Trelis/gawiki huggingface dataset:
Gentiana. Géineas plandaí is ea Gentiania (nó ceadharlaigh sa Ghaeilge), a bhíonn ilbhliantúil den chuid is mó, agus a fhaightear i ngach tír, beagnach, ach amháin san Afraic. Cuid mhaith díobh, is alpaigh iad a fhásann go híseal. Na duilleoga urchomhaireach iomlán. Na bláthanna roinnt ceintiméadar ar fhad, tonnadóirchruthach nó clogchruthach, go minic le feadáin fhada is 5 mhaothán leata, de ghnáth dúghorm ach uaireanta bán, buí nó dearg. Úsáidtear na fréamhacha le searbháin a dhéanamh. I measc na speiceas is mó aithne orthu tá an ceadharlach buí ("Gentiana lutea", lus), lus an chrúbáin ("G. campestris") agus an muilcheann ("G. amarella").
Aiteal pinn luaidhe. Speiceas crann atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh a tháirgeann adhmad dearg is ea an t-aiteal pinn luaidhe ("Juniperus virginiana"). Úsáidtear an t-adhmad go minic i ndéanamh peann luaidhe.
Céadar bán. Cineál crainn ar speiceas den ghéineas "Chamaecyparis" é is ea an céadar bán. Tá sé dúchasach d'oirthear Mheiriceá Thuaidh. Táirgeann sé adhmad bán nó leathbhuí.
Céadar Seapánach. Cónaiféar síorghlas, dúchasach don tSeapáin is ea an céadar Seapánach ("Cryptomeria japonica"). Caol coirceogach. Na duilleoga lannach le bioranna fada, eagraithe ina mbís. Crann tábhachtach foraoise sa tSeapáin, agus úsáidtear go forleathan i ngairdíní is teampaill é. Tábhachtach mar fhoinse adhmaid i gcuid mhaith tíortha eile.
Ceallailít. Saill thibhreach a bhíonn ar cheathrúna is leath deiridh duine ramhair. De réir na gcomhairleoirí áilleachta is lucht margaíochta aistí costasacha speisialta bia, ní théann gnáthaiste bia i bhfeidhm go rathúil uirthi. Ach léiríonn an taighde is an cleachtadh go gcailltear saill ó gach deascán saille sa cholainn nuair a chloíonn duine leis an aiste bia is an aclaíocht riachtanach.
Ceallailíteas. Athlasadh an fhíochán tacaíochta a thacaíonn le horgáin is struchtúir na colainne, mar thoradh ar ionfhabhtú baictéarach de ghnáth. Is féidir go dtarlóidh sé i ndiaidh gortaithe nó obráid máinliachta. Is féidir go mbeidh sé baolach, mar shampla má théann an t-ionfhabhtú isteach in imshruthú na fola nó má ionfhabhtaíonn orgáin chóngaracha. Is gá é a chóireáil le frithbheathach cuí.
Ceallalóid. An plaisteach cumarsáideach is luaithe a tháinig ar an margadh (c 1865-1869). Níotráit cheallalóis, plaistithe le camfar, ab ea é. An-chobhsaí ó thaobh toisí de, agus úsáideadh ar feadh i bhfad é le haghaidh scannán fótagrafach, in ainneoin a inlastachta baolaí, fiú nuair a bhí plaistigh nua in oiriúint don ghnó sin. Faoi dheireadh ceapadh aicéatáit cheallalóis a bhfuil a toisí an-chobhsaí is nach bhfuil inlasta, agus cuireadh í seo in ionad na ceallalóide i scannáin fhótagrafacha.
Ceallalós. Is é is ceallalós ann ná polaisiúicríd struchtúrtha (C6H10O5)n a fhaightear den chuid is mó i mballaí na gceall in ábhar adhmadach is plandúil, cosúil le cadás. Is polaiméir comhdhlúthucháin glúcóis í atá isiméireach le stáirse. Príomhamhábhar páipéir. Cruthaítear díorthaigh thábhachtacha de trí eistearúchán, cuid de na grúpaí hiodrocsaile, ina measc réón (aicéatáit cheallalóis), gunnachadás (níotráit cheallalóis nó nítriceallalós). Foirm ceallalóis, sínte i leatháin thanaí thrédhearcacha, is ea ceallafán, a úsáidtear chun bia is earraí somhillte eile a phacáil.
