Trelis/gawiki huggingface dataset:
Aigéad tartarach. C4H6O6, comhdhúil le 3 stéiré-isiméir. Dhá cheann acu, is íomhánna scáthánacha dá chéile iad. An ceann eile, is íomhánna scáthánacha dá chéile an dá leath den mhóilín, agus tugtar "aigéad méiseatartarach" air. Faightear isiméir amháin, agus a shalainn potaisiam is cailciam, go fairsing i bplandaí. Úsáidtear tartráit photaisiam hidrigine — gealtartar — mar aigéad i bpúdar bácála. Déshalann potaisiam is antamóin atá in urlacach tartarach.
Aigéad úrach. Is é rud is aigéad úrach an ná aigéad orgánach lag bán criostalta, gan bholadh gan bhlas, leis an fhoirmle cheimiceach C5H4N4O3. Díorthaítear ó phúirín é. 
Cruthaítear é trí mheitibileacht na bpróitéiní i ndaonnaí agus cuid mhaith veirteabrach eile. Bíonn oiread an-bheag de sa bhfuil is an fual daonna. Cosúil le húiré, úsáideann ainmhithe é chun nítrigin a eisfhearadh. Is cúis gúta is scoilteacha é fosú criostal den aigéad seo is dá shalainn in ailt is fíocháin eile. 
Faightear i bhfoirm íon é ó lobhadh guanó.
Aigéadacht. Tomhas ar thiúchan an ian hidrigine i dtuaslagáin. Úsáidtear an scála logartamach pH ó 0 (tiúchan an-ard) go dtí 14 (an-íseal). Nuair is beag an pH, is aigéadach an tuaslagán. Tá pH 7 ag uisce driogtha, pH 7.4 ag an bhfuil, agus deirtear go bhfuil tuaslagáin le pH 5.5-8.5 neodrach. Timpeall pH 3.5 atá ag fínéagar, agus pH 1 ag aigéad bataire. Deirtear gur alcaileach nó bunata tuaslagán le pH níos mó ná 7: bíonn pH 10 ag bainne maignéise, pH 12 ag tuarthóir, suas le pH 13 ag hiodrocsaíd sóidiam, NaOH.
Aigéad núicléasach. Is éard is aigéid núicléasacha ann ná bithpholaiméirí, nó na bithmhóilíní beaga, atá riachtanach do gach rud beo. Is é an téarma "aigéad núicléasach" an t-ainm foriomlán ar an aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN), agus aigéad ribeanúicléasach (ARN).
Bíonn an dá shaghas ADN agus ARN i núicléas na cille, agus ARN atá sa núicléas is i gcíteaplasma na cille.
As ADN a thógtar na géinte, agus stiúrann ADN déanamh an ARN. Ar a seal, stiúrann RNA déanamh na bpróitéiní.Tá siad comhdhéanta de núicléitídí, arb iad na monaiméirí atá déanta as trí chomhpháirt: peantós, grúpa fosfáite agus bonn nítrigineach. Más riobós comhdhúileach é an siúcra, is ARN (aigéad ribeanúicléasach) an pholaiméir; má tá an siúcra díorthaithe as riobós mar dí-ocsairiobós, is é ADN (aigéad de-ocsaibeanóicineach) an polaiméir.
Is iad na haigéid núicléasacha na cinn is tábhachtaí de na bithmhóilíní go léir. Tá siad seo le fáil go flúirseach i ngach rud beo, mar a chruthaíonn, ionchódálann agus stórálann siad faisnéis ar gach cill bheo de gach orgánach beo ar an Domhan. Ina dhiaidh sin, feidhmíonn siad chun an fhaisnéis sin a tharchur agus a léiriú taobh istigh agus taobh amuigh den núicléas cille — d'oibríochtaí inmheánacha na cille agus ar deireadh thiar don chéad ghlúin eile de gach orgánach beo. Tá an t-eolas ionchódaithe cuimsithe agus tíolactha tríd an seicheamh aigéid núicléasaigh, a sholáthraíonn ord na núicléitídí 'an dréimire taca' laistigh de mhóilíní ARN agus ADN.
