Trelis/gawiki huggingface dataset:
Tim Berners-Lee. Is eolaí ríomhaireachta é an Ridire Timothy "Tim" John Berners-Lee nó TimBL (a rugadh ar an 8 Meitheamh 1955). Deirtear gurb é "athair" an Ghréasáin Domhanda. Tá sé ina stiúrthóir ar an World Wide Web Consortium (W3C), an eagraíocht a rialaíonn forbairt an ghréasáin.
Rugadh i Londain é, agus ba mhatamaiticeoirí iad a thuismitheoirí. D'fhreastail sé ar Ollscoil Oxford.
Chruthaigh sé an An Gréasán Domhanda i 1990 nuair a bhí sé ag obair i CERN. Bhí an córas seo bunaithe ar hípeartéacs le haghaidh eolas a scaipeadh idir taighdeoirí in ollscoileanna is lárionaid taighde ar fud an domhain, le líonra ríomhaireachta.
I 1994, bhunaigh Berners-Lee an World Wide Web Consortium (W3C) ag an Massachusetts Institute of Technology le haghaidh caighdeáin a chruthú don gréasán.
Bhí sé ina chónaí i gceantar Bhostún Massachusetts, i Lexington lena bhean chéile is a bheirt leanbh ó 1994-2004.
CERN. Is é CERN an Eagraíocht Eorpach le haghaidh Taighde Núicléach (nó "Organisation Européenne pour la Recherche Nucléaire" as Fraincis), an saotharlann le haghaidh taighde fisic cháithníní is mó ar domhan, suite ar an dteorainn idir an Fhrainc is an Eilvéis, taobh thiar ón Ghinéiv. 
Tá aithne ar an áit freisin mar ionad breithe an Ghréasáin Domhanda. Síníodh an coinbhinsiún a chuir tús leis ar an 29 Meán Fómhair, 1954. Bhí 12 ball ann ag an dtús ach anois tá 20 ball ann.
Wayback Machine. Is cartlann dhigiteach den Ghréasán Domhanda é an Wayback Machine a bhunaigh an Internet Archive, cuideachta neamhbhrabúis atá lonnaithe i San Francisco, California. Cruthaíodh in 1996 é agus seoladh go poiblí é sa bhliain 2001. Ligeann sé don úsáideoir dul "ar ais in am" agus an chuma a bhí ar láithreáin ghréasáin san am atá caite a fheiceáil. D’fhorbair bunaitheoirí na cartlainne, Brewster Kahle agus Bruce Gilliat, an Wayback Machine chun “rochtain uilíoch [a thabhairt] ar an eolas uile” a sholáthar trí chóipeanna cartlainne de leathanaigh ghréasáin a bhí imithe as feidhm a chaomhnú.
Seoladh an Wayback Machine ar an 10 Bealtaine, 1996, agus bhí níos mó ná 38.2 milliún leathanach gréasáin sábháilte faoi dheireadh na bliana 2009. Amhail ón 13 Márta 2023 , tá níos mó ná 800 billiún leathanach gréasáin i gcartlann an Wayback Machine.
Muintir Mhic Ghrianna. Is minic a thugtar Muintir Mhic Ghrianna nó na Griannaigh ar na deartháireacha seo thíos, go háirithe an chéad bheirt.
Zuzana Čaputová. Dlíodóir, gníomhaí ar son na timpeallachta agus uachtarán na Slóvaice (2019-2024) is ea Zuzana Čaputová (a rugadh 21 Meitheamh 1973).
Cnoc Droma. Is ráth, nó dún cnoic, agus séadchomhartha náisiúnta i ngar do Bhaile an Chaisleáin i gContae Chorcaí é Cnoc Droma. Rinneadh athchóiriú air roimh 1860, agus rinneadh tochailtí seandálaíochta ann i 1930 agus 1931. Tá na ballaí trí mhéadar ar dhoimhne, agus 1.75–2 mhéadar ar airde, ag brath ar an bhfoinse. Tá an dún 29 méadar ar trastomhas. Is le Rialtas na hÉireann an suíomh féin.
