Trelis/gawiki huggingface dataset:
Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha. Is páirc náisiúnta suite i gContae Dhún na nGall í Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha. Is fásach iargúlta uaibhreach de shléibhte creagacha, lochanna gan mhilleadh, easanna ina gcaise anuas go talamh agus coillearnach dharach dhúchasach faoi gheasa i gcroílár Shléibhte Dhoire Bheatha in iarthuaisceart Dhún na nGall atá i bPáirc Náisiúnta Ghleann Bheatha. 
I lár na Páirce ar imeall Loch Ghleann Bheatha tá Caisleán Ghleann Bheatha, teach mór caisealach ón 19ú haois, a tógadh mar theach lóistín seilge.
Cúram.
Tá straitéis fhadtéarmach ag an tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra le go mbeidh rath ar chrainn atá dúchasach i nGleann Bheatha. Mar pháirt den straitéis sin fosta tá pleananna chun déileáil le plandaí neamhdhúchasacha, amhail an róslabhras, sa Pháirc Náisiúnta.
Crainn.
Sa bhliain 2023, bhí 2,000 crann de shíol péine Albanach na hÉireann curtha sa Ghleann Uachtarach i bPáirc Náisiúnta Ghleann Bheatha ag an tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra, an líon is mó de chrainn a cuireadh sa tír go dtí seo. Rinneadh sé seo chun feabhas a chur ar ghnáthóg dhúchasach sa pháirc náisiúnta. Cuireadh na crainn ar shuíomh 1.6 heicteár sa Ghleann Uachtarach.
Fuaireas síolta do na crainn a cuireadh i nGleann Bheatha ó ghorlann i gcontae na Gaillimhe.
Ráig foréigin de chuid an UVF (Deireadh Fómhair 1975, Tuaisceart Éireann). Tharla ráig foréigin de chuid an UVF (Óglaigh Uladh) ar 2/3 Deireadh Fómhair 1975 i dTuaisceart Éireann. Dúnmharaíodh 13 agus gortaíodh 45. 
Cúlra.
Ar an 10 Feabhra 1975, d'fhógair an tIRA Sealadach sos comhraic. agus d'atosaigh rialtas na Breataine agus an tIRA ag idirbheartú. D'aontaigh an IRA stop a chur le hionsaithe ar fhórsaí slándála na Breataine, agus chuir na 'fórsaí slándála' deireadh lena gcuid ruathair agus cuardaigh, den chuid is mó.
Chuir na cainteanna seo eagla ar na Dílseoirí. Mar sin chuaigh na dúnmharuithe seicteacha in olcas le linn an tsosa comhraic. Mharaigh an UVF 120 Caitliceach le linn na bliana 1975. Bhí éiginnteacht ann sa phobal faoi chúrsaí polaitíochta ar an dá thaobh. Tháinig méadú ar an fhoréigean seicteach; bhí clú go háirithe ar an drong Ghleann Anna.
Dhírigh ainsin roinnt aonad den IRA ar dhul i ngleic leis na dílseoirí. An laghdú ar oibríochtaí sceimhlitheoireachta laistigh den IRA ba chúis le roinnt ball, le cead nó gan cead leo siúd a bhí os a gcionn, dul i mbun ionsaithe marfacha buille ar bhuille.
Bhí an baol ann go rachadh cúrsaí ó smacht agus bhí an próiseas síochána i gcontúirt dá bharr. Thit an tóin as an bpróiseas an bhliain dár gcionn, 1976, nuair a cuireadh an sos cogaidh ar ceal.
Imeachtaí.
... agus go leor eachtraí eile,
Dubhthach moccu Lughair. Dlíodóir, file agus Ollamh Éireann seanscéalach ba ea Dubthach maccu Lugair (beo 5ú haois). Meastar gur mhair sé agus Naomh Pádraig ag soiscéalú i nÉirinn. Bhí sé ina ardfhile agus breitheamh ar son Laoghaire mhic Néill, Ardrí na hÉireann. Murab ionann is an rí agus a draoithe, deirtear gur glac sé go fonnmhar leis an reiligiúin nua. I bhfoinsí Gael-Laidine agus Gaeilge, bhí ról mór aige in imeascadh léinn Ghaelaigh le creideamh Críostaí.
