Creach-chiste. Is é creach-chiste (nó ciste bhultúr), maide ciste nó cothramas príobháideach a chuireann airgead ar fuilleamh i bhfiacha a mheastar a bheith an-lag nó atá le tarlú in achomaireacht, ar a dtugtar urrúis suaite. Is iad na fuilleamhóirí, a fháil an brabús trí cheannach nó fiachas ar phraghas lascainithe, ar mhargadh tánaisteach. Ansin úsáideann siad modhanna iomadúla méid níos mó ná an praghas ceannaigh a fháil. I measc na féichiúnaithe atá cuideachtaí, tíortha, agus daoine aonair.
Bhí rath ag cistí bhultúr chun gníomhartha i gcoinne rialtais féichiúnaí ceannasach. Is gnách a réiteach leo roimh an díolachán éigeantach forghníomhaitheach. Déantar lonnaíochtaí de ghnáth, ar lascaine san airgeadra crua nó áitiúil nó i bhfoirm eisiúint fiachais nua. I gcás amháin a bhain le Peiriú, faoi bhagairt den sórt sin a urghabháil íocaíochtaí le creidiúnaithe eile an éascaitheora ceannasach.
Stair.
Bhí bailiú fiach ceannasach annamh suas go dtí na 1950í nuair a bhí teoranta ar an díolúine ceannasach maidir le heisitheoirí rialtais. Tá stair fhada maidir le mainneachtana ceannasacha. Cuireadh i bhfeidhm é do chreidiúnaithe tráchtála le saoirse ó phionós. Dá réir sin, thosaigh gníomhaíochtaí bailithe, fiach ceannasach, sna 1950í. Sampla amháin: an reo na cúlchistí óir na Brasaíle i seilbh na Cúlchiste Feidearálach.
Mar gheall ar dhlíthe Champerty agus a chothabháil, ba é infheistíocht i bhfiachas ceannasach, le hintinn teorainn a chuir ar an ghnóthú. Go deimhin, bhí an chuid is mó d’fiach ceannasach sindeacáite. Faoi Teagasc Champerty, bhí sé mídhleathach i Sasana agus sna Stáit Aontaithe, fiach a cheannach, le hintinn amháin dul i mbun dlíthíochta. Rinneadh an t-idirdhealú go má ceannaíodh an fiach chun éifeacht téarnamh, nó infheistíocht a éascú, ní raibh an fhoirceadal barra. Cuireadh deireadh anois leis an fhoirceadal a mheastar gur ársa.
Mar an gcéanna, maidir leis an fiach ceannasach a bhí dlite do chreidiúnaithe tráchtála sna 1980í, bhí sé seilbhithe go príomha ag siondacáití bhainc. Ba é seo toradh an ghéarchéim petrodollar sna 1970í nuair a bhí tuillimh ola athchúrsáladh isteach go hiasachtaí bainc. Ba é sindeacáitiú an fhiachais i measc na bainc a rinneadh an ghnóthú neamhphraiticiúlacht. Má roghnaíonn an ciste dlíthíochta, ansin bhí sé d'oibleagáid, siondacáit iomlán na sealbhóirí a cheannach amach nó go mbeadh riosca na fáltais dlíthíochta ceangailte de bhun chlásail a roinnt sna comhaontuithe iasachta.
I rith na 1980í ba iad na hiarrachtaí “athsceidealú fiach” i Meiriceá Laidineach a cruthaíodh go leor “ionstraimí nua” a bheadh oiriúnach le héasca thrádáil “cosúil le bannaí Brady”. Thug siad imreoirí nua sa mhargadh, lena n-áirítear bainc agus cistí fál. Ansin scríobh síos na creidiúnaithe bunaidh, ar a seasaimh, agus díoladh an fiach ar an margadh tánaisteach. Is é seo an margadh comhdhéanta de na bainc agus cistí infheistíochta. Tá sé dírithe ar cheannach ar lascaine a bhaint amach thar tuairisceáin margaidh ar a n-infheistíocht.
Sa phróiseas seo, bhí a lán fiach athcheannaithe. agus a thiontú i airgeadra áitiúil ag na eisitheoirí tír ceannasach, i gcláir oifigiúla, comhshó fiach a ceapadh chun infheistíocht a mhealladh, agus i dtíortha faoi chomaoin go mór, trí Bhainc Dhomhanda maoinithe ag “ceannach ar ais”. Is é an toradh go raibh na siondacáití, d'aois aosta, briste suas. agus bhí go leor "eireabaill" siondacáit nach-atógtha ar fáil le ceannach ag lascainithe mó ná 80% de luach aghaidh príomhshuime. Is é an praghas tacartha a spreagadh na cistí a infheistiú i ngníomhaíochtaí aisghabhála. Seachas sin, ní bheadh ciall airgeadais ann, mar gheall ar a ré agus an costas.
