Trelis/gawiki huggingface dataset:
Gaothfhuarú. Laghdú sa teocht dhealraitheach a bhraitheann duine nuair a bhíonn sé amuigh sa ghaoth. Méadaíonn gaoth láidir an chailliúint teasa go mór ó chraiceann nochtaithe. Ag teocht íseal is i ngaoth láidir, is furasta hipiteirme a chur ar dhuine. Mar shampla, más -18 °C teocht an aeir, agus gaoth 7 m s ag séideadh, is í -38 °C an teocht dhealraitheach.
Gaothuirlisí adhmaid. Gléasanna ceoil, déanta as adhmad den chuid is mó, ina ngríosaíonn an seinnteoir colún aeir trí shéideadh trasna béalphoill (mar a dhéantar leis an bhfliúit is an fhliúiteog) nó i gcoinne giolcaí nó giolcaí dúbailte (mar a dhéantar leis an mbasún, an corn Sasanach, an t-óbó, is an chlairnéid).
Garal. Gabharantalóp beag is ea an garal atá dúchasach do shléibhte arda oirthear na hÁise. Tá ceithre speiceas de ann san fhine Naemorhedus. An fionnadh tiubh buíliath, an scornach mílítheach. Adharca gearra ar bhaineannaigh is fireannaigh. Tugtar "an seamaí Himiléach", "an garal coiteann", nó "an garal dearg" air freisin.
Garbhán creagach. Is planda ilbhliantúil coitianta é an garbhán creagach ("Saponaria officinalis)" ón bhfine Caryophyllaceae. Síneann an raon nádúrtha garbháin chreagaigh ar fud na hEorpa agus na hÁise. Fásann sé in áiteanna fionnuara ag airdí ísle nó measartha faoi fhálta agus le taobh bóithre. Bláthaíonn sé sa leathsféar thuaidh ó Bhealtaine go dtí Meán Fómhair, agus sa leathsféar theas ó Dheireadh Fómhair go dtí Márta.
Úsáid sheachtrach.
Is féidir é a úsáid mar shópa an-shéimh, i dtuaslagán caol de ghnáth. 
Úsáid inmheánach.
Féadann ródháileog masmas, buinneach, agus urlacan a thabhairt.
D'ainneoin a acmhainneacht thocsaineach, úsáidtear an garbhán creagach mar eiblitheoir san ullmhúchán Tahini agus beoir a chruthú i ngrúdaireacht.
Ceimic.
Tá an flavón saponarin sa gharbhán creagach.
Garbhlus. Planda bliantúil a mhaireann tríd an ngeimhreadh uaireanta is ea garbhlus. Fiaile choitianta, dúchasach don Eoraip is an Áise. Na gais ceathairuillinne lag streachlánach, ag dreapadh le cabhair crúcaí beaga frithluaileacha. 6-8 duilleog i bhfáinní, agus crúcaí ar na himill. Na bláthanna bídeach bán le 4 pheiteal. Leadán le dhá leath chruinne an toradh, clúdaithe le ribí scothbhána a scaipeann trí ghreim a choinneáil ar ainmhithe.
Garbhógach. Planda a tháirgeann spóir, gaolta le raithneach is eireaball capaill. An gas fada, ag cur géag amach go rialta, cumhdaithe le cuid mhaith duilleog beag. Spóragáin in ascaillí na nduilleog, eagraithe go minic i strobalas foirceanta cónchruthach. Faightear i ngach áit é, beagnach, agus an-chuid i bhfraochmhánna is gnáthóga cosúla. Níl beo anois ach garbhógach, caonach spícíneach, agus lus an chleite, baill de ghrúpa ársa, Lycopsida, a bhí ilghnéitheach, fiú le foirmeacha ar dhéanamh crainn, sa tréimhse Charbónmhar, a bhfaightear iontaisí díobh go minic.