Naoimhsheanchais.
De réir naoimhsheanchas, bhí Dubhthach, a nia Naomh Fiach as Sléibhte, agus Earc dlí-eolaí, i láthair ag cúirt Laoghaire nuair a thug Pádraig cuairt ar Theamhraigh. Níor sheas ach Dubhthach chun fáilte a chur roimhe. D'iompaigh Dubhthach and Fiach beirt ar an gCríostaíocht agus beannaíodh a shliochtaigh dá bharr. Deirtear go raibh Dubhthach i láthair nuair a rinne Pádraig easpag d'Fhiach.
Seanchas Már.
Thug Dubhthach breithiúnas in aghaidh Laoghaire de bharr dúnmharú Odhráin, carbadóir Phádraig. Mar thoradh, athraíodh Féineachas na nGael págánach. Coinníodh pé rud a bhí oiriúnach leis an gCríostaíocht, baineadh gach eile amach. Bhí Dubhthach ar dhuine as naonúir a rinne an obair seo.
Dánta ar marthain.
Tá ceithre dhán ann le Dubhthach atá ar marthain.
Tá ceann amháin i Leabhar na gCeart, dán de dhá líne is tríocha maidir le cáilíochtaí an fhile léannta.
Tá trí cinn sa Leabhar Laighneach, maidir le cogaí agus caithréimeanna Éanna Cinnsealaigh agus a mhic Criomhthann, ríthe na Laighean.
Déanann Edward O'Reilly chur síos orthu ina saothar "Irish Writers".
Clann.
B'fhéidir é go bhfuil Dubhthach gaolmhar le "Mo Laisse maccu Lugair", a bhfuil lá féile aige ar an 16ú Meán Fómhair i bhFéilire Thamhlachta agus Féilire Aonghasa. Insítear sna féilirí go raibh a chill i gcríocha Uí Fhairchealláin, gar do Mhaighean Rátha, Contae Laoise.
I nós níos deireanaí, deirtear gur chuir Dubhtach ceiliúr pósta ar Naomh Bríd. Dhiúltaigh sí é, ach chabhraigh sí leis um chéile a fháil. Bhí roinnt mac aige, iad uile ina naoimh agus ina mbunaitheoirí ceall, go formhór i gLaighean, ina measc Fachtna Chill Tuama i mBaile Fhobhair, Barúntacht, Contae na hIarmhí; agus Trian, Naomh Gabhrán, "Naomh Euhel, Moninne", Lonán agus Naomh Molaisse mac Uí Lugair. Bhí a ghariníon, Deidiu ní Thriain, ina máthair a deirtear Naomh agus filí, ina measc Naomh Seanan Láithreach Briúin mac Fiontán, Naomh Diarmaid the Just mac Lugna, Naomh Caillin mac Niata, Naomh Féilim Chill Mhóire mac Cairill, Naomh Daigh mac Cairill, Saint Femia ní Chairill, Naomh Mainchin Chollan mac Corainn agus Senchán Torpéist, ollamh Éireann eile.
Bord stiúrthóirí (gnó). Grúpa stiúrthóirí is ea an bord stiúrtha, nó bord stiúrthóirí, atá freagrach as comhlacht a rith agus a mbíonn freagrachtaí dlíthiúla orthu ina leith de ghnáth.
Is iad na scairshealbhóirí a dhéanann iad a thoghadh.
Linn ionnalta. Is struchtúr draenach é linn ionnalta nó umar (Laidin: "piscina") in ailtireacht eaglaise. Is báisín cloiche é seo, ina mbíonn poll draenála. Bíonn an báisín suite i gcuasán sa bhalla. Bíonn sé sa bhalla theas in eaglaisí i gcónaí, in aice leis an gcúinne thoir theas. Doirtear amach an t-uisce inar níodh an chailís, an paiteana agus na cruibhéid as an mbáisín.
