Trelis/gawiki huggingface dataset:
Broc. Is uiliteoirí gearrchosacha iad na broic san fhine Mustelidae (in éineacht leis na dobharchúnna, glutain, cait chrainn, minceanna, cait choille, easóga, agus firéid). Is grúpa polaifíléiteach seachas grúpa tacsanomaíoch nádúrtha iad na broic, bunaithe ar a gcorp dingthe agus buntáistí éabhlóideacha i gcomhair tochailt.
Sanasaíocht agus stair.
Creidtear go dtagann an focal “broc” ón Phróta-Cheiltis "*brokkos" a chiallaíonn “liath” (cf. Breatnais "broch", Sean-Bhéarla "brocc", agus an t-ainm neamhchoitianta Béarla "brock").
Nuair a úsáidtear an téarma “broc” i nGaeilge, is tagairt don bhroc Eorpach é de ghnáth, an speiceas amháin atá dúchasach in Éirinn.
Is fada an lá ó tháinig an broc go hÉirinn i dtosach. Bhí meas ag Gaeil ar an mbroc chuile lá riamh. Bhaineadh na Ceiltigh leas as craicne na mbroc. Bhítí ag ithe a chuid feola i bhfad siar sa stair. Déantar tagairt i nDlí na mBreithiúna don bhroc, don fhia agus don mhuc fhiáin mar ainmhithe seilge.
Níos déanaí, chreid cuid de na daoine gur ó na muca a thug na Lochlannaigh go hÉirinn a shíolraigh na broic. Ar ndóigh bhí an broc ar oileán na hÉireann i bhfad roimhe sin.
Níos gaire ná sin sa stair bhíodh daoine bochta ag ithe feoil bhroic. D’itheadh na daoine bochta an broc muice. Bhíodh an-tóir ar a chuid feola in éineacht le cabáiste.
Béaloideas agus nósanna in Éirinn.
Tá neart scéalta san fhinscéalaíocht agus sa mbéaloideas faoi na broic. Mar shampla
Bhí broic go fairsing san áit a raibh Naomh Ciarán lonnaithe. Lá amháin ghoid sionnach ceann dá chuid cuarán. Chuaigh broc de rite reaite i ndiaidh an tsionnaigh, rug sé i ngreim cluaise air agus chuir sé iachall air an cuarán a thabhairt ar ais chuig Ciarán.
Ceapadh gur feoil a bhí intí a bhí thar cionn agus go dtéadh sé go mór chun sochair do bhean a bheadh tar éis páiste a thabhairt ar an saol agus a dteastaíodh cothú faoi leith uaithi lena neartú. Neartódh sí go breá í a deirtí.
Lenár linn féin cuireadh milleán ar an mbroc faoi bheith ag scaipeadh eitinn bhólachta. Maraíodh go leor de na broic ar an gcúis sin. Tá eolaithe a cheapadh anois gurbh fhearr agus gur dhaonna i bhfad vacsaíniú a dhéanamh ar an mbroc mar a dhéantar ar an sionnach ar Mhór-roinn na hEorpa le confadh a chosc.
Tréithe.
Mamach oíchí feoiliteach atá ann a chónaíonn i bpoll sa talamh, an brocach . 
Ceapadh i gcónaí gur ainmhí meabhrach a bhí ann. Tá an broc an-fhaiteach. Is annamh a feictear an broc. "Is brocach an t-ainm atá ar an áit a gcónaíonn sé. Bíonn féir agus cleit"í" i mbéal an mbrocaidh."
Aicmiú.
Tá na cúig speiceas déag aicmithe laistigh de cheithre fhofhine: 
D'aicmítí an dá speiceas de bhroic bhréantais (géineas "Mydaus") laistigh de Melinae, ach léiríonn an fhianaise ghéiniteach is déanaí gur baill den fhine Mephitidae (na scúinc) iad.
Torc allta. Ainmhí is ea an torc allta. Saghas muice atá ann. Is uiliteoirí iad na muca.
Sanasaíocht.
Tháinig "torc" ón bhfocal Ind-Eorpaise *tworkos (gearrthóir), ón bhfréamh *twerk- (gearr). In ainneoin na gcosúlachtaí idir "torc" agus an focal Laidine "porcus" a thug "pork" do lucht labhartha an Bhéarla, níl siad gaolmhar: tháinig "porcus" ón bhfréamh Ind-Eorpaise *porko- (muc óg). Bhíodh focal sa Ghaeilge fadó, áfach, "orc" (= banbh, muc óg), a tháinig ón bhfoinse seo.