Tá bunsraith chloiche d’fhoirgneamh dronuilleogach le huaimh thalún laistigh den dún, cineál struchtúir coitianta le linn Iarannaois na hEorpa, ach go minic faighte níos déanaí in Éirinn. Tá cuasghreantaí laistigh agus lasmuigh den bhalla.
Robert Fico. Dlíodóir agus iar-phríomhaire na Slóvaice (2006-2010 agus 2012-2018) is ea Robert Fico (a rugadh ar 15 Meitheamh 1964). Tá sé go mór i bhfách leis an eite dheas, duine coimeádach a bhfuil an-luí aige leis an Rúis.. Mar gheall ar a phobalachas agus a pholasaí ar son na Rúise, déantar comparáid idir Fico agus Viktor Orbán na hUngáire. Tá Orbán molta go hard ag Fico as tús áite a thabhairt don Ungáir.
Gairm.
Chaith Fico dhá théarma go leith mar phríomh-aire na tíre ach bhí air éirí as in 2018 nuair a tharraing dúnmharú iriseora aird ar an gcaimiléireacht a bhí forleathan sa tír agus é san oifig. Ag an am sin, shíl gach duine go raibh a phort seinnte mar pholaiteoir.
Sa bhliain 2023, bhí sé tugtha le fios ag Fico go n-éireodh sé as airm a dhíol leis an Úcráin dá cheapadh é mar phríomhaire. Fuair Smer-SSD os cionn 23% den vóta sa toghchán parlaiminte ar 30 Meán Fómhair 2023. Bhí cáineadh déanta ag Fico ar na smachtbhannaí atá curtha ar an Rúis, agus cáineadh déanta ar Fico chomh maith as cur in aghaidh cearta LGBTQ+.
An Ráth Gheal. Is dún cnoic ilbhallaí é an Ráth Gheal i ngar do Shíol Éalaigh, Contae Chill Mhantáin. Téann an suíomh siar go dtí an Chré-Umhaois. Tá trí bhalla cloiche chomhlárnacha ann, chomh maith le balla moirtéil sa lár a tógadh sa Meánaois. Is séadchomhartha náisiúnta é an Ráth Gheal atá faoi chúram an stáit.
Rinneadh tochailt seandálaíochta neamhiomlán sna 1970idí faoi stiúir Barry Raftery. Fuarthas go leor déantúsán ann, soithí ceirmeacha, sligí cré-earra, agus coirníní gloine san áireamh, a léiríonn gur baineadh úsáid as an suíomh idir lár agus deireadh na Cré-Umhaoise. Fuarthas roinnt earraí óir ann freisin, chomh maith le láthair adhlactha a nascadh le húsáid níos déanaí ar an suíomh. Creidtear freisin go léiríonn na hadhlacthaí go raibh tábhacht deasghnátha ar leith ag baint leis an suíomh.
Tá go leor finscéalta a bhaineann leis an Ráth Gheal, scéalta faoi na daoine maithe san áireamh. Deirtear freisin gur suíomh oilithreachta do lánúineacha gan chlann é.
Tomás Ó Néill Ruiséal.  
B'údar Éireannach é Tomás Ó Néill Ruiséal (1828–1908) a aithnítear go forleathan mar dhuine de bhunaitheoirí Chonradh na Gaeilge. Bhí tionchar mór aige ar an nGaelachas sa 19ú haois.
Rugadh é sa Mhóta, Contae na hIarmhí, mac do Joseph Russell, feirmeoir agus ball de Chuallacht na gCairde. Bhí spéis aige sa Ghaeilge ó na 1850idí ar aghaidh. Chuaigh sé ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe i 1867 agus d'fhill sé ar Éirinn i 1895.
Léirigh sé a thiomantas chun an Ghaeilge a athbheochan i mBaile Átha Cliath trí aistí agus léachtaí a eagrú. Is mar thoradh ar a chuid iarrachtaí chun bród a chothú i measc na nÉireannach as a dteanga agus a gceol ársa a bunaíodh Conradh na Gaeilge i 1893 agus an chéad Fhéile Cheoil i 1897.
Fuair Ruiséal bás ar an 15 Meitheamh 1908, i Sráid Synge, Baile Átha Cliath, agus cuireadh é i Reilig Chnocán Iaróm.
