Trelis/gawiki huggingface dataset:
Cibearchogaíocht. Is éard is cibearchogaíocht ann ná ionsaithe ríomhaireachta a dhéantar ar stát namhad a chuireann isteach ar chórais ríthábhachtacha ríomhaireachta atá acu, nó a dhéanann dochar d'infreastruchtúr fisiciúil.
Is cuid lárnach den chibearchogaíocht í cibearfhaisnéis (Béarla: "cyberintelligence"). Is éard atá i gceist leis sin ná bailiú eolais, faoi rún de ghnáth is go mídhleathach go minic, trí líonraí ríomhairí is bunachair ríomhairí, agus anailísiú is measúnú an eolais seo ar bhealach inúsáidte. De bhrí go mbraitheann daoine aonaracha is eagraíochtaí an oiread sin ar chórais ríomhaire ina gcúrsaí gnó, déanann iomaitheoirí, gníomhaireachtaí stáit nó coirpigh iarracht teacht ar an eolas sna córais sin. Uaireanta déanann na spiairí seo an t-eolas i mbunachair áirithe a athrú nó a mhilleadh, agus tugtar "bradaíl" air seo. Ar an taobh eile, déanann úinéirí na ríomhairí is na mbunachar gach iarracht a gcuid eolais a chosaint le bogearraí casta cosanta a dtugtar "ballaí dóiteáin" orthu.
Cibearspás. Réimse de theicneolaíocht an ríomhaire ina bhfeidhmíonn an t-úsáideoir i réaltacht fhíorúil nó shaorga atá tógtha go hiomlán as sonraí ríomhaire. I láthair na huaire caitheann an t-úsáideoir a bhíonn ag plé le cibearspás lámhainní ar leith, feistithe le braiteoirí is clogad b'fhéidir, a sholáthraíonn radharc, fuaim is b'fhéidir braistintí eile atá cruthaithe ag an ríomhaire dó. Is féidir, le cabhair na bhfeistí seo, imoibriú leis an réaltacht fhíorúil sin i gcibearspás trí bhíthin an ríomhaire. Den chuid is mó bíonn na taighdeoirí a phléann le cibearspás ag iarraidh íomhánna nua a chruthú leis an ríomhaire agus comharthaí a fháil ón nguth, lámhscríbhneoireacht, cur allais, gluaisní bhaill na colainne (na súile ina measc), agus eile chun iad a ionchur sa ríomhaire agus imoibrithe ilghnéitheacha nua a dhéanamh leis an ríomhaire seachas méarchláracha, lucha is na modhanna eile ionchuir atá in úsáid anois. Bunúsach do ríomhaireacht na gcluichí.
Cibirnitic. Brainse den róbaitic ina bpléitear le rialú is feidhmiú córas rialaithe siarchothaithe é Cibirnitic. Tagann ríomhairí go mór san áireamh sna córais seo ina ndéantar aschur an chórais a bhrath is a thomhas agus a mbaintear feidhm as na tomhais sin chun an córas a athrú is a rialú chun aschur ar leith a sholáthar. Eiseamláir shimplí is ea an teirmeastat, a stiúrann teocht an tseomra. Is féidir go mbeidh córas mar seo fíorchasta leis an iliomad braiteoirí, agus ríomhaire chun na comharthaí braite a phróiseáil is comharthaí stiúrtha a sholáthar don chóras chun é a athrú ar bhealach éigin.
Ciclimin. Planda ilbhliantúil le duilleoga a fhásann díreach amach as an gcormán méith is ea an chiclimin. Dúchasach don Eoraip is an Áise. Na bláthanna le cinn chlaonta — bán, bándearg nó corcra — maotháin an choróinín lúbtha ar ais. I ndiaidh an bhláthaithe, cornann an gas chun na torthaí atá ag aibiú a thabhairt don ithir. Saothraítear na plandaí pota ó speiceas amháin, Cyclamen persicus.
Aaron Ciechanover. Bithcheimicí a rugadh i Haifa Iosrael is ea Aaron Ciechanover (1 Deireadh Fómhair 1947). 
Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 2004 le Avram Hershko is Irwin Rose as a fhionnachtain go bhfuil meicníocht ann chun próitéiní a dhíghrádú trí mheán úibicitín.
