Trelis/gawiki huggingface dataset:
Maxwell Henry Close. Ba chléireach de chuid Eaglais na hÉireann agus geolaí é Maxwell Henry Close (1822 - 12 Meán Fómhair 1903) a chuir le caomhnú na Gaeilge in Éirinn.
Saol.
Rugadh é i mBaile Átha Cliath, Éire, mac Henry Samuel Close, dlíodóir mór le rá a dtáinig a mhuintir as Dhroim Beannchair i gContae Ard Mhacha. Fuair sé a chuid oideachais ag Weymouth agus ag Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, áit ar bhain sé céim amach sa bhliain 1846; agus dhá bhliain ina dhiaidh sin chuaigh sé isteach in orduithe naofa.
Ar feadh bliana, bhí sé ina choimeádaí ar All Saints, Northampton; ó 1849 go 1857 bhí sé ina reachtaire ar Shangton i Leicestershire ; agus ansin ar feadh ceithre bliana bhí sé ina choimeádaí ar Waitham-on-the-Wolds.
Nuair a fuair a athair bás sa bhliain 1861 d'fhill sé ar Bhaile Átha Cliath, agus ag tabhairt a chuid seirbhísí d'eaglaisí éagsúla sa chathair, chaith sé a dhúthracht nach mór le gníomhaíochtaí liteartha agus eolaíochta, agus go háirithe le geolaíocht oighreach na hÉireann, ar a raibh sé aitheanta mar saineolaí. Tá a pháipéar, a léadh os comhair Chumann Ríoga na hÉireann in 1866, ar "Oighriú Ginearálta na hÉireann" (Béarla:"General Glaciation of Ireland)" ina chur síos ardoilte é ar éifeachtaí an oighriúcháin, agus an fhianaise a chruthaigh éifeachtaí an oighir ar an tírdhreach. Níos déanaí, phléigh sé bunús na ngairbhéal ardaithe ina bhfuil sliogáin, in aice le Baile Átha Cliath, agus chuir sé in iúl go raibh siad carntha ag oighear ar snámh nuair a bhí an talamh faoi uisce.
Sa bhliain 1872, d'fhoilsigh George H Kinahan agus Maxwell Close páipéar tábhachtach dar teideal "The Glaciation of Iar-Connaught and its Neighbourhood in the Counties of Galway and Mayo". Foilseachán príobháideach a bhí ann, agus léarscáil mhór ann a thaispeánann patrún na stríoc oighreach thar Chonamara agus deisceart Mhaigh Eo.
Bhí sé ina chisteoir ar feadh tamaillín den Acadamh Ríoga na hÉireann, ina bhall gníomhach de Chumann Ríoga Bhaile Átha Cliath, agus ina uachtarán ar Chumann Ríoga Geolaíochta na hÉireann in 1878. Tharraing réalteolaíocht agus fisic, chomh maith le sean-theanga agus seaniarsmaí na hÉireann, a aird. Bhí sé ar dhuine den bheirt Chisteoirí Oinigh ar an agus ina bhall bunaidh den Aontas Gaelach (Béarla: Gaelic Union), eagraíocht a chabhraigh sé le hairgeadú. I dtreo dheireadh an naoú haois déag bhí sé ina Chisteoir ar an dá chumann seo. Bhí sé ina bhall an-luath de Chonradh na Gaeilge, (Béarla: The Gaelic League), agus thacaigh sé ó thaobh airgeadais de. Ina uacht, d'fhág sé £ 1,000 chun foclóir Gaeilge a fhoilsiú bunaithe go príomha ar na sean-lámhscríbhinní. Foilsíodh an chéad imleabhar i 1913 agus an imleabhar deiridh i 1973.
Fuair Close bás i mBaile Átha Cliath an 12 Meán Fómhair 1903.
Charles Dawson. Polaiteoir Éireannach ab ea Charles Dawson, (Luimneach 1842-Márte 1917 Baile Átha Cliath) mac le Michael Dawson agus Maryanne Clarke. Phós sé iníon le William Carroll i Luimneach sa bhliain 1873. Fuair ​​sé oideachas in Ollscoil Chaitliceach na hÉireann. Ba Ard-Sirriam Luimnigh é idir 1876-77. 