Cuireadh roinnt saothair liteartha de chuid Ruiséil i gcló, lena n-áirítear:
Lárchóras na néaróg. Is é lárchóras na néaróg an chuid den néarchóras ina bhfuil an inchinn agus corda an dromlaigh. Is é an néarchóras imeallach an phríomhchuid eile. Déanann lárchóras na néaróg rialú ar chumais an choirp cosúil le smaoineamh, cuimhne, mothúcháin, agus gluaiseacht.
Héilics. Is ainm é héilics a úsáidtear chun struchtúr nó próiseas a léiriú a bhfuil cruth ciorclach nó casadh aige. Is féidir leis an téarma seo a bheith i gceist in iliomad disciplíní, ón mhatamaitic go dtí an bhitheolaíocht, áit a bhfuil sé ag tagairt go hiondúil do struchtúr an DNA, a bhfuil cruth héiliciúil aige.
Scór polaigéineach. Is tomhas é an scór polaigéineach a úsáidtear le haghaidh measúnú ar an gcaoi a bhfuil géinte éagsúla ag oibriú le chéile chun tréith nó galair áirithe a thiomáint. Is féidir leis an scór seo a bheith úsáideach chun torthaí sláinte nó tréithe pearsantachta a thuar.
Bhí sé léirithe go soiléir trí staidéir ghéiniteacha go bhfuil tionchar mór ag an scór polaigéineach ar ghnéithe den duine cosúil leis an gcumas intleachtúil, an méid coirp, agus galar croí. Is é an t-athrú ar leibhéal na ngéinte a mhíníonn an chuid is mó de na difríochtaí idir daoine i gcás na dtréithe sin.
Níl aon amhras ach go bhfuil ról lárnach ag géinte i bhformhór na dtréithe a fheictear i ndaoine. Is minic a bhíonn na géinte atáimid ag iompar iontach cumhachtach agus iad ag brath ar ár scór polaigéineach.
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2024. Beidh Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2024 (Béarla: Eurovision Song Contest 2024) ar an 68ú heagrán bliantúil de Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse.
Teoiric. Is éard is teoiric ann ná míniú a mheastar a bheith ceart ach gan é a bheith cruthaithe. Mar a úsáidtear go laethúil in urlabhra neamh-eolaíochta tugann "teoiric" le tuiscint go bhfuil rud éigin bunaithe ar thuairimíocht nó buille faoi thuairim, smaoineamh, nó, hipitéis; nuair a bhíonn díreach a mhalairt i gceist leis an fhocal 'teoiric' san eolaíocht.
Seó Luna. Sraith theilifíse bheoite Bhrasaíleach faoin eolaíocht is ea Seó Luna (; ). Tá an leagan Gaeilge ar fáil ar Cúla4 ar TG4. Baineann an seó le cailín óg darb ainm Luna atá an-fhiosrach faoin eolaíocht. Taiscéalann sí féin, a deartháir Jupiter, agus Clyde an firéad an domhan mór ina dtimpeall.
Flan (pióg). Is éard atá i gceist le flan ná toirtín oscailte agus é líonta le sólaistí milse nó blastóga saillte.
Dulliau Dysgu Ail Iaith. Is éard atá sa Dulliau Dysgu Ail Iaith (Gaeilge: "Modhanna chun Dara Teanga a Fhoghlaim") ná staidéar ar stair agus ar fhorbairt na modhanna éagsúla a úsáideann Ioan Talfryn chun an Bhreatnais a fhoghlaim mar dhara teanga. 
D’fhoilsigh an complacht " an leabhar seo sa bhliain 2001. In 2013 bhí an leabhar i gcló.
Cur síos gairid.
Staidéar ar stair agus forbairt na modhanna éagsúla a úsáideadh chun an Bhreatnais a mhúineadh mar dhara teanga do dhaoine fásta agus do dhaltaí scoile i rith an 20ú haois.