Cileatonna TNT. Tomhas ar chumas pléasctha, leis an tsiombail kT. Is ionann cileatonna agus cumas pléasctha 1,000 tonna TNT (trínítreatolúéin, ardphléascán míleata). Úsáidtear é chun cur síos ar chumas pléasctha buamaí adamhacha, a théann ó 10 kT-timpeall 60 MT (meigeathonna, 1 MT = 1000 kT).
Cileavatuair. An t-aonad fuinnimh leictrigh a úsáideann comhlachtaí soláthar leictreachais chun billí a ríomh. Is ionann é agus an méid fuinnimh a ídítear nuair a úsáidtear 1,000 vata (kileavata, kW) cumhachta ar feadh uair an chloig, nó 100 vata ar feadh 10 n-uair an chloig.
Cill bhreosla. Feiste leictricheimiceach a gcruthaítear fuinneamh leictreach go leanúnach inti trí imoibriú ceimiceach idir breosla ([[go minic, [[hidrigin]])) mar hidrigin leachtach agus oibreán ocsaídeach (go minic, [[ocsaigin]] leachtach). Forbraíodh i gcomhair [[spásárthach]] í chun [[leictreachas]] is uisce, mar fhotháirge fiúntach, a sholáthar le linn taistil.
Tá cealla breosla difriúil ón gcuid is mó de na [[ceallra|ceallraí]] agus iad ag iarraidh foinse leanúnach breosla agus ocsaigine (ón aer de ghnáth) chun an t-imoibriú ceimiceach a choinneáil ar siúl, ach is iondúil gur as miotail agus as a n-ian nó a n-ocsaídí atá an fuinneamh ceimiceach atá, go coitianta, cheana féin i láthair sna ceallraí, ach amháin i sreabhchadhnraí. Is féidir le cealla breosla leictreachas a tháirgeadh go leanúnach fad is a sholáthraítear breosla agus ocsaigin.
Ba é [[Sir William Grove]] a cheap na chéad chealla breosla sa bhliain 1838. D'úsáideadh an chéad chealla breosla tráchtála níos mó ná céad bliain ina dhiaidh sin tar éis do Francis Thomas Bacon an chill bhreosla hidrigine-ocsaigine a cheapadh sa bhliain 1932.
D'úsáideadh an chill bhreosla alcaileach, ar a dtugtar an chill bhreosla Baconi ndiaidh a aireagóra, i gcláir spáis NASA ó lár na 1960idí chun cumhacht a ghiniúint do shatailítí agus do chapsúil spáis. Ó shin i leith, baineadh úsáid as cealla breosla i mórán feidhmchlár eile. Úsáidtear cealla breosla le haghaidh cumhachta príomhúla agus cúltaca d'fhoirgnimh thráchtála, thionsclaíocha agus chónaithe agus i gceantair iargúlta nó dorochtana. Úsáidtear iad freisin chun feithiclí cille breosla a chumhachtú, lena n-áirítear gluaisrothair, gluaisteáin, busanna, báid, gluaisrothair agus fomhuireáin.
Tá go leor cineálacha cealla breosla ann, ach is éard atá iontu go léir ná [[anóid]], [[catóid]], agus [[leictrilít]] a cheadaíonn iain, go minic iain hidrigine atá luchtaithe go deimhneachg (prótóin), gluaiseacht idir dhá thaobh na cille breosla. Ag an anóid is cúis le catalaíoch an t-imoibriú ocsaídithe sa bhreosla a ghineann iain (go minic iain hidrigine luchtaithe go deimhneach) agus leictreoin. 
Is féidir go mbeidh a leithéidí ina bhfoinsí neamh-thruaillithe fuinnimh leictrigh amach anseo nuair a thiocfaidh a gcostas anuas.
Tagairtí.
[[Catagóir: 1838]]
[[Catagóir: Cealla breosla | ]]
[[Catagóir: Tiontú fuinnimh]]
[[Catagóir: Geilleagar hidrigine]]
[[Catagóir: Teicneolaíochtaí hidrigine]]
[[Catagóir: Stóráil fuinnimh]]
Cill fhótaileictreach. Feiste atá íogair do sholas agus a fhreagraíonn don radaíocht le hiarmhairt leictreach. Ainm eile uirthi is ea fótaichill. De ghnáth bíonn sí bunaithe ar leathsheoltóir (sileacan nó gearmáiniam, mionathraithe le breiseáin chuí). Fuasclaíonn an radaíocht leictreoin nasctha, agus is féidir go n-athróidh sé sin seoltacht na cille (cill fhótaisheoltach), go dtáirgfear fórsa leictreaghluaisneach (cill fhótavoltach) nó go dtarlóidh iarmhairt eile. Úsáidtear fótaichealla i solasmhéadair sa ghrianghrafadóireacht, braiteoirí solais (in aláram buirgléara, mar shampla), agus soláthar cumhachta i spásárthaigh is eile.