Aigéid shailleacha il-neamhsháithithe. Saill sa chothú a chuimsíonn gliocról cuingrithe le 3 aigéad sailleach, ar tríghlicríd an móilín iomlán. Is féidir le haigéid shailleacha a bheith sáithithe, monaineamhsháithithe, nó il-neamhsháithithe, ag brath ar líon na nasc carbón-carbón iontu nach bhfuil sáithithe le hadaimh hidrigine. De réir mar a mhéadaíonn líon na nasc mar seo atá neamhsháithithe, is amhlaidh a éiríonn an tsaill níos il-neamhsháithithe. Bíonn saill il-neamhsháithithe leachtach ag teocht an tseomra, agus déantar í a hidriginiú ar bhonn tionsclaíoch chun saill chrua níos sáithithe a tháirgeadh le húsáid i gcuid mhaith margairíní. Má tá dóthain den tsaill il-neamhsháithithe sa chothú, cabhraíonn sé leis an leibhéal colaistéaróil sa bhfuil a choimeád i gceart. Bíonn na holaí muirí is an chuid is mó de na holaí plandúla lán d'aigéid shailleacha il-neamhsháithithe (ach eisceachtaí is ea ola phailme is ola cnó cócó). Is é aigéad líonailéach an príomhaigéad sailleach mar seo sa nádúr, agus is comhábhar bunúsach é seo sa chothú daonna (ceann de na haigéid riachtanacha shailleacha). Tá gá leis i sintéisiú an aigéid aracadónaigh is na bprostaglaindiní, agus ní fhaightear é ach ó olaí plandúla. Is gá go mbeidh timpeall 3% den ionghabháil laethúil dhaonna aigéid shailligh i bhfoirm aigéid líonailéigh.
Ailbéideacht. Cóimheas an tsolais a fhrithchaitheann an Domhan, nó pláinéad ar bith eile, agus sholas na Gréine a ionsaíonn an Domhan, is ea ailbéideacht (nó albedo i mBéarla). 
Nuair a fhrithchaitear an solas ionsaitheach iomlán, bíonn luach 1 aici. Bíonn luach 0 aici nuair nach bhfrithchaitear aon solas. 
Athrú aeráide.
Tagann an ailbéideacht go mór san áireamh in aon athrú aeráide. Mar shampla, frithchaitheann leac oighir suas le 90% den solas ionsaitheach, ach ní fhrithchaitheann cré is carraigeacha ach 10% ar éigin. Faoi seo, clúdaíonn leac oighir 10% den chuid sholadach de dhromchla an Domhain. 
Dá méadófaí achar an leac oighir, mhéadófaí an ailbéideacht, laghdófaí an fuinneamh glan a ghabhfadh an Domhan, agus laghdófaí meánteocht an Domhain. 
Má leanann an forthéamh domhanda mar atá á thuar de bharr méadú san iarmhairt cheaptha teasa san atmaisféar, leáfar a lán den leac oighir, laghdófar an ailbéideacht, laghdófar frithchaitheamh an tsolais, agus méadófar teocht an Domhain a thuilleadh fós ar mhodh aischothaithe dhearfaigh. 
Dá thoradh seo, tá an ailbéideacht an-tábhachtach i gcúrsaí aeráide gearrthéarmaí is fadtéarmaí.
Ailbíneachas. Neamhord lítheach dúchasach atá coitianta go leor i measc na veirteabrach uile, daoine san áireamh. Easpa lí sa chraiceann a bhíonn ag an duine a bhuaileann sé. I ndaoine, easpa meilinine a bhíonn ann, agus féadfaidh sí sin a bheith baolach mar ní bhíonn an oiread sin cosanta i gcoinne na dtonnfhad ultraivialaite sa ghrianradaíocht. Bíonn an ghruaig bán, an craiceann is na hinteacháin bándearg. Fuarthas i 1990 gur géin ar chrómasóm 11 atá freagrach as an neamhord seo, agus mar thoradh air seo bíonn easpa tirisíonáise, an einsím is gá é chun meilinin a thál.
Ailcéin. Sraith homalógach 
hidreacarbóin ina bhfuil, ar a laghad, nasc dúbailte carbóin-charbóin is ea ailcéin. Tugtar "olaifíní" orthu freisin. 
Tá líon na n-adamh hidrigine in ailcéin dhá oiread líon na n-adamh carbóin, agus mar sin is í a bhfoirmle ghinearálta ná CnH2n. Mar shampla, is í an fhoirmle mhóilíneach d'eitéin ná C2H4 , agus i gcás próipéine is í C3H6.