Lathyrus sativus. Is léagúm (Fine: Fabaceae) é Lathyrus sativus, ar a dtugtar freisin an pheasair shicphiseánach, a fhástar go coitianta mar bhia don duine agus ainmhithe san Áise agus san Afraic Thoir. Is barr thar a bheith tábhachtach é i gceantair atá i mbaol triomaigh agus gorta, agus meastar gur ‘barr árachais’ é mar go dtugann sé táirgeacht iontaofa nuair a theipeann ar gach barr eile. Tá néaratocsain sna síolta a chruthaíonn "lathyrism", galar néaraimheathlúcháin, má itear iad mar phríomhfhoinse próitéine ar feadh tréimhse fada.
Raghnallsaigh. Is oileán de chuid Inse Orc é Raghnallsaigh nó Raghnallsaigh a Deas (Béarla: "South Ronaldsay"; Sean-Lochlainnis: "Rognvaldsey" “oileán Raghnaill”). Tá sé 4,980 heicteár (19.2 míle cearnach) ina achar agus is é Raghnallsaigh an ceathrú oileán is mó in Inse Orc tar éis Mòr-thìr Arcaibh, Hòigh, agus Sanndaigh.
Sa bhliain 2011 bhí 909 duine ina gcónaí ar an oileán, agus 550 acu i St Margaret's Hope, an lonnaíocht is tábhachtaí i Raghnallsaigh agus an tríú lonnaíocht is mó in Inse Orc.
Ceanglaíonn bóthar A961 Raghnallsaigh le Mòr-thìr Arcaibh, agus tá seirbhís farantóireachta ar fáil ón oileán go dtí Cataibh, in aice le Taigh Iain Ghròt.
Is é Ward Hill an cnoc is airde san oileán, suite i lár Ragnallsaigh. Tá sé 119m (390 troigh) ar airde. Tá bóthar ann a théann chuig an stáisiún raidió i ngar do bharr an chnoic.
Mobhí Cláraineach. Naomh manachúil Éireannach ab ea Mobhí Cláraineach (nó Bearchán), a áirítear mar dhuine de Dhá Aspal Déag na hÉireann. Bhí sé ina ab ar mhainistir i nGlas Naíon, áit ar mhúin sé Colm Cille, Naomh Cainneach, Comhghall, agus Ciarán Saighre.
Cúlra.
Ina shaothar "Trias Thaumaturga", rinne Seán Mac Colgáin cur síos ar Mhobhí mar a leanas: “Naomh Berchanus, ar a thugtaí Mobianus Clairenach, mac Beoain, mic Bressal, mic Ailgin, mic Igna, mic Athra, mic Lughna Trinog, mic Brecdulb, mic Airt Corp, mic Cairbre Niadh, &amp;c... in áit ar a dtugtar Glas Naíon, sa dúiche Galengae 12 Deireadh Fómhair agus cois abhainn na Life sa Lagenia.” Ba ghaol le Bríd Chill Dara é.
I "Martarlaig Oengus", déantar cur síos air mar “Mobí mac Beoain do Corco trí do Luignib Connacht,” agus deir sé gurb í “Huaine ingen Fhindbarr” a mháthair.
Saol.
Ciallaíonn an t-ainm "cláraineach" “duine a bhfuil aghaidh chothrom air”, toisc go deirtear gur rugadh gan súile gan srón é. An chúis a bhí leis an gcuma aisteach seo ná gur “chuir an domhan brú air” nuair a rugadh é ("Clar enech he, ar ro thairin talamh he corbo aenchlar"). Deirtear gur leigheasadh go míorúilteach é nuair a steall sé uisce baiste Dháibhí ar a aghaidh trí huaire.
Ba mhúinteoir i scoil mhainistreach é Mobhí, áit ar mhúin sé go leor naomh Éireannach mór le rá. Nuair a bhí an scoil i mbarr a réime, bhí tuairim is caoga scoláire ann.
Ba é Mobhí a thug cead do Cholm Cille, ag uair a bháis, Scoil Dhoire a bhunú. Fuair sé bás ar 12 Deireadh Fómhair 544 den phlá a scoir a scoil.
Adhradh.
D’aithin a dhaltaí féin Mobhí mar naomh go luath i ndiaidh a bháis.
Dúirt an tArdeaspag John Healy, ina leabhar "Insula Sanctorum et Doctorum," gur “máistir mór ar an saol spioradálta” é Mobhí.
