Trelis/gawiki huggingface dataset:
Ruacan coiteann. Is breallach sáile inite é an ruacan coiteann ("Cerastoderma edule"), moileasc mara débhlaoscach san fhine Cardiidae, na ruacain. Tugtar an gruán air freisin. Faightear é san fharraige amach ó chósta na hEorpa, ón Íoslainn sa tuaisceart, chomh fada ó dheas leis an tSeineagáil in iarthar na hAfraice. Fásann na sliogáin ubhchruthacha suas le 6cm ar trastomhas, agus bíonn siad bán, buí, nó donn. Saothraítear an ruacan coiteann ar bhonn tráchtála agus itear é go forleathan.
Bhí an ruacan coiteann ar cheann den iliomad speiceas inveirteabrach a ndearna Carl von Linné cur síos orthu sa 10ú heagrán de "Systema Naturae" (1758), inar tugadh an seanainm déthéarmach "Cardium edule" air. Tagann ainm an speicis ón aidiacht Laidine "ĕdūlis" “inite”. Thionscain an nádúraí Iodálach Giuseppe Saverio Poli an géineas "Cerastoderma" i 1795, agus roghnaigh sé an ruacan coiteann mar speiceas tíopúil, leis an ainm "Cerastoderma edule". Tagann ainm an ghéinis ó na focail Sean-Ghréigise "keras" “adharc” agus "derma" “craiceann”. Le blianta fada baineadh úsáid as an dá ainm Laidine seo.
Seo é sliocht as an gcur síos a rinne Séamus Mac an Iomaire ar an ruacan ina leabhar "Cladaí Chonamara":
Oisre Eorpach coiteann. Is moileasc é an oisre Eorpach coiteann.
An choibhéis dhinimiciúil agus an choibhéis fhoirmiúil. Dhá theicníc difriúla d’aistriúchán is ea an choibhéis dhinimiciúil agus an choibhéis fhoirmiúil, a bhaintear triail astu chun leibhéil éagsúla d’aistriúchán litriúil den téacs foinnseach a tharraingt sa sprioctheanga. Cuirtear an dá theicníc seo i bhfeidhm in aistriúchán bíobalta. Is minic a smaoinítear ar an dá théarma, go bunúsach, mar aistriúchán ciall-ar-chiall (ag aistriú brí d’phrásaí nó d’abairtí iomlána) agus aistriúchán focal-ar-fhocal (ag aistriú brí focal nó phrásaí ar bhealach níos litriúla) faoi seach.
Modhanna cleachta san aistriúchán.
De ghnáth, cuireann an choibhéis fhoirmiúil béim ar dhílseacht a tharraingt maidir leis na mionsonraí foclóireachta agus le struchtúr gramadach an bhunteanga, agus déanann an choibhéis dhinimiciúil aistiúchán níos nádúrtha a tharraingt, ach gan a bheith chomh chruinn go litriúil.
Níos déanaí ina shaol, rinne Nida bearna a chur idir é féin agus an téarma "coibhéis dhinimiciúil" toisc gur tharla gur thaitin an téarma “an choibhéiseacht fheidhmiúil leis". Ní amháin go gcuirtear in iúl an coibhéiseacht idir feidhm an téacs fhoinsigh sa chultúr foinnseach agus feidhm an spriocthéacs (an t-aistriúchán) sa sprioc-chultúr leis an téarma “an choibhéis fheidmhiúil”, ach gur féidir “an fheidhm” a thuiscint mar gné den teács. Is féidir smaoineamh ar an gcoibhéis fheidhmiúil mar "an tslí ina n-idirghníomhaíonn daoine laistigh de chultúir éagsúla."
An teoiric agus an cleachtas.