Garchabhair. Cóireáil is bainistiú íobartaigh ag ionad taisme nó tubaiste. Más comhfhiosach an duine, is gá stop a chur le haon rith fola trí bhrú ar an gcréacht le cóiriú, málaí plaisteacha nó páipéar, agus an t-othar a chur ina luí go cothrom. Má bhíonn a mhuineál gortaithe agus má bhogtar é go neamhchúramach nó go neamhsciliúil, féadfar gortú trom doleigheasta a dhéanamh dó. Ar chaoi eile, ba cheart an t-othar a ardú ar chlár réidh, más gá, agus cuaire normálta chnámh an droma coinnithe gan athrú. Is féidir cléithín simplí a dhéanamh ar chos trí bhindealán a chur mórthimpeall an dá chos, nó ar lámh trí bhindealán a chur mórthimpeall na láimhe is na colainne le chéile. Ní ceart aon sreabhán a thabhairt dó, tae, alcól ná eile. Má bhíonn an t-othar neamh-chomhfhiosach, is ceart na céimeanna céanna a dhéanamh, ach má bhíonn a análú nó a chroí stoptha, is gá athbheochan chardascamhógach a dhéanamh air go práinneach.
Garraíodóireacht phictiúrtha. Ealaín a bhaineann le leagan amach aeistéitiúil gairdíní is eastát. Modhanna éagsúla oibre i gceist: lochtáin, tulaigh shaorga, lócháin uisce is srutháin, ballaí is crainn, chomh maith le bláthanna is plandaí eile. Tháinig an coincheap ón neasoirthear is an meánoirthear, ach d'fhorbair an iliomad stíleanna thar na céadta. Sa stíl Sheapánach, úsáidtear crainn is uisce in eagair stílithe le suntas reiligiúnda. San Eoraip san 18ú céad, bhí obair Le Nôtre tábhachtach, le heagair fhoirmiúla de thoim ghearrtha, siméadracht is maisiúcháin shaorga. Ina dhiaidh sin tugadh nádúrachas neamhfhoirmiúil ealaíonta isteach le hobair Kent, Repton, Olmsted, agus Capability Brown.
Garrán. Coillearnach ina mbarrscoitear na crainn go rialta chun fás nua a chothú. Déantar an barrscoitheadh in uainíocht, agus cothaíonn oscailt rialta an cheannbhrait bláthanna na coillearnaí. An-choitianta i mbainistiú coillte go dtí an 19ú céad.
Garúpach. Iasc mór trom le dathú breac diamhair a fhaightear gar do sceireacha, carraigeacha is longa briste, ach san uisce oscailte freisin. An-luachmhar mar iasc spóirt is bia. Suas le 3.7 m ar fhad is 270 kg meáchain.
Gas. Príomhais planda is ea gas, os cionn talún de ghnáth, ach ní i gcónaí. 
Tuismíonn sé na bachlóga, na duilleoga is na horgáin atáirgthe. Cumtar é as ceann bhuaic na haise suthaí os cionn na gcotailéadón sa síol, agus fásann ina phéacán. Is féidir go ndéanfaidh sé seo níos mó ná gas amháin, agus iad géagach chun na duilleoga a leathnú amach don Ghrian i gcomhair fótaisintéise éifeachtaí. 
Bíonn córas feadánach sa ghas, a iompraíonn uisce is cothaithigh ó na fréamhacha go dtí na duilleoga, agus torthaí na fótaisintéise ó na duilleoga do gach cuid eile den phlanda. I gcineálacha adhmadacha, bíonn an gas láidrithe le fíocháin tacaíochta eile, agus cosanta le cisil coirte is coirc. 
Léiríonn gais athruithe éagsúla agus glacann feidhmeanna nua breise, uaireanta ó orgáin eile. Ar an dóigh seo, is gais iad reathairí os cionn talún is riosóim faoin talamh a fhásann go cothrománach chun plandaí nua a tháirgeadh ón mbunphlanda anois is arís. 
Is gais freisin iad bleibeanna, cormáin is tiúbair atá oiriúnaithe chun orgáin stórála a dhéanamh a mhaireann ó shéasúr fáis amháin go dtí an chéad cheann eile, agus a chuireann tús le fás nua sa chéad bhliain eile. 
