Trelis/gawiki huggingface dataset:
Maesteg. Baile i Pen-y-Bont ar Ogwr, an Bhreatain Bheag, is ea Maesteg, 36.3 km ó Caerdydd agus 244 ó Londain. Tá daonra 16,946 ann, agus tá 1,867 (11%) in ann Breatnais a labhairt.
Maesyfed. Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Maesyfed, 84.5 km ó Caerdydd agus 223 ó Londain. Tá daonra 399 ann, agus tá 26 (6.5%) in ann Breatnais a labhairt.
Malpas. Baile i Casnewydd, an Bhreatain Bheag, is ea Malpas, 18.7 km ó Caerdydd agus 199 ó Londain. Tá daonra 7,749 ann, agus tá 656 (8.5%) in ann Breatnais a labhairt.
Manafon. Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Manafon, 126.2 km ó Caerdydd agus 250 ó Londain. Tá daonra 294 ann, agus tá 54 (18.4%) in ann Breatnais a labhairt.
Manordeifi. Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Manordeifi, 116.4 km ó Caerdydd agus 313 ó Londain. Tá daonra 529 ann, agus tá 253 (47.8%) in ann Breatnais a labhairt.
Marchwiail. Baile i Wrecsam, an Bhreatain Bheag, is ea Marchwiail, 172.2 km ó Caerdydd agus 256 ó Londain. Tá daonra 1,333 ann, agus tá 136 (10.2%) in ann Breatnais a labhairt.
Margam. Baile i Castell-nedd Port Talbot, an Bhreatain Bheag, is ea Margam, 41.5 km ó Caerdydd agus 251 ó Londain. Tá daonra 2,908 ann, agus tá 295 (10.1%) in ann Breatnais a labhairt.
Martletwy. Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Martletwy, 119.6 km ó Caerdydd agus 327 ó Londain. Tá daonra 555 ann, agus tá 81 (14.6%) in ann Breatnais a labhairt.
Matharn. Baile i Sir Fynwy, an Bhreatain Bheag, is ea Matharn, 36.9 km ó Caerdydd agus 177 ó Londain. Tá daonra 1,039 ann, agus tá 96 (9.2%) in ann Breatnais a labhairt.
Mathri. Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Mathri, 141.5 km ó Caerdydd agus 345 ó Londain. Tá daonra 559 ann, agus tá 196 (35.1%) in ann Breatnais a labhairt.
Mawddwy. Baile i Gwynedd, an Bhreatain Bheag, is ea Mawddwy, 142.2 km ó Caerdydd agus 278 ó Londain. Tá daonra 603 ann, agus tá 359 (59.5%) in ann Breatnais a labhairt.
Mechell. Baile i Môn, an Bhreatain Bheag, is ea Mechell, 228.4 km ó Caerdydd agus 360 ó Londain. Tá daonra 1,253 ann, agus tá 768 (61.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Meidrim. Baile i Sir Gaerfyrddin, an Bhreatain Bheag, is ea Meidrim, 99.7 km ó Caerdydd agus 303 ó Londain. Tá daonra 568 ann, agus tá 296 (52.1%) in ann Breatnais a labhairt.
Meifod. Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Meifod, 136.8 km ó Caerdydd agus 252 ó Londain. Tá daonra 1,288 ann, agus tá 314 (24.4%) in ann Breatnais a labhairt.
Melindwr. Baile i Ceredigion, an Bhreatain Bheag, is ea Melindwr, 115.1 km ó Caerdydd agus 280 ó Londain. Tá daonra 1,038 ann, agus tá 568 (54.7%) in ann Breatnais a labhairt.
Pontfadlen. Baile i Sir Benfro, an Bhreatain Bheag, is ea Pontfadlen (Béarla: Merlin's Bridge), 128.9 km ó Caerdydd agus 336 ó Londain. Tá daonra 2,126 ann, agus tá 307 (14.4%) in ann Breatnais a labhairt.