Os rud é go dtugtar níos mó béime ar léiriú nádúrtha sa sprioctheanga ná ar an gá atá ann go gcloítear le struchtúr gramadach an bhuntéacs san choibhéis dhinimiciúil, is minic a chuirtear i bhfeidhm í nuair is tábhacthtaí éascaíocht léimh an aistriúcháin ná tarraingt struchtúr gramadach an bhuntéacs ann.
Aistriúchán an Bhíobla.
Tá bealaithe éagsúla chur chuige curtha i bhfeidhm ag aistritheoirí an Bhíobla agus iad á aistriú go Béarla, agus feictear réimse fairsing de chineálacha aistriúcháin, idir an úsáid foircneach den choibhéis fhoirmiúil agus úsáid foircneach den choibhéis dhinimiciúil.
ATP World Tour 2018. Is liosta é seo de na heachtraí a tharla nó a tharlóidh sa bhliain 2018 i leadóg ar an ATP World Tour. Bhuaigh Rafael Nadal na craobhacha is mó le 5 le Novak Đoković ag bua an airgead is mó le $15,967,184 agus na pointí is mó le 9,045 pointe.
Ba é Novak Đoković na bliana agus Alex de Minaur imreoir nua na bliana.
Scian mhara fhaighneogach. Is moileasc í an scian mhara fhaighneogach ("Ensis siliqua").
Grand Prix 1970. Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1970 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Rod Laver na craobhacha is mó le 4 agus bhuaigh Cliff Richey an airgead is mó le £25,000 agus na pointí is mó le 60 pointe.
Grand Prix 1971. Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1971 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Ilie Năstase agus Stan Smith na craobhacha is mó le 4 agus bhuaigh Stan Smith na pointí is mó le 187 pointe.
Kenneth Connor. B'aisteoir Sasanach é Kenneth Connor (a rugadh ar an 6 Meitheamh 1918 Islington, Londain agus a fuair bás ar an 28 Samhain 1993 i Harrow theas).
Grand Prix 1972. Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1972 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Stan Smith na craobhacha is mó le 9 agus bhuaigh Ilie Năstase an airgead is mó le £21,000 agus na pointí is mó le 659 pointe.
Grand Prix 1973. Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1973 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Ilie Năstase na craobhacha is mó le 14 agus an airgead is mó agus na pointí is mó.
Jim Dale. Is aisteoir Sasanach é Jim Dale (a rugadh ar an 15 Lúnasa 1935).
Grand Prix 1974. Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1970 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Jimmy Connors agus Guillermo Vilas na craobhacha is mó le 7 agus bhuaigh Guillermo Vilas an airgead is mó le $219,844 agus na pointí is mó le 746 pointe.
Grand Prix 1975. Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1975 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Manuel Orantes na craobhacha is mó le 6 agus bhuaigh Guillermo Vilas an airgead is mó le $237,392 agus na pointí is mó le 850 pointe. Ba é Arthur Ashe imreoir na bliana agus Vitas Gerulaitis imreoir nua na bliana.
Chad of Mercia. Naomh is ea Cedd, a rugadh sa bhliain 634 i Northumbria agus a fuair bás ar an 2 Márta 672, i Lichfield, Staffordshire.
Grand Prix 1976.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;895590&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-12-14T18:45:37Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HusseyBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;gramadach&lt;/comment&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1976 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Jimmy Connors na craobhacha is mó le 7 agus na pointí is mó le pointe agus bhuaigh Raúl Ramírez an airgead is mó le $190,000. Ba é Björn Borg imreoir na bliana agus Wojciech Fibak imreoir nua na bliana.
Grand Prix 1977.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;895591&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2022-12-14T18:45:41Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;HusseyBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;minor /&gt;
 &lt;comment&gt;gramadach&lt;/comment&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1977 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Guillermo Vilas na craobhacha is mó le 16, an airgead is mó le $635,000 agus na pointí is mó le 2,047 pointe. Ba é Björn Borg imreoir na bliana agus Tim Gullikson imreoir nua na bliana.