Ceiliúrtar a fhéile ar 12 Deireadh Fómhair, agus inniu tá paróiste de chuid Eaglais na hÉireann i nGlas Naíon ainmnithe i ndiaidh Naomh Mobhí.
Tá sé luaite i "Martarlaig Dhún na nGall" ar an 12 Deireadh Fómhair, lá a bháis, agus déantar cur síos air mar a leanas: “Mobhí Cláraineach, ab Ghlas Naíon, i bhFine Gall, ar bruach abhainn na Life, an taobh thuaidh; agus Bearchán ainm eile dó.”
Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998. Reáchtáladh reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998, ceann amháin i dTuaisceart Éireann agus ceann eile sa Deisceart, ar an 22 Bealtaine 1998 (fógraíodh na torthaí an lá dár gcionn, 23 Bealtaine). Cor cinniúnach i stair na hÉireann ba ea Comhaontú Aoine an Chéasta. Léiríodh sna reifrinn, "is mionlach bídeach gan tacaíocht iad atá ag dul in aghaidh thoil an phobail, thuaidh agus theas." 
Tuaisceart Éireann.
Bhí Comhaontú Aoine an Chéasta faofa ag móramh mór sna Sé Chontae. . Vótáil 71.12% den phobail 'Tá' i dTuaisceart Éireann. 
Sa Phoblacht.
Vótáil breis agus 94% i bhfabhar an Chomhaontaithe ó dheas.
Iarmhairtí.
i bhfianaise an reifrinn i 1998 ní féidir leis na n-easaontóirí a ndiúltú don chonradh polaitiúil ar ghlac muintir na hÉireann leis thuaidh agus theas sa reifreann; ní féidir leo a mhaíomh go bhfuil ‘dlisteanacht phoblachtánach’ acu.
Naisc sheachtracha.
Sa bhliain 2023, thug an clár faisnéis "The Agreement" ar RTÉ 1 cuntas ar an dua a bhain leis an gComhaontú.
Dòmhnall Ruadh Chorùna.  
File Albanach ab ea Dòmhnall Ruadh Chorùna, nó Dòmhnall Dòmhnallach (9 Iúil 1887 — 13 Lúnasa 1967).
Rugadh é i gCorùna ar Chladach a' Bhaile Shear in Uibhist a Tuath. Ainmníodh an baile in ómós dá shin-seanathair a bhí ina shaighdiúir ag Coruña na Spáinne sa bhliain 1809.
Nuair a d'fhág Dòmhnall Scoil Chàirinis, chuaigh sé isteach san arm. Chuaigh sé go dtí an Fhrainc i reisimint na gCamshrónach sa Chéad Chogadh Domhanda, áit ar goineadh é ag Cath an Somme. Cé gur fhill sé abhaile agus é ag fáil cóir leighis, d'fhill sé ar an bhFrainc arís. Is faoin Chogadh na dánta is cáiliúla dá chuid, ina measc 'Air an Somme', 'Illean, March at Ease', 'Òran Arras' agus 'An Eala Bhàn'.
Nuair a tháinig sé abhaile ón bhFrainc, phós sé Anna NicDhòmhnaill (Anna Ruairidh 'ic Nèill) agus bhí beirt pháistí acu. D’oibrigh Dòmhnall mar shaor cloiche agus tá a chuid sárshaothair fós le feiceáil i gcúpla teach in Uibhist a Tuath. Scríobh sé go leor filíochta faoi cheisteanna pobail, faoi sheilg, agus faoin dúlra timpeall an ama seo, agus ina sheanaois chloígh sé le hamhráin spioradálta agus le hiomainn.
Tá cuid mhaith d’fhilíocht Dhòmhnaill ar fáil in eagrán a d’fhoilsigh Fred MacAmhlaigh i 1995 ach tá i bhfad níos mó ann nár cuireadh i gcló riamh.
Ivan Beshoff. Bunaitheoir na sceallóglann Beshoff's in Éirinn ab ea Ivan Beshoff (c. 1885 – 1987). Nuair a bhí sé óg, bhí sé ina mhairnéalach i gCabhlach Impireacht na Rúise, agus ghlac sé páirt sa cheannairc chlúiteach ar an long chogaidh "Potemkin" i Meitheamh 1905.
Beathaisnéis.
