Trelis/gawiki huggingface dataset:
Richard Bartlett (cartagrafaí). Cairtghrafaí suntasach le linn Eilís I ba ea Richard Bartlett (fl. 1600). Ba Shasanach é agus rinne sé cuid de na seanléarscáileanna agus na líníochtaí is fearr a d’eascair ó Éirinn mar chuid den fheachtas míleata agus plandála a bhí ar bun ag an am.
Is beag eolas atá ann ar shaol Bartlett ach meastar gur rugadh é in Norfolk in East Anglia. Chaith sé tamall sa Spáinn (b’fhéidir gur Chaitliceach é). Mar áiseanna míleata a rinne sé an chuid is mó de na léarscáileanna agus eile a tháinig óna láimh: is minic dúnfoirt agus caisleáin le fáil iontu, mar bhí sé ag leanúint fheachtas Mountjoy (1600-1601), agus chuaigh sé ó dheas chun léarscáil a dhéanamh d’imshuí Chionn tSáile. I nGaeilge atá 80% dá chuid téarmaíochta. Sholáthair sé naoi saothair déag ar a laghad. 
Ar nós cartagrafaithe eile dá leithéid, ba mhaith leis íomhánna beaga beoga a chur isteach ian shaothar: deatach ag éirí as simnéanna, lachain, fear ag dul trasna an mhóta ag Achadh an Dá Chora. 
Fuair sé bás i dTír Chonaill am éigin idir 1603 agus 1609. Mar a dúirt an tArd-Aighne Sir John Davies:
Naisc.
Francis Jobson (cartagrafaí)
Cam Eolaing. Is baile suite i gContae Loch Garman é Cam Eolaing.
Ceann Poill. Is baile suite i gContae Loch Garman é Ceann Poill.
An Chloch, Contae Loch Garman. Is baile suite i gContae Loch Garman í an Chloch.
Cluain an Róistigh. Is baile suite i gContae Loch Garman í Cluain an Róistigh.
Cúil Ghréine. Is baile suite i gContae Loch Garman é Cúil Ghréine. I lár na mbailte móra an tInbhear Mór agus Guaire atá sé suite. Níl mórán áiseanna ag an mbaile beag. Tá páirc peile, siopa beag grósaera, bunscoil agus dhá teach tábhairne ann. Rugadh ar file Eddie Kinsella ann agus ar Finan Liam Christie a raibh mar gabha cáiliúil.
Na Crosa Beaga. Is baile suite i gContae Loch Garman iad na Crosa Beaga.
Currach Cló. Is baile suite i gContae Loch Garman é Currach Cló.
Cill Anna. Is baile suite i gContae Loch Garman í Cill Anna.
Cé na Cille Móire. Is baile suite i ndeisceart Chontae Loch Garman é Cé na Cille Móire. Sráidbhaile iascaireachta is ea é, agus reáchtáiltear Féile Bia Mara ann gach samhradh.
Tá Na Sailtí tuairim is cúig mhíle amach ó chósta Ché na Cille Móire.
An Chill Mhór, Contae Loch Garman. Is baile suite i gContae Loch Garman é an Chill Mhór.
Macadaimia. Is crann síorghlas é an mhacadaimia a fhásann suas go dtí timpeall 20 m. Géineas "Macadamia". Dúchasach don Astráil, agus saothraítear ansin is i Haváí é. Na duilleoga suas le 30 cm ar fhad, lansa-chruthach, leathan os cionn an láir, docht is uaireanta colgach, i bhfáinní de 3-4 cinn. Na bláthanna i spící fada cromtha 2.5 cm ar trastomhas, síogómach le 4 theascán iombhláthanna bánbhuí. Na torthaí glas, agus scoilteann siad chun cnó cruinn inite a nochtadh.