Cuachma. Is gastrapód mara mór inite san fhine Buccinidae é Buccinum undatum. Tugtar an chuachma nó an chuachma choiteann air i nGaeilge.
Tá an speiceas seo an-choitianta san Atlantach Thuaidh, agus faightear é ar chóstaí na hÉireann, na Fraince, na hIorua, na hÍoslainne, agus roinnt tíortha eile in iarthuaisceart na hEorpa. Faightear ar roinnt oileán Artach é, agus ar chóstaí Mheiriceá Thuaidh, chomh fada ó dheas le Nua-Gheirsí. Is fearr leo aimsir níos fuaire, agus ní féidir leo maireachtáil ag teochtaí os cionn 29 °C.
Faightear an speiceas seo go príomha ar ghrinnill bhoga sa chrios fochladaigh, agus uaireanta ar imeall an chladaigh, áit a bhfaightear beo é le lag trá anois is arís. Ní théann sé in oiriúint go maith don saol sa chrios idirthaoideach, toisc nach mbíonn rath air i dtimpeallacht gan mórán salainn inti. Má nochtar don aer é, d'fhéadfadh sé imeacht óna bhlaosc, ag dul sa seans go dtriomódh sé.
Itear "Buccinum undatum" go forleathan, agus úsáidtear a ainm Fraincise "bulot" go minic. Bailítear iad ar chladaí ar fud an domhain. Gabhtar i bpotaí iad, ag baint úsáide as fíogaigh nó as portáin dearga mar bhaoite. Is féidir é a mheascadh le "Neptunea antiqua" (an chuachma fearsaide), a bhfuil nimh ann do dhaoine.
Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an gcuachma ina leabhar clúiteach "Cladaí Chonamara":
Cuachma chon. Is moileasc í an chuachma chon ("Nucella lapillus"). Tugtar faocha chapaill agus faocha choirn air freisin. Seilide mara atá i gceist. Dúchasach do chóstaí na hEorpa agus iarthuaisceart Mheiriceá Thuaidh. Itheann sé diúilicíní agus garbháin carraige.
Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an bhfaocha chapaill ina leabhar "Cladaí Chonamara":
Cláirseach cheirtlíneach. Is moileasc í an chláirseach cheirtlíneach ("Armadillidium vulgare"). Dúchasach do thíortha na Meánmhara, ach faightear iad anois i ndeisceart na hÉireann agus Shasana, chomh maith le háiteanna i Meiriceá Thuaidh. Is créatúirí iad nach ndéanann aon dochar, agus uaireanta coimeádtar mar pheataí iad.
Bernard Bresslaw. B'aisteoir Sasanach é Kenneth Charles Williams (a rugadh ar an 25 Feabhra 1934 i Stepney, Londain agus a fuair bás ar an 11 Meitheamh 1993 i Regent's Park, Londain).
Peter Butterworth. B'aisteoir coiméideach Sasanach é Peter William Shorrocks Butterworth (a rugadh ar an 4 Feabhra 1919 agus a fuair bás ar an 16 Eanáir 1979 i gCoventry). Aithnítear é as a pháirt sna scannáin "Carry On". Bhí sé go rialta ar chláracha do pháistí idir raidió agus theilifís. Rinne sé an pháirt Monk ar "Doctor Who". Bhí sé pósta ar Janet Brown, aisteoir freisin.
Rinne na Gearmánaigh príosúnach de le linn an Dara Cogadh Domhanda. Rinne sé roinnt iarrachtaí éaló ó champaí géibhinn sa Ghearmáin. D'éirigh leis uair amháin agus bhain sé 27 míle slí amach sular ghabh leaid de chuid Óige Hitler é.
John Boste. Naomh Caitliceach is ea John Boste. Rugadh é ar an 1544 i Westmorland é agus cuireadh chun bás ar an 24 Iúil 1594, i nDryburn, Contae Durham.