Cill leictreach since/chopair. Is cill shimplí leictreach nó cill Voltach í córas ina gcuirtear slat since is slat chopair i dtuaslagán caolaithe d'aigéad sulfarach. Tugtar "leictreoid" ar na píosai miotail seo atá sáite sa tuaslagán. Ag dromchla na since tuaslagtar iain since Zn agus fágtar na leictreoin ar an miotal. Mar sin éiríonn an leictreoid since níos diúltaí de réir a chéile, agus méadaíonn a fórsa aomtha ar na hiain dhearfacha since go dtí nach dtarlaíonn a thuilleadh tuaslagtha. Tagann an córas chuig staid ina bhfuil an leictreoid luchtaithe go diúltach is na hiain dhearfacha cruinnithe timpeall uirthi. Is gá obair a dhéanamh chun lucht dearfach a bhogadh isteach go dtí an leictreoid i gcoinne éaradh an chiseal ian dearfach. Is ionann sin is a rá go bhfuil an leictreoid since sin polaraithe de bhrí go bhfuil difríocht dhearfach poitéinsil leictrigh nó voltas dearfach idir an leictreoid is an tuaslagán i bhfad amach uaithi. Tarlaíonn an próiseas céanna ag an leictreoid chopair, ach ní hionann an poitéinseal leictreoide a bhíonn ag an gcopar is ag an tsinc. Bíonn voltas idir an dá leictreoid ansin, an tsinc dearfach i leith an chopair, mar a tharlaíonn, agus má cheanglaítear an dá leictreoid le sreang seoltóra, ritheann sruth ón leictreoid chopair tríd an bhfriotóir go dtí an leictreoid since, de réir dlí Ohm. Ritheann leictreoin on tsinc go dtí an copar tríd an gciorcad seachtrach. Méadaíonn sé sin an lucht diúltach ar an gcopar, agus laghdaíonn sé an lucht diúltach ar an tsinc. Dá bharr sin ascnaíonn iain dhearfacha hidrigine sa tuaslagán i dtreo an leictreoid chopair. Comhcheanglaíonn na hiain seo ina bpéirí le leictreoin ón gcopar, agus gintear móilíní hidrigine a chuimsíonn i mbolgáin gás hidrigine ansin. Ascnaíonn na hiain sulfáite dhiúltacha sa tuaslagán i dtreo an leictreoid since, áit a gcomhcheanglaíonn siad le hiain since. Sa tslí seo, tuaslagtar an leictreoid since diaidh ar ndiaidh.
Cill seiléiniam. Brathadóir luath fótasheoltach solasíogair, scannán tanaí seiléiniam idir dhá leictreoid chuí. Méadaíonn seoltacht an tseiléiniam de réir mar a mhéadaíonn déine an tsolais a ionsaíonn é.
Cill thirim. An saghas bataire a úsáidtear i raidió iniompartha, mar shampla, nó aon ghléas iniompartha leictreonach. Sa chill seo tá leictreoid charbóin clúdaithe le púdar carbóin is púdar ocsaíd mhangainéise. Timpeall uirthi sin tá leictrilít i bhfoirm glóthaí chun nach snífidh sí. Feidhmíonn an t-árthach since ina bhfuil an leictrilít sin mar an dara leictreoid. Bíonn barr an árthaigh séalaithe chun an ghlóthach a chosaint ar ghalú. Sa chill seo, agus sa chill Zn/Cu, gintear fuinneamh leictreach ó imoibrithe dochúlaithe ceimiceacha. Ídítear ábhar na leictreoide diúltaí san imoibriú, agus tagann deireadh le feidhm na cille ansin.