Nasic.
eDIL
Broc Eorpach. Ainmhí le patrún sainiúil dubh agus bán ar a aghaidh is ea an broc Eorpach nó broc Eoráiseach (nó, go simplí, an broc). "Meles meles" a thugtar air mar ainm eolaíoch i Laidin. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Mustelidae é. De ghnáth bíonn na broic tuairim is 70 ceintiméadar ar fhad (eireaball 20 ceintiméadar). Tá siad feoiliteach.
Caochán. Is mamach beag é an caochán ("Talpidae") ("talpannaí" sa Ghaeilge uaireanta) atá dúchasach do thailte ísle san Eoraip, an Áise is Meiriceá Thuaidh. Níl caocháin ar bith le fáil in Éirinn, áfach, toisc nár éirigh leo an t-oileán sin a shroichint i ndiaidh na hoighearaoise sular éirigh leibhéal na mara. Feithiditeach is ea é. Tá sé dorcha, le súile bídeacha, agus tá an t-eireaball gearr. Úsáideann sé na géaga tosaigh méadaithe chun tochailt a dhéanamh. De ghnáth itheann sé istigh ina uachais. Gabhann an talpa srónréaltach bia san uisce. Itheann an talpa caoch, nó caochán, os cionn talún.
Réinfhia. Mamach crúbach is ea an réinfhia. Is é "Rangifer tarandus" an t-ainm eolaíoch. "Fast" nó "bràc" a thugtar i nGaeilge na hAlban. Is athchogantaigh mhóra cheathairchosacha iad na réinfhianna. Tá siad flúirseach go maith san Artach, san Fho-Artach agus i réigiúin sléibhtiúla.
Faoileán. Is gnáthainm ar éin mhara san fhine "Laridae" é faoileán nó faoileog. Is iomaí speiceas a bhfuil an t-ainm seo orthu, an chuid is mó acu sa ghéineas "Larus". De ghnáth, bíonn na faoileáin 30–75 ceintiméadar ar fhad.
Sanasaíocht.
Bá é "foílenn" nó "fáilenn" an litriú sa tSean-Ghaeilge. Meastar gur tháinig na focail seo ó fhréamh Comh-Cheiltise, "*woilenno-". Tháinig an focal coitianta Fraincise "goëland" (= faoileán) ón bhfocal Briotáinise "gouelan", agus tá an chuma ar an scéal gur tháinig "gull" an Bhéarla ó cheann de na teangacha Briotanacha freisin. "Faolag", "faoileag", nó "faoileann" a deirtear i nGaeilge na hAlban.
Dreoilín (fine). Is fine mhór éan é Troglodytidae ar a dtugtar na dreoilíní. Tá 81 speiceas ann, i sé ghéineas déag. Sa Domhan Nua atá cónaí ar an gcuid is mó de na speicis, ach tá "Troglodytes troglodytes" le fáil san Eoraip agus i gcuid den Áise chomh maith. De ghnáth bíonn siad 9g – 50g ar meáchan.
Géinis.
Uaireanta, cuirtear na cinn seo leanas in áireamh:
Lá an Dreoilín. Is éard atá i gceist le Lucht an dreoilín ná cleamairí a cheiliúireann Lá Fhéile Stiofán nó lá an dreoilín.
In Éirinn, tugtar Lá an Dreoilín ar an 26 Nollaig, nó Lá Fhéile Stiofáin. Is traidisiún in Éirinn é, agus tá an Dreoilín á gceiliúradh sa Bhreatain freisin, go mór mhór sa Bhreatain Bheag. Sean-traidisiún atá i Lá an Dreoilín agus tá baint ag an Lá le miotaseolaíocht na gCeilteach.
Bíonn go leor seó agus searmanais ag baint le ceiliúradh na féile seo. Téann "Lucht an dreoilín" ó theach go teach (nó ó theach tábhairne go teach tábhairneǃ) ag déanamh ceoil in onóir an dreoilín, agus b'fhéidir ag bailiú airgid agus bia. Iompraíonn an lucht ceoil, a chuireann seanéadaí nó clúdach tuí orthu féin, íomhá dreoilín nó dreoilín ina bheo i mbosca. 