Merthyr Cynog. Baile i Powys, an Bhreatain Bheag, is ea Merthyr Cynog, 66.1 km ó Caerdydd agus 240 ó Londain. Tá daonra 238 ann, agus tá 44 (18.5%) in ann Breatnais a labhairt.
Merthyr Mawr. Baile i Pen-y-Bont ar Ogwr, an Bhreatain Bheag, is ea Merthyr Mawr, 30 km ó Caerdydd agus 241 ó Londain. Tá daonra 260 ann, agus tá 32 (12.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Mochdre. Baile i Conwy, an Bhreatain Bheag, is ea Mochdre, 205.3 km ó Caerdydd agus 316 ó Londain. Tá daonra 1,847 ann, agus tá 416 (22.5%) in ann Breatnais a labhairt.
Moelfre. Baile i Môn, an Bhreatain Bheag, is ea Moelfre, 220.1 km ó Caerdydd agus 346 ó Londain. Tá daonra 1,041 ann, agus tá 544 (52.3%) in ann Breatnais a labhairt.
Mostyn. Baile i Sir y Fflint, an Bhreatain Bheag, is ea Mostyn, 203.8 km ó Caerdydd agus 293 ó Londain. Tá daonra 1,769 ann, agus tá 322 (18.2%) in ann Breatnais a labhairt.
Campa báis Sobibór (an Pholainn). Sluachampa géibhinn sa Pholainn le linn an Dara Cogadh Domhanda ab ea Campa Báis Sobibór.
Oibríocht.
B'é an gnáthmhodh oibre i Sobibór ná na príosúnaigh a ghlasáil istigh i seomraí gáis lena dtachtadh le gás nimhe—Zyklon B (hidriginchiainíd) nó aonocsaíd charbóin a bhí i gceist. Ansin, ba nós corpáin na gcimí a chur trí thine i gcréamatóiriamaí móra. 
I Sobibór, chaití na corpáin sa mhullach ar a chéile agus iad á ndó ansin. An luaith a gheibhtí mar seo, chuirtí sa talamh nó leis an ngaoth í.
Éirí amach.
I Mí Dheireadh Fómhair 1943, d'éirigh ní b'fhearr leis na ceannairceoirí i Sobibór. Ar an 14 Deireadh Fómhair 1943, d'éirigh na príosúnaigh amach. Maraíodh aon fhear déag de chuid an SS agus roinnt gardaí as an Úcráin. D'éalaigh 300, agus tháinig fiú 58 acu slán as an gcogadh.
B'éigean an campa ar fad a dhúnadh i ndiaidh an eachtra seo.
Cúlra.
Nuair a thosaigh an cogadh, rinneadh ár mór ar na Giúdaigh in áiteanna, agus le teacht na Nollag 1941, bhí Hitler meáite ar fad ar na Giúdaigh a chur de dhroim an tsaoil. I Mí Eanáir den bhliain 1942, cóiríodh Comhdháil Wannsee, mórchruinniú na mboc mór Naitsíoch, inar pléadh "Fuascailt Dheiridh na Faidhbe Giúdaí", "Endlösung der Judenfrage".
Thosaigh siad ag aslonnú phobal na ngeiteonna go dtí an seacht gcampa a bhí ceaptha mar "Vernichtungslager" nó sluachampaí báis ("díothú" is brí leis an bhfocal Gearmáinise "Vernichtung"): Auschwitz, Bełżec, Chełmno, Majdanek, Mały Traścianiec, Sobibór agus Treblinka. 
Sa bhliain 1942, thosaigh an tréimhse ba mhó léirscrios den Uileloscadh le hOibríocht Reinhard, agus hosclaíodh na campaí báis i mBelzec, i Sobibór, agus i dTreblinka.