Cimabue. Péintéir a rugadh i bhFirenze na hIodáile ab ea Cimabue (Cenni di Peppi, c 1240-c 1302). Ar dtús rinne sé péintéireacht thraidisiúnta Bhiosántach, ach d'iompaigh go luath ar an nádúr, rud a raibh tionchar suntasach aige ar a dhalta Giotto di Bondone. Rinne sé cuid mhaith freascónna in Eaglais Phroinsias Assisi, ach rinneadh an-damáiste dóibh sa chrith talún ansin i 1997.
Domenico Cimarosa. Cumadóir ceoldrámaí a saolaíodh in Aversa na hIodáile ab ea Domenico Cimarosa (17 Nollaig 1749 – 11 Eanáir 1801). Chum sé a chéad cheoldráma i Napoli i 1772, agus a cheoldráma is cáiliúla, "Il Matrimonio Segreto" (An Pósadh Rúnda, 1792) i Vín. Chum sé ceol eaglasta is ceol aireagail freisin.
Címbidiam. Ball de ghné magairlíní, ar eipifítí iad, atá dúchasach d'fhoraoisí na hÁise is na hAstráile. Saothraítear go forleathan iad mar gheall ar a spící bláthanna móra feiceálacha, a úsáidtear go minic i mbláthadóireacht is trádáil na mbláthanna gearrtha.
Ciméara (planda). Sa luibheolaíocht, orgánach mósáice, planda de ghnáth, comhdhéanta as fíocháin dhá shaghas dhifriúla ó thaobh géinitice de, nó cumtha as cealla de shaghsanna difriúla ó thaobh géinitice de. Cruthaítear é trí shóchán a chuireann isteach ar shaghas na cille, nó beangú saorga codanna de phlandaí difriúla.
Ciméara (iasc). Sa mhíoleolaíocht, iasc loingeánach le colainn ramhar, eití móra peilbheacha is eireaball fada barrchaolaithe. Na fiacla cónasctha ina bplátaí. An-choiteann in uiscí doimhne 100-500 m síos san Atlantach is sa Mheánmhuir. Suas le 1.5 m ar fhad. Bánbhuí le paistí scothdhonna is loinnir mhiotalach.
Cine. Roinn idirdhealaithe gné, suntasach ó thaobh na bitheolaíochta, agus na difríochtaí idir na ciní níos mó ná na héagsúlachtaí taobh istigh díobh. Is áisiúil an coincheap é le cur síos ar na héagsúlachtaí i gcuid mhaith plandaí is ainmhithe, mar is féidir glacadh le cine mar fhoghné, ach ní fiú dada é maidir le héagsúlachtaí bitheolaíocha i ndaoine. 
Na patrúin éagsúlachtaí i measc daoine, is patrúin taobh istigh de ghrúpa go mórmhór iad, agus ní féidir teorainneacha soiléire a tharraingt idir grúpaí. Mar sin, bíodh is go bhfuil coincheap na gciní daonna ann le fada fada, agus go maireann fós, níl sé i gcomhréir le haon chatagóir bhitheolaíoch.
Éiríonn difríochtaí bitheolaíocha idir grúpaí nuair a bhíonn na daonraí síolraithe scoite amach óna chéile ar feadh i bhfad. Ach tá teagmháil ar siúl idir na grúpaí éagsúla daoine ó lár na ré Pléisticéiní ar a laghad, timpeall 600,000 bliain ó shin. Is mó leithne na teagmhálacha le 500 bliain anuas le trádáil, coilíniú, imirce is taisteal. Mar sin, bíonn na cistí géinte ar féithbhogadh an t-am ar fad, agus is beag na codarsnachtaí idir daonraí i gcomparáid lena n-éagsúlachtaí inmheánacha. 
Sna ranguithe ciníocha traidisiúnta leagtar béim ar ghnéithe seachtracha, cosúil le dath an chraicinn nó saghas na gruaige, ach na gnéithe bunúsacha eile atá cinntithe go géiniteach, cosúil le cineálacha fola is malairtí einsímí, is ionann iad seo trasna na ranguithe traidisiúnta. 
Sláinte.
Haemaglóibin: Buaileann ainéime chorráncheallach daoine gorma amháin.