Céalóm. An príomhchuas i gcolainneacha ainmhithe ilcheallacha is ea an céalóm (coelom), a thagann chun cinn le linn na forbartha sutheolaíche agus a dhéanann, de ghnáth, an cuas timpeall ar an bputóg i bpéisteanna ainilide, eicínideirmeacha is veirteabraigh. Tá an céalóm i láthair i moilisc is artrapóid freisin, ach laghdaithe go mór i dtoirt.
Ceamara bosca. Ceamara an-simplí a bhí an-suntasach ag tús an 20ú céad chun eolas is cleachtadh praiticiúil ar an ngrianghrafadóireacht a scaipeadh i measc an phobail. Bosca dronuilleogach, ag cuimsiú rolla scannáin fhótagrafaigh, cúlaithe le páipéar is castóir seachtrach chun an scannán a chur ar aghaidh. Lionsa amháin ann le fócasú fosaithe, agus comhla don nochtadh láithreach. Ceamara mar seo ab ea ceamara bunúsach Kodak a táirgeadh den chéad uair i 1888, agus an Box Brownie a tháinig ar an margadh i 1900.
Ceamara frithchaithimh aonlionsa. Ceamara ina dtaispeántar íomhá an radhairc a bhfuil grianghraf á dhéanamh de trí scáthán ar scáileán lorgán radhairc. I gceamara frithchaithimh aonlionsa (SLR) bíonn an scáthán ag 45° taobh thiar de lionsa an cheamara, agus castar i leataobh é go huathoibríoch díreach roimh an nochtadh. I gceamara athfhillteach délionsa bíonn dhá lionsa chomhoiriúnaithe is iad cúpláilte i gcomhair fócasaithe, ceann amháin don lorgán radhairc, agus an ceann eile don chomhla is an spiara sa bhfíorcheamara.
Ceamara imrothlach. Is éard atá i gceamra imrothlach ná ceamara a tháirgeann pictiúr atá caol fada, is é sin le cóimheas amhairc (fad/ leithead) an-mhór, cosúil le scannán leathanscáileáin. Sa ghnáthcheamara bíonn geata an scannáin ar an gcóimheas céanna leis an bpictiúr, agus é inroghnaithe le masc inghluaiste nó tríd an gcúl scannáin a athrú. I gceamara inrothlach bíonn leagan amach dílis rothlaithe de lionsa rothlaithe agus scoiltchomhla in ann uillinn chothrománach suas le 120° a chlúdach le linn nochtadh an scannáin sa gheata cuarach. I ndearthaí eile, úsáidtear ceamara rothlaithe is an scannán á bhogadh an t-am ar fad thar scoilt i bplána an fhócais, nó leagan amach le priosma rothlaithe os comhair an lionsa.
Ceamara uisce. Gnáthcheamara i gcumhdach frithbhrú chun gur féidir é a úsáid ag doimhneacht fhiúntach faoin uisce. Bíonn rialaitheoirí seachtracha ceangailte le rialaitheoirí an cheamara len é a fheidhmiú. Féachann lionsa an cheamara amach trí fhuinneog mhaol, nó cruinneachán gloine nó plaistigh thrédhearcaigh. Déanann an fhuinneog mhaol díchumadh pioncáis ar an íomhá, agus méadaítear fad fócasach an lionsa faoi 1.33 de bharr comhéifeacht athraonta an uisce a bheith níos mó ná an luach in aer. Mar mhalairt air sin, is féidir ceamaracholainn shéalaithe a úsáid agus na lionsaí ar leith, oiriúnaithe le húsáid faoin uisce, is an eilimint thosaigh i dteagmháil leis an uisce.