Rugadh Beshoff i mbaile 5 km ó Odesa i gCúige Kherson, cuid d'Impireacht na Rúise ag an am sin, agus cúige de chuid na hÚcráine sa lá atá inniu ann. Bhí a athair ina bhreitheamh.
Tar éis dó páirt a ghlacadh sa cheannairc ar an long chogaidh "Potemkin" i 1905, dhiúltaigh sé filleadh ar an Rúis agus d'fhan sé sa Rómáin, áit ar ghéill na ceannaircigh do na húdaráis. An bhliain dár gcionn, ag baint úsáide as dintiúir bhrionnaithe, chuaigh sé go dtí an Tuirc, agus ansin go dtí Sasana. Chas sé le Leinín i Londain, agus chuir Leinín in aithne do Shéamas Ó Lorcáin é. Thug Beshoff cuairt ar Éirinn i 1913, agus é ar a bhealach go Ceanada. Nuair a d'imigh an bád air, bheartaigh sé fanacht in Éirinn.
Saol in Éirinn.
Thosaigh sé ag obair don chomhlacht Russian Oil Products, agus d'fhan sé sa phost sin go dtí gur stop an comhlacht ag trádáil sa bhliain 1940. I 1922, gabhadh é ar amhras go raibh sé ina spiaire agus cuireadh i bpríosún é, agus gabhadh arís é i 1932 (níl sé soiléir cén fáth).
Bhí Ivan pósta agus bhí clann aige in Éirinn. Am éigin le linn nó i ndiaidh na hÉigeandála (1939–1945), d'oscail sé sceallóglann i mBaile Átha Cliath. Lean baill den teaghlach ar aghaidh leis an ngnó, agus anois tá cúig shiopa acu timpeall Bhaile Átha Cliath.
Mhaígh a gharmhac John Beshoff gur thug a sheanathair cuairt ar an Aontas Sóivéadach trí huaire, agus, cé gur scoir sé ón ghnó ag aois 82, gur fhan sé gníomhach go dtí deireadh a shaoil.
Fuair Ivan Beshoff bás i mBaile Átha Cliath ar 25 Deireadh Fómhair 1987.
Mark Rutte. Iar-Príomh-Aire na hÍsiltíre is ea Mark Rutte (ar 14 Feabhra 1967 a rugadh é). Bhí sé sa phost sin ó am go ham idir 2010 agus 2023. Ball den People's Party for Freedom and Democracy (an VVD, nua-liobrálach) is ea é.
Gairm.
Bhí Rutte ina cheannaire ar 4 chomhrialtas idir 2010-2023. 
In 2017, d’éirigh leis an VVD an sciar is mó de na vótaí a fháil, 21.3 faoin gcéad, nó 33 den 150 suíochán sa pharlaimint.
Sa bhliain 2023 tharla scoilt ina rialtas mar gheall ar easaontas faoi srianta a chur ar an inimirce.
Ar 8 Iúil 2023, dúirt Rutte go n-éireodh sé as an bpolaitíocht ar fad tar éis dá chomhrialtas titim as a chéile. Tháinig a ráiteas aniar aduaidh ar an bpobal, ós é an ceannaire is faide seirbhís sa tír.
Eoin Ó Catháin. Is iriseoir é Eoin Ó Catháin a bhfuil cúram Eagraí Polaitíochta RTÉ Raidió na Gaeltachta air. Bíonn sé le feiceáil ar TG4 freisin. Bíonn sé ag obair go príomha ar chláir nuachta agus cúrsaí reatha. Is as Contae an Chláir dó ó dhúchas, agus tá tréimhsí caite aige ag obair i gCeanada agus sa Bheilg.
An Coiste um Chuntais Phoiblí. Is Buanchoiste de chuid Dháil Éireann é an Coiste um Chuntais Phoiblí a dhíríonn ar a chinntiú go reáchtáiltear seirbhísí poiblí go héifeachtúil agus ar bhonn luach ar airgead. 
Tagairtí.