Cé nach bhfuil an traidisiún chomh láidir agus chomh feiceálach in Éirinn anois agus a bhí, tá daoine ann atá ag iarraidh an traidisiún a thabhairt ar ais arís.
Piseoga.
I gCiarraí, ní ití feoil an lá seo, cuing é seo a chuireadh na seandaoine orthu féin chun go mbeadh an tigh saor ó fhiabhras agus ó aicídí na bliana.
Tá fabhal ann ag ceangail an Lá le heachtraí Íosa.
Bó na nGarbhchríoch. Pór eallaigh is ea bó na nGarbhchríoch (Béarla: "Highland cow"). Is é "Bò Ghàidhealach" a thugtar uirthi i nGaeilge na hAlban.
Arcán talún. Ainmhí feoiliteach Afracach is ea an t-arcán talún. Mamach atá ann. Is é an t-arcán talún an t-aon bhall amháin den fhine úd "Orycteropodidae". 
Naisc.
An t-arcán talún faoi bhagairt (Béarla)
Conradh Utrecht. Is socrú na síochána é Síocháin Utrecht a síníodh sa chathair Ollannach Utrecht i mí Márta agus Aibreán na bliana 1713. Aontaíodh roinnt conarthaí a chur deireadh le Cogadh Chomharbas na Spáinne. Bhí Louis XIV na Fraince agus Pilib V na Spáinne ar taobh amháin, agus Áine na Breataine Móire, Diúc na Saváí, agus na Cúigí Aontaithe ar an taobh eile.
Chláraigh an Conradh an briseadh ar uaillmhianta Rí na Fraince Louis XIV, curtha in iúl sna cogaí a spreag sé roimhe sin, agus chaomhnaigh sé an 'córas Eorpach', a bhí bunaithe ar chothromaíocht na cumhachta. [1]
Na hidirbheartaíochta.
D'aontaigh an Fhrainc agus an Bhreatain Mhór le téarmaí i nDeireadh Fómhair na bliana 1711, nuair a a síníodh réamhchéimeanna na síochána i Londain. Bunaíodh an chéad chomhaontú ar an bhfaomhadh intuigthe go mbeadh críochdheighilt sealúchas Spáinneach san Eoraip i gceist. Tar éis seo, d'oscail chomhdháil ag Utrecht, ar an 29ú Eanáir sa bhliain 1712, agus bhí John Robinson, Easpag Bhriostó, agus Thomas Wentworth, Tiarna Strafford ag ionadaíoch ar son na Breataine.
Go drogallach, ghlac na Cúigí Aontaithe le réamhchéimeanna na síochána 
agus sheoladar ionadaithe ar aghaidh, ach dhiúltaigh tImpire go dtí go raibh sé cinnte nach raibh na réamhchéimeanna ceangailteach. Tugadh an dearbhú dó agus mar sin i mí Feabhra d'fhreastail ionadaithe an Impire ar na hidirbheartaíochta. Ós rud é nár aithníodh Philip V mar a rí go fóill, níor sheol an Spáinn a lánchumhachtaigh ar dtús báire, ach sheol an tSaváí ionadaí amháin, agus bhí ionadaithe na Phortaingéile i láthair freisin. 
Ceann de na chéad ceisteanna a phléadh ná an cineál ráthaíochta a bheadh tugtha don Fhrainc agus don Spáinn go gcoinnítear a gcuid corónacha glan ó a chéile, agus ní raibh aon dul chun cinn sna hábhair seo go dtí tar éis an 10ú Iúil, 1712, nuair a shínigh Pilib litir thréigin. Nuair a d'aontaigh an Bhreatain Mhór agus an Fhrainc ar sos cogaidh, luathaigh luas na hidirbheartaíochta, agus síníodh na príomh-chonarthaí sa deireadh ar an 11ú Aibreán, 1713.
Príomh-fhorálacha.