I gcactais, stórálann na gais uisce. Is féidir le gais ghlasa fótaisintéisiú, is mar sin feidhmiú mar dhuilleoga, agus uaireanta bíonn siad leata is cosúil le duilleoga i ndealramh. Is féidir le gais feidhmiú mar orgáin dreapaire, an gas iomlán ag lúbadh nó na cinn athraithe ina dteannóga.
Gás. Staid damhna is ea gás, ina bhfuil mí-ord ar na hadaimh (nó na móilíní), iad scoite óna chéile, an-soghluaiste, gan idirghníomhú gur fiú trácht air. 
Bíonn an dlús íseal (timpeall an 1000ú cuid de dhlús solaid) agus an inchomhbhrúiteacht ard. In ann sreabhadh go héasca. 
Líonann sé an soitheach iata ina bhfuil sé. Athraíonn gach damhna ina ghás nó ina ghal ach an teocht a ardú a dhóthain. 
Gáis nach n-imoibríonn le chéile, déanann siad meascán aonchineálach, is cuma cén chomhréir díobh atá ann.
Gás baile. Gás atá díorthaithe ó bhreosla soladach (gual, mar shampla) nó leachtach (ola, mar shampla). San iarthar rinneadh gás baile as gual trí dhriogadh ón 19ú céad. Sa 20ú céad rinneadh an gás seo as farasbarr nafta ó thionscal an pheitriliam. Hidrigin is mó atá i ngás baile. Níl ach leath d'fhuinneamh an gháis nádúrtha i ngás baile.
Gás CS. Ainm a úsáideann arm na Stát Aontaithe do chomhdhúil ghásach chlóirínithe, Cl-C6H4-CH=C(C≡N)2. Cuireann sé tús le greannú is uisciú na súl, agus úsáidtear go forleathan é chun ciréibeacha a smachtú.
Gás idéalach. Samhail gáis fhoirfe, mar nach bhfuil sna hadaimh ach ponc-cháithníní nach n-imoibríonn le chéile ar chor ar bith. Feidhmíonn na triathgháis héiliam is neon, agus gnáthgháis faoi bhrú íseal mar seo, ionann is. Is gás idéalach gás a chomhlíonann an chothromóid staide p V = n R T, sa chás gurb é p (i bpascail, Pa) an brú sa ghás, V (i méadair chearnacha, m) toirt an gháis, n líon na mól den ghás atá i gceist, T (i gceilviní, K) an dearbhtheocht, agus R tairiseach mólach na ngás (luach 8.314 J mol K).
Gás nimhiúil. Lón cogaidh ceimiceach a scaoiltear i sliogáin airtléire nó a fhuasclaítear as cannaí chun gáis nimhiúla nó míchumasaithe a scaipeadh ar pháirc an áir. Úsáideadh clóirín, gás mustaird, agus foisgéin mar seo sa chéad chogadh domhanda.
Gás táirgeora. Gás a tháirgtear trí aer a shéideadh trí chóc te agus an t-imoibriú ceimiceach seo a chur ar aghaidh: 2 C + O2 → 2 CO. Is imoibriú eisiteirmeach é seo, a tháirgeann gás ar luach calrach íseal mar go mbíonn suas le 60% nítrigine ann. Go minic, táirgtear gás uisce mar mhalairt air seo.
Gás uisce. Táirgtear é trí ghaluisce a shéideadh trí chóc te agus meascán de hidrigin is aonocsaíd charbóin a chruthú: H2O + C → CO + H2. Gás le fuinneamh nó luach calrach ard an meascán seo, ach amháin gur próiseas inteirmeach é, is é sin, cosnaíonn sé níos mó fuinnimh ná mar a tháirgeann sé. Déantar go spontáineach é go minic i ngnáth-tháirgeadh gás baile, mar fhochuid den ghás sin. Tugtar "gás leathuisce" air ansin, agus fuinneamh níos lú aige.