Sam an Fear Tine.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2017-11-20T18:01:26Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Tyuiop&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;#RedirectSam Smàlaidh&lt;/comment&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Jana Novotná. B'imreoir leadóige gairmiúla as an tSeic í Jana Novotná. Rugadh í ar an 2 Deireadh Fómhair 1968 i mBrno agus fuair bás ar an 19 Samhain 2017.
Brno. Is cathair lonnaithe i ndeisceart na Moráive, Poblacht na Seice í Brno. Tá sí suite ag cumar an dá abhainn "Svitava" agus "Svratka" agus beagnach 400,000 daoine ina gcónaí ann. Tá roinnt udaráis poiblí agus cúirt lonnaithe ann chomh maith le hollscoileanna agus scoileanna ardoideachais. Is iad an caisleán Špilberk agus an Ardeaglais Peadar 's Pól na foirgneamh is tábhachtaí. Chomh maith leis an seanchathair agus sean foirgneamh suimiúla tá Villa feidhmiúlach Tugendhat ann agus é ar liosta UNESCO Láithreán Oidhreachta Domhanda.
Cath Cambrai (1917). Bhí Cath Cambrai (Béarla: "Battle of Cambrai") ar na cathanna is tábhachtaí agus i rith an Chéad Chogaidh Dhomhanda. Maraíodh níos mó ná 100,000 duine in aice leis an baile Cambrai sa Fhrainc.
Thosaigh an cath ar an 20 Samhain 1917, agus lean sé ar aghaidh go 7 Nollaig na bliana sin.
D'ionsaigh na fórsaí Briotanacha, faoi cheannas an Ghinearáil an Ridire Julian Byng, an líne Hindenburg na nGearmánach. Rinne na Briotanaigh dul chun cinn suntasach ar dtús.
Gné shuntasach den chath seo ba ea úsáid fhorleathan tancanna, cleachtadh a thagann chun cinn sa Chogadh ina dhiaidh seo.
Loch an Iúir. Is é baile beag in iarthuaisceart Thír Chonaill in Éirinn é Loch an Iúir (Béarla: "Lake of the Yew"; "Loughanure") Fuaimniú: [lˠɔx.ə ˈɲuːɾʲ].
Tá sé suite leathbhealaigh idir Gaoth Dobhair agus an Chlochán Liath, ar an bhóthar N56, i nGaeltacht na Rosa.
Sa bhliain 2011, bhí 337 nduine ina gcónaí sa bhaile, ardú 30 duine (+9.8%) ó 2006.
Stair.
Saolaíodh an teangeolaí Niall Ó Dónaill i Loch an Iúir sa bhliain 1908.
Portán poircealláin clúmhach. Is artrapód é an portán poircealláin clúmhach.
Cloicheán coiteann. Is artrapód é an cloicheán coiteann.
Jack Douglas. B'aisteoir Sasanach é Jack Douglas nó John Douglas Roberton (a rugadh ar an 26 Aibreán 1927 i Newcastle upon Tyne, Northumberland agus a fuair bás ar an 18 Nollaig 2008 1993 san Inis Iocht).
Leslie Phillips. Ba aisteoir Sasanach é Leslie Samuel Phillips (a rugadh ar an 20 Aibreán 1924 - 7 Samhain 2022).
Terry-Thomas. B'aisteoir Sasanach é Terry-Thomas (a rugadh Thomas Terry Hoar Stevens ar an 10 Iúil 1911 agus a fuair bás ar an 8 Eanáir 1990).
Bella Hadid. Mainicín faisin Meiriceánach is ea Isabella Khair Hadid. Rugadh in Los Angeles, California í an 9 Deireadh Fómhair 1996.
Alexander Briant. Naomh Caitliceach is ea Alexander Briant, a rugadh ar an 17 Lúnasa 1556 i Somerset agus a cuireadh chun báis ar an 1 Nollaig 1581, i dTyburn, Londain.