Rubén Darío. Bhí Félix Rubén García Sarmiento (18 Eanáir, 1867 - 6 Feabhra, 1916), ar a dtugtar Rubén Darío ina fhile Nicearaguach. a chuir tús leis an ghluaiseacht liteartha Mheiriceá-Spáinnigh ar a dtugtar "modernismo" (Gaeilge:nua-aoiseachas) a tháinig chun cinn ag deireadh an 19ú haois. Bhí tionchar mór buan ag Darío ar litríocht agus iriseoireacht Spáinneach an 20ú haois. Bhí sé le moladh mar "El príncipe de las letras castellanas” (Gaeilge: Prionsa na litríochta Caistílí) agus an t-athair gan cheistiú ar ghluaiseacht litearthachta "El modernismo". 
Saol.
Phós a thuismitheoirí, Manuel García agus Rosa Sarmiento an 26 Aibreán, 1866, i León, Nicearagua, tar éis dóibh na ceadanna eaglasta riachtanacha a fháil, ó bhí siad ina gcol ceathracha dara céim. Spreag drochiompar Manuel, áfach, maidir le hól iomarcach alcóil, Rosa chun a theach pósta a thréigean agus teitheadh ​​go cathair Metapa (Ciudad Darío an lae inniu) i Matagalpa áit ar rugadh Félix Rubén. Rinne an lánúin athmhuintearas lena chéile agus fiú amháin saoiaíodh an dara leanbh do Rosa, iníon darb ainm Cándida Rosa, a d’éag cúpla lá tar éis a breithe. Tháinig meath ar an bpósadh arís go dtí an pointe inar fhág Rosa a fear céile agus bhog sí isteach lena haintín, Bernarda Sarmiento. Tar éis tréimhse ghairid ama, bhunaigh Rosa Sarmiento caidreamh le fear eile agus bhog sí leis go San Marcos de Colón, i Choluteca, Hondúras .
Rugadh Rubén Darío i Metapa, Matagalpa, Nicearagua. Cé, de réir a bhaisteadh, gurbh é García fíor sloinne Rubén, bhí aithne ag an sloinne Darío ar theaghlach a athar le blianta fada. Mhínigh Rubén Darío é mar a leanas ina dhírbheathaisnéis:De réir an méid a thagair cuid de na seandaoine sa bhaile sin, de chuid mo óige, bhí Darío mar leasainm nó mar chéadainm ar mo shin-seanathair. Sa bhaile beag seo bhí aithne ag gach duine air mar "Don Darío" agus a theaghlach ar fad mar na Daríos. Is ar an mbealach seo a thosaigh a ainm deireanach agus a theaghlach go léir ag imeacht go dtí an pointe inar chuir mo shinn-seanmháthair an leagan Rita Darío ina áit nuair a shínigh sí cáipéisí; ag éirí ina ainm athartha agus ag fáil stádas dlíthiúil agus bailíocht dhlíthiúil ó rinne m’athair, a bhí ina cheannaí, a ghnóthaí go léir mar Manuel Darío.. . 
Chaith Darío a óige i gcathair León Nicearagua. Thóg aintín agus uncail a mháthar é, Félix agus Bernarda, a mheas Darío, agus é ina naíonán, mar a fhíor- thuismitheoirí. (Tuairiscíodh, le linn a chéad bhlianta ar scoil, gur shínigh sé a thascanna ranga mar Félix Rubén Ramírez.) Is annamh a labhair sé lena mháthair, a bhí ina cónaí i Hondúras, nó lena athair, ar thagair sé "Uncail Manuel" dó. Cé nach bhfuil mórán ar eolas faoi a chéad bhlianta, tá neart fianaise ann, tar éis bhás Félix Ramírez, in 1871, go ndeachaigh an teaghlach trí aimsir gharbh eacnamaíochta agus mheas siad ar Rubén óg a sheoladh mar phrintíseach táilliúra. De réir a bheathaisnéisí Edelberto Torres, d’fhreastail sé ar roinnt scoileanna i León sula ndeachaigh sé ar aghaidh, le linn 1879 agus 1880, chun oideachas a fháil ó na hÍosánaigh.