Bhí sé i láthair ag an gcéad chruinniú foirmiúil den 'Society for the Preservation and Cultivation of the Irish Language and Literature' (a ghlaoite ina dhiaidh sin 'Cumann Buan-Choimeádta na Gaeilge'). Ba Ardmhéara Bhaile Átha Cliath é ar feadh na mblianta 1882 agus 1883. Scríobh sé paimfléid éagsúla faoi ​​chúrsaí oideachais agus ailt ar an gceart vótála san 'Fortnightly Review', srl. Shuígh é do Bhuirg Cheatharlach ó Aibreán 1880 go dtí gur scoir sé sa bhliain 1885. Ba Liobrálach é a bhí i bhfabhar 'rialtas in Éirinn arna riaradh ag muintir na hÉireann.' Ba é an Teachta Parlaiminte do Bhuirg Cheatharlach é, agus an duine deireanach.
Athmhíleatú ar Dhúiche na Réine. Tharla Athmhíleatú ar Dhúiche na Réine ar an 7 Márta 1936, nuair a cháin Adolf Hitler Comhaontú Locarno agus sheol sé 15,000 saighdiúir agus 22,000 póilín ón nGearmáin isteach i nDúiche na Réine. Bhí an réigiún, ar an teorainn leis an Fhrainc, ina chrios maolánach “dímhíleataithe” ag an am sin. Sheas na Comhghuaillithe i leataobh, áfach.
Imeachtaí.
Ní raibh cead ag arm na Gearmáine dul isteach i nDúiche na Réine faoi Chomhaontú Locarno mar go raibh an Fhrainc buartha faoi ionsaí ón Ghearmáin.
Chuir Adolf Hitler tús leis an chéad sárú míleata ar Chonradh Versailles ar 7 Márta 1936 áfach. D’ordaigh sé do 15,000 saighdiúir (ón Wehrmacht) agus 22,000 póilín dul isteach i nDúiche na Réine. Bhí a fhios ag Hitler go raibh a arm measartha lag go fóill. Mar sin bhí orduithe ag a chuid trúpaí ar an lá sin tarraingt siar dá gcuirfeadh arm na Fraince ina éadan. D’admhaigh Hitler níos déanaí go raibh sé ag dul sa seans nuair a chuir sé a chuid saighdiúirí isteach i nDúiche na Réine 
Ní dhearna an Fhrainc ná an Ríocht Aontaithe rud ar bith, áfach. Bhí a fhios acu le feadh tamaill céard a bhí ar intinn Hitler, is cosúil. Gan idirghabháil mhíleata ó na Comhghuaillithe, bhí an lá leis na Naitsithe.
I ndeireadh an lae, bhí polasaí géilleadh chun síthe i bfheidhm ag na Comhghuaillithe ag an am sin.
Iarmhairtí.
Bhí trúpaí na Gearmáine lonnaithe ar theorainn na Fraince don chéad uair ó bhí deireadh an Chéad Chogaidh Dhomhanda ann. Thóg an Ghearmáin dúnta agus stáisiúin mhíleata ar an teorainn iartharach. Tugadh ‘Balla an Iarthair’ orthu.
Bhí teorainneacha iartharacha a thíre daingnithe ag Hitler gan troid ar bith agus bhí sé ábalta a aird iomlán a dhíriú anois ar theorainneacha oirthearacha na Gearmáine.
I ndiaidh athmhíleatú a dhéanamh ar Dhúiche na Réine, chuir Hitler luas lena pholasaí eachtrach (mar a bhí leagtha síos i Mein Kampf). Faoi Shamhain 1936 bhí conarthaí sínithe aige leis an Iodáil (Ais na Róimhe agus Bheirlín) agus leisan tSeapáin (an Comhaontú FrithComintern).