Cineama leathanscáileáin. Beagnach ó thús na scannánaíochta agus ar feadh 50 bliain, bhíodh íomhá le toisí 4 × 3 ann, is mar sin cóimheas aghaidhe an scáileáin sa phictiúrlann cothrom le 4/3, is é sin, leithead na híomhá 1.33 oiread níos mó ná a hairde. Scannán fótagrafach 35 mm a bhíodh in úsáid. I 1953, áfach, thug comhlacht 20th Century Fox CinemaScope isteach, inar bhain siad úsáid as scáileán dúbailte le cóimheas aghaidhe 2.35, beagnach dhá oiread a raibh ann go dtí sin. Bhí an-tóir ag an bpobal air seo, ach bhí gá le dóthain leithid ar bhalla tosaigh na pictiúrlainne chuige, rud nach raibh ar fáil go minic. Uaireanta, mar chomhghéilleadh, laghdaíodh airde na híomhá chun cóimheas aghaidhe 1.65-1.85 a bhaint amach ar an leithead pictiúrlainne a bhí ann. Baineadh feidhm as tomhais éagsúla scannán, agus níor mhair díobh ach an scannán 70 mm le cóimheas aghaidhe 2.2. É seo a bhíonn in úsáid sna córais IMAX is OMNIMAX, ach níl ach 200-300 pictiúrlann ar fud an Domhain atá lánoiriúnach dóibh. Táirgtear na príomhscannáin go léir sa bhfoirm leathanscannáin anois. Cóimheas aghaidhe 1.33 a bhí ag an teilifís go dtí le déanaí freisin, ach tá na córais á n-athrú chuig foirm leathanscáileáin ardghéire le blianta anuas.
Cineamatagrafaíocht. Is éard atá i gceist le cineamatagrafaíocht ná cur i láthair pictiúr reatha mar shraith íomhánna fótagrafacha, taifeadta is atáirgthe go tapa i ndiaidh a chéile, ionas go dtaibhsíonn sé go bhfuil an ghluaiseacht mín leanúnach. 
Braitheann sé seo ar sheasmhacht radharc na súl: má thaifeadtar na híomhánna is má atáirgtear iad ag minicíocht rud éigin níos mó ná 25 Hz, braithfear an ghluaiseacht a bheith mín leanúnach. D'úsáid Edison stiallacha leanúnacha scannáin fhótagrafaigh ina cheamara Kinetoscope i 1891, ach ba iad na deartháireacha Lumière, a theilg íomhánna ar scáileán os comhair lucht mór féachana i 1895, a bhunaigh an tionscal taifeadta scannán is a léirithe i bpictiúrlanna (cineamaí). 
Nochtadh an scannán ag minicíocht 16 Hz is an scannán fosaithe don nochtadh féin, agus ansin, le comhla ag clúdach an lionsa, bogtha chun cinn fráma amháin chun a bheith réidh don chéad nochtadh eile. Réalaíodh an stiall scannáin ansin chun claonchló a dhéanamh, agus rinneadh dearbhchló as sin le haghaidh a theilgthe. Cuireadh fuaim shioncrónaithe le teilgean na n-íomhánna go déanach sna 1920idí, ar dtús le córas scartha dioscaí taifeadta, ach ó 1927 leis an bhfuaimrian ar an scannán féin. Ag an am céanna méadaíodh ráta na bhfrámaí go dtí 24 Hz. Saothraíodh cineamatagrafaíocht dhaite sna 1930idí, ach níor glacadh go ginearálta léi go dtí na 1950idí. Faoi sin bhí córais éagsúla scáileán leathan a dtabhairt isteach freisin.
Soilsiú.
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le soilsiú ná an próiseas agus an teicneolaíocht chun duine nó ábhar a mhaisiú le soilse.
Cineamatagrafaíocht dhaite. Dathaíodh gnáthscannáin dhubha is bhána (monacrómatach) de láimh nó le próiseas ceimiceach chomh luath leis na 1890idí, ach níorbh fhíorscannáin reatha fhótagrafacha iad sin. Tháinig Kinemacolor amach sna Stáit Aontaithe i 1906, agus d'éirigh leis ar feadh scathaimh mar úrnuacht. 
D'fheidhmigh sé trí fhrámaí leanúnacha dubha is bána a theilgean trí scagaire dearg i ndiaidh scagaire ghormghlais, ag brath ar mharthanacht radharc na súl chun an íomhá shuimithe dhé-dhathach a aireachtáil. 
Tugadh córais éagsúla dhaite isteach i 1928-1940 (Technicolor, Francita, Opticolor, Dufay) ach níor éirigh ach le Technicolor a bheith éifeachtach chun cóipeanna na scannán a dhéanamh go héasca le dáileadh ar na pictiúrlanna. Shaothraigh Technicolor ceamara trídhathach le 3 spól scannán a rinne 3 íomhá dhubh is bhán de na dathdhealuithe. 