Gasail dorcas. Gasail bheag atá dúchasach do thuaisceart na hAfraice agus in Iosrael agus san Iordáin is ea an ghasail dorcais ("Gazella dorcas"). Gealdonn, agus an taobh íochtarach bán. Smál dorcha ar feadh an chliatháin is taobh na haghaidhe. Adharca gearra a chuarann ar chúl, le fáinní eitreacha orthu.
Gásdlíthe. Is éard atá i gceist le gásdlíthe ná Dlí Boyle is dlí Charles le chéile, a chuireann síos ar an gcomhghaol idir brú, teocht is toirt i mais ar leith den ghás. 
Achoimrítear an dá dhlí sa chothromóid p V = n R T, arb é p an brú i n mól den ghás i dtoirt V ag dearbhtheocht T. Tairiseach atá in R, a dtugtar "tairiseach uilíoch na ngás" air. Tugtar "cothromóid staid na ngás" uirthi seo.
Gásól. Is é atá sa ghásól nó díosal meascán de pheitreal (a dtugtar "gásailín" air sna Stáit Aontaithe) agus 5-15% d'eatánól (alcól eitile, ar gá é a bheith iomlán saor ó uisce). Is féidir é a úsáid mar bhreosla ardochtáin in inneall dócháin inmheánaigh. Tábhachtach san eacnamaíocht mar bhreosla i dtíortha le soláthar réasúnta saor d'alcól eitile, cosúil leis an mBrasaíl.
Gastaireintríteas. Greannú is athlasadh in aon chuid den chonair ghastraistéigeach, de thoradh miocrorgánaigh ionfhabhtaithe de ghnáth. 
Bíonn saintréithe mar a leanas aige: pianta sa bholg, urlacan, buinneach, agus traochtadh géar i gcásanna áirithe. 
Má tharlaíonn sé i naíonán, agus an cúltaisce beag uisce is salann a bhíonn aige, féadfaidh an riocht seo a bheith an-trom.
Gastral. An chéim i ndiaidh céim an bhlastúil i bhforbairt shuthach an ainmhí. Sa chéim gastralaithe seo, gluaiseann cealla an tsutha go léir go dtí a n-ionaid chearta chun forbairt mar chórais orgáin an ainmhí fhásta.
Gastropoda. Tugtar gastrapód ar bhall den rang Gastropoda: na seilidí agus na héisc shliogánacha atá cosúil leo. Sa cholainn bíonn ceann, cos mhatánach, agus mais an ionathair, clúdaithe le sliogán cailcreach cornaithe ina bhís. An cholainn faoi thoirsiún le linn a forbartha, ionas go bhfuil an t-anas os cionn an chinn. Itheann sé ábhair phlandúla le cíor fiacla mar a bheadh raspa banda. Cuid de na gnéithe is mó chun tosaigh, is feoiliteach iad. Is seadánach cuid acu, ina measc seilidí tíre is uisce úir, agus éagsúlacht iontach na seilidí mara: bairnigh, cuachmaí, faochain, fínicíní, trumpaí sliogáin is a lán eile.
Gathanna cosmacha. Radaíocht a thagann ar Domhan ón spás ina mbíonn, den chuid is mó, prótóin, alfa-cháithníní is núicléis eile. Chomh maith leo siúd, bíonn leictreoin ardfhuinnimh is fótóin a chuireann tús le radaíocht thánaisteach san atmaisféar. De bhrí go bhfuil an Domhan ag fáil sruth leanúnach radaíochta ón spás, meastar go bhfuil an Chruinne iomlán lán de radaíocht chosmach chúlrach, comhdhéanta as fótóin ón Ollphléasc. Ar ámharaí an tsaoil, imbhuaileann an-chuid de na bunghathanna cosmacha le móilíní an atmaisféir, á n-ianú agus ag déanamh gathanna tánaisteacha cosmacha nach bhfuil chomh fuinniúil leis na bunghathanna ar chor ar bith. Mar sin féin, meastar go gcuireann na gathanna tánaisteacha tús le hathruithe géiniteacha i bplandaí is ainmhithe ar Domhan de réir a chéile. Ba é an fisicí George Gamow a thairg an radaíocht chosmach chúlrach den chéad uair. De bhrí go bhfuil an Chruinne ag forleathnú an t-am ar fad, ba chóir go mbeadh cuid bheag de bhunteas na hOllphléisce ann fós. Más rud é gur astaíodh na fótóin ón Ollphléasc sa raon infheicthe tonnfhad, ba chóir go mbeadh siad aistrithe faoi seo ag forleathadh na Cruinne go dtí tonnfhaid níos mó is minicíochtaí níos lú (agus tonnfhaid mhicreathonnacha, ag iarmhairt Doppler). Tá an-iarracht ar siúl ag réalteolaithe an radaíocht iarmharach seo a bhrath is a thomhas, chun teacht ar thuiscint níos fearr ar an Ollphléasc is tús na Cruinne.