Liosta de na daoine atá ainmnithe i bPáipéir Pandora. Is páirtliosta é seo de dhaoine atá ainmnithe i bPáipéir Pandora mar scairshealbhóirí, stiúrthóirí agus tairbhithe de chuideachtaí easchósta. San iomlán, tá 35 ceannaire náisiúnta reatha agus iarcheannairí náisiúnta le feiceáil sa sceitheadh, in éineacht le 400 oifigeach as beagnach 100 tír. Ainmníodh níos mó ná 100 billiúnaí, 29,000 cuntas easchósta, 30 ceannaire reatha agus iarcheannairí, agus 300 oifigeach poiblí sna chéad sceitheanna i mí Dheireadh Fómhair 2021. D’fhéadfadh $ 32 trilliún a bheith curtha i bhfolach ó chríocha cánach , de réir tuairiscí
Tagairtí.
Sedilia. Is éard atá i gceist le sedilia(sedīle) ná suíochán scartha in eaglaisí.
Bíonn sedilia suite sa bhalla, in aice leis an piscina, i roinnt de na heaglaisí móra. Suíonn na ceiliúraithe (sagart, ard-deagánach agus deagánach) ar an suíochán cloiche seo nuair a bhíonn codanna den Ard-Aifreann á gcanadh. Is minic a bhíonn colbha snoite cloiche thart ar na gnéithe seo.
Gailearaí.
Carraig Fhearghais, Barúntacht. Is barúntacht suite i gContae Aontroma é Carraig Fhearghais.
Bunreacht (dlí). Cáipéis scríofa is ea bunreacht, ina mbíonn leagtha amach na prionsabail pholaitiúla trína bhfuil stát  nó eagraíocht á rialú, go háirithe maidir le cearta na ndaoine a bhíonn i gceist. 
De ghnáth, dílsíonn bunreacht náisiúnta flaitheas do na daoine, tá cearta cumhdaithe sa bhunreacht agus tá sé leagtha amach sa bhunreacht cad a tharlóidh i gcásanna áirithe. Uaireanta tá dlíthe ann atá ag teacht salach ar an mbunreacht (ag sárú an bhunreachta).
Cúil Raithin, Barúntacht. Is barúntacht atá suite i gContae Dhoire é Cúil Raithin.
Cianachta, Barúntacht. Is barúntacht atá suite i gContae Dhoire é Cianachta.
Mika Häkkinen. Is tiománaí Foirmle a hAon Fionlannach é Mika Pauli Häkkinen. Tugtar The Flying Finn air mar leasainm. Rugadh é i Vantaa, An Nualainn ar 28 Meán Fómhair 1968. Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon ó 1991 go 2001. Thiomáin sé le Lotus agus McLaren. Tá craobh an domhain F1 buaite faoi dhó aige (1998 agus 1999).
Saol Pearsanta.
Phós sé Erja Honkanen i 1998. Fuair siad colscaradh i 2008. Tá beirt pháistí acu. 
Tá se i gcaidreamh leis Markéta Remešová. Tá triúr páistí acu.
Gerry Hutch. Coirpeach is ea Gerry (Gerard) Hutch, nó 'The Monk' (a rugadh ar 12 Aibreán 1963).
Bhí achrann ann idir na buíonta Hutch agus Kinahan ar feadh na mblianta, agus plá na ndrugaí ar na sráideanna i mBaile Átha Cliath. Ba é Gary Hutch, deartháir le Gerry, an chéad duine a dúnmharaíodh san aighneas idir buíonta coirpeach Hutch agus Kinahan. Maraíodh timpeall 18 eile san aighneas idir an dá bhuíon coiriúlachta, idir 2014 - 2020
Tóraíocht.
Bhí Hutch sna 2010idi ag bogadh go rialta ó áit go háit ar Mhór-roinn na hEorpa; bhí teach aige sa Spáinn fiú. Ar 14 Meán Fómhair 2016, cuardaíodh cúig áit ar an Costa Del Sol, áit a raibh muintir Kinahan lonnaithe chomh maith.
2021.
Ar 20 Aibreán 2021, bhí barántas gabhála Eorpach eisithe ag an Ard-Chúirt i gcomhair Hutch, le cur ar a thriail faoin ionsaí lámhaigh in Óstán an Regency i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2016, inar maraíodh fear.