Ceamseafta. Is seafta rothlaithe agus ceamanna feistithe air é ceamseafta. Is é atá i gceam ná pláta leata, gearrtha i gcruth ar leith, a rothlaíonn thar ais atá ingearach le plána an phláta. Rialaíonn cruthanna na gceamanna ar an gceamseafta gníomhachtú is am gníomhachtaithe na gcomhlaí mar chuid de thimthriall innill.
Ceamthaifeadán. Físcheamara beag iniompartha agus téipthaifeadán caol mar chuid dhílis de. Tugtar "CCR (taifeadán ceamara caiséid)" air seo freisin. Is féidir an t-ábhar taifeadta a athsheinm ar an toirt ar theilifíseán baile.
Ceangailteacht. Folmhú annamh is deacair na putóige. Athraíonn an tréímhse idir folmhuithe go mór i ndaoine sláintiúla. Má bhíonn níos mó ná 3 lá gan folmhú, agus go príomha má bhíonn an folmhú deacair ansin, is féidir go bhfuil ceangailteacht ag duine. Tarlaíonn sí mar thoradh ar thrasdul moillithe an fhaecais tríd an stéig mhór (an drólann) nó a choinneáil sa reicteam de bharr snáithín uireasach cothaithe, doghluaiseachta, galar stéige (cosúil le díbhéartaiclíteas), nó neamhord eile cosúil le hipitíoróideacht.
Ceann bán. Galar seadánach a ionsaíonn fréamhacha cruithneachta, eorna is seagail. Tarlaíonn cailliúintí móra dá bharr nuair a fhástar na barra tógálacha i ndiaidh a chéile ar an talamh chéanna. Cuireann an galar cosc ar na soithigh flóéime sna fréamhacha, rud a mharaíonn na plandaí nó a spreagann aibiú anabaí (cinn bhána) sa bharr. Is mó an seans go dtarlóidh an galar más alcaileach an ithir, agus má thiteann báisteach thar an ngnáth sa gheimhreadh roimhe sin. Chun smacht a chur air, is inmholta briseadh cúpla bliain idir barra cruithneachta nó eorna, 3 bhliain as a chéile de chruithneacht nó eorna ar thalamh ar leith a sheachaint, agus gan cruithneacht a chur díreach i ndiaidh eorna. Ní éiríonn le fungasnimheanna ina choinne.
Ceann ordóige. Iasc beag a mhaireann ar thóin locha is aibhneacha ar fud tuaisceart na hEorpa is ea an ceann tairbh, nó ceann ordóige ("Cottus gobio"). An cholainn téagartha, suas le 10 cm ar fhad, le ceann leathan leata. Beirtear na huibheacha faoi chlocha, agus déanann an fireannach cosaint orthu. Itheann sé inveirteabraigh, crústaigh go háirithe. Tugtar an t-ainm seo ar éisc mara eile is anglaití Meiriceánach freisin.
Ceannas (géinitic). Sa ghéinitic, téarma a d'úsáid Mendel i 1866 chun cás a chur in iúl nuair a léiriónn ailléil amháin a hiarmhairt is a cheileann iarmhairt na hailléile eile. Mar shampla, nuair a bheirtear páiste d'fhuilghrúpa O do mháthair d'fhuilghrúpa A, ní mór go bhfuil géinte fhuilghrúpaí A is O aici. Ní féidir géin O a bhrath nuair a dhéantar tástáil ar tháirge na géine (an fuilghrúpa) sa mháthair mar go bhfuil géin A i gceannas, ach is féidir í a bhrath trí thástáil an DNA.
Ceannbhán. Planda ilbhliantúil, cosúil le féar, dúchasach do chodanna fionnuara is Artacha sna réigiúin mheasartha thuaisceartacha is ea an ceannbhán. An gas duilliúil. Spící na mbláthanna scothdhonn, an t-iombhláth ag cuimsiú ribí bána iomadúla a fhadaíonn nuair a thorthaíonn an planda chun ceann feiceálach cadásúil a dhéanamh.