Cnó talún. Planda caol ilbhliantúil a fhásann suas le 60 cm ar airde, dúchasach don Eoraip. A thiúbair le cruthanna neamhrialta suas le 3.5 cm ar fhad, a mheastar a bheith cosúil le cnónna. A dhuilleoga roinnte go domhain ina dteascáin chaola líneacha, a fheonn go luath. A bhláthanna bán nó bándearg, ina n-umbail récheannacha 3-6 cm ar leithead. Tá na tiúbair chiardhonna inite, amh nó bruite. Tugtar "cutharlán" air freisin.
Cnoc oighir. Is é is cnoc oighir ann ná mais mhór oighir ag snámh ar an bhfarraige tar éis briseadh ó oighearshruth nó scairbh oighir. Imíonn sé gan treo le blianta thar na céadta ciliméadar roimh leá sa bhfarraige. De bhrí nach mbíonn ach codán beag os cionn an uisce, is baol do loingeas é, san Atlantach thuaidh go háirithe mar a dtosaíonn siad go minic sa Ghraonlainn. Bíonn na cnoic oighir san Antartach tablach ollmhór 10-100 km i bhfairsinge.
Cnoic dhuibheagánta. Cnoic ísle ar ghrinneall domhain na farraige. Suas le roinnt céad méadar ar airde. Mar shraith dromanna comhthreomhara sléibhe de ghnáth. Clúdaíonn siad timpeall is 30% de ghrinnill na n-aigéan: an chuid is mó de ghrinneall an Aigéin Chiúin, agus cuid mhaith den Aigéan Atlantach is an tAigéan Indiach.
Cnóire. Ceann de dhá shaghas préacháin, ceann atá dúchasach don Eoraip is an Áise, agus an ceann eile d'iarthar Mheiriceá Thuaidh. Áitríonn sé foraoisí buaircíneacha, agus itheann feithidí, síolta is éin bheaga.
Cnúdán. Aon cheann de na héisc mara a mhaireann ar an ngrinneall in uiscí cladaigh is farraigí measartha is trópaiceacha. Suas le 75 cm ar fhad. An ceann cosanta le plátaí cnámhara. Baineann an roc feidhm as an eite uchtach mar adharcáin nó cosa croise. Cuid acu, déanann siad fuaimeanna ar féidir a aireachtáil.
Léirmhíniú Cóbanhávan. Sa mheicnic chandamach, dearcadh a thairg Niels Bohr is daoine eile, gur gá go gcuimseoidh machnamh ar aon chóras candamach an trealamh ábhartha tomhais, mar gur cuid den chóras an gníomh tomhais féin. 
Níl staid chandamach ann go ndéantar tomhas uirthi. 
Glactar leis anois gurb é seo an léirmhíniú ceart maidir le tomhas candamach.
Cobhar. San ailtireacht, is éard is cobhar ann ná cruinneachán beag anuas ar chuid chiorclach, chearnógach nó pholagónach d'fhoirgneamh, os cionn dín nó túirín de ghnáth. Sa chiall ghinearálta, aon chruinneachán.
Cobhsaitheoirí. I loingeas, gairis a chuireann teorainn le liongadáil loinge, i bhfoirm eití soghluaiste de ghnáth. Cuireadh isteach den chéad uair iad i 1950, ar an línéar Chusan. Cuireadh foirm eile sa línéar Iodálach Conti di Savoia i 1932, ach níor cuireadh in aon long eile é.
Cobra. Nathair nimhiúil, dúchasach do dheisceart na hÁise is an Afraic is ea an cobra. Tugtar cobra ar a lán speiceas, an chuid is mó díobh san fhine Elapidae. Faightear iad san Afraic agus i ndeisceart na hÁise. Is é "cobra" an focal sa Phortaingéilis ar nathair. 