Priyamvada Gopal. Is acadóir, scríbhneoir agus intleachtóir poiblí a rugadh san India í Priyamvada Gopal atá ina hOllamh le Staidéar Iarchoilíneach i nDámh an Bhéarla in Ollscoil Cambridge. Is iad na príomhspéiseanna teagaisc agus taighde atá aici ná staidéir choilíneacha agus iarchoilíneacha, litríocht na hÁise Theas, staidéir chriticiúla cine, agus polaitíocht agus cultúir na himpiriúlachais agus an domhandaithe. Tá trí leabhar scríofa aici ag gabháil do na hábhair seo: "Literary Radicalism in India" (2005), "The Indian English Novel" (2009) agus "Insurgent Empire" (2019) "." Cuireadh a tríú leabhar, "Insurgent Empire", ar an ngearrliosta don Bíonn sí ag scríobh go rialta freisin do roinnt nuachtán agus foilseachán, lena n-áirítear "The Guardian", "The Hindu", "Al Jazeera", agus "The Nation". Tá aird fhorleathan sna meáin tugtha ar ráitis Gopal faoi chine agus impireacht. Sa bhliain 2021, ainmníodh í mar cheann de na 50 smaointeoir is fearr ar domhan ag an iris "Prospect." 
Beathaisnéis.
Luathshaol.
Rugadh Gopal i nDeilí, an India. Iníon le taidhleoir Indiach is ea í, agus chaith sí a hóige san India, i Srí Lanca agus sa Bhútáin, agus d’fhreastail sí ar ardscoil idirnáisiúnta i Vín, áit ar oibrigh a hathair mar thaidhleoir i lár na 1980idí. Is Bráman í, ach dúirt sí: "Brahminess, as a system of racial hierarchy, should be abolished." 
Oideachas agus gairmréim.
Fuair Gopal BA ó Ollscoil Delhi i 1989 agus MA ó Ollscoil Jawaharlal Nehru i 1991. Tar éis di a cuid staidéir a chríochnú san India, bhog sí go dtí na Stáit Aontaithe, áit ar mhúin sí in institiúidí éagsúla agus chríochnaigh sí a PhD i litríocht choilíneach agus iarchoilíneach in Ollscoil Cornell i 2000.
Droichead Lindéir Bhun Leath Inse. Is droichead lintil é Droichead Lindéir Bhun Leath in aice le Cluain Lára i gContae Mhaigh Eo. Is gné neamhghnách amach is amach é an droichead lindéir seo in Iarthar na hÉireann. Is sail an bhunbhrí a bhí leis an bhfocal lindéar i gceantar Sussex i Sasana, áit a bhfuil samplaí go leor de le fáil. Is cineál droichid cloiche réamhstairiúil é an droichead lindéir. Tá an struchtúr bunúsach déanta as piaraí nó piléir bheaga cloiche, a bhíonn trasnaithe ag leachtanna cothroma cloiche nó ag saileanna. Dearadh iad chun aibhneacha agus srutháin leathana, cothroma a thrasnú, mar a fheictear anseo, agus baineadh úsáid astu mar dhroichid coise.
Is é is dóichí gur tógadh an droichead seo sna 1840idí nó 1850idí mar chuid den obair a rinne Misean Eaglais na hÉireann, pobal nó coilíneacht Phrotastúnach ar thug Marcas Shligigh talamh saor ó chíos dóibh. Tugtar an Choilíneacht go háitiúil ar an gceantar go fóill.
Josef Locke (teanór, 1917-1999). Teanór as Doire, a raibh clú air ar fud an domhain, ab ea Joseph McLaughlin, Seosamh Mac Lochlainn nó Josef Locke, a ainm stáitse (23 Márta 1917 – 15 Deireadh Fómhair 1999). Tugadh "The Singing Bobby" air chomh maith (chuaigh sé sna póilíní, an RUC, nuair a bhí sé óg).
Saol.
Tháinig McLaughlin chun tosaigh sa chomórtas teanór sna 1930idí i nDoire. Go gairid i ndiaidh an corn a bhaint amach i bhFeis Dhoire, bhí McLaughlin ag canadh Puccini in Amharclann an Olympia i mBaile Átha Cliath. 