Faoi fhorálacha na gconarthaí, aithníodh Pilib, Diúc Anjou agus garmhac Louis XIV, mar Rí na Spáinne (mar Pilib V), ag deimhniú dá bhrí sin an comharbas mar a shonraíodh é in uacht bháis dheiridh an Rí Séarlas II. Mar sin féin, bhí d'fhiacha ar Philib aon cheart chun ríchathaoir na Fraince a thréigean, do féin agus a sliocht, in ainneoin roinnt amhras maidir le dleathacht ghníomh den sórt sin. Sa bhealach céanna, thréigean prionsaí Francacha éagsúla ríchathaoir na Spáinne, lena n-áirítear, ach go háirithe an Diúc Berry (an garmhac is óige a bhí ag Louis XIV) agus an Diúc Orléans (nia an Rí Louis),
Roinneadh Impireacht na Spáinne san Eoraip freisin: fuair an tSaváí an tSicil agus codanna de Dhiúcacht Mhilano, agus fuair Séarlas VI (Impire Naofa Rómhánach agus Ard-diúc na hOstaire) an Ísiltír Spáinneach, Ríocht Napoli, an tSairdín, agus an chuid is mó de Dhiúcacht Mhilano. Aithníodh raibh an flaitheas ag an Phortaingéil ar na tailte idir na aibhneacha an Amasóin agus an Rio Oiapoque, sa Bhrasaíl. Sa bhliain 1715, aisghabháil an Phortaingéil Colonia del Sacramento in Uragua, a bhí glactha uaithi ag an Spáinn.
Ramón del Valle-Inclán. Drámadóir agus úrscéalaí Spáinneach a bhí i Ramón María del Valle-Inclán (fíorainm: "Ramón José Simón Valle Peña"; rugadh i Vilanova de Arousa ar an 28 Deireadh Fómhair 1866 é, agus fuair sé bás i Santiago de Compostela ar an 5 Eanáir 1936). Bhí sé ar tús cadhnaíochta i ngluaiseacht na litríochta nua-aimseartha sa Spáinn, agus áirítear ar scríbhneoirí "Ghlúin na Bliana 98" é. Tá sé ar na scríbhneoirí is tábhachtaí i stair litríochta na Spáinne agus na dtíortha Spáinnise go léir. Bhí sé go tréan in aghaidh an réalachais sa litríocht, agus é ina radacach dhéanta ag cur catha ar an traidisiúnachas in amharclannaíocht na Spáinne. 
I gcúrsaí polaitíochta, bhí sé ina ríogaí ar dtús, is é sin, bhí sé ag tacú le lucht an ríogachais, an dream a bhí ag iarraidh an rítheaghlach Búrbónach a chur i réim sa Spáinn in athuair ("Carlismo" an téarma Spáinneach). I rith na mblianta, áfach, chuaigh sé chun radacachais, agus d'iompaigh sé ina ainrialaí. Bhí an fhorbairt polaitíochta seo ag dul in éineacht le forbairt a chuid tuairimí i gcúrsaí ealaíne: i dtús báire, bhí sé ag déanamh aithrise ar na siombalaithe Francacha, ach de réir a chéile, chuaigh sé ag baint trialach as na clis is radacaí sa stáitsiú agus ina chuid scríbhinní. Ina chuid drámaí, bíonn an stáitse ag athrú go minic is go tobann, agus maisíocht de dhíth le treoracha an drámadóra a chur i gcrích.
Cé go raibh sé ina fhear mhór ceannairce ar an stáitse, b'éigean dó a chuid a shaothrú ag scríobh garrfhicsin. Fear driseogach a bhí ann, agus nuair a bhí troid aige le scríbhneoir eile, ghortaigh sé caol a leathláimhe go dona, ionas gurbh éigean an lámh go léir a bhaint de, nuair a tháinig athlasadh sa lámh.
Amach ó na drámaí, scríobh sé úrscéalta freisin. D'imir a úrscéal "Tirano Banderas" an-tionchar ar na húrscéalta faoi dheachtóirí a scríobhadh i Meiriceá Laidineach san fhichiú haois, cosúil le "Yo el Supremo" le hAugusto Roa Bastos. Maidir leis na drámaí, is iad "Luces de Bohemia" agus "Divinas Palabras" an dá cheann is tábhachtaí acu. Sna drámaí seo, chuir sé tús le coincheap nua drámaíochta sa Spáinn: "esperpento", nó dráma anchúinseach a chuireann na carachtair i láthair mar a bheadh scigphictiúir iontu, agus a chaitheann go cruálach leis na scigcharachtair seo.
Torcán cíorach. Ainmhí beag Iodálach agus Afracach is ea an torcán cíorach. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Hystricidae é. Is é "Hystrix cristata" an t-ainm eolaíoch.