Is féidir leis an gcobra na filltí scaoilte craicinn ar a mhuineál leathadh amach mar chochall nuair a scanraítear é. An nimh, a ionsaíonn an córas néarógach, níos nimhiúla ná nathracha eile. Áitríonn sé foraoisí de ghnáth, ach tír oscailte freisin. Is féidir le cobra seileog nimhe a stealladh chomh fada le 3 m isteach i súile ainmhí bhagraigh, rud a fhéadfaidh é a dhalladh go buan. Is é an ríchobra an nathair nimhe is mó dá bhfuil ann. Cobra a bhíonn ag an mealltóir nathrach Indiach.
Cóc. Saghas gualaigh a úsáideadh den chéad uair sa tSín sa 13ú céad. Déantar é trí ghual a théamh go dtí teocht níos mó ná 1000 °C gan aon aer i láthair, chun na comhábhair sho-ghalaithe a bhaint as. Ábhar briocht póiriúil a chuimsíonn carbón amháin, beagnach. Úsáidtear é mar bhreosla i bhfoirnéisí soinneáin den chuid is mó chun cruach a dhéanamh.
Cocaitíl. Pearóid Astrálach de chlann an chocatú is ea an chocaitíl. Cíor fhada bharrchaol ar an gceann. Marcanna daite ar aghaidh an fhireannaigh. Áitríonn sí tír oscailte, agus itheann síolta nó torthaí.
Cocas. Tugtar cocas ar aon bhaictéar sféarúil. Bíonn toirteanna éagsúla i gceist, agus faightear iad i slabhraí, crobhaingí nó grúpaí eile. Is cocais iad stafalacocas is streipteacocas.
Cocatú. Pearóid Astráláiseach, scartha ó phearóidí eile den chuid is mó as airíonna bhlaosc an chinn is an chíor inardaithe cleití ar an gceann.
Cóch. Ardú tobann i luas na gaoithe. Le bheith beacht, ní mór go n-éireoidh íosluach an luais 8 m s ar a laghad chun luas 11 m s a bhaint amach taobh istigh de nóiméad amháin, agus go laghdóidh sé go tapa ina dhiaidh sin.
Cóch líne. Líne chaol stoirmeacha toirní, a fhéadfaidh a bheith chomh fada leis na céadta ciliméadar, os comhair fronta fhuair, bíodh is nach mbíonn sí ach cúpla ciliméadar ar leithead. Baineann stoirmeacha toirní, anfaí is titim thobann teochta léi.
Cochall. Planda forleathan ilbhliantúil. An gas cearnach i dtrasghearradh, na duilleoga i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna déliopach go minic le feadán bun os cionn, an chailís le sceimheal droma sonrach cochallchruthach. Cuid mhaith cineálacha ann le bláthanna geala daite a fhástar mar mhaisiúchán. Tá cuid eile íocshláinteach, agus úsáidtear mar dheochanna athbhríocha do na néaróga iad.
Cochla. An cuas bíseach sa chluas inmheánach. Cuimsíonn sé cuid chnámhach le colún lárnach is conair bhíseach (cuid den chathair scannánach gríobháin). Sa spás idir an chuid cnámhach is an chuid scannánach, tá an pheirilimfe (sreabhán cosúil leis an sreabhán ceirbrispíonach). Gobann seilf thanaí bhíseach amach ón gcolún lárnach, agus luíonn an bonnscannán uirthi seo. Tarchuirtear tonnta fuaime san aer don tiompán cluaise ag foirceann na cluaise seachtraí, critheann sé seo na cnáimhíní sa chluas láir, agus tarchuireann an stiorópín an crith tríd an bhfuinneog ubhchruthach isteach sa chochla chun an bonnscannán a chrith. Tá mar a bheadh cairpéad néarcheann ar an mbonnscannán, agus nuair a chritheann siad seo tarchuireann néar-ríoga ar feadh an chuid chochlach den 8ú néaróg chráiniach. Freagraíonn an bhunchuid den bhonnscannán, is na néarchinn ansin, do na minicíochtaí ísle is arda sa chrith (agus, mar sin, sa bhfuaim), agus freagraíonn an bharrchuid den bhonnscannán do na minicíochtaí ísle amháin. Iompraíonn an 8ú néaróg chráiniach na fuaimchomharthaí do réigiúin éistitheacha na hinchinne lena bpróiseáil is le ciall a bhaint astu.