Richard Jordan Gatling. Ceapadóir a rugadh i Maney's Neck, Carolina Thuaidh ab ea Richard Jordan Gatling (12 Meán Fómhair 1818 – 26 Feabhra 1903). D'fhionn sé gunna Gatling i 1861–1862, le bataire rothlaithe agus 10 mbairille comhthreomhar, a bhí in ann 1,200 urchar a chaitheamh i nóiméad amháin. Gunna suntasach marfach ab ea é i gcogadh cathartha na Stát Aontaithe. Tháinig an gunna chun suntais sa chogadh san Iaráic i 1991 de bhrí go raibh sé in úsáid ansin mar phríomhghunna ar eitleáin cogaidh A10 na Meiriceánach. Fuair sé bás i gCathair Nua-Eabhrac.
Léon Ernest Gaumont. Ceapadóir, déantúsóir is léiritheoir scannán a rugadh i bPáras ab ea Léon Ernest Gaumont (10 Bealtaine 1864 - 9 Lúnasa 1946). Rinne sé na chéad fhuaimscannáin, a léirigh sé i bPáras i 1910. Thug sé foirm an-luath cineamatagrafaíochta daite isteach i 1912.
Dlí Gauß. Sa leictreastataic, tá an flosc leictreach iomlán trí dhromchla iata i gcomhréir leis an lucht iomlán a iann an dromchla sin. Is é an tairiseach comhréire ná 1/ε, agus is é ε ceadaíocht an aeir nó an mheáin atá mórthimpeall an dromchla. Ciallaíonn an dlí gur foinse réimse leictrigh é lucht leictreach. An matamaiticeoir agus réalteolaí Johann Karl Friedrich Gauß (1777-1855), ceannródaí i gcur i bhfeidhm na matamaitice ar dhromchlaí cuartha, sa gheodasaíocht, an imtharraingt, an maighnéadas, agus an leictreachas, a d'fhionn é.
Joseph Louis Gay-Lussac. Ceimicí is fisicí a rugadh i St Léonard na Fraince ab ea Joseph Louis Gay-Lussac (1778-1850). Chuaigh sé in airde i mbalúin arís is arís eile chun staidéar a dhéanamh ar an maighnéadas domhanda agus samplaí aeir ag airdí éagsúla a bhailiú len iad a anailísiú. Óna chuid taighde, dhíorthaigh sé dlí na dtoirteanna, a dtugtar "dlí Gay-Lussac" air, i 1808. Is é an dlí seo ná nuair a chuingríonn dhá ghás le chéile, cuingríonn siad de réir toirte ar aon dul lena gcuingriú de réir maise. Mar shampla, nuair a chuingríonn 1 g hidrigine le 8 g ocsaigine, faightear 9 g galuisce mar thoradh. Nuair a chuingríonn 2 m hidrigine le 1 m ocsaigine, is é 3 m galuisce an toradh. Uaidh seo, dhíorthaigh Avogadro coincheapanna na maise adamhaí, na maise móilíní, agus an mhóil.
Néné. Gé thearc, dúchasach do thalamh ard ar oileáin Haváí is ea an néné nó an ghé Haváíoch ("Branta sandvicensis"; Haváis: "nēnē"). Na sciatháin gearr, scamall laghdaithe ar na cosa. Itheann sí torthaí is luibheanna. Níos lú ná 50 cinn díobh fágtha i 1950, ach le pórú i mbraighdeanas tá níos mó ná 2,000 anois ann.