Rón beag. Is ainmhí é an rón beag. Mamach atá ann. Fíor-rón atá dúchasach do thuaisceart an Aigéin Chiúin is an Aigéin Atlantaigh. Liath de ghnáth, le smáil dhubha. Is féidir leis tumadh níos doimhne ná 90 m. Itheann sé éisc, scuideanna is portáin. Tá 400,000-500,000 rón beag ann. Bíonn siad, de ghnáth, 80 ceintiméadar ar fhad nuair a shaolaítear iad, 150-180 cm agus iad fásta.
Liopard. Ainmhí feoiliteach is ea an liopard. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na bhFelidae é. Is e "Panthera pardus" an t-ainm eolaíoch. Tá sé ina chónaí san Afraic agus san Áis. Tá an daonra is mó san India.
Naisc.
Catalogue of Life
Cráin dhubh. Míol mór fiaclach is ea an chráin dhubh (nó "grampar") a fhaightear ar fud an Domhain sa bhfarraige fhionnuar cois cladaigh. Suas le 10 m ar fhad. Dubh, ach a íochtar bán, agus paistí bána ar a cheann. Eite a dhroma caol ingearach (níos airde sna fireannaigh ná na baineannaigh). Itheann sé mamaigh mara, éin, éisc agus scuideanna (uaireanta, ionsaíonn sé míolta móra eile, fiú).
Pío Baroja. Scríbhneoir Spáinnise ó Thír na mBascach a bhí i bPío Baroja y Nessi, a rugadh i San Sebastián (Donostia) ar an 28 Nollaig 1872 agus a fuair bás i Maidrid ar an 30 Deireadh Fómhair 1956. Bascach a bhí ann féin, ach ní raibh mórán measa aige ar theanga a cheantair dhúchais, cé go raibh téamaí Bascacha agus radharcra na Tíre Bascaí le haithint ina lán scríbhinní a tháinig óna pheann. 
Rinne sé staidéar le bheith ina dhochtúir, ach níor chleacht sé an cheird seo riamh - go bunúsach, ní raibh ann ach amhábhar don úrscéal "El árbol de la ciencia" ("Crann an Eolais"). Is é saol na mac léinn atá faoi chaibidil ag Baroja sa leabhar seo. Chaith sé seal i mbun bhácús a mhuintire, rud atá le haithint i saothair eile leis, ar nós "La Busca" ("An Cuardach"). 
Scríbhneoir próis a bhí ann thar aon rud eile, cé gur bhain sé triail as an drámaíocht freisin, agus scríobh sé aistí chomh maith.
Is iad na saothair is tábhachtaí ná:
Crogall. Ainmhí feoiliteach is ea an crogall. Reiptíl atá ann, agus is ball d'fhine na Crocodylidae é.
Coláiste Chill Chainnigh. Is meánscoil í Coláiste Chill Chainnigh, suite i gCill Chainnigh ar Shráid Chaisleán Chomhair. Tá ocht gcéad dalta sa scoil. Bunaíodh an scoil sa bhliain 1538. 
An mana atá ag an scoil ná "Comme je Trouve" ('Mar a bhfaighidh mé'). 
Is scoil Phrotastúnach í ó thús, ach inniu ceadaíonn an scoil gach páiste.
Susan Sontag. Ba scríbhneoir Meiriceánach í Susan Sontag. Rugadh sa bhliain 1933 í i Nua-Eabhrac agus fuair sí bás sa bhliain 2004 sa chathair chéanna.
Armadailín. Ainmhí is ea an t-armadailín. Mamach atá ann. Is é an t-armadailín an t-aon bhall amháin den fhine úd "Dasypodidae". Tá tuairim is 20 speiceas ann.
Moncaí. Ainmhí is ea an moncaí. Mamach atá ann. 
Tacsanomaíocht.
Ní grúpa tacsanomaíochta iad na moncaithe. Taispeánann an liosta seo a leanas na moncaithe (cló trom) taobh istigh de na príomhaigh bheo; tá 267 speiceas ann.
Cat crainn. Ainmhí is ea an cat crainn nó an mártan (Gaeilge na hAlban: "taghan"). Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Mustelidae é. 
Sanasaíocht.
Baineann an t-ainm lena lán logainmneacha m.sh. Carraig an Chait (Co. Mhaigh Eo) agus Cnocán an Chait (Co. na Gaillimhe).
Dáileadh agus gnáthóg.