Buabhall. Tá níos mó ná brí amháin leis an téarma buabhall:
Heicsiméadar dachtalach. Is éard is heicsiméadar dachtalach ann (ar a dtugtar “heicsiméadar laochais” agus “meadaracht na heipice”) ná cineál meadarachta nó véarsaíochta i bhfilíocht. Is iondúil go mbaineann sé le meadaracht chainníochtúil na filíochta eipiciúla i nGréigis agus i Laidin agus dá bhrí sin measadh go raibh sé "mar" mhór-stíl filíochta clasaicí an Iarthair. I measc na bpríomh-samplaí dá úsáid tá an tIliad agus an Odaisé de chuid Hóiméar, an Aeinéid de chuid Veirgil, agus "Metamorphoses de chuid Óivid." Bíonn heicsiméadair mar chuid den fhilíocht eiligiaiche sa dhá theanga freisin, ag athrú le peintiméadair dhachtalacha. 
Struchtúr.
Tá sé throith (An tSean-Ghréigis: ἕξ, heics) ag an heicsiméadar dachtalach. San heicsiméadar dachtalach docht, is é a bheadh ​​i ngach troigh ná dachtal (siollaí fada agus dhá shiolla gearr), ach ceadaíonn méadar clasaiceach ionadaíocht spoindé (dhá shiolla fada) in ionad dachtail sa chuid is mó de na suíomhanna. Go sonrach, is féidir leis na chéad cheithre throigh a bheith ina n-dachtal nó ina spoindéanna, chóir a bheith faoi shaoirse. De ghnáth is dachtal é an cúigiú troigh (thart ar 95% den am i Hóiméar). 
Is féidir an séú troigh a líonadh le trócae (siolla gearr agus ansin siolla gearr) nó le spoindé. Mar sin, de ghnáth, déantar sracfhéachaint ar an líne dhachtalach mar seo a leanas: 
(Tabhair faoi deara go bhfuil - = ina siolla fada, ⏑ = ina siolla gearr, ⏕ ceachtar ceann fada nó dhá cheann gearr, agus X = siolla anceps. )
The Bastard of Istanbul. Is úrscéal le Elif Shafak é The Bastard of Istanbul a scríobhadh i mBéarla sa bhliain 2006.
An scéal.
Is Meiriceánach í Rose a phósann fear de bhunadh na hAirméine ach scoirean siad de bharr brú óna chlann Airméanach. Tá páiste amháin acu, iníon darb ainm Armanoush. Chun díoltas a bhaint amach, pósann Rose fear Turcach, ach ina ainneoin seo, éiríonn leo agus tógann siad Armanoush le chéile.
Bíonn an-bhaint ag Armanoush le clann Airméanach a hathar agus í ag fás aníos. In aois naoi mbliana déag di, tugann sí cuairt ar chlann a hathar altrama, Tuircigh, in Iostanbúl. Clanna mná ar fad iad agus bean ar chomhaois léi, Asya, an duine is óige agus ise an Bastard den teideal. Leanann an scéal casta seo faoi stair na hAirméine agus An Tuirc, bainteach leis an dá chlann seo, le han-chuid casaithe agus comhtharluithe, agus críoch nach mbeifeá ag súil leis.
Iarmhumhain. Ríocht le linn ré luathChríostaíochta na hÉireann ab ea Iarmhumhain (Sean-Ghaeilge Iarmumu, Iarmuman), aitheanta chomh maith mar Iarluachair. Gaolta le hEoghanachta na Mumhan ab ea a rítheaghlach, faoin ainm Eoghanacht Locha Léin nó Uí Chairbre Luachra.
Bunaíodh an rítheaghlach sa 5ú haois, ag éirí leath-neamhspleách ar Chaiseal sa 6ú haois. Bhí siad i gceannas ar ríochtaí níos lú in iarrtar na Mumhan amhail is Ciarraí Luachra, Corca Dhuibhne agus Corca Laidhe, agus, ag barr a réime, ar achair in iarthar Tuamhan, san áireamh an Chorca Bhaiscinn agus an Chorca Mrua agus b'fhéidir fosta roinnt cheannais ar na hUí Fiodhghinte as Contae Luimnigh agus an Eoghanacht Raithlinn as Contae Chorcaí.
Briseadh a gcumhacht i ndeireadh an 8ú agus go luath sa 9ú haoiseanna, léirithe le haistriú an cheannais ar Chiarraí Luachra go Caiseal le linn réime of Fheilimí mhic Criomhthainn (bás 846). Faightear an teideal "Rí Iarmuman" don uair dheireanach i "nAnnála Inis Faithlinn" i n-iontráil don bhliain 791 agus i "nAnnála Uladh" don bhliain 833. Ina dhiaidh sin, tugadh don rítheaghlach an teideal Rí Locha Léin orthu féin.