Christopher Sydney Cockerell. Innealtóir is ceapadóir a rugadh i gCambridge Shasana ab ea Christopher Sydney Cockerell (1910-1999). Rinne sé obair ar raidió is radar ar dtús, agus dhírigh go príomha ar hidridinimic. Go luath sna 1950idí cheap sé an sciorrárthach, ar féidir leis taisteal thar uisce is tír.
John Douglas Cockroft. Fisicí núicléach a saolaíodh i dTodmorden Shasana ab ea John Douglas Cockroft (27 Bealtaine 1897 - 18 Meán Fómhair 1967). Tháinig sé le bheith ina stiúrthóir ar fhoireann fuinnimh núicléach na Breataine i 1946. Roinn sé Duais Nobel na Fisice le Ernest Walton i 1951 as a gcomhthaighde ar scoilteadh an adaimh i 1932. Trí sprioc litiam a imbhualadh le prótóin luasghéaraithe go dtí fuinneamh de 700 cilileictreon-vólta (keV) a rinneadar é seo. Tháirg sin drithlí alfa-cháithníní (núicléis héiliam), a chiallaigh gur claochlaíodh an litiam. Chuir an turgnamh seo tús le himbhuailteoirí sa bhfisic.
Crann cacó. Crann síorghlas atá dúchasach do Mheiriceá Láir is ea an crann cacó nó cócó ("Theobroma cacao"). Saothraítear go forleathan i dtíortha eile agus tá sé an-tábhachtach sa trádáil. 
Táirgí.
Triomaítear na síolta, róstar is meiltear iad chun púdar cócó (nó cacó) a tháirgeadh, le húsáid i ndeochanna is seacláid. Táirgeann na síolta comhbhrúite im cócó.
Cnó cócó dúbailte. Speiceas pailme a fhaightear sna Séiséil san Aigéan Indiach is ea an cnó cócó dúbailte ("Lodoicea maldivica"; ). An toradh i measc na dtorthaí is mó, suas le 20 kg, agus togann sé 10 mbliain air aibiú. Buacach, ionas go gcartar go minic ar chóstaí an aigéin sin é: mar sin, bhí eolas air roimh fhionnadh an chrainn féin. Tugtar an cnó cócó dúbailte air, de bhrí go bhfuil an toradh cosúil le dhá chnó cócó atá comhtháthaithe le chéile.
Cód. Córas rialacha chun comharthaí teangeolaíocha nó eile a chomhoiriúnú chun gur féidir cumarsáid a dhéanamh idir daoine. Is féidir gur comhghnásanna neamhfhoirmiúla é (mar shampla, i gcomharthaíocht colainne), rialacha atá socraithe go hoifigiúil (i dteanga comharthaíochta, mar shampla), córas atá sainiúil do chultúr ar léith nó in úsáid go huilíoch. Baineann ríomhchláraitheoirí úsáid as cód alfa-uimhriúil, ach sraith rialacha a phéireálann bríonna le fuaimeanna a úsáideann teangeolaithe.
Cód ama. Sraith comharthaí atá códaithe go digiteach agus a thaifeadtar go leanúnach ar thaifeadán físe nó fuaime (ar théip mhaighnéadach nó taifeadadh soladstaideach) nó scannán chun gach fráma a ionannú go cruinn do na próisis eagarthóireachta is iarléirithe. Foirm shimplí ab ea cód a chuireann in iúl uair, nóiméad, soicind is uimhir an fhráma, agus iad sin taifeadta 24, 25 nó 30 uair in aghaidh an tsoicind.