Tá an cat crainn fós sách neamhchoitianta in Éirinn, ach tá an pobal ag téarnamh agus ag scaipeadh; go traidisiúnta, is san iarthar agus sa deisceart atá a chuid daingean traidisiúnta, go háirithe i mBoirinn agus i bPáirc Náisiúnta Chill Airne, ach tá méadú suntasach tagtha ar an bpobal i lár na tíre le blianta beaga anuas.
Fia-chat. Ainmhí feoiliteach is ea an fia-chat. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na bhFelidae é. Tá fia-chait le fáil san Eoraip, san Afraic agus in iarthar na hÁise.
Lincse. Ainmhí feoiliteach is ea an lincse. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na bhFelidae é. Tá an lincse ar fáil san Eoráise agus i Meiriceá Thuaidh.
Ialtóg. Ainmhí beag is ea an ialtóg. Mamach eitilte in ord na Chiroptera is ea í. Is éard atá i gceist le Chiroptera (fuaimnítear /kaɪˈrɒptərə/) nó ord faoi ríocht na mamach. Is mamaigh eitilte iad na hialtóga san ord seo. Tagann an téarma "Chiroptera" ó dhá fhocal i nGréigis, cheir (χειρ) "lámh" agus pteron (πτερον) "sciathán".
Ainmneacha eile.
Gaeilge na hAlban.
Tugtar "ialtag" ar an ainmhí seo i nGaeilge na hAlban.
Gaeilge Mhanann.
"Craitnag" a deirtear i nGaeilge Mhanann.
Louisa May Alcott. Ba scríbhneoir Meiriceánach í Louisa May Alcott. Rugadh sa bhliain 1832 í agus bhásaigh sí ar an 29 Samhain sa bhliain 1888. Tá aithne uirthi mar gheall ar a leabhar cáiliúil "Little Women". Aistríodh an leabhar go Gaeilge ag Nioclás Tóibín faoin teideal "Mná Beaga".
Thomas Pynchon. Scríbhneoir Meiriceánach is ea Thomas Ruggles Pynchon Jr. Rugadh i nGlen Cove, Nua-Eabhrac é ar 8 Bealtaine 1937. Chaith sé dhá bhliain ag déanamh staidéir ar an fhisic innealtóireachta in Ollscoil Cornell roimh dó dul sa Chabhlach Meiriceánach. Sa bhliain 1957 d'fhill sé ar Chornell agus céim sa Bhéarla ar lorg aige. Bhí Vladimir Nabokov ag tabhairt léachtanna san ollscoil ag an am, agus glactar leis go raibh Pynchon mar dhalta aige. Díthreabhach is ea Pynchon na laethanta seo ach tá sé fós ag scríobh - tháinig an leabhar "Inherent Vice" amach ar 9 Lúnasa 2009. 
Tá stíl faoi leith ag Thomas Pynchon agus tá tréithe scéalta bleachtaireachta ag baint lena shaothar. Lena chois sin tá an teagmháil, an eantrópacht, an paranóia agus cúrsaí fochultúir le fáil mar théamaí ina chuid scéalta.
Ag seo úrscéalta agus gearrscéalta dá chuid:
Copóg. Is é copóg a thugtar ar chineál planda atá coitianta sa leathsféar thuaidh. Tá isteach is amach le 200 speiceas di ann. Caitear leis na copógaí go minic mar fhiailí, ach fástar cuid de na speicis seo ar son na nduilleog inite. Úsáidtear na duilleoga go traidisiúnta mar leigheas ar a roinnt fadhbanna sláinte, mar shampla, goineoga neantóige agus fadhbanna a bhaineann leis an sos míostraithe.
Grúnlas. Is é grúnlas a thugtar ar chineál planda atá coitianta sa leathsféar thuaidh. Is é "Senecio vulgaris" an t-ainm eolaíoch. Bíonn na plandaí seo, de ghnáth, 10-41 ceintiméadar ar airde.
Leamhan flanndearg. Is feithid é an leamhan flanndearg nó an "Tyria jacobaeae". Ball d'fhine na Arctiidae atá ann.
Gailseach. Is feithid í an ghailseach. Tugtar ceilpeadóir, ciaróg lín, gearr gabhláin, Síle an phíce agus ailseach uirthi freisin. Is iad na gailseacha na baill den ord úd Dermaptera.
Coleoptera. Is feithidí iad Coleoptera (Gaeilge": coiléipteirí" nó "ciaróga" ) . Bíonn siad ar fáil i ngach chuid den domhan beagnach. Tá na milliúin speiceas ann.