Éile. Tuath na meánaoise ab ea Éile (, go minic "Ely" as Béarla), suite i ndeisceart Uíbh Fhailí agus cuid de thuaisceart Tiobraid Árann an lae inniu.
Achoimre.
Mhaígh an chlann Éile gur de shliocht Céin iad, mar atá Cian mac níos óige Ailealla Óloim agus deartháir Eoghain Mhóir, agus dá bharr gaolta leis na hEoghanachta. Moladh gurbh Laighneach iad na hÉile ó dhúchais, agus go raibh siad b'fhéidir ina ríthe Caisil roimh theacht i gceannas na nEoghanacht. 
Cuirtear amhlaidh in iúl i seanscéalta a mbunús 'sacu, mar shampla "Senchas Fagbála Caisil".
Bhí teorannacha ag Éile le Ríocht na Mí ó thuaidh, Caiseal ó dheas agus Osraí ar an taobh thoir. Le teacht an 12ú haois, míle bliain ina dhiaidh, bhí sé i bhfad níos lú.
Bhí Éile roinnte ina dhá leath, sa tuaisceart Éile Uí Chearbhaill, agus sa deisceart Éile Uí Fhogartaigh. D'fhéadfadh gur chlann éagsúil iad Uí Fhogartaigh, Dál gCais b'fhéidir, sin nó gaolta ab ea an dá chlann i ndáiríre, ach faoi thionchar pholaitíochta na dtuaithe, rinne ginealeolaithe ceangail eatarthu agus rítheaghlaigh áitiúla éagsúla. Molann John O'Hart gur sinsear Uíbh Fhogartaigh ab ea Foghartach mac Néill.
Bhí an teorainn idir Éile Uí Chearbhaill agus Ríocht ársa na Mí ar chomhchríoch leis sin idir deoise Cill Dalua agus deoise na Mí. Bhí Éile Uí Chearbhaill suite sa chuid de Chontae Uíbh Fhailí atá i ndeoise Cill Dalua was Ely O'Carroll, agus sa Mhumhain ó thús.
Bhí Éile Uí Fhógarta ó thús sa Mhumhain fosta, agus tá barúntachtaí Uí Chairín agus Éile Uí Fhógarta anois i gContae Thiobraid Árann. Tá cuid de suite anois ámh i mbarúntachtaí Cluain Leisc agus Baile an Bhriotaigh i gContae Uíbh Fhailí. Tar éis concas na Normannach, cuireadh na barúntachtaí seo le contaetha palaitíneacha Iarlaí Ormhumhan. Fágadh na tiarnaí dúchasacha, Uí Mheachair agus Uí Fhógarta, i gceannas a gcuid tailte, ach b'éigean dóibh cáin a íoc don iarla.
An Domhan Nua.
Maireann tiarnaí Uí Chearbhaill fós sa lá atá inniu ann sa "Carroll family" iomráiteach as Maryland sna Stáit Aontaithe.. Sínitheoir Fhorógra Saoirse Mheiriceá ab ea Charles Carroll as Carrollton. Tá a chlann cónaithe in "Doughoregan Manor" le dhá aois anuas. Bhí Charles Carroll the Barrister, gaolta i bhfad amach, síolraithe ó thiarnaí déanacha Éile. Bhí cónaí air i Mount Clare, Maryland.
Tagairtí sna hAnnála.
IF=Annála Inis Faithlinn; LC=Annála Loch Cé; M=Annála na gCeithre Máistrí; CS=Chronicon Scotorum; U=Annála Uladh
Mathghamhain. Fear Gaelach den 11ú haois ab ea Mathghamhain nó "Mathúin" (Sean-Ghaeilge Mathgamain; "Mahon" as Béarla) mac Céin mhic Maolmhuaid agus a mná chéile Sadhbha, iníon Ard-Rí na hÉireann, Brian Bóramha. Trí phór Bhriain Bhóramha, ba bhall d'Eoghanacht Raithlinn ab ea Mathghamhain, a mhaígh go raibh mar shinsear acu Eoghan Mór, Rí Mumhan den 2ú haois. Maraíodh Mathghamhain i gCath Chluain Tarbh sa bhliain 1014.