Ceannruán. Clann mhór iasc beag a mhaireann ar an ngrinneall gar don chladach. Faightear ar fud an Domhain i bhfarraigí trópaiceacha is measartha é, ach uaireanta i locha. Áitríonn sé sa chrios idirthaoideach i locháin is faoi charraigeacha. An cholainn ramhar, gan lanna. Cuid mhaith fiacla beaga sna gialla.
Cearbhas. Planda an-ghéagach bliantúil a fhásann 1 m ar airde é cearbhas atá dúchasach don Eoraip. Na duilleoga roinnte go mion i maotháin chaola lansa-chruthacha. Na bláthanna iompartha in umbail 2-4 cm ar leithead, na peitil scothbhán, go domhain eangach. Na torthaí (na síolta cearbhais) 3-6 mm ar fhad, féitheach, le boladh láidir nuair a chomhbhrúitear iad. Úsáidtear na torthaí go forleathan mar spíosra, agus chun blas a chur le harán, cácaí is cáis. Is comhábhar riachtanach i licéar Kümmel na torthaí freisin.
Cearc ghuine. Éan téagartha a mhaireann ar an talamh, dúchasach don Afraic, is ea an chearc ghuine (nó éanlaith ghuine; fine Numididae). An clúmh breac liath. An ceann is an muineál beagnach nocht, go minic le craiceann fillte, daite nó garbh. Uaireanta bíonn cíor cleití nó caitheamh adharcach (clogad) ar bharr an chinn.
Cearc mhachaire. Cearc fhraoigh atá dúchasach do lár na Stát Aontaithe. An t-eireaball in airde, cleití fada ingearacha ar an gceann, saic inséidte fhlannbhuí sa mhuineál. Áitríonn sí na machairí, agus itheann torthaí, síolta is feithidí.
Cearc mhailí. Is éan mórchosach í an chearc mhailí ("Leipoa ocellata") atá dúchasach don Astráil. Donn le spotaí bána ar na sciatháin. Áitríonn sí scrobarnach thirim, scrobarnach mhailí go háirithe. Itheann sí síolta, bláthanna, feithidí is laghairteanna. Ní gá di ól.
Cearnaíocht. Ionad pláinéid nó na Gealaí nuair a bhíonn an fad uilleach ón nGrian, tomhaiste ón Domhan, cothrom le 90°. Bíonn an Ghealach ag a leathphas, leath gealaí, agus í i gcearnaíocht.
Cearnú an chiorcail. Ceann d'fhadhbanna clasaiceacha na geoiméadrachta: cearnóg a tharraingt cothrom le fairsinge ciorcail, gan feidhm a bhaint ach as corr dhíreach is compás chuige. Cruthaíodh nach féidir an fhadhb a réiteach leis na huirlisí seo, agus aimsíodh cuid mhaith réiteach. Fuair na hÉigiptigh ceann go luath le cearnóg de thaobh (8/9) d, sa chás gurb é d trastomhas an chiorcail. Tugann sé seo (64/81) d d'fhairsinge na cearnóige, in ionad (π/4) d, agus uaidh sin, π ≈ 3.160…. Úsáideadh "cearnú an chiorcal" mar mheafar barrúil do thasc dodhéanta chomh fada siar le hArastaifainéas ar a laghad, timpeall 400 RC.
Céasadh. De réir dlí, gearradh fulaingthe déine fisiciúla nó meabhraí ar dhuine, is cuma an mar phionós, imeaglú nó iachall air é féin a chiontú i gcoir. Coisceann Fógra Uilechoiteann na gCearta Daonna de chuid na Náisiún Aontaithe (1948) aon chéasadh, agus cáintear go huilíoch é. Coisceadh an céasadh ar fud na hEorpa go luath sa 19ú céad, ach déantar fós é in an-chuid tíortha ar fud an Domhain. Ní hamháin go n-úsáidtear na modhanna traidisiúnta chun pian fhisiciúil a thabhairt, ach modhanna síceolaíocha is cógaseolaíocha, cosúil le toirmeasc ar chórais na colainne le pian a mhaolú.