Gealach an fhómhair. Gealach na gcoinleach, an ghealach lán is gaire do chónocht an fhómhair. Éiríonn sí ag an am céanna beagnach gach tráthnóna i ndiaidh a chéile, mar a bheadh chun solas a thabhairt d'fheirmeoirí anallód leis an bhfómhar a bhaint is a bhailiú.
Gealach ghorm. Imeartas optúil annamh ina mbíonn cuma ghorm ar dhiosca na Gealaí. Má bhíonn páirteagail le trastomhas 0.8-1.8 miocrón san atmaisféar—mar shampla, de thoradh brúchtadh bolcáin nó tine foraoise — scaiptear an solas dearg amach as an líne radhairc ach tagann an solas gorm isteach, agus bíonn cuma ghorm ar an nGealach. Tarlaíonn a leithéid maidir leis an nGrian freisin, agus feictear grian ghorm.
Gealacha aoire. Gealacha beaga nádúrtha a ndéanann is a gcoinníonn a réimsí imtharraingthe fáinní tanaí timpeall ar chuid de na pláinéid sheachtracha. D'fhionn Pioneer 11 fáinne F Satairn, ribín timpeall 100 km ar leithead. Rinne Voyager amach go raibh struchtúr an fháinne bréadaithe le dhá ghealach, Pandóra is Proiméitéas, gar d'imeall an fháinne. Fuarthas go bhfuil fáinne Eipsealón Úránais teorannaithe ag an dá ghealach Ophelia is Cordelia. Meastar gur gealacha beaga eile taobh istigh de na fáinní atá freagrach as na bearnaí sna fáinní is a struchtúr bréadaithe.
Gealbhan binne. Éan beag, donn is liath, a itheann ar an talamh is ea an gealbhan binne. A cheann liath, prioslóir geal-liath ar an mbaineannach, dubh ar an bhfireannach. Dúchasach don Eoraip, an Áise agus tuaisceart na hAfraice. Maireann sé gar d'áiteanna a mbíonn daoine, den chuid is mó. Uiliteach, agus gob láidir air le síolta a bhriseadh. Déanann sé a nead as féar is tuí le líneáil cleití i bpoll, ach go míshlachtmhar. Tógann sé suas le 4 ál in aghaidh na bliana.
Gealbhruthaíl. Astaíocht solais a tharlaíonn nuair a théitear ábhar a dhóthain is ea gealbhruthaíl. Bhí lampaí gealbhruthacha ar na chéad lampaí leictreacha, agus feidhmíonn siad de bharr téamh an fhiliméad tungstain. Astaíonn a leithéid d'ábhar téite an-chuid teasa chomh maith leis an solas.
Chiaroscuro (gealdorcha). Sa phéintéireacht, úsáid solas láidir is scáth is ea "chiaroscuro," nó gealdorcha, chun foirmeacha a shainiú i spás. Shaothraigh Leonardo da Vinci is Caravaggio an teicníocht san Iodáil, ach thug Rembrandt chun foirfeachta í san Ollainn sa 17ú céad. 
Bhí Caravaggio aitheanta mar mháistir críochnúil de "chiaroscuro", a chiallaíonn “éadrom-dorcha” go liteartha in Iodáilis. Tagraíonn an téarma don chothromaíocht de thoin éadroma agus dorcha i saothar agus go háirithe i gcás cumas an ealaíontóra chun scáthanna a láimhseáil.
Gealóg bhuachair. Is éan de ghné na ngealóg é an ghealóg bhuachair. Tugtar buíóg uirthi seo freisin. Dúchasach don Eoraip. Clúmh dubh is buí, agus an t-eireaball donn. Áitríonn sí talamh féaraigh is feirmeoireachta, agus itheann síolta is feithidí. Tugtar "an ghealóg bhuí" uirthi freisin.