Sa phictiúrlann teilgeadh an 3 dhathdhealú trí na scagairí cuí chun gur fhorluigh siad ar a chéile ar an scáileán chun íomhá dhaite a léiriú. Sna 1950idí cheap comhlacht Kodak córas le scannán fótagrafach daite (Eastmancolor), agus faoi 1955 bhí seanchóras Technicolor imithe i léig. 
De réir a chéile dhíláithrigh an córas nua daite an chineamatagrafaíocht dhubh is bhán go hiomlán, beagnach.
Cineamatagrafaíocht ilchodach. Grianghrafadóireacht scannán reatha ina ndéantar cuingir íomhánna ó dhá fhoinse dhifriúla nó níos mó (mar shampla, aisteoirí beo is mionsuíomh nó suíomh péinteáilte, nó cúlteilgean is réamhtheilgean).
Cineamatagrafaíocht leictreonach. Táirgeadh cláir siamsa don phictiúrlann le modhanna leictreonacha ón ngrianghrafadóireacht go dtí an eagarthóireacht dheiridh is an t-oiriúnú. Ní aistrítear ach an mháistirfhístéip dheireanach chuig scannán le haghaidh a eisiúna ginearálta.
Cinearáiria. Tom beag a fhásann 60 cm nó mar sin ar airde, dúchasach don Afraic is Madagascar, is ea cinearáiria. An gas an-ghéagach ón mbun. Na duilleoga cruinn, rud beag maothánach, tiubh giobach bán faoina mbun. An iliomad bláthcheann, cosúil le nóiníní, i gcrobhaingí dlútha barrleata, dearg go dúghorm/vialait. Díorthaíodh na cineálacha i ngairdíní ó speiceas gaolmhar atá dúchasach do na hOileáin Chanáracha.
Cinéisic. Staidéar ar theanga fheiceálach colainne mar chumarsáid is ea cinéisic, nó "comharthaíocht choirp" mar a deirtear go minic. Baineann sí le gluaisní is coir ghnácha a chuireann teachtaireachtaí beartaithe in iúl, agus leis an mbealach a soláthraíonn dreacha aghaidhe, gluaisní colainne is staidiúir, patrúin de leideanna ainneonacha do staid mothúcháin an duine atá á scrúdú, agus nádúr an imoibrithe shóisialta. 
Déanann cinéisic staidéar go háirithe ar an mbealach a mbíonn difríochtaí céille i gcultúir dhifriúla i gcaochadh súile, gluaisne malaí, meangadh, croitheadh láimhe, coir méire, agus gluaisní eile aghaidhe is géag.
CinemaScope. Córas leathanscáileáin cineamatagrafaíochta, bunaithe ar cheapachán Henri Chrétien i 1927 ach curtha i bhfeidhm ag comhlacht 20th Century Fox i 1953. Bíonn lionsa anamorfach ar an gceamara a chomhbhrúnn an íomhá go cliathánach faoi dhó chun í a thaifeadadh ar scannán 35 mm, ach leathnaítear amach arís í nuair a theilgtear í trí lionsa anamorfach sa teilgeoir chun pictiúr le cóimheas aghaidhe 2.35 a léiriú.
Cinerama. Ceann de na córais scáileán leathan is luaithe don léiriú pictiúrlainne a tugadh isteach i 1952, le 3 theilgeoir sioncronaithe chun an íomhá leathan a theilgean ar scáileán cuartha an-mhór i 3 phainéal measctha. Casta costasach, agus bhí gá le pictiúrlanna oiriúnaithe ar leith. Cuireadh deireadh leis i 1962.
Cinistéis. Mothúcháin a airítear maidir le hionad is gluaisne na colainne is na ngéag, agus na fórsaí a chuireann na matáin i bhfeidhm. Na horgáin chéadfacha atá freagrach as seo, atá lonnaithe sa chraiceann is na hailt, agus sna matáin féin go háirithe. Is leithne fós féinaireachtáil a chuimsíonn eolas ar staidiúir is gluaisne nach n-airítear go comhfhiosach, chomh maith leis na céadfaí cothromaíochta, rothlaithe is luasghéaraithe línigh cheartingearaigh is chothrománaigh de bharr spreagadh na n-orgán cuasánach sa chluas inmheánach.