Cód dénártha. Cód atá bunaithe ar chóras uimhreacha dénártha, ina bhfuil dhá ghiotán (0 is 1), ní hionann is an cód deachúlach ina bhfuil 10 ngiotán (0, 1, 2… 9). Is é buntáiste an chórais dhénártha i ríomhairí digiteacha nach gá ach dhá staid leictreonacha a úsáid — as agus ann, 0 agus 1—i gcomhair gach uimhir dhénártha is féidir. Baineann ríomhairí digiteacha feidhm as cóid éagsúla chun uimhreacha, litreacha is carachtair eile a léiriú.
Cód géiniteach.  
An tslí a bhfeidhmíonn na bunphéirí de na núicléitídí sa aigéad ribeanúicléasach chun tógáil próitéiní. Is teanga cheimiceach í an cód géiniteach a cruthaíodh le héabhlóid. Is iad núicléitídí G, A, U, agus C “na litreacha na haibítre.” Bíonn trí litir atá sna focail (códón) go léir. Tá gramadach aige: tosaíonn teachtaireachtaí le AUG agus críochnaíonn siad le UAA, UGA, agus UAG. Aistrítear é ina shraitheanna d'aigéid aimín. Ghabh an chéad rud beo a chruthaigh an teanga seo a chumadh leis an domhan. Úsáideann gach rud beo an cód seo anois.
EBCDIC. Cód a d'fhorbair comhlacht IBM is ea EBCDIC (Cód Idirmhalartaithe Breisithe Deachúlach Códaithe go Dénártha). Sainmhínítear 256 carachtar le cód 8 ngiotán. Cuimsithe ann tá na siombailí alfa-uimhriúla, siombailí poncaíochta, carachtair rialaithe nach bpriontáiltear, agus roinnt mhaith carachtar ar leith.
BASIC. Teanga ardleibhéil ríomhchláraithe a forbraíodh i gColáiste Dartmouth sna Stáit Aontaithe i ndeireadh na 1950idí is ea BASIC (Beginner's All-purpose Symbolic Instruction Code Gaeilge: "Cód Siombalach Uilefhóinteach Treoracha do Thosaitheoirí"). Mar bhuntáiste aici go bhfuil sí éasca le foghlaim is le cur i bhfeidhm. Glacadh léi le fada mar theanga chaighdeánach i ríomhairí pearsanta, agus forbraíodh canúintí ar leith i gcomhair feidhmeanna is ríomhairí ar leith. Le blianta anuas tá an teanga C tar éis an phríomháit a ghabháil mar theanga ardleibhéil na ríomhchláraitheoirí i gcomhair ríomhairí pearsanta. Ach soláthraíonn comhlacht Microsoft canúint den 4ú glúin, Visual Basic, chun gur féidir le húsáideoirí a bhfeidhmeanna féin a ríomhchlárú.
Códa. An pháirt dheireanach de phíosa ceoil (mar shampla, gluaiseacht i bhfoirm sonáide nó fúig), nach bhfuil riachtanach don struchtúr ach atá riachtanach chun buille scoir sásúil a chur leis.
Codánú. Scaradh comhábhair meascáin óna chéile. De ghnáth, déantar go ceimiceach é trí chriostalú codánach, ag brath ar thuaslagthachtaí difriúla na gcomhábhar difriúil, nó trí dhriogadh codánach, teicníocht a bhraitheann ar fhiuchphointí difriúla na gcomhábhar difriúil.
Codarsnacht. I meán amhairc, an gaol idir réigiúin gheala is dhorcha i radharc nó ina n-atáirgeadh trí mheán fótagrafach nó leictreonach. Sloinntear go huimhriúil í mar raon gile nó luach gáma an phróisis.
Codec. Acrainm ar chódóir/díchódóir, feiste chun comharthaí analógacha (ó chlostrealamh nó fístrealamh) a thiontú chuig foirm dhigiteach len iad a tharchur thar líonraí teileachumarsáide digití cosúil le ISDN. Modhnú bíogchóid a úsáidtear don tiontú seo.