Gealóg shneachta. Cineál gealóige atá dúchasach do thuaisceart an leathsféir thuaidh is ea an ghealóg shneachta ("Plectrophenax nivalis"). Bán le droim dubh sa gheimhreadh, an ceann is an droim donn agus an chuid íochtarach bán sa samhradh. Áitríonn sí talamh charraigeach oscailte nó an cósta sa gheimhreadh. Itheann sí síolta is feithidí.
Géanóm. Cód géiniteach le heolas géiniteach uile an orgánaigh. Sa chuid is mó d'orgánaigh, i seichimh DNA taobh istigh de chrómasóim a bhíonn an t-eolas seo. Tá víris bunaithe ar RNA ann, agus ina gcás siúd is sa seicheamh iomlán RNA a bhíonn an t-eolas seo. Tá raon iontach mór i méid an ghéanóim, ó chúpla míle bunphéire i víreas simplí go dtí beagnach milliún milliún bunphéire i bplandaí áirithe. Is féidir go mbeidh comhdhéanaimh dhifriúla ag géanóm (géinitíopaí) baill éagsúla orgánaigh, ach cuireann géanóm an orgánaigh síos ar sheichimh choitianta shainiúla an orgánaigh.
Géanóm daonna. Cód géiniteach iomlán an duine. Leagan amach na ngéinte ar gach ceann de na 46 crómasóm daonna. Foilsithe den chéad uair sna hirisí údarásacha "Nature" (Nádúr) na Breataine agus Science (Eolaíocht) na Stát Aontaithe i 2001. Déanta amach ag foirne comhoibritheacha ar fud an Domhain, cuid acu maoinithe go poiblí ag rialtais sé thír i Scéim an Ghéanóim Dhaonna, agus foireann de chuid comhlacht Celera Genomics, maoinithe go príobháideach. 
An cód iomlán den chéad míle géin a threoraíonn an neach daonna. Tá na géinte seo suite go randamach ar feadh timpeall cúpla méadar de na móilíní déhéilicse DNA atá lúbtha ar a chéile arís is arís eile i gcrómasóim gach cille sa cholainn dhaonna, ach na cealla dearga fola. Sa scéim, aimsíodh gach géin díobh seo, a seoladh ar na crómasóim, a comhdhéanamh bithcheimiceach, na díseanna núicléitídí, agus a n-ord sa ghéin. Suas le 3,000 milliún díseanna núicléitídí atá i gceist. De réir torthaí na scéime, níl aon chiall ná cúis fhollasach le timpeall 97% den chód, nach bhfuil ann ach sraitheanna athráite nó raiméis. 
Níl an oiread géinte ag an duine is a mheastaí: níl ach idir 30,000-40,000 géin ann, bíodh is go meastaí go raibh timpeall 100,000. Mar chomparáid, tá 13,000 géin ag an gcuileog. Maidir leis an aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (DNA) daonna, an móilín a iompraíonn an cód, níl ach 0.2% de dhifríocht idir daoine, agus 4% de dhifríocht idir daoine is simpeansaithe, na mamaigh is gaire gaolmhaire dúinn.
Geanón. Moncaí ón Seandomhan, dúchasach don Afraic ó dheas ón Sahára. An ceann cruinn le féasóg is féasóga leicinn ar thaobhanna na haghaidhe. Caol le cosa cúil fada is eireaball fada. Fionnadh daite ar chuid de na cineálacha.
Geanphearóid. Pearóid bheag atá dúchasach don Afraic agus Madagascar. Áitríonn sí coillearnach, scrobarnach is talamh oscailte, agus itheann síolta is caora. Déanann sí ealtaí móra. An baineannach níos mó ná an fireannach, uaireanta. An-choitianta mar éan cáis. Piocann siad a chéile, agus is uaidh seo a thugtar an t-ainm orthu, a úsáidtear don phearaicít Astrálach freisin.
Gearbú. Creimire, cosúil le luch is ea an gearbú. Gluaiseann sé trí léimeanna, agus is féidir leis léim chomh fada le 3 m. Na cosa cúil 4 oiread ar a laghad níos faide ná na cosa tosaigh. Na cluasa mór, an t-eireaball fada le ribí fada gruaige ag a bharr. Itheann sé síolta, plandaí nó feithidí; ní ólann. Tugtar "francach an fhásaigh" air freisin.