Chuirfeadh an domhan Sasanach, BBC agus Blackpool, agus an domhan Meiriceánach, Las Vegas, aithne air mar Josef Locke, leagan rómánsúil dar leo mar chomharba ar Richard Tauber.
Ba é an t-aisteoir ba mhó pá é i Sasana an t-am sin. Ach tar éis tuarastal Las Vegas, níor fhéad Locke canadh in áit ar bith ar airgead ba lú. 
Féach ar an scannán ó 1992, “Hear My Song”.
D'éag Locke ar 15 Deireadh Fómhair 1999, in aois 82 bliain dó.
Cuntas finné súl.
'Deirfiúr dom (Lorcán Ó Treasaigh) a thug dom an t-airgead le dul isteach ar an tram (leath-phraghas mar bhuachaill scoile) agus suas chun an lochta (a dtugaimis na 'déithe' air) agus ar naoi bpingine taitneamh a bhaint as 'matinée' an tSathairn. Dearmad go brách ní dhéanfaidh mé ar shaibhreas an ghlóir óig sin a líon an amharclainn go réidh gan gairbhe. Anois nach bhfuair mise luach mo naoi bpingine an tráthnóna Sathairn sin i lochta an Olympia nuair a theilg Seosamh Mac Lochlainn, gan micreafón, gan cabhair leictreach, a ghlór úr oirirc uaidh. Chuir sé croí bhuachaill scoile ar snámh an lá sin ar mhuir rachmasach an cheoil.'
Caisleán Bhaile an Chinligh. Is cosúil go dtagann ainm Chaisleán Bhaile an Chinligh, gar do Dheilgne agus na Clocha Liatha i gContae Chill Mhantáin, ó Albert de Kenley, Sirriam Chill Dara, a fuair seilbh ar na tailte ag tús an 14ú haois. Ceaptar gur thóg Albert de Kenley an caisleán timpeall an ama seo. Is éard atá sa chaisleán ná na hiarsmaí de theach halla, ina mbíodh boghta bairille os cionn an bhunurláir. Ar an gcéad urlár bhí an halla agus an limistéar cónaithe. Ar an taobh thiar tá túirín, a cruthaíodh le haghaidh an losáin nó na seomraí leithris ag leibhéil an chéad urláir agus an uchtbhalla. Léiríonn pictiúir ón 19ú haois go raibh túr ard caol ann le haghaidh an staighre ar an taobh thoir den halla, ach thit sé seo ina dhiaidh sin. Sa bhliain 1377 ghabh muintir Uí Bhroin an caisleán. Thar fán am seo ghlac muintir Archbold seilbh ar an gcaisleán.
Frith-athlastach. Is éard is frith-athlastach ann ná substaint nó cóireáil a laghdaíonn athlasadh nó at. Cuimsíonn drugaí frith-athlastacha thart ar leath de na hanailgéisigh. Leigheasann na drugaí seo pian trí athlasta a laghdú murab ionann is na hópóidigh a théann i bhfeidhm ar lárchóras na néaróg chun comharthaíochta pian san inchinn a chosc.
Friteochtaí. Is éard is friteochtaí ann ná substaint a laghdaíonn fiabhras.
Dúnmharú Samuel Paty (múinteoir Francach, 2020). Dúnmharaíodh Samuel Paty, múinteoir sa Fhrainc, ar an 16 Deireadh Fómhair 2020. Dúnmharaíodh an múinteoir staire agus tíreolaíochta in , toisc gur bhain sé úsáid as a shaoirse cainte sa seomra ranga.
Cáineadh go forleathan an t-ionsaí, de bhrí gur bunchloch dár náisiúin agus dár sibhialtacht í an tsaoirse cainte sa seomra ranga.
Dúnmharú.
D'ionsaigh déagóir (18), Abdoullakh Anzorov, Paty. Tháinig muintir Anzorov as an Rúis, de shliocht Seisniach. Aithníodh mar dhídeanaithe iad. Lonnaigh siad sa Fhrainc sa bhliain 2004.