Ceatánuimhir. Comhéifeacht a shainíonn cáilíocht inlasta breosla i gcomhair inneall dócháin inmheánaigh díosail. Is í an uimhir an céatadán ceatáin i meascán le alfa-mheitiolnaftailéin atá inchomórtais, ó thaobh inlastachta de, leis an mbreosla atá á tástáil.
Ceathairnín. San ailgéabar, is éard is ceathairníon (iolra "ceathairnín") ann ná eagar ceithre réaduimhir, ordaithe de réir dlíthe áirithe ceaptha. Léirítear na dlíthe ceaptha mar seo:
Is sampla é d'ailgéabar neamhchomhalartach de bhrí nach bhfuil an t-iolrú malartach. Tugadh an t-ainm “na ceathairnín” ar an ailgéabar seo mar gheall ar an ceathair uimhir i ngach ord. Bhain na fisiceoirí an chuid choimpléascach formula_3 amach as chun oibriú le veicteoirí.
Ba é an matamaiticeoir Éireannach William Rowan Hamilton a d'fhionn na ceathairnín agus a shaothraigh an réimse seo matamaitice i dtús báire. Ar 16 Deireadh Fómhair 1843 i mBaile Átha Cliath, bhí Hamilton ag siúl ó Réadlann Dhún Sinche chuig Acadamh Ríoga na hÉireann, áit a raibh sé le bheith i gceannas ar chruinniú comhairle. Agus é ag siúl feadh na Canála Ríoga in éineacht lena bhean chéile, bhí na coincheapa taobh thiar de na ceathairnín ag teacht chun cinn ina intinn. Nuair a tháinig an freagra chuige, ghrean sé foirmle na gceathairníon i gcloch ar Dhroichead Brougham:
formula_4
Cé nach bhfuil an greanadh infheicthe a thuilleadh, bíonn oilithreacht go dtí an áit gach bliain ar a dtugtar an "Hamilton Walk". Siúlann grúpa eolaithe agus matamaiticeoirí ó Réadlann Dhún Sinche go Droichead na Canálach Ríoga i gcuimhne ar fhionnachtain Hamilton.
Ceathartha. Tréimhse ghéolaíoch sa ré Chaenasóch, a thosaigh dhá mhilliún bliain ó shin is atá fós againn. Roinntear ina fo-thréimhsí í: an Pléisticéineach ar dtús, agus an Holaicéineach atá againn anois. Sa tréimhse seo a tharla na hoighrithe forleathana tréimhsiúla sa leathsféar thuaidh, agus a tháinig an cine daonna chun tosaigh.
Ceathrú dhubh. Galar éinirtithe eallach is caorach ina n-atann na géaga. Is féidir go mbeidh sí marfach d'ainmhí.
Céatón. Comhdhúile orgánacha ina bhfuil grúpa carbóinile (C=O) nasctha le dhá adamh carbóin eile. Is é aicéatón, CH3COCH3, an sampla is simplí.
Ceatsal. Éan ó Mheiriceá Láir a áitríonn foraoisí sléibhtiúla is ea an ceatsal. Itheann sé torthaí, feithidí, froig, laghairteanna is seilidí. An fireannach le páirteanna íochtaracha dearga, ceann is droim glas, eireaball an-fhada reatha. Tugtar "an ceatsal lonrach" air freisin. Bhíodh urraim ag na hAstacaigh is na Máigigh dó. Éan náisiúnta Ghuatamala is ea é, ach tá a lion laghdaithe go tubaisteach faoi seo.
Thomas Cech. Bithcheimicí Meiriceánach is ea Thomas Robert Cech, a rugadh ar 8 Nollaig 1947 i Chicago. An chéad duine a thaispeáin gur féidir le RNA feidhmiú mar einsím, catalaíoch bitheolaíoch. D'aimsigh sé cineálacha RNA a d'fheidhmigh mar seo is a d'athraigh iad féin sa phróiseas, agus cineálacha eile nár athraigh iad féin, ar tugadh ribisímí orthu. Roinn sé Duais Nobel sa cheimic le Sidney Altman i 1989 as seo.