Codex Alimentarius. Cód cleachtais, iarracht chun caighdeáin uiledhomhanda táirgthe is próiseála bia a leagan síos is ea an Codex Alimentarius (Laidin ar "Leabhar an Bhia"). Bhunaigh Eagraíocht Bia is Talmhaíochta na Náisiún Aontaithe agus an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte an cód i 1963.
Codlaidín. Is éard is codlaidín ann ná planda bliantúil glasghorm nó liathghlas a fhásann 1 m ar airde, dúchasach don Eoraip is an Áise. Na duilleoga leathfhada, liopach go héadomhain; an gas fáiscthe; na bláthanna le 4 pheiteal; a chochall i bhfoirm pota piobair, le fáinne de phóir timpeall na fleisce. Sa ghné don ghairdín, nach mbíonn drugaí ann, dath liathchorcra a bhíonn ar na bláthanna agus lár dorcha iontu. Bláthanna bána a bhíonn sna gnéithe a tháirgeann drugaí. Faightear an t-óipiam trí ghearrthacha a dhéanamh sna síolchochaill ghlasa, agus sileann siad seo an t-úsc a mbíonn an t-óipiam ann. Scagtar an t-óipiam chun drugaí eile a tháirgeadh, moirfín ina measc.
Códón. Seicheamh de 3 núicléitíd (trírín) sa DNA a shainíonn aimíonaigéad ar leith a chur isteach in ionad ar leith i struchtúr próitéine le linn a tógála. Bunghné den chód géiniteach is ea é go sainíonn tríríní de na 4 núicléitíd — na púiríní, adainín (A) is timín (T), agus na pirimidíní, cíotóisín (C) is guainín (G)—sa DNA (mar shamplaí AAA, AAG, AGA, GAA, AGT, agus mar sin de) tógáil próitéiní agus go rialaíonn feidhmeanna eile na cille bitheolaíche. Bíonn ord ar leith ar na códóin i ngéin ar bith ar feadh crómasóim. De bhrí nach bhfuil ceadaithe ach na naisc A-T is C-G idir núicléitídí urchomhaireacha ar an dá thointemhóilín sa déhéilics den DNA, má bhíonn códón AGT ar thointe amháin, bíonn an códón freagrach TCA ar an tointe os a comhair amach.
Códú heicsidheachúlach. Nodaireacht uimhreacha ag úsáid an bhuin 16. Is iad na carachtair ar leith 0-9 agus A-F (ag seasamh do na huimhreacha deachúla 10-15 san áireamh). Úsáidtear go forleathan é i bhfeidhmeanna ríomhaireachta, mar a soláthraíonn sé bealach oiriúnach chun seasamh d'uimhreacha dénártha.
Coelurus. Géineas dineasár éadrom feoiliteach is ea Coelurus. An muineál caol, an t-eireaball fada, an bhlaosc fada le logaill mhóra. Déchosach, na géaga tosaigh gearr le 3 mhéar, ceann amháin os comhair an dá cheann eile. Ar eolas ó iontaisí ón tréimhse Iúrasach i stát Wyoming.
Aeneas Coffey. Driogaire is ceapadóir a rugadh i mBaile Átha Cliath nó Calais na Fraince ab ea Aeneas Coffey (1780-1 Nollaig 1852). Bhunaigh sé a dhrioglann féin i mBaile Átha Cliath (1828) áit ar cheap sé an chéad stil leanúnach agus a bhfuair paitinn uirthi. Roimhe sin, trí bhaiscphróiseáil i bpotaistileanna a dhéantaí uisce beatha, agus bhí a phróiseas níos éifeachtaí táirgiúla. Glacadh leis go forleathan i dtáirgeadh tionsclaíoch biotáille, ach níor glacadh leis i dtáirgeadh uisce beatha de bhrí gur bhain an próiseas na rianábhair a thug blas sainiúil d'fhuisce braiche amach.