In am trátha, d'éirigh sliochtaigh Mathghamhana i gceannas i stair in iarthair Chorcaí, go háirithe sa leithinis Uíbh Ráthach agus i nDroichead na Bandan..
Feilimí mac Criomhthainn. Rí na Mumhan ó 820 go 846 ba ea Feilimí mac Criomhthainn (Sean-Ghaeilge Fedelmid mac Crimthainn). Áiríodh é mar bhall de Chéilí Dé, abb Mainistir Chorcaí agus Mainistir Chluain Fearta, agus b'fhéidir ina easpag. Meastar gur naomh é de réir roinnt féilirí.
Luathréim.
Le linn a luathréime, chaith Feilimí an-chuid ama ag dó mainistreacha.
Ball de Chineál Fínghin den Eoghanacht Chaisil ba ea Feilimí, agus tháinig sé i gcoróin sa bhliain 820. Sa bhliain 823, in éineacht le hAirtrí mac Conchúir, easpag Ard Mhacha, bhunaigh sé "Cáin Naomh Pádraig" sa Mumhain, agus chreach agus Mainistir "Gailline" i gContae Uíbh Fhailí an lae inniu. Dhóigh Feilimí na Dealbhna Beathra sa bhliain 825. Sa bhliain 827, tharla an chéad cruinniú de mhórán idir Feilimí agus Conchobar mac Donnchada, Ard-Rí na hÉireann desna hUí Néill an Deiscirt.
Sa bhliain 830, bhí Feilimí arís i mbun mainstreacha a dhó, Mainistir Fobhair i gContae na hIarmhí an lae inniu, an t-am seo, is dócha. Chloígh sé clann Uí Bhriúin i ndeisceart na Gaillimhe sa bhliain 830, agus sa bhliain chéanna, dúradh gur mharaigh fir na Mumhan Follomhan mac Donnchadha, deartháir an Ard-Rí, Conchúr. Sna blianta 831 agus 832, scríobhadh go ndeachaigh sé i gceannas airm Laighnigh agus Muimhnigh i n-oirthear na Mí isteach, ag creachadh chomh fada ó thuaidh is Baile Shláine, agus fosta ag déanamh ruathair faoi thrí ar Dhealbhna Beathra faoi thrí, agus ag dó Chluain Mhic Nóis. Sa bhliain 833, tháinig sé ar ais go Cluain Mac Nóis á dhó, agus dhóigh sé freisin an mhainistir le Clann Cholmáin ag Darú, Contae Uíbh Fhailí. Sa bhliain 835, insítear gur mharaigh fir na Mumhan Fearghas mac Bodbhchaid, rí "Carraic-Brachaidhe" as Inis Eoghain i n-iardheisceart na tíre.
Barr a réime.
Sa bhliain 836, ghabh Feilimí aireagal i gCill Dara ó "Forindam" abb Ard Mhacha, agus chuir sé an t-abb agus cuallacht Naoimh Phádraig i ngéibhinn. Sa bhliain 837, instear gur ghabh Feilimí mainistir Chorcaí, agus dusta gur chreach sé Cineál Cairbre "Cruim". Sa bhliain 838, tharla tionól mór ríoga i gCluain Conaire Tommain (tuaisceart Chill Dara an lae inniu) idir Feilimí agus Niall Caille mac Aodha, rí Uí Néill an Tuaiscirt. Insítear i nAnnála Inis Faithlinn, is dócha ag tacú éileamh Mhuimhneach, gur éirigh Feilimí ina Ard-Rí na hÉireann an lá úd, agus gur ceapadh é ina abb Chluain Fearta.
Is amhlaidh gur bhain bharr a réime amach sa bhliain 840, nuair a chreach Feilimí ríochtaí na Mí agus Breá i n-oirthear na tíre, agus is gur lig sé a scíth i dTeamhraigh. Tá dán gearr le fáil sna hannála faoina eachtraí:
Treascairt.