Ciocáid. Feithid mhór, trópaiceach de ghnáth, a chaitheann an chuid is mó dá timthriall beatha mar nimfeach ag tochailt faoin talamh ag ithe súlaigh ó na fréamhacha. Maireann na feithidí fásta i gcrainn. De ghnáth bíonn orgáin dhea-fhorbartha ag na fireannaigh chun fuaimeanna a ghiniúint.
Cíocáid. Gimnispeirm thrópaiceach nó fhothrópaiceach, cosúil le pailm. An stoc gan ghéaga de ghnáth, armúrtha le seanbhuin duilleog nó iarmhair cosúil le coilm, le coróin duilleog crua cleiteach. Na bláthanna iompartha ar chóin scoite fhireanna is bhaineanna, agus na cóin bhaineanna an-mhór. Tuigtear gurb iad na gimnispeirmeacha na plandaí síl beo is ársa dá bhfuil ann, a tháinig chun cinn déanach sa ré Phailéasóch. Meastar go bhfuil gaol acu le raithneach síl, grúpa plandaí iontaisithe a bhí ceannasach sa tréimhse Thriasach. Fásann na stoic go mall, agus bíonn smúsach mór stáirseach ina gcroíleacáin a tháirgeann ság i gcuid de na speicis.
Cíoch. Is é an brollach nó na cíocha an réigiún uachtarach tairr ar chabhlach ainmhí, go háirithe i gcás na mamaigh (lena n-áirítear daoine). 
Sna príomhaigh, tá an dide ar bharr na cíche, agus an aireola timpeall uirthi sin. Bíonn na faireoga mamacha lonnaithe i mbrollach na mban, a tálann bainne a n-úsáidtear chun naíonáin a fhothú. 
Comhdhéanamh.
Cuimsíonn an chíoch fíochán faireogach, suite taobh istigh de mhaiseanna doimhne saille, tacaithe ag fíochán snáithíneach, cumhdaithe le craiceann.
Bíonn an dá chíoch dhaonna ar aghaidh an chliabhraigh. Bíonn siad beag ar leanaí, ach le linn caithreachais, fásann go tapa sa bhaineannach, ach fanann buntúsach i bhfireannaigh. An méid is an chuma difriúil ó dhuine go duine. 
Brollaigh mná.
Forbraíonn brollaigh na bhfear agus mban araon ó na fíocháin shuthacha céanna. Mar sin féin, ag teacht chun caithreachais, cuireann gnéas-hormóin baineann, éastraigin ach go h áirithe, forbairt cíche chun chinn, nach dtarlaíonn i bhfir. Mar thoradh air sin, bíonn brollaigh mná i bhfad níos suntasaí ná na bhfear.
Le linn toirchis, méadaíonn na cíocha, agus sroicheann uasmhéid le linn tál an bhainne (lachtadh). Is orgán é mar sin sa chóras baineann atáirgthe a tháirgeann bainne.
Cioglafosfaimíd. Druga tábhachtach i gcóireáil duine le hailse. Baineann sí le clann drugaí a dtugtar "mustaird nítrigine" orthu, a díorthaíodh ó ghás mustaird a úsáideadh go forleathan mar arm sa chéad chogadh domhanda. Is oibreáin ailcilithe iad na mustaird seo a fheidhmíonn trí nascadh leis an DNA sna cealla chun cosc a chur ar a dheighilt. Is í cioglafosfaimíd an mustard nítrigine is mó a úsáidtear, ach tarlaíonn fo-iarsmaí diana lena húsáid, ina measc masmas, urlacan, cailliúnt gruaige, agus is féidir go n-éireoidh an t-othar frithsheasmhach i gcoinne a ghníomhú frithailse. Mar sin, úsáidtear i manglam drugaí í de ghnáth chun na hiarmhairtí teiripeacha a mhéadú is a drochiarmhairtí a laghdú.
Cioglamáit. Díorthach ó aigéad cioglaiheicsiolsulfamach. Timpeall 30 oiread chumas milsithe an tsiúcróis. Bhaintí úsáid aisti mar ábhar milsithe i mbianna bialuachmhara, ach ní minic a úsáidtear a thuilleadh í mar gheall ar imní go ndéanfaidh úsáid fhadtréimhseach dochar do shláinte an úsáideora.