BusConnects. Tionscadail iompair é BusConnects a bhfuil caiteachas measta suas le €3.4 billiún á dhéanamh ina leith i mBaile Átha Cliath agus €600 milliún i gCorcaigh chun bonneagar a chur ar fáil chun seirbhísí feabhsaithe bus a éascú, agus táthar ag ceapadh go mbeidh costais bhreise ar scéimeanna a bheidh cosúil leis i Luimneach, i nGaillimh agus i bPort Láirge.
Cumhacht aturnae. Is éard atá i gceist le cumhacht aturnae (Béarla: Power of attorney) ná cead scríofa ina dtugtar údarás do dhuine gníomhú thar ceann duine eile.
José Raúl Capablanca. Imreoir fichille Cúbach ab ea José Raúl Capablanca y Graupera (19 Samhain 1888 – 8 Márta 1942) a bhí ina churadh domhanda ó 1921 go 1927. Ba pháiste éachtach é, agus bhain sé cáil mhór amach as a scil iontach sa chor deiridh agus as a himirt sciobtha. Rugadh Capablanca sa bhliain 1888 i Castillo del Príncipe, La Habana. Bhuail sé curaidh Chúba Juan Corzo i gcluiche ar 1901, dhá lá roimh a 13ú breithlá. Mar gheall ar a bhua ar Frank Marshall i gcluiche i 1909 fuair sé cuireadh chuig comórtas San Sebastian 1911, a bhuaigh sé chun tosaigh ar imreoirí leithéidí Akiba Rubinstein, Aron Nimzowitsch agus Siegbert Tarrasch. Sna blianta ina dhiaidh sin, bhí sraith buanna ag Capablanca agus rinne sé iarrachtaí cluiche a shocrú le curaidh an domhain Emanuel Lasker i gcaitheamh deich mbliana. Nuair a thárlaigh an cluiche faoi dheireadh, bhuaigh Capablanca an teideal curadh domhain fichille i 1921. Níor chaill sé cluiche fichille ó 10 Feabhra 1916 go 21 Márta 1924.
Chaill Capablanca an teideal i 1927 in aghaidh Alexander Alekhine, nach raibh bua ar bith bainte amach aige in aghaidh Capablanca roimh ré. Tar éis go leor iarrachtaí gan rath athimirt a shocrú ar feadh na mblianta fada, d’éirigh an caidreamh eatarthu nimhneach. Lean Capablanca le bheith rathúil sa chomórtais sa tréimhse seo ach tharraing sé siar ó fhichille dáiríre sna 1930idí. Thosaigh sé fulaingt le fadhbanna sláinte sa tréimhse seo, le brú fola ard agus fuair sé bás i 1942 de rith fola ceirbreach.
Róis. Is cumadóir agus ilionstraimí í Róis (Rose Connolly) as Fear Manach. Tá fuaim nua-aimseartha ar leith aici agus tá lorg an cheoil traidisúnta agus tsnagcheoil le brath ar a cuid cumadóireachta. Bíonn sí ag casadh ceoil ar fud na tíre go rialta le réimse ceoltóirí gairmiúla ó sheánraí éagsúla. Bíonn Jamie Bishop (Béal Feirste), Peadar-Tom Mercier (An Pointe) agus Risteárd Ó hAodha (An Cheathrú Rua) ag ceol ina teannta.
Olan Monk. Is ceoltóir agus scríbhneoir as Indreabhán iad Olan Monk. Bhunaigh sé C.A.N.V.A.S. in éineacht le Lugh O’Neill mar shraith imeachtaí agus mar lipéad taifeadta sa bhliain 2018. I measc na n-eisiúintí atá acu tá Love/Dead (2020), ‘Na Madraí go Léir’ ón albam díolama Apocope (2021), Auto Life (2021), iad uilig ar C.A.N.V.A.S. agus Dubplate 08 (2022) ar AD 93.
Spásas (banna ceoil). Banna ceoil Éireannach é Spásas atá gníomhach ag féilte éagsúla in Éirinn ón mbliain 2018 i leith. Athair agus mac atá sa bhanna; Marcus Mac Conghail agus Naoise Mac Conghail. Chomh maith le bheith ag cur cló nua ar sheanamhráin agus ag seinm amhráin nua, cruthaíonn Naoise fuaimrianta do dhánta Mharcuis. 