Cúpla lá roimh an eachtra, d'fhógair Paty go mbeadh sé ag labhairt faoi Charlie Hebdo, agus na h sa Fhrainc sa bhliain 2016, le linn an rang OSSP. Bhí cead ag na Moslamaigh sa rang fanacht amach dá mba mhian leo.
Thosaigh cúpla tuismitheoir feachtas a bhí á spreagadh ag an bhfuath ar na meáin shóisialta.
Chuala Anzorov, ógchiontóir ag an am, faoi bhfeachtas fuatha. Bhí sé ina chónaí 80km (Evreux) ó scoil Paty (Conflans Sainte Honorine). Ach chabhraigh a chairde leis chun scian agus aerphiostal a cheannach, agus thiomáin siad Anzorov chuig an scoil.
D'ionsaigh Anzorov Paty ar an tsráid, nuair a tháinig sé amach ón scoil tráthnóna Aoine. Bhain Anzorov an cloigeann de, ag béiceadh amach "Allahu Akbar" (an "Takbir").. Ansin chuir sé grianghraif suas at Twitter. Tháinig na póilíní agus thosaigh troid; lámhachadh go marfach Anzorov.
Scoil Pháirc an Fhionn Uisce. Scoil speisialta is ea Scoil Pháirc an Fhionn Uisce (Béarla: Phoenix Park School).
Coimisinéirí na gCoillte agus na bhForaoiseacha a thóg an scoil in 1848 le cúram a dhéanamh do chlann a gcuid fostaithe. Úsáidtear anois í mar scoil speisialta. Aimsir thoghcháin, is anseo a théann daoine a bhfuil cónaí orthu sa Páirc an Fhionnuisce, lena n-áirítear líon tí an Uachtaráin, chun vóta a chaitheamh.
Ríthe Dhál Riada. Bhíodh ríthe Dhál Riada i gceannas ar ríocht Ghaelach suite san Albain agus oirthuaisceart Éireann. Rianaigh an chuid is mó acu, maraon le ríthe na hAlban, a nginealaigh siar go Fearghas Mór mac Eirc. Sa 16ú haois, dúirt Séamas VI na hAlban faoi féin go raibh sé ina "happie monarch sprung of Ferguse race".
Ní fheictear tásca na ríthe sna hannála Éireann go dtí lár na 6ú haoise, le bás Chomhghaill mhic Dhomhangairt c. 538–545, agus a dhearthár Gabhrán, c. 558–560. Tar éis na mór-cliste ag Cath Maige Rátha sa bhliain 637, chaill Dál Riada in Éirinn a chuid críoch in Albain. San 8ú haois, chloígh a gcéilí comhraic, Dál Áraí, tuath Dhál Riada in Éirinn, cé gur ghlaoití Dál Riada uirthi go dtí an 14ú haois.
Is é Fergus mac Echdach, deartháir agus comharba Aodha Fhionn, rí deireanach Dhál Riada na hAlban a bhfuil fianaise ann dó. Tuairiscítear a bhás i nAnnála Uladh don bhliain 781. I ndiaidh sin, roinneadh Dall Riada ina cineálacha, ina measc Cineál Ghabhráin as Cinn Tíre agus Cineál Loairn.
Annála.
Is iad a leanas na príomh-fhoinsí atá ann ar ríthe Dhál Riada:
Foinsí níos lú iontaofa:
Is deacair é brí a bhaint as na foinsí. Ó thaobh a lán iontrálacha de a bhfuil cuma Dhál Riada orthu, tá easpa comhthéacs iontu, níl iontu ainmneacha athartha nó leasainmneacha. Tá go leor easaontas idir na foinsí. Is léir gur athraíodh nó cuireadh le roinnt iontrálacha ag an níos deireanaí.