Rinne an Spáinn Hutch a eiseachadadh chun na hÉireann i mí Meán Fómhair 2021. Ag an éisteacht eiseachadta sa Spáinn, mhaígh Gerry Hutch nach mbeadh sé sábháilte aige filleadh ar Éirinn mar go raibh buíonta coirpeach abhus ag féachaint lena mharú ǃ
Tháinig Hutch go Aeradróm Mhic Easmainn in iarthar Chontae Bhaile Átha Cliath ar eitleán le hÓglaigh na hÉireann ar 29 Meán Fómhair 2021 agus cuireadh ar a thriall é.
Ar 18 Aibreán 2023, fuarthas neamhchiontach Gerry Hutch i ndúnmharú. Dúirt na breithiúna cé gur thug cuid den fhianaise sa triail le tuiscint go mb'fhéidir gur thug Gerard Hutch a bheannacht don ionsaí lámhaigh, nárbh in le rá go raibh sé féin ar an mball ná páirteach ann go pearsanta.
An Mhéisiliteach in Éirinn. Ba iad na sealgairí a tháinig sa ré Mhéisiliteach. Ba iad sealgairí na Clochaoise na chéad daoine a tháinig go hÉirinn, anoir ó Shasana nó ó Alban ina gcrainn shnámha. Bhí cónaí orthu i gcampaí ar an gcósta, ar bhruach na bpríomhaibhneacha, agus ar imeall loch intíre. Ba bhunchampaí roinnt acu seo agus ba champaí sealada cha séasúracha roinnt eile díobh.
Ba ghnách go mbíodh suíomhanna Méisiliteacha suite ar thalamh ard ag féachaint anuas ar aibhneacha. Níor fhág iarsmaí cultúrtha ón aimsir sin aon rian infheicthe fadtréimhseach agus níl siad soiléir le feiceáil i dtírdhreach an lae inniu. Is gnách gurb iad uirlisí breochloiche ar a dtugtar micrilit (a chiallaíonn cloch bheag‘ sa Laidin) an fhianaise is fearr i leith na luathchampaí sin. Tháinig seandálaithe ar iarsmaí bunchampa ag Cill Santail, gar do Chúil Raithin i gCo. Doire sa bhliain 1973 nuair a fuarthas roinnt déantúsán breochloiche i rith obair thógála. Rinne na seandálaithe tochailt ar an láithreán agus fuair siad a lán fianaise a chabhraigh leo samhail den stíl mhaireachtála a bhí ag daoine in Éirinn c. 7,000 R.C. a athchruthú. Ba champa de bhotháin chiorclacha é ar chnoc íseal os cionn abhainn na Banna. Taispeánann fianaise na tochailte, m.sh.
cnámha ainmhithe, go raibh na daoine seo ag seilg muc fiáin sna coillte, ag breith ar bhradáin, ar bhric agus ar eascanna san abhainn agus ag seilg éan fiáin. Fuarthas a lán blaosc cnó coill freisin, rud a thaispeánann gur fhoinse thábhachtach bia ab ea na cnónna. Tá tábhacht ar leith ag baint le cnónna mar is féidir iad a stóráil i rith an gheimhridh. Rugadh ar na héisc seo a leanas ag Cill Santail: bradáin, bric, eascanna, peirsí, basa agus leathóga.Rugadh ar na héin seo a leanas: mallaird, praslachain, coilm choille, naoscacha agus creabhair.
Ba í an mhuc fhiáin an príomhainmhí ar a ndearna siad seilg.
Fuarthas na céadta déantúsán breochloiche ag Cill Santail freisin. Bhí an-tábhacht le breochloch i saol na ndaoine sin. Is cloch chrua í a bhriseann amhail gloine i bpíosaí atá chomh géar le rásúr. Bhí muintir na Clochaoise an-oilte ar chnapanna breochloiche a mhúnlú mar bhioranna agus mar lanna. Cuireadh iad seo ar bharr saighead adhmaid mar uirlis sheilge. Úsáideadh sceana breochloiche chun ainmhithe marbha a ghearradh agus a roinnt. 
