais atá buan go maith, agus cuirtear "ea" leis le dearfú a chur i gciall. M.sh., "An cailín í?" – "'Sea, is cailín í." 
Úsáidtear "sea" leis le freagairt ar ghlaoch, mar shampla, "A Pheadair!"…"Sea."
Is féidir "sea", a úsáid as Gaeilge le rud a dhearfú. "Ní hea" an diúltach dó seo.
Ach nuair a chuirtear ceist ag úsáid briathair, úsáidtear an briathar céanna sa bhfreagra.
M.sh., "Ar oscail tú an doras?" – "D´oscail" nó "d´osclaíos" "nó" "Ar tháinig Seán fós?" – "Tháinig." 
Freagraítear an briathar go haonfhoclach, is í seo an chúis gur féidir pearsa a chur in iúl le leaganacha táite na mbriathra agus nach féidir leis na leaganacha eile. Glactar leis gur treisiú aon forainm a chuirtear le briathar agus ceist á freagairt. Féach an sampla, "An bhfuil tú réidh?", "Tá mé!"
Leis an mbriathar "bí", úsáidtear "tá", arbh é an fhoirm diúltach de ná "níl".
An séimhiú.
Cuirtear séimhiú ina lán cásanna. Tar éis 'nuair é', san aimsir chaite, gnáthchaite agus sa mhodh choinníollach. Tar éis chuile réamhfhocal seachas ag, as, go, le, chuig, os agus thar. Tar éis 'don' agus 'den'. Cuirtear é le haidiachta tar éis ainmneacha bhaininscneacha agus focail firinscneach iolra, seachas nuair a bhíonn ghuta ag deireadh an ainm(Féach ar 'an aidiacht' chun níos mó eolas a fháil). Sa tuiseal ginideach, cuirtear é le focail firinscneacha uatha. Tar éis na huimhreacha go dtí a sé. Tar éis 'a', nuair atá ainm fir a leanas, caolaítear an consan deirneach freisin (a Sheáin, a Chéin).
Uimhreacha.
1 aon, 2 dó, 3 trí, 4 ceathair, 5 cúig, 6 sé, 7 seacht, 8 ocht, 9 naoi, 10 deich.
(go minic cuirtear ‘a’ rompu seo… a haon, a dó, a trí, srl, ag déanamh comhaireamh shimplí.
11 aondéag, 12 dódhéag, trídéag.. agus mar sin go 20 fiche.
Ansin 21 fiche a haon, 22 fiche a dó, 23 fiche a trí, agus mar sin ar aghaidh, ag cur "h" roimh uimhir ag tosú le guta.
30 tríocha, 40 ceithreacha (nó daichead), 50 caoga, 60 seasca, 70 seachtó, 80 ochtó, 90 nócha, 100 céad.
1000 míle.
2489 - dhá mhíle ceithre chéad ochtó naoi.
1,000,000 - milliún.
Ar aonad amháin d´aon ní, deirtear "bosca amháin", srl.
Le dhá (2) aonad, deirtear "dhá theach", "dhá hata".
Úsáidtear na huimhreacha simplí thuas chun na huimhreacha eile aonad go deich a chur in iúl.
Le níos mó ná deich naonad, is gnách an fhoirm "bosca déag", "trí ubh déag" a úsáid.
Le daoine, úsáidtear foirm eile den uimhir, mar seo...duine, beirt, triúir, ceathrar, cúigear, seisear, seachtar, ochtar, naonúr, deichniúr.
Ansin, "duine déag", "beirt déag", "triúir déag", "ceathrar déag"..."fiche duine".
Ar an gcaoi chéanna, "duine is tríocha", "beirt is tríocha"……
Is ceadmhach comhaireamh leis an scór (20) freisin as Gaeilge. Mar shample, "duine is scór", "trí scór bliana".
Ar ndóigh, tá úsáid fós le dosaen (12) ar ábhair mar arán agus uibheacha.
An t-urú.
Urú a thugtar ar ghlórú agus / nó shrónaíl túschonsan de réir phrionsabail ghramadaí na Gaeilge. Nuair a uraítear túschonsan neamhghlórach, glóraítear é; nuair a uraítear túschonsan glórach, déantar srónaíl air. Tar éis uraithe, scríobhtar an consan nua agus an bun-túschonsan san fhocal, cé nach bhfuaimnítear ach an consan nua.
Uraítear an túschonsan i ndiaidh focal nó frásaí áirithe. Don chuid is mó, uraíonn aon réamhfhocal nuair a cheanglaítear leis an alt uatha ("an") é. Is iad na príomheisceachtaí ná na focail "don", "den", agus "sa". Mar shampla, "leis an mbád", "ar an mbord", "ag an bpáiste", "faoin gcat", ach "don chailín". Athraíonn rialacha an uraithe ag brath ar an nGaeltacht, áfach. I dTír Chonaill, mar shampla, ní uraíonn réamhfhocail + "an", agus i gConamara, uraíonn an focal "sa". I ngach Gaeltacht, áfach, uraítear an briathar tar éis an ailt bhriathartha cheistigh "an", m.sh., "an bhfuil sé?, an dtagann sí?, an bpósfaidh siad?"