Ceefax. Córas alfa-uimhriúil teilitéacs atá an BBC ag feidhmiú ó 1974. Craobhscaoiltear é mar chuid dá seirbhís nuachta is cúrsaí reatha ar an teilifís.
Ceifid. Réalta athraitheach a n-ascalaíonn a gile thar thréimhse 1-50 lá, díreach i gcomhréir lena sainmhéid, agus a gile ag fad caighdeánach amach uaithi. Is ionann a méid fhollasach agus cé chomh geal is a dhealraíonn sí. Más féidir luach a chinneadh don tsainmhéid ón tréimhsiúlacht seo agus má thomhaistear an ghile fhollasach, is féidir fad na réalta amach uainn a ríomh. Tá réalta mar seo iontach áisiúil chun na faid go dtí réaltraí atá gar dúinn a dhéanamh amach agus scálaí faid sa Chruinne a aimsiú. Ar an drochuair, ní féidir é seo a dhéanamh i gcás na réaltraí i bhfad uainn de bhrí go bhfuil an solas uathu chomh lag sin. Tá na faid go dtí réaltraí i bhfad níos faide amach intomhaiste le spásteileascóp Hubble, atá i bhfithis 170 km os cionn na talún.
Céileantráit. Ainmhí simplí ilcheallach le plean colainne ina bhfuil dhá phríomhchiseal scartha ag ciseal ábhair gheilitínigh. Is annamh a fhaightear iad i bhfionnuisce, agus is muirí an chuid is mó díobh, ach is feoiliteach iad uile. Bíonn siméadracht ghathach ag an gcuid is mó díobh. Bíonn cealla loiscneacha acu chun creach a ghabháil, agus mar chosaint. De ghnáth cuimsíonn timthriall na beatha dhá phas, polaip ghreamaithe a fhéadfaidh a bheith aonarach, agus meadúsa teasc-chruthach. Cuimsíonn siad na coiréil, an bundún leice, agus na smugairlí róin.
Ceileiste. Gléas ceoil is ea an cheileiste, cosúil le pianó díreach beag, ach plátaí miotail in ionad na sreang agus réim níos lú (5 ochtach). Cheap an déantóir gléasanna Francach August Mustel (1842-1919) é i 1886. Go luath ina dhiaidh sin bhain Tchaikovsky úsáid as ina bhailé "Shchelkunchik" (An Cnóire), i n‘Damhsa na Síóige Milse’.
Ceilp. Feamainn mhór dhonn atá coiteann i gcreasanna ísle idirthaoide is fo-thaoide i bhfarraigí fuara. I dtimthriall a beatha, athraíonn sí ó fhoirm shnáithíneach go foirm mhór fholláin ina bhfuil gas caol greamaitheach is lann leata.
Céim (matamaitic). Sa mhatamaitic, an 360ú cuid de rothlú iomlán. Úsáidtear an tsiombail ° di. Mar sin 1° = π/360 rad, dronuillinn 90° = π/4 rad, agus 180° = π rad.
Ceimeaghabháil. Brath spreagthaí ceimiceacha ag orgánaigh bheo. Déanta de ghnáth ag cealla nó orgáin gabhdóra ar leith. Cuimsíonn ceimeaghabháil brath boltanach bolaí agus brath blastachta blasanna.
Ceimealuadar. Próiseas ina ngluaiseann cealla nó orgánaigh mar fhreagairt ar spreagadh ceimiceach i dtreo an réigiúin is cuí dá gcomhshaol. Mar shampla, gluaiseann leocaicítí in imshruthú na fola chuig ionaid athlasta, ionfhabhtaithe nó gortaithe, agus gluaiseann baictéir chuig réigiúin atá lán de chothaithigh dóibh.