Ba neamhbhuan é a chinseal ámh, óir sa bhliain 841, chloígh Niall Caille é i mbun catha ag Magh Ochtar i gCill Dara, mar a insítear sa dán a leanas:
Bás.
Is amhlaidh nár tháinig Feilimí ar ais an athuair tar éis an chliste seo agus fuair sé bás sa bhliain 847. Ní insítear sna hAnnála Uladh conas ar eag sé, ach de réir foinsí eile, maraíodh Ciarán, naomhphátrún Chluain Mhic Nóis, é mar dhíoltas as creachadh Fheilimí. Faightear i nAnnála Chluain Mhic Nóis an cur síos a leanas:
Mór Mumhan. Banríon céile na Mumhan agus iníon an rí, Aodh Beannán ab ea Mór Mhumhan (Sean-Ghaeilge Mór Muman), nó Máthair Mhór, de réir luathlitríocht na nGael. 
Ainmnítear cúige Mumhan aisti, agus creidtear gur máthairdhia eoihéimirithe na cúige í, go háirithe desna hEoghanachta. Tá aithne uirthi fosta faoin ainm "Mugain", agus d'fhéadfadh é gurb ionann í agus Anu agus Mór-Ríoghain.
Seanchais.
Mór Muman 7 Aided Cuanach meic Ailchine.
Caomhnaítear an seanscéal "Mór Muman 7 Aided Cuanach meic Ailchine" ("Mór Mumhan agus Anbhás Chuanach mhic Ailchine") sa "Leabhar Laighneach". Moltar go dtéann an scéal siar go dtí an 10ú nó níos luaithe.
Insítear sa scéal gur cuireadh, Mór faoi gheis, agus go ndeachaigh sí ar fána ar fud na hÉireann le dhá bhliain sular tháinig sí go Caiseal agus cúirt ríoga Fighin mhín mhic Aodha Dhuibh. Oíche amháin, luigh Finghin léi agus tháinig a chuimhne ar ais. Ar maidin, thug Finghin di fallaing agus dealg na banríona. Scar sé óna bhanríon go dtí sin, iníon rí na nDéise, agus tháinig Mór i gcomharbacht uirthi, óir go pór níos fearr.
Tar éis bás Finghin, phós Mór Mumhan Cathal mac Aodha. Cheap tiomsaitheoir an scéil de thaisme ámh gurbh é an Cathal úd ná a gharmhac, Cathal mac Finguine.
Dinnseanchas Aoí.
The "Dinnseanchas Aoi" say of Fingen and Mór:
Mis.
Tá scéal mar an gcéanna an maidir le Mis, a bhfuil Sliabh Mis ainmnithe aisti. D'fhéadfadh é gurb ionann í Mór. Deirtear go ndeachaigh Mis as a meabhair agus gur mhair sí ina haonar go fiáin sna sléibhte. Tháinig sí chuici féin tar éis di bualadh agus luí le cláirsí darbh ainm Dubh Rois.
Is dócha go bhfuil mar móitíf ag na scéalta seo ná an "loathly lady", ina thagann bandia an fhlaithis ar an bhfód i riocht cailligh, go dtagann rí dlisteanach agus pógann sé í, agus leis sin, éiríonn sí arís ina bean álainn.
Mór agus Lear.
Insítear i scéal eile gur tháinig Mór agus a fear céile Lear i dtír ag An Daingean agus gur lonnaigh siad i nDún Mór. Lá amháin, chuaigh Mór ag dreapadh go barr Sliabh an Iolair, chun go bhfeice sí an tír inar chónaigh sí. 'Rugadh gearr' uirthi ámh, agus shuigh sí ar a gogaide chun steall fuail a dhéanamh. Deirtear go ndearna a cuid múin dá bharr na hailteanna a ghearann sléibhte na Mumhan. Ag bun an tsléibhe tá áit darb ainm Tigh Mhóire.
Faightear go minic i seanscéalta an móitíf seo ina chruthaíonn bandia an tírdhreach.
Bandia.
Creidtear gurb ionann Mór Muman is agus Mughain, agus san áireamh tréithe Méabha agus Mór-Rioghana. Glaoitear uirthi scaití ach amháin Mumha, a thugann go soiléir le fios a nasc le cúige Mumhan.