Rodney Bewes. B'aisteoir Sasanach é Rodney Bewes (a rugadh ar an 27 Samhain 1937 i Bierley, Yorkshire Thiar agus a fuair bás ar an 21 Samhain 2017).
Brian Murphy (aisteoir). Is aisteoir Sasanach é Brian Trevor John Murphy (a rugadh ar an 25 Meán Fómhair 1932).
Tim Healy. Is aisteoir Sasanach é Timothy Malcolm Healy (a rugadh ar an 29 Eanáir 1952).
Timothy Spall. Is aisteoir Sasanach é Timothy Leonard Spall (a rugadh ar an 27 Feabhra 1957).
Cláirseach thrá. Is artrapód í an cláirseach thrá.
Mílechosach ceirtlíneach. Is artrapód é an mílechosach ceirtlíneach.
Scairp bhréige. Is artrapód í an scairp bhréige.
Bundún coirníneach. Is artrapód é an bundún coirníneach ("Actinia equina").
Patsy Rowlands. Ba bhan-aisteoir Sasanach í Patricia Amy "Patsy" Rowlands (a rugadh ar an 19 Eanáir 1931 agus a fuair bás ar an 22 Eanáir 2005).
Marianne Stone. Ba bhan-aisteoir Sasanach í Marianne Stone (a rugadh ar an 23 Lúnasa 1922 agus a fuair bás ar an 21 Nollaig 2009).
David Cassidy. Aisteoir Meiriceánach ab ea David Bruce Cassidy a rugadh ar an 12 Aibreán i 1950 i Manhattan agus a fuair bás ar an 21 Samhain, 2017 i bhFort Lauderdale.
Edmund Campion. Naomh Caitliceach is ea Edmund Campion. Rugadh é ar an 24 Eanáir 1540 i Londain. Cuireadh chun báis é ar an 1 Nollaig 1581, i dTyburn, Londain.
Malala Yousafzai. Sa bhliain 2014 bronnadh Duais Nobel na Síochána ar Malala Yousafzai ("Malālah Yūsafzay:" Urdúis : "ملالہ یوسفزئی‎;" Pashto": ملاله یوسفزۍ‎ )" a rugadh ar 12 Iúil 1997. Tá sí ag iarraidh go mbeadh sé de cheart ag gach páiste freastal ar scoil. Bhí Malala 17 mbliana d’aois nuair a bhronnadh an Duais Nobel uirthi. 'Sí an duine is óige dá bhfuair Duais Nobel riamh. Tá aithne uirthi as abhcóideacht do chearta daonna, go háirithe an ceart oideachais do mhná agus leanaí
Saol.
Rugadh Yousafzai i Mingora, sa ghleann Swat i Khyber Pakhtunkhwa, in iarthuaisceart na Pacastáine. Cuireann an Taliban cosc ar chailíní dul ar scoil sa cheantar sin. 
Bhíodh roinnt scoileanna á mbainistiú ag a hathair, Ziauddin Yousafzai. 
Ag tús na bliana 2009 agus Yousafzai ach 11 bliain d'aois, scríobh sí blag do BBC Urdu faoi ainm cleite, ag cur síos ar a saol faoi smacht na Taliban i ngleann Swat.
Bundún nathairiúil. Is bundún leice é an bundún nathairiúil ("Anemonia viridis").
Raga. Is péist ghuaireach é an raga nó ruarámhach (géineas "Nereis") san fhine Nereididae. Tá thart ar 240 speiceas sa ghéineas, an chuid is mó acu ina gcónaí san uisce.
Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an ruarámhach ina leabhar "Cladaí Chonamara":
Péist phéacóige. Is cuiteog í an phéist phéacóige.
Crosóg mhara. Is méadail mhéarach í an chrosóg mhara ("Asterias rubens").
Crosóga in Éirinn.