Ceimiceáin talmhaíochta. Táirgí an tionscail cheimicigh a úsáidtear i gcúrsaí talmhaíochta. Ina measc tá leasuithe neamhorgánacha, feithidicídí, luibhicídí, cógais ainmhithe is eile. De bhrí go mbíonn baol ann go bhfaighidh na hábhair seo bealach isteach i mbia daoine, tá imní ag fás mar gheall ar a n-úsáid fhlúirseach. Mar fhreagairt, tá talmhaíocht orgánach ag teacht chun cinn go mall le glúin anuas.
Ceimiteiripe. Cóireáil le drugaí ar othair le galair ionfhabhtaithe (le frithbheathaigh), galair sheadánacha, agus ailse. I gcás ceimiteiripe ailse, bíonn manglam drugaí cíteatocsaineacha (drugaí a mhilleann cealla) in úsáid. Deartar an meascán chun go n-ionsóidh siad cealla mearfháis an tsiada go fabhrach, ach is fíor go n-ionsaíonn siad cealla normálta sláintiúla freisin (cealla an smeara go príomha), rud a laghdaíonn frithghníomh normálta na colainne i gcoinne ionfhabhtuithe, agus a chuireann tús le cailliúint gruaige is aimride. Tá cóireálacha forlíontacha ar fáil anois chun na fo-iarsmaí seo a mhaolú. Le ceimiteiripe is féidir go dtarlóidh masmas géar is urlacan d'othar, agus bíonn drugaí sa mhanglam chun bac a chur leis na fo-iarsmaí seo. Úsáidtear oibreáin ailcilithe cosúil le ciosplaitin, frithmheitibilítí cosúil le meititreacsáit, agus alcalóidigh mar dhrugaí cíteatocsaineacha. Úsáidtear hormóin freisin chun srian a chur ar fhás siadaí áirithe.
Ceintrimír. An pointe ar chrómasóm, ag caolú de ghnáth, a cheanglaítear leis an bhfearsaid le linn deighilt núicléas na cille. Mar sin, cuidíonn an cheintrimír le deighilt an chrómasóim ina dhá chrómasóm iníne.
Céir bheach. Céir a thálann beacha ar leith (bumbóga, beacha meala, agus beacha gan chealg, ar a laghad). Táirgtear i bhfaireoga faoi na plátaí colainne boilg í, agus úsáideann na beacha í lena neadacha a thógáil.
Is éard atá i céir bheach eistir aigéid shailleacha agus éagsúla alcóil slabhra fada.
Céir phairifín. Is éard is céir phairifín ann ná céir sholadach hidreacarbóin a táirgeadh ar dtús ó sceallaí ó 1850, ach anois faightear ó pheitriliam í. Úsáidtear í i gcoinnle, uiscedhíonadh, oiriúnú uigí, snasanna is ungthaí. Cuid dá hairíonna meicniúla, is de bharr a struchtúr micreachriostalta iad.
Ceirbheacs. Trian barrchaol íochtarach na broinne. Síneann an chuid leathan íochtarach isteach sa bhfaighin. Téann an barr isteach i gcorp na broinne trí chúngú éadrom (an chuing). Bíonn an chuid sa bhfaighin dlúth sa bhroinn neamhthoirchithe, agus réasúnta bog sa bhroinn thoirchithe. Ligeann oscailt bheag ag bun an cheirbhics bealach isteach idir cuas na broinne is an fhaighin.