Ollbhéar Meiriceánach. Ainmhí feoiliteach is ea an t-ollbhéar Meiriceánach. Mamach atá ann, agus is ball den fhine Ursidae é. Is é "Ursus arctos horribilis" an t-ainm eolaíoch. Is fospeiceas de chuid "Ursus arctus" (an béar donn) é.
Siorc. Is iasc é an siorc a aimsítear in aigéin an domhain. Úsáidtear an focal "cearban" i nGaeilge na hAlban chomh maith. Is é Selachimorpha an t-ainm eolaíoch.
Diptera. Is feithid í an chuileog. Is iad na cuileoga na baill den ord úd Diptera. Ord mór is ea Diptera.
Sionnach Artach. Ainmhí feoiliteach is ea an sionnach Artach. Mamach atá ann, agus is ball de gheineas na Vulpes é. Tá na hainmhithe seo flúirseach go maith san Artach.
Foiche. Is feithid í an fhoiche nó an bheach chapaill. Is foiche í feithid ar bith san fho-ord "Apocrita" nach beach ná
seangán í, agus tá na céadta míle speiceas san áireamh. Tugtar "beach chapaill" ar an gcreabhar capaill chomh maith.
Beach. Is feithid í an bheach. Is ball d'ord na Hymenoptera í.
Sanasaíocht.
Sean-Ghaeilge “bech”, ón bhfréamh Ind-Eorpaise *bhei-.
Sicín. Is éan clóis é an sicín. Is baill d'fhine na Phasianidae iad na sicíní. "Gallus gallus domesticus" a thugtar orthu mar ainm eolaíoch. Sa bhliain 2003, bhí breis is 24 billiún sicín ann ar fud an domhain.
Tugtar "coileach" ar an bhfireannach agus tugtar "cearc" ar an mbaineannach.
Tréithe.
Eitilt.
Cé go n-úsáideann formhór na n-éan a n-eití chun eitilt, níl sicíní rómhaith ag eitilt. Tá siad in ann eitilt go dtí a bpéirsí nó thar an claí ach den chuid is mó den am, fanann siad ar an talamh. Tá lachain agus géanna go maith ag eitilt. Má tá siad ina gcónaí i gcró atá oscailte ar barr, bíonn ar an bhfeirmeoir cléití eite amháin a bhearradh ionas nach mbeidh siad in ann eitilt as an gcró. Tá an bearradh cleití seo mar bhearradh gruaige agus ní ghortaíonn sé an t-éan.
Comparáid.
Tá sicíní agus turcaithe cosúil lena chéile maidir le dhá phríomhthréith. Tá cosa ar a dtugtar crúibíní ag an dá cheann acu. Tá na crúibíní seo an-láidir agus úsáideann siad iad chun tochailt sa chré chun bia a fháil. Ina theannta sin tá goba géara ag an dá cheann acu chun bheith ag gobadh ar fheitheidí agus ar ghráinní.
Iolar. Is ainm coitianta ar go leor éan creiche mór san fhine "Accipitridae" é iolar. Cuimsíonn na hiolair roinnt géineas, cuid acu gar i ngaol lena chéile. Is ón Eoráise agus ón Afraic an chuid is mó de na 60 speiceas iolar. Lasmuigh den limistéar seo, ní féidir ach 14 speiceas a fháil — dhá cheann i Meiriceá Thuaidh, naoi gcinn i Meiriceá Láir agus Theas, agus trí cinn san Astráil.
Ní grúpa tacsanomaíochta iad na hiolair; úsáidtear an téarma ar aon chineál éin atá mór go leor chun veirteabraigh mhóra (thart ar 50 cm ar fad nó níos mó) a sheilg.
Coileach. Is sicín fireannach é an coileach. Baill d'fhine na Phasianidae is ea na sicíní. Is é "Gallus gallus" an t-ainm eolaíoch.
Ainm.
Úsáidtear an focal "coileach" i nGaeilge na hAlban, ach "kellagh" a deirtear i nGaeilge Mhanann.
Siombail.
Is siombail Fhrancach e an coileach. Is é an coileach siombail Tottenham Hotspur i Sasana agus Denizlispor (club sacair eile sa Tuirc) freisin.
Snáthadán. Is feithid é an snáthadán. Ball d'fhine na Tipulidae atá ann. I nGaeilge na hAlban, deirtear "breabadadair" nó "snàthad an duine mhairbh".