Gearg bhabaight. Gearg ghoirt, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Láir, a tugadh isteach sna hIndiacha Thiar is ea an ghearg bhabaight. Áitríonn sí talamh shaothraithe, coillearnach oscailte is scrobarnach. Itheann sí síolta, gráinní is feithidí. De ghnáth, maireann sí i scata de 30 cinn nó níos mó.
Geargáil. San ailtireacht Ghotach, sconna báistí, snoite as cloch i bhfoirm ainmhí nó aghaidhe daonna arrachtúla, agus an béal ar oscailt ag cur amach an uisce. De ghnáth, tógtar é ag gobadh amach ón uchtbharr, ionas go dtiteann an t-uisce i bhfad ón mballa.
Gearradh Caesarach. Baint an fhéatais ón mbroinn trí obráid máinliachta. Déantar é nuair a bhíonn baol ann go ndéanfadh luí seoil is breith normálta trí chanáil na faighne damáiste suntasach don mháthair nó an féatas. Mar shampla, má bhíonn bac ar an luí seoil, é ar siúl rófhada gan leathadh an cheirbhics, hipirtheannas na máthar dosmachtaithe, nó an soláthar fola don fhéatas lagaithe, déantar gearradh sa bholg íochtarach agus tógtar an féatas amach tríd. Ainmnithe as Iúl Caesar, mar deirtear gur mar seo a rugadh é féin (bíodh is nach bhfuil fianaise ar bith air).
Gearradharcach. Eallach tí le hadharca gearra. San 18ú céad d'fheabhsaigh Charles is Robert Colling an pór chuig póir cosúil leis an Durham (gearradharcach na rainséirí Meiriceánacha) is an Teeswater. Sa 19ú céad tháirg Thomas Bates an gearradharcach bainne. Faoi seo, tá roinnt mhaith pór eile ann.
Gearrthóg. Píosa planda, taobhphéacán de ghnáth, duilleog nó fréamh, a ghearrtar ón tuismitheoir agus a chuirtear san ithir chun go bhfásfaidh sé ina phlanda iomlán nua. Baineann gairneoirí feidhm as chun plandaí a shíolrú.
Géarshiondróm trom riospráide. Ionfhabhtú víreasach an-tógálach is ea Géarshiondróm trom riospráide nó SARS, a taifeadadh den chéad uair sa tSín sa bhliain 2002 agus a scaip go tapa ar fud an domhain trí aerthaisteal. Fuair níos mó ná 800 duine bás leis agus ionfhabhtaíodh os cionn 8,000 duine ar fud an domhain. 
Na siomptóim an-chosúil le siomptóim an fhliú: fiabhras ard, tinneas cinn, casacht thirim, giorra anála, agus b'fhéidir niúmóine. 2-7 lá an t-eatramh goir. 
Chinntigh an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte gur cineál nua corónaivíris is ea é, ceann de na cineálacha a chuireann tús leis an slaghdán coitianta. 
D'eisigh siad rabhadh domhanda do dhaoine maisc aghaidhe a chaitheamh in áiteanna poiblí, aerthaisteal a laghdú, paisinéirí eitleán a iniúchadh féachaint an bhfuil ardú teochta acu, agus daoine ionfhabhtaithe a aonrú. 
Faoi dheireadh 2005 bhí an víreas faoi choinneáil den chuid is mó, agus meastar anois go bhfuil sé díothaithe. Mar sin féin, tá obair ar siúl chun vacsaín shlán éifeachtach a shaothrú.
Géasar. Foinse nádúrtha uisce the a bhrúchtann ó am go ham, ag caitheamh scardáin uisce fhorthéite is gaile suas san aer as scoilt dhomhain i screamh an Domhain. Faightear géasair i réigiúin bolcán gníomhach, cosúil leis an Nua-Shéalainn, an Íoslainn, is na Stáit Aontaithe.