Meastar freisin gur bandia flaitheas í Ruithchern, deirfiúr Móire. Is ise laoch an scéil caillte "Aithed Ruithcherne la Cuanu mac Cailchin".
Bás.
Tá bás Mhór Mumhan iníon Aodha Bheannáin taifeadta i "nAnnála Uladh" don bhliain 632 agus i "nAnnála Tiarnaigh" don bhliain 636.
Senchas Fagbála Caisil. Téacs meánaoiseach is ea Seanchas Fála Chaisil (Sean-Ghaeilge Senchas Fagbála Caisil) a insítear an scéal faoi bhunúis ríogacht Chaisil. Tá dhá leagan atá ar marthain, san fhoinse chéanna. Measann Myles Dillon go dtéann an chéad chiud (§§ 1-3) siar go dtí an 8ú haois, agus an dara chuid (§§ 4-8) go coinníollach go dtí an 10ú haois.
Fianaise.
Caomhnaítear téacs na leaganacha ach amháin sa Seanchas Mór in Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. Déantar tagairt fhánach don scéal i Leabhar na gCeart.
Achoimre.
An chéad leagn, §§ 1-3.
Bhí "Duirdriu", muicí rí Éile, agus "Cuirirán", muicí rí Mhúscraí, ag tabhairt measa dá gcuid muc i gcoillte Caisil nuair a thit a chodladh orthu. Bhí fís acu ansion, ina raibh aingeal Dé ag beannacht an chéad rí Caisil, Conall Corc mac "Luigdech", agus ríthe Eoghanachta na Mumhan dá shliocht. Agus an scéal seo inste aige dá rí féin, "Conall mac Nenta Con", fuair Duirdriu na tailte timpeall Caisil agus dhíol sé do Chonall Corc iad. Is é de bharr seo go raibh ceart seacht gcumhal tugtha dá shliocht, "Uí Duirdrenn", ag an rí Caisil. Tugtar ansin liosta ríthe ó Chonall Corc go Dub Lachtna (9ú haois), i dteannta le roscaireacht darb ainm "Dicta Cuirirán Muiceda".
An dara leagan, §§ 4-8.
Oíche amháin, d'fhan dhá mhuicí, "Duirdriu" agus "Cuirirán" ag "Clais Duirdrenn", taobh ó thuaidh de Chaiseal. Bhí fís fháidhiúil acu beirt, ina bhac siúd teacht Néimh Phádraig go hÉirinn. An oíche dár gcionn, bhí dara dtús acu, they enjoyed a magnificent feast agus d'fhógair aingeal go mbronnfaí ríogacht na Mumhan ar an gcéad duine a lasfadh tine ar Chaiseal. D'inis "Cuirirán" scéal a fhíse do Chonall Corc, mac rí na Mumhan, a rith gan mhoill chun tine a lasadh ag Dún Coirc i gCaiseal. D'eagraigh sé ann fleá fhlaithiúil, an chéad cheann ar Chaiseal. Ar iarratas Choirc, chuaigh na muicithe chuig a ríthe féin, um cuireadh chun na fleá a thabhairt dóibh. Ag "Fíad Duma in Muiceda", d'inis "Druidriu" ["sic" in ionad "Duirdriu"] an scéala do Chonall rí Éile. Dheimhnigh na draoithe an scéal, ar an drochuair dó, óir go raibh na tailte i seilbh a ríochta. Dá bharr, mháirseáil Conall ó dheas go Caiseal. Ar a theacht ann, ámh, cuireadh fáilte roimh Chonall. Ar a iarratas, thug "Druidriu" beannacht ainglí do Chorc agus d'fhógair sé é mar rí na Mumhan. As ucht seo, bhronn Corc luach a shaothair ar an muicí. Ón am sin i leith, bhíodh sé de cheart ag "Uí Druidrenn" gach rí nua Caisil a fhógairt, agus thugtaí seacht gcumhala dóibh mar chúiteamh. Chosnódh an bheannacht i dteannta sin ríthe Caisil ar anbhás mura dhéanfaidís faillí ina gcuid dualgas fhírinne agus cheart dlí ("cf". "fír flathemon"). Leanann an téacs ar aghaidh, ag insint gur tharla seo seasca bliain roimh bhaisteadh Aonghasa mhic Nadha Fraoigh le Naomh Pádraig; agus gur chuir Aonghas "Cáin Bhaisteadh Phádraig" tri-bhliaintiúil i bhfeidhm sa Mhumhain, a gearradh go dtí réimse rí Chormaic.