Cófradhamba. Struchtúr neamhbhuan a dheartar chun uisce nó talamh bhog a choinneáil amach as ionad mar a bhfuil bunsraitheanna á dtógáil. De ghnáth, damba nó bratpheileáil a bhíonn ann. Uaireanta is gá struchtúir níos críochnúla a dhéanamh don ghnó, mar shampla, le dhá líne bhratpheileálacha agus líonadh ithreach eatarthu, nó ballaí déanta as cealla cruach.
Cogaíocht bhaictéareolaíoch. Foirm chogaíochta ina n-úsáidtear gníomhaithe orgánacha, baictéir is víris, chun galair mharfacha a thabhairt do naimhde. Rinneadh taighde ar an-chuid gníomhaithe mar seo, an t-antracs, an plá, an t-ispíneachas is eile. Gineadh histéire fhorleathan sna Stáit Aontaithe tar éis ionsaithe 11 Meán Fómhair 2001 go ndéanfaí ionsaithe baictéareolaíocha, rud nár tharla — ach amháin eachtra aisteach nár míníodh i gceart fós, inar ionfhabhtaíodh daoine aonaracha de bharr litreacha is pacáistí a bhí truaillithe le hantrasc a fuarthas tríd an bpost.
Cogaíocht bhitheolaíoch. Cuimsíonn an téarma seo cogaíocht bhaictéareolaíoch ina n-úsáidtear miocrogánaigh nádúrtha mar airm agus tocsainí ar ceimiceáin nimhiúla iad ó fhoinsí nádúrtha. Toirmisctear déanamh is stoc-charnadh na n-oibreán seo faoi chomhaontú de chuid na Náisiún Aontaithe (1972), ach ceadaítear taighde orthu.
Cogaíocht cheimiceach. Úsáid ceimiceán marfach nó díblithe mar airm is ea cogaíocht cheimiceach. 
Stair.
Chuir Coinbhinsiúin na Háige (1899) toirmeasc ar chogaíocht cheimiceach, ach bhain na Gearmánaigh feidhm as airm cheimiceacha sa chéad chogadh domhanda in ainneoin gur shínigh siad iad. Rinne siad lón mór cogaidh d'oibreáin néarógacha sa dara cogadh domhanda chomh maith. 
Rinne na Sóivéadaigh is na Meiriceánaigh an rud céanna i rith an chogaidh fhuair. 
Sna 1960idí scaip na Briotanaigh oibreán flannbhuí, luibhicíd atá toscaineach do dhaoine is ainmhithe, ar na foraoisí le linn cogaidh sa Mhalae.
I Vítneam úsaideadh airm ceimiceacha ar shibhialtaigh, sa chogaíocht cheimiceach is mó riamh.
Úsaideadh airm ceimiceacha ar shibhialtaigh sa tSiria.
Inniu.
Ar 29 Aibreán gach bliain, ceiliúrtar an Lá Cuimhneacháin d’Íospartaigh Uile na Cogaíochta Ceimicí. Tháinig an Coinbhinsiún um Airm Cheimiceacha i bhfeidhm ar 29 Aibreán 1997.
Cogaíocht frithfhomhuireán. Cleachtadh cogaíochta ina ndéantar seilg ar fhomhuireáin len iad a scriosadh. Is le sonóir, thar aon teicníocht eile, a bhraitear is a aimsítear fomhuireán naimhdeach faoin uisce. Úsáidtear lánáin doimhneachta is toirpéid (a lainseáiltear ó aerárthaigh, longa cogaidh nó fomhuireáin seilge) chun an scriosadh a dhéanamh.