Scanadh taoibh cliaint. Tagraíonn scanadh taobh cliaint go ginearálta do chórais a scanann ábhar teachtaireachta - .i., téacs, íomhánna, físeáin, comhaid - le haghaidh cruinnmheaitseála i gcomparáid le bunachar sonraí d’ábhair éagsúla sula seoltar an teachtaireacht chuig an té a bhí ceaptha é a fháil. Mar shampla, féadfaidh bogearraí frithvíreas é seo a dhéanamh chun bogearraí mailíseacha ar ríomhaire a aimsiú agus a dhíchumasú.
Le mór-sholáthraithe ardáin ag bogadh i dtreo níos mó criptithe "ceann le ceann" (CLC) a chur i bhfeidhm, agus éilimh ó roinnt gníomhaireacht forfheidhmithe dlí chun rochtain ar ábhar teachtaireachta a éascú d’fhonn cabhrú le comhroinnt ábhar déistineach a aithint agus a chosc.
Fadhbanna le scanadh taoibh cliaint.
Nuair a dhéantar comparáid idir méarloirg dhigiteacha ar chianfhreastalaí, d’fhéadfadh sé ligean don soláthraí seirbhíse, agus d’aon duine eile a roghnaíonn siad an fhaisnéis a roinnt leis, monatóireacht agus scagadh a dhéanamh ar ábhar a theastaíonn ó úsáideoir a sheoladh ar aghaidh.
Bíonn sé i gceist go bhfanfaidh cumarsáidí criptithe príobháideacha agus slán CLC idir dhá pháirtí, nó i measc grúpa, príobháideach. Má tá amhras ar dhaoine go bhfuil a n-ábhar á scanadh, féadfaidh siad féin-chinsireacht a dhéanamh, aistriú go seirbhís eile gan scanadh taobh an chliaint, nó modh cumarsáide eile a úsáid.
Sraith Bhuí. Is tuamaí meigiliteacha é Sraith Bhuí nó Altóir i gContae Mhaigh Eo. Seo ceann de na tuamaí meigiliteacha is fearr in Éirinn. Is sampla de thuama dingeach é an ceann áirithe seo, a ainmnítear mar gheall ar a chruth, é níos leithne agus níos airde ag an mbealach isteach agus ag caolú isteach i dtreo a dheiridh. Tógadh an cineál seo tuama ag tús na Cré-Umhaoise (thart ar 2000 BC), nuair a bhí an borradh deiridh faoi thógáil tuamaí in Éirinn.
Baineadh úsáid as an díon cothrom cloiche mar altóir le linn na bPéindlithe, agus is as sin a thagann an t-ainm áitiúil, Altóir. Tá cros bhunaidh gearrtha isteach ar an dromchla uachtarach ag an gceann thoir-theas de.
Ferchar mac Connaid. Rí Dhál Riada san Albain agus oirthuaisceart Éireann ba ea Fearchar mac Connaidh (Sean-Ghaeilge Ferchar mac Connaid) ón mbliain c. 642 go dtí 650.
Connadh Cearr ba ea a athair, agus dá bharr ba bhall de Chineál Chomhghaill, cé go maíonn ginealaigh níos sine gur de Cineál Ghabhráin é. Tugtar a thásc i nAnnála Uladh faoin mbliain 694, i dteannta le hiontrálacha eile atá as áit le 45 bliain. Sa Duan Albanach bhí tá réimeas sé bliana déag aige. Mar fíor, b'fhéidir é go raibh sé ar dtús ina leath rí le Domhnall Breac ach bíonn botúin ann sa Duan.
Is é Fearchar an t-aon mac amháin le Connadh Cearr a rinneadh rí Dhál Riada de. Ní fheictear nó é nó a mhuintir i "Seanchas Fear Alban".
Dúnchad mac Conaing. Rí Dhál Riada san Albain ba ea Dúnchadh mac Conaing (nó mac Dubháin) (bás 654). Bhí sé ina leath-rí le with Conall Crandomna go dtí gur cloíodh agus maraíodh é ag Talorcan na gCruithneach i gCath Strath Ethairt. Ní na foinsí ar aon intinn maidir le hainm athartha Dúnchadha agus dá bharr a shinsearacht.