Sna 1980í, rinne seandálaithe tochailt thábhachtach eile ag sliogcharn i gCuan an Chaoil, Baile an Fhirtéaraigh, Co. Chiarraí. Carn beag de shliogáin a caitheadh ar leataobh tar éis sliogéisc a ithe is ea sliogcharn. Bíonn siad le fáil ar línte cladaigh agus is táscairí maithe lonnaíochta iad. Thaispeáin na tochailtí ag Cuan an Chaoil gur shaothraigh na daoine na foinsí bia a bhí le fáil ar an gcósta agus gur úsáid siad clocha crua chun uirlisí a dhéanamh. B’áit lonnaithe shealadach í seo, a úsáideadh go séasúrach. Tháinig na seandálaithe ar fhianaise, i bhfoirm cnámha ainmhithe, do réimse leathan bia m.sh. fia rua, muc, giorria agus éin (foracha agus gainéad ina measc). D’aithin siad 14 speiceas ar leith d’iasc, ina measc ballach, eascann choncair, roc garbh, gearrthóir agus cadóg. Tháinig siad ar bhlaoscanna cnónna coille freisin
Árainn, Barúntacht. Is barúntacht suite i gContae na Gaillimhe é Árainn.
Tigh Dachoinne, Barúntacht. Is barúntacht suite i gContae na Gaillimhe é Tigh Dachoinne.
Scannal CervicalCheck. Theip ar an tseirbhís CervicalCheck in Éirinn sna 2010idí sa tslí is nár tugadh le fios do mhná a raibh ailse cheirbheacs orthu go raibh atástáil déanta ar a gcéad thástálacha smearaidh. Tháinig an Scannal CervicalCheck chun solais sa bhliain 2018 de bharr cás cúirte Vicky Phelan san Ard-Chúirt.
Bhí a fhios ag na mná go léir a bhí i gceist go raibh ailse orthu. Ach ní fios go baileach cé mhéad acu ar deineadh léamh míchruinn ar a gcéad tástálacha. 
221 bean, nár cuireadh ar an eolas iad faoi athbhreithniú a rinneadh ar a dtorthaí tástálacha smeartha  a bhí thíos leis an gconspóid. Ach bhí thart ar 1,000 bean agus a ngaolta thíos leis an gconspóid CervicalCheck. I gcásanna áirithe fuarthas gur chun leas na mban a bheadh sé dá mbeadh eolas acu faoi thorthaí na dtástálacha nua níos túisce acu agus cúram a fháil acu dá réir. Bhásaigh cuid de na mná a bhí i gceist ó tháinig an chonspóid chun solais.
Fiosrúchán.
Bunaíodh Fiosrúchán Scally mar gheall ar an dua a chaith sí agus an misneach a léirigh sí ag tarraingt aird ar a scéal féin agus ar scéalta ban eile.
Foilsíodh tuarascáil Fhiosrúchán Scally in 2018 ar ghabh an Stát léithscéal leis na mná dá barr.
Vicky Phelan.
D’eascair conspóid CervicalCheck as cás Ard-Chúirte a thug Vicky Phelan in aghaidh saotharlann i Meiriceá a rinne anailís ar a tástáil smeartha in 2011. Tugadh le fios sa chúirt go ndearnadh míléamh ar na torthaí sin, a thug le fios nach raibh aon chomharthaí ailse uirthi.
Emma Mhic Mhathúna.
D’éag duine de na mná a bhí thíos leis an gconspóid CervicalCheck, ar 7 Deireadh Fómhair 2018. Tugadh le fios di in 2013 nach raibh aon rian den ailse uirthi. Ach sa bhliain 2016, fuair Emma amach go raibh ailse uirthi sa cheirbheacs.
Bhí bás Emma, a raibh cónaí uirthi i mBaile na nGall i gCorca Dhuibhne, i measc mhórscéalta nuachta 2018. Bhí cás na máthar óige, 37 bliain d’aois agus cúigear clainne uirthi, go mór i mbéal an phobail ó cuireadh faoi agallamh ar dtús í ar An Saol Ó Dheas ar Raidió na Gaeltachta.