Cogaíocht trinsí. Cogaíocht ó chlaiseanna caola ina seasann na saighdiúirí, ar foscadh cuid mhaith ó scaoileadh na namhad. Úsáideadh í den chéad uair i gcogadh na Crimé (1853-1856), agus ar scála i bhfad níos mó sa chéad chogadh domhanda. Thochail na Gearmánaigh trinsí tar éis cath an Marne i 1914, ag cur tús le patrún cogaíochta ar fhronta an iarthair. Tochlaíodh na mílte ciliméadar de thrinsí ar an dá thaobh os comhair a chéile, le córais chasta cumarsáide is sreang dhealgach cosanta. Shín na trinsí ón Muir Thuaidh go dtí an Eilvéis, agus chruthaigh siad leamhsháinn fhuilteach. Tugadh airm nua isteach chun an leamhsháinn a bhriseadh, ina measc gránáidí láimhe, gás nimhe, moirtéir trinsí, agus baráistí airtléire. Mar sin féin, níorbh fhéidir brú ar aghaidh thar na trínsí go raibh tancanna feabhsaithe ar fáil i 1918, tar éis an tanc a bheith ceaptha i 1915. Faoi seo, agus airm níos cumasaí ar fáil, tá an modh cogaíochta seo imithe i léig.
Cógaisíocht. Is éard a bhí i gceist le cógaisíocht (Béarlaː "pharmaceutics") roimh na 1940idí na eolaíocht maidir le hullmhú, cumasc is dáileadh leigheas . Ó timpeall 1940, ó tháinig drugaí cumasacha in úsáid, tháinig feidhmeanna eile cliniciúla isteach sa disciplín, cosúil le monatóiriú na ndáileog agus idirghníomhuithe na ndrugaí le hothair.
Cogal. Planda bliantúil le gas gan mórán géag is ea an cogal ("Agrostemma githago"), 30-100 cm ar airde, cumhdaithe i ribí bána. Na bláthanna 3-5 cm ar leithead le gais is feadán cailíse lomrach, na peitil scothdhearg/corcra, rud beag mantach. Bhíodh sé ina fhiaile choiteann i ngoirt arbhair i ngach áit tráth, ach ag dul i léig anois, annamh in áiteanna. Tuigtear go bhfuil na síolta nimhiúil. Nuair a bhíonn sé flúirseach, laghdaíonn caighdeán an phlúir a tháirgtear. Tugtar diasa fia air freisin.
Cógas paiteanta. Cógas ar bronnadh paitinn air is ea cógas paiteanta (Béarlaː "patent medicine"), nó a gcuireann an déantóir a ainm air ag rá go bhfuil ceart toirmeascach díolta aige. 
Stair.
Thosaigh cógais phaiteanta le Reacht na Monaplachtaí i Sasana i 1624, a thug monaplacht chosanta díolta ar feadh 14 bliain ar chógas brandáilte. Bhí cead ag déantóirí na gcógas seo comhábhair rúnda a chur iontu go dtí 1941 nuair a chuir an tAcht Cógaisíochta is Cógas iachall orthu na comhábhair a nochtadh ar chúiseanna sábháilteachta. 
D'fhás díol na gcógas paiteanta go mór san 18ú céad, agus bhí siad an-choitianta i Meiriceá. I 1796 fuair Samuel Óg Lee an chéad phaitinn ar chógas sna Stáit Aontaithe, piollaí domlais, agus faoi 1804 bhí níos mó ná 80 cógas paiteanta á ndíol trí fhógraíocht, paimfléidí is taistealaithe tráchtála. 
Sa 19ú céad tháinig cógais phaiteanta a rinneadh sna Stáit Aontaithe féin i gceannas ar an margadh ansin. Inniu ciallaíonn an téarma drugaí dílsithe a bhíonn ar fáil gan oideas dochtúra, ach faoi rialúcháin Bhord Leigheasra na hÉireann (an Riarachán Bia is Drugaí sna Stáit Aontaithe).