Sna 1980idí fuair an Dochtúir Éamon Doyle iontaise i gcarraig i gConamara. Níor fhéach eolaithe ar an iontaise go dtí an bhliain 2017. Crosóg mhara a bhí inti. Bhí sí an-bheag agus tá sí 435 milliún bliain d’aois. Ní raibh na dineasáir féin ar an saol ag an am sin.
Léiríonn sé sin go raibh Conamara – agus Éire iomlán – faoin bhfarraige fadó fadó. Agus tá gaolta leis an gcrosóg mhara fós beo i bhfarraigí na hÉireann agus gan mórán athraithe orthu ó shin.
Crosóg fhaoilinne. Is méadail mhéarach í an chrosóg fhaoilinne.
Crosóg choilgneach. Is méadail mhéarach í an chrosóg choilgneach.
Spúinse grabhrógach. Is déimeaspúinse é an spúinse grabhrógach.
Ascaid réaltach. Is Tunicata (na túinicigh) í an ascaid réaltach nó Botryllus schlosseri. Is Ainmhí beag coilíneach í a fhásann ar rudaí neamhbheo, phlandaí agus ainmhithe mallghluaiseacha san fharraige.
Dáileadh.
In oirthuaisceart an Aigéin Atlantaigh, sa Mheán Mhuir agus sa Mhuir Thuaidh a mhaireann an ascaid réaltach go dúchasach. Le 100 bliain anuas faightear í in áiteanna ar fud an domhain, nach mór.
Margaret Clitherow. Naomh Caitliceach is ea Margaret Clitherow. Rugadh í ar an 24 Eanáir 1556 san Eabhrac, Yorkshire agus cuireadh chun bás í ar an 25 Márta 1586, in Eabhrac, Yorkshire.
Philip Evans agus John Lloyd.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;1110226&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-09-24T14:11:57Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Seachránaí&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Catagóirí&lt;/comment&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Ba naoimh Chaitliceacha as an mBreatain Bheag iad Philip Evans agus John Lloyd. Rugadh Philip Evans ar 1645 i dTrefynwy agus fuair sé bás ar an 22 Iúil 1679, i bPwllhalog.
Rugadh John Lloyd i mBrecknockshire agus fuair sé bás ar an 22 Iúil 1679 i bPwllhalog in éineacht le Philip Evans. Sagairt iad a bhí ar Dhaichead Mairtíreach Shasana agus na Breataine Bige.
Philip Evans.
Rugadh Philip Evans in Monmouth sa bhliain 1645. Oileadh é sa choláiste úd St. Omer (sa Fhrainc anois), chuaigh sé isteach i gCumann Íosa Watten ar 7 Meán Fómhair 1665, agus oirníodh é in Liège (sa Bheilg anois). Cuireadh chuig an Bhreatain Bheag Theas é mar mhisinéir sa bhliain 1675.
John Lloyd.
B'as Sir Frycheiniog i ndeisceart Powys don Athair John Lloyd. Gnáthshagart gan bhaint le hord reiligiúnda a bhí ann. 
 Oileadh é in Ghent (sa Bheilg inniu) agus ón mbliain 1649 sa Choláiste Sasanach in Valladolid, sa Spáinn. Ghlac sé 'mionn an mhisinéara' ar 16 Deireadh Fómhair 1649 chun páirt a ghlacadh sa Mhisean Sasanach. Cuireadh chun na Breataine Bige sa bhliain 1654 le freastail ar Chaitlicigh cheilte, rud a rinne sé ar feadh ceithre bliana is fichead. Gabhadh é i dteach Mr Turberville in Penllyn, i nGleann Glamorgan, ar 20 Samhain 1678, agus cuireadh i bPríosún Cardiff Gaol é. Cuireadh an tÍosánach, Philip Evans, in éindí leis tamall ina dhiaidh sin.