Moladh go hard í as a chróga is a labhair sí amach faoin gconspóid. Chuir Emma agus a cúigear clainne an dlí ar Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte agus ar Quest Diagnostics, an tsaotharlann tástála ailse sna Stáit Aontaithe a d’úsáid CervicalCheck. Mar chuid den socrú, ghlac FSS leis go raibh dliteanas orthu toisc nár chuir siad torthaí an iniúchta ar fáil do Emma agus ghlac Quest Diagnostics freagracht as míléamh a dhéanamh ar na tástálacha ailse.
Níos déanaí, thángthas ar réiteach €7.5 milliún san Ard-Chúirt sa chás a thóg Emma.
Leithscéal agus cúiteamh.
Ag labhairt dó sa Dáil ar 22 Deireadh Fómhair 2019, ghabh an Taoiseach Leo Varadkar leithscéal thar ceann an stáit leis na mná ar fad a bhí buailte ag teip an chórais agus lena muintir.
Bunaíodh binse fiosrúcháin, faoi Chathaoirleacht an Bhreithimh Mary Irvine, chun déileáil leis na héilimh ar chúiteamh a bhain leis an gconspóid faoi CervicalCheck. Bunaíodh scéim chomh maith chun íocaíochtaí "ex gratia" a íoc leis na mná a bhí thíos leis an gconspóid a bhain leis na tástálacha ailse.
Muraisc, Barúntacht. Barúntacht in iarthar Chontae Mhaigh Eo in Éirinn is ea Muraisc.
Cill Mheáin, Barúntacht. Barúntacht in iarthar Chontae Mhaigh Eo in Éirinn is ea Cill Mheáin.
Bun Raite Íochtarach. Is barúntacht suite i gContae an Chláir é Bun Raite Íochtarach.
Boirinn, Barúntacht. Is barúntacht suite i gContae an Chláir é Boirinn.
Frenkie de Jong. Imreoir sacair is ea Frenkie de Jong (rugadh 24 Bhealtaine, 1997). Tá sé ag imirt faoi láthair le F.C Barcelona i bPríomhroinn na Spáinne agus d'fhoireann náisiúnta na hísiltíre.
Séipéal Iolaird. Tá an séipéal ársa in Iolard lonnaithe ar thaobh chnoic atá suite os cionn ghleann Abhainn na Bearú, le radhairc soir go Stua Laighean. Tá baint ag an séipéal le Naomh Fiachra, a rinne deasghnátha an bháis, deirtear, do Naomh Comhghall as Beannchar, Co. an Dúin. De réir fhoinsí ársa áirithe b’ionann Naomh Fiachra agus díthreabhach darbh ainm Fiacre a raibh a chultas lonnaithe i Meaux na Fraince, ach tugann taighde le déanaí le tuiscint go bhfuil amhras faoi seo. Ag an suíomh tá séipéal Rómhánúil le breiseanna meánaoiseacha, agus ardchros. Tógadh an séipéal atá ann faoi láthair sa 12ú haois, agus cuireadh breisithe leis níos déanaí. Is í an phríomhghné ná an doras Rómhánúil ar a bhfuil dhá ord seachtracha de cholúin chruinne le cinn snoite ar na mullaigh. Go hard ar an mbinn thiar tá fuinneog le cloch os a cionn ar a bhfuil dhá fhigiúr snoite. Chaith dhá fhuinneog bheaga ar an mballa theas solas ar chorp an tséipéil freisin. Leagadh an saingeal ón 12ú haois le saingeal nua a thógáil sa 15ú haois. Bhain áirse rinneach ard an tsaingil athúsáid as cuid de na clocha ó áirse an 12ú haois. Am éigin ina dhiaidh sin líonadh cuid d’áirse an 15ú céid isteach agus tógadh áirse saingil níos lú. Sa saingeal tá piscina agus suíocháin mheánaoiseacha. Gné choiteann de shéipéil na hÉireann sa ré seo is ea an boghta faoi shaingeal an tséipéil. Sa saingeal tá iarsmaí de staighre bíseach, a rinneadh le rochtain a thabhairt ar an díon, b’fhéidir. 