Molann John Bannerman gurb ionann an Dúnchadh seo agus an té ina leath-rí le Conall Crandomna. Feictear é i Seanchas Fear Alban mar a leanas:
Dar le Flann Mainistreach ámh, bhí Dúnchadh mac Dubháin ina rí. B'fhéidir e gur leagain é Dubhán. De réir leagain eile, de shliocht Eoghanáin fágtha-ar-lár, deartháir Aodháin mhic Gabhráin, é Dúnchadh.
Tuairiscítear bás Dhúnchadha i nAnnála Tiarnaigh in 654:
Meastar go raibh mac amháin aige ar a laghad, Conall Caol (bás 681). B'fhéidir é go raibh sé ina shean- nó shin-sean athair le Fiannamail ua Dúnchado agus sinsear Dhúnchadha Bhig.
Conall Crannomhna. Rí Dhál Riada san Albain agus oirthuaisceart Éireann ba ea Conall Crannomhna (Sean-Ghaeilge Conall Crandomna) ón mbliain c. 650 go dtí 660.
Deirtear i Seanchas Fear Alban gurbh é Eochaid Buide a athair agus dá bharr, ba bhall de Cineál Ghabhráin é. Dar leis an Duan Albanach, tháinig sé i gcomharbacht ar Fhearchar mac Connaidh de Cineál Chomhghaill, nach raibh scartha fós ó chineál Ghabhráin. Bhí sé ina leath-rí le Dúnchad mac Conaing go dtí an bhliain 654, agus i ndiaidh sin ina rí aonair.
B'fhéidir é go ndearnadh ríthe Dhál Riada sa mhic, Maol Dúin agus Domhnall Donn.
Tuairiscítear a thásc i nAnnála Uladh Dúin bhliain 660. Is dúchas é gur tháinig a nia, Domangart mac Domnaill, i gcomharbacht air.
Tinte na Farraige Duibhe. Úrscéal ficsean eolaíochta le Tim Armstrong a scríobhadh i nGaeilge na hAlban is ea Air Cuan Dubh Drilseach a foilsíodh ar dtús sa bhliain 2013. Ba é an chéad úrscéal ficsean eolaíochta lánfhada a scríobhadh do dhaoine fásta i nGaeilge na hAlban é agus ghnóthaigh an leabhar gradam an ‘First Book of the Year’ do Tim Armstrong ón Saltire Society in 2013. Cuimsíonn an scéal gnéithe den cheoldráma spáis, cibearphunc, rómánsaíocht, agus eachtraí bhanna ceoil an bhóthair.
D'aistrigh Eoin P. Ó Murchú an t-úrscéal go Gaeilge na hÉireann, agus d'fhoilsigh an comhlacht foilsitheoireachta Éireannach Leabhar Breac é sa bhliain 2020 faoin teideal Tinte na Farraige Duibhe. Ainmníodh an t-aistriúchán ar ghearrliosta aistriúchán Ghradam de Bhaldraithe ag duaiseanna liteartha an Oireachtais.
Caisleán an tSlaoda. Tháinig Caisleán an tSlaoda ar an bhfód ar dtús mar thúrtheach caol ceithre stór a thóg clann Laffan sa 15ú haois. Tá an príomhsheomra ar an dara hurlár agus tá tinteáin agus garderobe (leithreas) ann. Tá an pasáiste isteach sa túr á chosaint ag "poll maraithe", i.e. poll san urlár os a chionn a lig don lucht cosanta leachtanna bruite agus rudaí eile a scaoileadh anuas ar éinne a tháinig ina "chuireadh-gan-iarraidh".
Sa 16ú haois chuir muintir Laffan teach nua dhá stór leis an túr ar an taobh thoir thuaidh de. Ballaí táibhleacha a bhí ann, dála an túir, agus tá fuinneoga simplí greanta ar an gcéad urlár. Tá díon coirbéalach cloiche ar an gcuile a cuireadh leis an gcúl theas; b'fhéidir go mbaineann sé le tionscal an tsalainn a bhí faoi réim ag an tSlaoda sa 17ú haois.