Dlí corparáideach agus teoiric airgeadais.
Is iad na Corparáidí, daoine dlíthiúil ficseanúil, a chumadh ag an state. Gnólachtaí gur gá leo níos mó caipitil, ná mar is féidir a ardú ag a mbunaitheoirí, trí theagmhálacha pearsanta, atá cuidíthe le feiste teicniúil. Ba mhaith leis an húinéirí caipitil a infheistiú agus stoc coitianta nó cothromas a fháil, mar mhalairt ar airgead a infheistiú, nó maoin eile, cosúil le meaisíní, monarchana, stórais, paitinní, nó leasanna eile. Ansin, bheadh na n-úinéirí in ann caipitil breise a ardú trí iasachtaí ó iasachtóirí, sna margaí caipitil ag bannaí a dhíol. I ndlí corparáide, is iad úinéirí na mbannaí a thagan ar dtús le haghaidh aisíocaíocht. Tá sé an cás go más rud é nach bhfuil dóthain cistí a aisíoc leis na bannóirí a fháil, béadh na stocshealbhóirí glanaithe amach. Is iad na bannóirí a théann isteach sna brógaí an iar-scairshealbhóirí. Níl rud ar bith ag na scairshealbhóirí, sé sin le rá, na h-úinéirí féin, toisc nach bhféadfadh siad na gealltanais chonarthacha, nó iasachtaí, a aisíoc go hiomlán go léir. Díreach mar a ghlacann banc (an morgáisteoir) atá tar éis airgead a thugadh ar iasacht le ceannaitheoir bhaile (an morgáistí) seilbh an urrúis (an teach) nuair nach bhfuil na híocaíochtaí morgáiste íocaithe (i.e. foriamh); is iad na bannóirí de chorparáid a ghlacann seilbh ar an ngnó ó na hiar-úinéirí (na scairshealbhóirí) nuair a thiteann an chorparáid i bhféimheacht. Dá bhrí sin, nuair nach féidir leis na scairshealbhóirí na bannóirí a aisíoc, i bprionsabal, is iad na bannóirí a bheith ina scairshealbhóirí nua. Go praiticiúil, áfach, tá sé níos casta.
Sna margaí airgeadais, is iad bannaí na gcuideachtaí poiblí trioblóideacha atá trádáilithe har bhealach cosúil le ghnáthstoc cuideachtaí tuaslagóir.
Dearcadh.
Téarma "ciste bhultúr ".
Is é an téarma "ciste bhultúr" meafar. Is féidir é a mheas mar théarma díspeagúil. Tá sé in úsáid chun cistí fál a chur i gcomparáid le hiompar na n-éan bhultúrí. Creachann siad ar fhéichiúnaithe in anacair airgeadais. Ceannaíon siad ar an “creidmheas anois-saor” ar mhargadh tánaisteach chun gnóthachan airgeadaíochta mór a dhéanamh. I go leor cásanna tá an féichiúnaí fágtha i stát níos measa. Is é an téarma a úsáidtear go minic chun an ciste a cháineadh maidir le brabúsach straitéiseach ó na féichiúnaithe atá i gcruachás airgeadais. Dá bhrí sin meastar é go minic go bhfuil sé dímheasúil. Na hairgeadaithe a bhíonn ag plé le cistí bhultúrí mhaíomh go bhfuil na cúiseanna éifeachtach chun críche na hiasachta náisiúnta. Is siad na margaí a bheadh seargannaithe gan creidmheasa den sórt sin, agus go nochtann an tóiraíocht ar fhiach tráchtála gan íoc éilliú poiblí." Is téarma gaolmhar "infheistiú bhultúr". Ceannaithe stoc áirithe i gcuideachtaí fhéimheach san oirchill maidir le scaradh sócmhainne nó atheagrú rathúil.
Tá an téarma glacaithe go forleathan ó rialtais, nuachtáin, lucht acadúil agus le heagraíochtaí idirnáisiúnta mar World Bank, Group of 77, Organisation of American States agus Council on Foreign Relations, i measc daoine eile.
Reachtaíocht.