Ar an láthair seo freisin tá iarsmaí d’ardchros eibhir, atá athchóirithe, ach tá cuid den chos ar iarraidh. Tá fáinne dlúth ar cheann na croise. Ar aghaidh amháin de cheann na croise tá snoiteán den Chéasadh, agus léirithe ar Dháibhí ag seinm na cruite, Íobairt Íosác, agus Ádhamh agus Éabha le crann na n-úll mórthimpeall air. Taispeánann painéal ag bun na coise sé fhíor - b’fhéidir go léiríonn siad seo seisear de na haspail; tugann sé seo le tuiscint go raibh an seisear eile de na haspail ar an gcuid den chos atá ar iarraidh anois. Tá an bonn mór an-chaite, ach tá roinnt patrúin bhreátha chrosfhite agus eile ann fós.
Mainistir Bhaile Chláir. Bhunaigh John de Cogan Mainistir Bhaile Chláir ar bhruach Abhainn an Chláir thart ar an mbliain 1250 d'Ord Coinbhintiúil na bProinsiach. Bhí de Cogan ar dhuine de na cinn feadhna ar choncas na nAngla-Normannach ar Chonnachta. Sa séipéal tá corp agus saingeal na heaglaise. Cuireadh túr ard leis sa 15ú haois. Tá croslann thuaidh sa séipéal, chomh maith le hiarsmaí altóra atá daingnithe don taobh ó thuaidh de chorp na heaglaise. Sa saingeal tá suíochán triarach cloiche agus almóir greanta tuama. Ón 15ú haois an fhuinneog álainn a thugann radharc amach soir ón saingeal, ach tá iarsmaí na bhfuinneog ón 13ú fós le feiceáil. Faoi áirsí an túir tá snoíodóireacht de chloigne ainmhithe, agus thuas ard ar an túr tá geargáilí, a lig an bháisteach anuas ón díon, ag sacadh amach. Ó dheas den séipéal tá an chearnóg ar a raibh an clabhstra tráth, chomh maith le fothraigh chuid de na foirgneamh a raibh baint acu leis. Ag teannadh le deireadh an 16ú haois, ba le muintir de Burgo an áit.
V. K. Krishna Menon. Dlíodóir, taidhleoir agus státaire as an India ab ea Vengalil Krishnan Krishna Menon nó V. K. Krishna Menon (3 Bealtaine 1896 – 6 Deireadh Fómhair 1974). Bhunaigh sé an sna 1950idí.
Saol.
Mac le dlíodóir ceannasach i Kerala ba ea Menon, a rugadh sa bhliain 1896. Bhain sé céim BA amach de chuid Choláiste na hUachtaránachta, Chennai (Madras) sa bhliain 1918. Rinne sé ansin staidéar i gColáiste Dlí Madras sular lean sé lena chuid oideachais i Londain (UCL, MA 1930; Scoil Eacnamaíochta agus Eolaíochta Polaitíochta Londain - LSE, 1934).
Glaodh mar abhcóide de Chumann Onórach an Teampaill Láir air sa bhliain 1934. Bhí sé gníomhach san fhoilsitheoireacht agus i bpolaitíocht na heite clé sa Ríocht Aontaithe sna 1930idí. Spreag sé Allen Lane sa bhliain 1935 le Penguin Books a bhunú agus ba é an chéad eagarthóir coimisiúnaithe dá chló Pelican dhá bhliain ina dhiaidh sin.
Ceapadh Menon mar chéad Ard-Choimisinéir na hIndia sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 1947 i Londain (1947-52). Ceapadh é ansin mar Ambasadóir na hIndia chun na Náisiún Aontaithe (1952-62). Bhí dearcadh frith-impiriúlaíocha aige i Nua-Eabhrac. 
Bhí sé ina Aire Cosanta ar an India ó 1957 go 1962; d'éirigh sé as i ndiaidh na buaite a bhí ag an tSín sa Chogadh Sino-Indiach (1962).
Éire.
Áirítear le leabhar de chuid An Dochtúra Cháit Ní Máille Ireland, India and empire: Indo-Irish radical connections, 1919-64 (Cló Ollscoile Manchester, 2008) plé ar na naisc a bhí ag Menon le hÉirinn agus le radacaithe Éireannacha le linn a chuid ama i Londain.