Ceirbream. An chuid is mó den inchinn, a shealbhaíonn an chuid is mó de chuas na blaoisce. Roinnte ina leath deas is a leath clé (na leathsféir cheirbreacha), ceangailte le corp snáithíní néarógacha (an corpus callosum). Roinntear gach leathsféar i 4 mhaothán, gach ceann ainmnithe as an gcnámh blaoisce is gaire dó: maothán tosaigh, maothán pairiatach, maothán na huisinne, agus maothán ocsapatach. Bíonn dromchla gach leathsféir cumtha as ciseal liathábhair (an choirtéis cheirbreach) ina bhfuil cillchoirp na néarón atá freagrach as feidhmeanna an cheirbrim. Taobh istigh den choirtéis, toirt mhór bánábhair atá sna leathsféir a chuimsíonn, den chuid is mó, acsóin néaróin na coirtéise ceirbrí. Bíonn dromchla an cheirbrim ina shraith filltí (gyri) scartha le dabhcha (sulcais). Scarann an sulcas cliathánach maothán na huisinne ón maothán tosaigh is an maothán pairiatach, scarann an sulcas lárnach an maothán tosaigh ón maothán pairiatach, agus scarann an sulcas pairiatoscapatach an maothán pairiatach ón maothán ocsapatach. Díreach chun tosaigh ón sulcas lárnach atá an choirtéis luadrach, ina bhfuil samhlú bun os cionn den taobh urchomhaireach den cholainn. Tá samhlú na haghaidhe ag an gcuid is íochtaraí, ansin samhlú na láimhe a shealbhaíonn fairsinge réasúnta mór den choirtéis, agus ansin an ghéag uachtarach, an chabhail, agus ar an gcuid is uachtaraí, an chos. Má spreagtar cuid den choirtéis luadrach seo, crapann na matáin dheonacha sa chuid ábhartha de thaobh urchomhaireach na colainne. Faoin gcuid den inchinn a shamhlaíonn an aghaidh, ar an taobh clé, tá an chuid den inchinn a rialaíonn an urlabhra (réigiún Broca). Díreach taobh thiar den sulcas lárnach, tá an choirtéis chéadfach a ghlacann eolas céadfach ón taobh urchomhaireach den cholainn trí shoc na hinchinne is an talamas. Baineann an maothán ocsapatach le radharc na súl. Bíonn an maothán pairiatach freagrach go ginearálta as feidhmeanna céadfacha cosúil le brath tadhaill, brú, ionad na colainne, aireachtáil thríthoiseach, anailís íomhánna radharc, teanga, geoiméadracht is áirimh. Rialaíonn an maothán tosaigh na feidhmeanna luadracha, agus cur i bhfocal na hintleachta is na pearsantachta. Bíonn an chuid uachtarach de mhaothán na huisinne i bhfeighil brath fuaimeanna, agus an t-iarmhar freagrach as cuimhne is feidhmeanna éagsúla mothúcháin.
Ceirbrín. Cuid den inchinn atá suite sa taobh thiar íochtarach den chuas cráineach sa bhlaosc. Cuimsíonn sé dhá leathsféar nasctha sa mheánlíne leis an veirmis. Bíonn sé ceangailte le stoc na hinchinne le 3 phéire struchtúr a dtugtar "sealgóga" orthu, agus soláthraíonn cuid de bhalla an 4ú méadailín. Is iad a phríomhfheidhmeanna rialú staidiúire, gluaiseachtaí athdhéanta, agus cruinneas geoiméadrach gluaiseachtaí deonacha. De réir dealraimh, tá ról suntasach aige i bhfoghlaim. Má tharlaíonn damáiste don cheirbrín i ndaoine nó ainmhithe eile, tarlaíonn neamhluail cheirbríneach (neamhchomhordú gluaiseachta).
Ceireatóis. Loit bheaga dhorcha lannacha ar chodanna nochtaithe den chraiceann, a fhaightear go coiteann ar dhaoine os cionn 60 bliain d'aois, agus daoine geala níos óige ná sin i dtíortha grianmhara. I mionlach de na cásanna, athraíonn sí ina siad urchóideach (ailse chraicinn).
Ceirisín. Is éard is ceirisín ann ná táirge a fhaightear ó dhriogadh peitriliam ina mbíonn móilíní níos mó ná i bpeitreal, agus mar sin galaitheacht níos lú aige. Tugtar "pairifín" air freisin. Bhíodh sí in úsáid go forleathan tráth i gcomhair soilsiú baile. Anois tá sé tábhachtach mar fhoinse teas baile, agus is é an príomhbhreosla do scairdinnill in eitleáin. Foinse shuntasach, ó lár an 19ú céad i leith, is ea sceallaí ola.