Lá an Altaithe (Stáit Aontaithe). Ceiliúrtar Lá an Altaithe ar an ceathrú Déardaoin i mí na Samhna sna Stáit Aontaithe. Is é Lá Altaithe ceann de thrí lá mhóra na bliana i Meiriceá (Lá Nollag agus an 4 Iúil na cinn eile). Is ócáid é a cheiliúrann síocháin, cairdeas, agus carthanacht.
Stair.
I ndeireadh an tsamhraidh 1620, tháinig grúpa oilithreach i dtír in Plymouth, Massachusetts, agus iad ar a mbealach go Virginia, áit a raibh Sasanaigh ina gcónaí ó 1607 i leith. Níorbh fhéidir leo seoladh thar Cape Cod in am don gheimhreadh, ámh, agus shocraíodar dul i dtír ansin. 
Fuair 49 den 102 oilithreach bás an geimhreadh sin, ach threabhadar leo, agus le cúnamh Indiaigh darbh ainm Squanto, a raibh Béarla aige ó na blianta a chaith sé mar sclábhaí ag na Sasanaigh, d’fhoghlaimíodar modhanna feirmeoireachta. 
Mhair an chuid is mó acu trí 1621, agus mar chomhartha buíochais, shocraíodar fleá a eagrú. Is cosúil gur tugadh cuireadh do roinnt Indiach sa cheantar, agus is mór an seans gur itheadh turcaí agus prátaí milse. Is cinnte gur lean an fhleá ar feadh trí lá, agus gur thug na hIndiaigh fianna le róstadh do na hoilithrigh. Ach ba Dhian-Phrotastúnaigh na hoilithrigh seo, agus ní raibh ceiliúradh eile ann ina dhiaidh sin.
B’in, chomh fada agus is eol dúinn, an chéad dinnéar altaithe i Meiriceá, cé go ndeir staraithe go ndearna grúpa oilithreach altú do Dhia i Jamestown, Virginia, dhá bhliain roimh an bhfleá thuasluaite. 
1770idí.
Le linn Chogadh Saoirse Mheiriceá sna 1770idí, gaireadh laethanta altaithe as na buanna áirithe a bhain fórsaí Mheiriceá amach in aghaidh Shasana. Ach ceiliúradh iad ar laethanta difriúla de réir mar a shocraigh na stáit áirithe iad dóibh féin. 
Ghair George Washington laethanta altaithe faoi dhó, i 1789 agus i 1795. Ó am go chéile as sin amach, ghair an tUachtarán lá altaithe má shíl sé go raibh cúis altaithe ag an tír. 
1863.
Ba é Abraham Lincoln a leag síos dáta oifigiúil dó den chéad uair. Níor ceiliúradh Lá Altaithe i Meiriceá ar bhonn náisiúnta go hoifigiúil go dtí 1863, nuair a ghair an tUachtarán Lincoln lá altaithe do Dhéardaoin dheireanach mhí na Samhna an bhliain sin. Ba chosúil, dar leis, go raibh ag éirí go maith le harm na hAontachta sa chogadh cathartha, agus ba mhian leis altú a thabhairt dá réir. Thaitin an fhéile go mór le pobal na tíre, agus gaireadh Lá Altaithe chuile bhliain ó shin i leith.
Nósanna.
Lá tábhachtach is ea Lá Altaithe i miotaseolaíocht Mheiriceá.
Ítear turcaí, prátaí milse, búiste, anlann sonóige agus pióg puimcín.
Nós é i Meiriceá gan éinne a fhágáil leis féin Lá Altaithe. Cuirtear féastaí ar siúl fiú do dhaoine gan dídean ar an lá seo. 
Tá béim ar leith leagtha ar an Pheil Mheiriceánach. Imrítear dhá chluiche mhóra ar a laghad ar Lá an Altaithe.