Caithréim Chellacháin Chaisil. Dréacht bréagstairiúil Gaelach den 12ú haois is ea Caithréim Chellacháin Chaisil. Scríobhadh é is dócha am éigin idir 1127 and 1134, arna choimisiúnú ag Cormac Mac Carthaigh, rí na Mumhan agus éilitheoir ar theideal Ard-Rí na hÉireann.
Is beathaisnéis shinsear Chormaic den 10ú haois, Ceallachán Caisil, é an scéal seo de réir dealraimh, ach le fírinne is dréacht bolscaireachta é. Scríobhadh é mar aisfhreagra Eoghanacht ar an gcroinic "Cogad Gáedel re Gallaib" leis an Dál gCais/Uí Bhriain, ach ag tabhairt an chúrsaí reatha pholaitiúil le fios ina bhfuil na hiar-chéilí comhraic úd anois ina gcomhghuaillithe in aghaidh Thoirdhealbhaigh Uí Chonchúir, le béim ar leith ar chomhar idir Ceallachán Caisil agus Cinnéide mac Lorcáin in éadan a gcomh-namhaid, na Lochlannaigh.
Caomhnaítear cóip den scéal i Leabhar Leasa Mhóir, chomh maith le roinnt lámhscríbhinní eile. Foilsíodh an t-eagrán is déanaí ag Alexander Bugge sa bhliain 1905, bunaithe are an téacs le fáil i Leabhar Leasa Mhóir agus R.I.A. 23 H 18 (707), le leaganacha criticiúla ó Egerton 106 luaite anois is arís.
Óengus mac Nad Froích. Rí Eoghanachta agus chéad Rí Críostaí na Mumhan ab ea Aonghas mac Nadha Fraoigh (Sean-Ghaeilge Óengus mac Nad Froích). Nadh Fraoch mac Cuirc ab ea a athair, agus Faochan, bean Bhriotanach ar a glaodh iníon Rí na Breataine uirthi, a mháthair. Dar le Seathrún Céitinn, bhí Aonghas i gcoróin le 36 bliain, rud a chuireann le fios gur thosaigh a réim sa bhliain 453.
Beathaisnéis.
Bhaist Naomh Pádraig féin é ina Chríostaí i suíochán ríoga Chaisil agus ghearr sé cáin bhaiste ar na Muimhnigh a d'iompaigh ina gCríostaithe do Naomh Pádraig. Luaitear gur tugadh leath dá sliocht iomadúla isteach san eaglais. Bhaist Naomh Pádraig é le fuil agus é ag tiomáint a chrosaire trí chos an rí. D’éirigh an rí anchráifeach agus chruinnigh sé cléirigh timpeall air féin.
Sa bhliain 489, maraíodh Aonghas sa chath Cheann Losnadha i Magh Feá. Maraíodh fosta a bhean chéile Eithne Uathach iníon Criomhthainn, ar a glaodh "fuafar" uirthi. I measc na mbuathóirí bhí Iollann agus Oilill, mic Dúnlainn, agus Eochaidh Guineach de chlann "Uí Bairrche" iad uile as Laigin, agus Muircheartach mac Earca, rí ríthe Ailigh. Baineadh a cheann d'Iollan.
Faightear Aonghas sa téacs liteartha den 9ú haois, "Tairired na nDéssi", inar bhronn sé tailte do threibh na nDéisi ar fána, cé go bhfuil an scéal suite i ré Cormaic mhic Airt, a deirtear gur mhair sé 200 bliain roimh Aonghas. Tá sé an chomh maith sna "vitis" éagsúla faoi Naomh Ciarán Saighre, mar mhórphatrún an naoimh.
Clann.
Sinsear de thrí mhórchlann na nEoghanacht ba ea Aonghas san áireamh géaga Caisil, Oirthir Cliach agus Gleanndamhnach.