Ocsaigéad. Is ainm traidisiúnta é ocsaigéid d'aon aigéad a bhfuil ocsaigin sa ghrúpa aigéadach. Níos cruinne fós, tagraíonn an téarma ocsaigéad anois do chomhdhúil ina bhfuil ocsaigin, dúil amháin eile ar a laghad, agus hidrigin amháin ar a laghad nasctha le hocsaigin, agus a tháirgeann bun comhchuingeach, trí iain (nó "trí ian") hidrigine dheimhnigh a chailleadh. .i. P(OH)3, RC(=O)OH, HOSOH, HOCl, HON=O, (HO)2SO2, RP(=O)(OH)2. 
Ocsaigéid aitheanta iad an t-aigéad sulfarach H2SO4, an t-aigéad nítreach HNO3, an t-aigéad fosfarach H3PO4 agus an t-aigéad sárchlórach HClO4. Bíonn sraith iomlán ocsaigéad ag a lán dúl: mar shampla, tá ceithre ocsaigéad ag an gclóirín, mar atá, an t-aigéad sárchlórach, an t-aigéad clórach HClO3, an t-aigéad clórúil HClO2 agus an t-aigéad hipeaclórúil HClO. Tabhair faoi deara, áfach, nach féidir ach an t-aigéad sárchlórach a aonrú ón uisce - níl ocsaigéid eile an chlóirín beo ach i dtuaslagán uisce. Scéal eile gur féidir a gcuid salann a aonrú agus a chriostalú.
Ocsaigéid eisceachtúla iad an t-aigéad fosfarúil agus an t-aigéad fofhosfarúil, toisc go bhfuil adaimh hidrigine iontu atá nasctha go díreach den adamh fosfair, ionas nach féidir leo prótalú a dhéanamh ar aon nós. Sin é an fáth a scríobhtar a bhfoirmlí mar H2HPO3 (aigéad fosfarúil, dhá hidrigin inphrótalaithe, hidrigin amháin dophrótalaithe) agus HH2PO2 (aigéad fofhosfarúil, hidrigin amháin inphrótalaithe, dhá hidrigin dophrótalaithe).
Saighir Chiaráin. Ciallaíonn Saighir Chiaráin, ‘tobar Chiaráin’. Tá baint ag an séipéal ársa i Saighir Chiaráin le Naomh Ciarán seanóir, a bhfuil sé ráite faoi gur chaith sé 30 bliain sa Róimh ag déanamh staidéar ar na scrioptúir.
Sa ré ársa, ba áit adhlactha an séipéal do ríthe ríocht ársa Osraí. Tagann oilithrigh fós i gcomhair na stáisiún ag Tobar Naomh Ciarán agus ag Sceach agus Cloch Naomh Ciarán ar fhéile Chiaráin (5ú Márta). 
Istigh sa reilig tá bun ardchroise (SMR OF039-003002-) ón 9ú haois, ar a bhfuil snoíodóireacht de radhairc ón mbíobla, cosúil le 'hÁdhamh agus Éabha i nGairdín Pharthais'.
Am éigin roimh an mbliain 1170, tháinig Saighir Chiaráin chun a bheith ina theach do chanónaigh Agaistíneacha, agus go gairid i ndiaidh an dáta seo, tógadh séipéal prióireachta Naomh Ciarán. 
Is iad ballaí an tséipéil sin teorainn thuaidh na reilige. 
Tá bunsraith cloigthí níos sine le feiceáil ar uillinn sheachtrach thiar thuaidh fhothraigh na prióireachta. Díscaoileadh an phrióireacht sa bhliain 1152 agus am éigin ina dhiaidh sin daingníodh an séipéal nuair a cuireadh túr gunna beag cruinn leis ar an uillinn thoir theas. 
Sa bhliain 1844, thóg Eaglais na hÉireann an séipéal atá ann inniu. Istigh ann tá cros chloiche agus roinnt crosleac a fuarthas sa reilig. 
Tá Síle na gCíoch (SMR OF039-003011-) ón suíomh in Ard-Mhúsaem na hÉireann anois.