Grand Prix 1978. Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1978 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Jimmy Connors na craobhacha is mó le agus na pointí is mó le 2,030 pointe agus bhuaigh Eddie Dibbs an airgead is mó le $575,273. Ba é Björn Borg imreoir na bliana agus John McEnroe imreoir nua na bliana.
Grand Prix 1979. Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1979 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Björn Borg na craobhacha is mó le 12, an airgead is mó agus na pointí is mó. Ba é Björn Borg imreoir na bliana.
Grand Prix 1980. Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1980 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh John McEnroe na craobhacha is mó le 9 agus na pointí is mó le 2,342 pointe agus bhuaigh Björn Borg an airgead is mó. Ba é Björn Borg imreoir na bliana.
Graham Hill. Tiománaí Foirmle a hAon ó Shasana ab ea Norman Graham Hill, a rugadh ar 15 Feabhra 1929 i Hampstead, Londain agus a fuair bás ar an 29 Samhain 1975 san Arkley, Londain Mhór.
Toiréasa Ferris. Is polaiteoir Éireannach agus comhairleoir contae í Toiréasa Ferris (Gaeilge: "Toiréasa Ní Fhearghuis") (rugadh í an 24 Márta 1980). Tá sí ina ball de Sinn Féin. Martin Ferris a hathair. Is teagascóir páirtaimseartha sa dlí í.
Tá Toiréasa Ferris ina comhairleoir contae ó 2003. Roimhe sin, bhí sí ina ball d’Ógra Shinn Féin ina baile dúchais, Trá Lí, agus le cumann na hollscoile in Ollscoil Luimnigh. Thóg sí suíochán a hathar ar Chomhairle Contae Chiarraí nuair a toghadh Martin Ferris chun na Dála.
Ba í an chéad chomhairleoir de chuid Shinn Féin le bhith ina Cathaoirleach ar an gComhairle agus ba í an chéad Mhéara mná ar Thrá Lí í in 2005. Sheas sí do thoghchán Parlaimint na hEorpa in 2009 ach níor éirigh léi suíochán sa Bhruiséil a bhuachan.
I Márta na bliana 2009, vótáladh í mar a seachtú polaiteoir ba dhathúla ar domhan sa nuachtán Spáinneach "20 minutos".
Giúis Dhúghlais. Is é giúis Dhúghlais a thugtar ar chineál crann.
Sprús Lochlannach. Sprús Lochlannach a thugtar ar chineál crann ("Picea abies").
Sprús Sitceach. Is é sprús Sitceach a thugtar ar chineál crann buaircíneach ("Picea sitchensis"). Tá sé dúchasach i ndeisceart Alasca, ar chósta thiar Cheanada agus ar chósta iarthuaisceart na Stát Aontaithe ó dheas go tuaisceart Chalifornia. Is é an speiceas de sprús is mó méid é.
Learóg Eorpach. Is speiceas crann é an learóg Eorpach ("Larix decidua").
Péine Albanach. Is cineál crainn é an péine Albanach ("Pinus sylvestris").
Péine Corsacach. Péine Corsacach a thugtar ar chineál crann ("Pinus nigra fosp. laricio").
Cufróg Lawson. Saghas cufróg bhréige is ea cufróg Lawson ("Chamaecyparis lawsoniana"). Is féidir í a aithint as an mboladh óna duilliúr brúite, atá cosúil le peirsil. An-athraitheach ó thaobh airde, crutha, craobhtha is datha. Dúchasach do stáit Oregon (deisceartach) is California (tuaisceartach), ach i measc na gcrann is leithne a shaothraítear, agus tá timpeall 200 saghas sa chlann.
Saileach labhrais. Is speiceas crann é an tsaileach labhrais ("Salix pentandra").
James Hunt. Tiománaí Foirmle a hAon ó Shasana ab ea James Simon Wallis Hunt, a rugadh ar 29 Lúnasa 1947 i mBelmont, Surrey agus a fuair bás ar an 15 Meitheamh 1993 i Wimbledon, Londain Mhór.