Sa bhliain 2009, tugadh isteach reachtaíocht dhá-páirtíneach sa Chomhdháil na Stát Aontaithe. Ba é mar aidhm a bhí aige, cosc a chur le cistí Bhultúr, as brabús a dhéanamh d’fhiachas ceannasach mhainnigh, trí uasteorannú méid an bhrabúis is féidir le creidiúnaí tánaisteach a bhuachan trí dhlíthíocht bunaithe ar na fiacha. Tugadh isteach an tAcht um Chistí "Stop VULTURE", ach nach bhfuil a rith, sna Stáit Aontaithe. Is é an eagraíocht athchóiriú airgeadais neamhbhrabúis, "USA Líonra", a thacaigh an reachtaíocht maidir le tionchar a bhíonn ag cistí vultbhultúr ar thíortha bochta. Cuireadh reachtaíocht den chineál céanna a ritheadh sa Ríocht Aontaithe, An Bheilig, Géirsí, Oileán Mhanann, an Astráil.["not in citation given"]
Institiúidí airgeadais idirnáisiúnta.
Is é An Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta agus an Banc Domhanda a thug faoi deara gurbh iad na cistí bhultúr curtha i mbaol maidir leis an gnóthachain a rinne faoiseamh fiachais tíortha is boichte. Chuir an Banc ar fáil, cheana féin, níos mó ná $ 40 billiún i bhfaoiseamh fiachais le 30 de na tíortha... Mar sin, is féidir tíortha ar nós Gána, micrea-creidmheasa d'fheirmeoirí a sholáthar, seomraí ranga a thógáil dá gcuid leanaí, agus thionscnaimh uisce agus sláintíochta a mhaoiniú do na daoine bochta," a scríobh an leas uachtarán an Bhainc Dhomhanda, Danny Leipzig, sa bhliain 2007. "Ach is siad gníomhaíochtaí na gcistí bhultúr a ndéanfar dochar d'iarrachtaí den sórt sin... Is é na straitéisí arna nglacadh ag cistí bhultúr a atreorú faoiseamh fiachais, atá géarghá, ag teastáil i bhfad ar shiúl ó na tíortha is boichte ar domhan agus isteach i gcuntais bhainc na saibhir."
Rialtasach Idirnáisiúnta agus Eagraíochtaí Neamh-Rialtais.
Is é Eagraíocht na Stáit Mheiriceá a chur cáin ar na Cistí Bhultúr maidir leis an bac a chuir siad ar íocaíochtaí le creidiúnaithe eile seachas go dtí an Airgintín, cé is moite de na Stáit Aontaithe agus Ceanada. Cáineadh freisin an G77 + tSín na cistí agus dúirt: Léiríonn na samplaí le déanaí ar na gníomhaíochtaí ag cistí bhultúr os comhair cúirteanna idirnáisiúnta an nádúr an-amhantrach atá ann. Is iad na cistí seo a bheadh contúirteach do na próisis sa todhchaí maidir le babhtálacha fiachais, do thíortha i mbéal forbartha agus na náisiúin forbartha chomh maith".
Cheistigh an Chomhairle US-bhunaithe ar Chaidreamh Eachtrach an gCúirt Uachtarach na Stát Aontaithe le diúltú achomharc Airgintín ina díospóid dhlíthiúil leis na cistí bhultúr, mar a thugtar air.  "D'éiligh an eagraíocht gurb iad gníomhaíochtaí den sórt sin a dhéanann sé "níos deacra do thíortha a bheith saor iad féin ón t-ualach ró-fhéichiúnas" agus " an-olc do na margaí caipitil idirnáisiúnta", chomh maith le bheith ina buille mór do cheannasacht náisiúnta. Cuir síos An tEagraíocht rialú de Thomas Griesa i gcoinne an tAirgintín, i bhfabhar na gcistí bhultúr, mar "phionósú an neamhchiontach" agus "agus ag casadh an t-ordú nádúrtha an fhiachais ar a cheann".
An Ríocht Aontaithe.
Sa bhliain 2002, ba é Gordon Brown, iar-Seansailéir na Breataine (agus níos déanaí Príomh-Aire) a insint do na Náisiún Aontaithe nuair a cheannaíon cistí Bhultúr fiachais ar phraghas laghdaithe, agus brabrach a dhéanamh trí agairt an tír fhéichiúnaí chun an méid iomlán a bhí dlite, Is é an toradh "morálta míchuibheasach". Bhí reachtaíocht a ritheadh sa bhliain 2010 chun a chur deireadh leis an cumas go mbeadh na cistí bhultúrí in ann úsáid a dhéanamh i gcúirteanna na Ríochta Aontaithe, chun fiacha á bhí faoi chonspóid a chur i bhfeidhm.
Na Náisiúin Aontaithe.
Ar 9 Meán Fómhair 2014, vótáil Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe chun tacú le próiseas féimheachta nua do náisiúin cheannasacha, Bheadh sé in ann athstruchtúrú fiach a dhéanamh chun cinn, trí ghearradh amach na "cistí bhultúr" ón bpróiseas. Ba é an vóta 124-11 i bhfabhar, le 41 neamhláithreachtaí. Is iad Na Stáit Aontaithe  a vótáil i gcoinne an bhirt.