In 2021 d'eisigh siad a gcéad rian agus físeán, ‘What Happens When There is Nothing’, agus ansin d'eisigh siad ‘Ag Fágaint’.
Gliogar (banna ceoil). Is grúpa ealaíontóirí agus ceoltóirí iad Gliogar a chuireann ceolchoirmeacha ar siúl, go háirithe trí mheán na Gaeilge agus le ceoltóirí comhaimseartha Gaelacha. Tá siad lonnaithe i gConamara Theas. Bíonn Ealaín na Gaeltachta, Ciotóg agus Comharchumann Shailearna Teo. ag cur tacaíocht ar fáil dóibh.
Cóiriú (scannánaíocht). Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le cóiriú (Béarla: film adaptation) ná scéal scríofa a athrú chun é a chur in oiriúint don scáileán mór mar scannán.
Comhlacht léiriúcháin. Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le comhlacht léiriúcháin (Béarla: production company) ná gnólacht a dhéanann cláir theilifíse nó scannáin.
Dialóg. Sna healaíona (scannánaíocht, litríocht srl) is éard atá i gceist le dialóg ná caint nó comhrá na gcarachtar.
Is í an dialóg an rud is tábhachtaí sa drámaíocht, agus sa scannánaíocht agus sa litríocht go minic. Mura bhfuil comhrá bríomhar idir na carachtair, is dócha go mbeidh an dráma, leabhar nó scannán féin leadránach agus leamh.
Dialóg ‘nádúrtha’.
Is minic a deir daoine gur maith leo dialóg ‘nádúrtha’ – dialóg nach bhfuil rud ar bith ‘aisteach’ nó ‘ciotach’ inti. Ach le fírinne, tá difear mór idir chomhrá nádúrtha agus an dialóg i ndráma nó i scannán. Is annamh a labhraíonn daoine in abairtí iomlána. Déanann siad botúin ghramadaí. Athraíonn siad an chomhréir i lár abairte. Agus is cinnte nach mbaineann siad úsáid as lúibíní ina gcuid cainte, gan trácht ar leathstadanna. Lena chois sin ní bhíonn daoine gonta ná ábhartha; ní éiríonn leo scéal a insint gan céad scéal eile a tharraingt isteach agus gan míle tagairt a dhéanamh don aimsir. Anuas air sin ar fad bíonn blas réigiúnda le sonrú ar chaint daoine go minic, nó stíl chainte a léireodh cén aoisghrúpa nó cén aicme shóisialta lena mbaineann siad, nó saintréithe pearsanta eile.
Smaoinigh, mar shampla, ar na frásaí a úsáidimid nuair nach féidir linn cuimhneamh ar rud éigin, nó nuair a bhíonn níos mó ama ag teastáil uainn. Bíonn ‘um’ agus ‘á’ ann go minic, chomh maith le frásaí mar seo:
• mar a déarfá • tá a fhios agat • an dtuigeann tú • saghas/cineál de 
Ní bhíonn na frásaí sin le cloisteáil go minic i ndrámaí nó i scannáin. Nuair a bhíonn daoine ag caint go nádúrtha, ní labhraíonn siad in abairtí iomlána. B’fhéidir go mbeidís leath bealaigh trí abairt amháin nuair a thosóidís ar abairt eile. 
Chomh maith leis sin, bíonn daoine eile ag briseadh isteach ar a gcuid cainte an t-am ar fad. Bheadh sé thar a bheith leadránach a bheith ag éisteacht le ‘comhrá nádúrtha’ ar an stáitse. Bheadh sé an-deacair an dráma a thuiscint fiú.
Conas dialóg mhaith a scríobh.
Is léir go mbíonn a lán oibre i gceist le dialóg a scríobh. Seo roinnt prionsabal a úsáideann drámadóirí agus scríbhneoirí scripte ina gcuid oibre:
Cultacha (scannánaíocht). Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le cultacha (Béarla: wardrobe clothing)) ná éadaí na gcarachtar; chun pearsantacht nó aois nó suíomh a chur in iúl.
Fuaimeanna ar an láthair. Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le fuaimeanna ar an láthair (Béarla: foley; Fraincis: bruitage) ná torann atá mar chuid d’aicsean an radhairc, mar shampla madra ag tafann.