Imoibritheach go príomha trí shuimiú.
Ailcil. Grúpa leis an bhfoirmle ghinearálta CnH2n+1 -, díorthaithe ó alcán cosúil le meitil (CH3-), eitil (C2H5 -), is próipil (C3H7 -).
Ailcín. Is éard atá in Ailcín ná hidreacarbón ina bhfuil, ar a laghad, nasc treasach amháin. Tugtar "aicéitiléiní" orthu freisin. Le nasc treasach amháin, is é a bhfoirmle ghinearálta ná CnH2n-2.
Ailgéabar. An brainse den mhatamaitic é an t-ailgéabar ina seasann litreacha is siombailí eile do chainníochtaí anaithnide. Ag eascairt as teicnící ríofa shibhialtacht ársa na Bablóine, is bealach smaointeoireachta anois é atá le feiceáil ar fud beagnach gach réimse den mhatamaitic.
San ailgéabar clasaiceach, oibrithe uimhríochúla a bhíonn i gceist. San ailgéabar teibí a saothraíodh sa 19ú-20ú céad, sainmhínítear oibrithe eile, mar shampla ailgéabar nach bhfeidhmeodh an dlí cómhalartach ann, is é sin nach ionann A¤B is B¤A, ina seasann ¤ don oibriú. Ceannródaí i saothrú ailgéabar mar seo ab ea William Rowan Hamilton a d'fhorbair teoiric na gceathairníon. Shaothraigh Arthur Cayley is daoine eile ailgéabar maitríseach, agus shaothraigh George Boole an tacarailgéabar atá ainmnithe as. Tá ailgéabair neamh-chomhthiomsaitheacha ann freisin, nach bhfeidhmíonn an dlí comhthiomsaitheach iontu, is é sin go mbraitheann toradh oibrithe ar an ord ina ndéantar é. Is íad an grúpa, an fáinne agus an réimse ceann de na réad teibí is bunúsaí san ailgéabar nua-aimseartha. 
Sa ghnáthuimhríocht is comhthiomsaitheach suimiú is iolrú, ach is neamh-chomhthiomsaitheach iad dealú is roinnt. I measc na n-ailgéabar seo tá ailgéabair Jordan, ainmnithe as an matamaiticeoir Gearmánach Pascual Jordan, is ailgéabair Lie a úsáidtear go forleathan sa bhfisic nua-aoiseach.
Sanasaíocht.
Tá an focal "ailgéabar" díorthaithe ó theideal saothair a scríobhadh timpeall na bliana 825 CE, "Kitāb al-mukhtaṣar fī ḥisāb al-jabr wa-l-muqābala" (“Coimre staitisticí trí chomhlánaithe agus chomhardaithe”), ag an matamaiticeoir Peirseach Al-Khwarizmi. Bhí cuspóirí praiticiúla ag an leabhar seo: oidhreacht, suirbhéireacht, malartuithe tráchtála, srl.., agus bhí sé mar chuid de ré órga na n-eolaíochtaí Ioslamacha.
Ailgionáití. Salainn cailciam an aigéad ailginigh a fhaightear i bhfeamainn. Cruthaíonn siad tuaslagáin shlaodacha a choinníonn toirt an-mhór uisce. Úsáidtear iad i ndéantúsaíocht bianna mar oibreáin tiubhaithe i dtáirgí cosúil le huachtar reoite is iógart. Ní dhíleátar iad sa stéig bheag, ach coiptear iad ag micreafhásra sa stéig mhór.
Ailléirge. Frithghníomh imdhíonach de bharr tadhall le hábhair choimhthíocha áirithe, neamhurchóideach de ghnáth, nach spreagann aon fhreagairt i ndaoine normálta é Ailléirge. 
Is ailléirginí na hábhair seo. I ndaoine íogaire, imoibríonn siad seo le hantasubstaintí a tháirgtear taobh istigh den cholainn ag cealla sa chóras imdhíonach. 
Fuasclaíonn an t-imoibriú idir an ailléirgin is na hantasubstaintí ábhair a dhéanann dochar do chealla is fíocháin na colainne, ina measc hiostaimín, hiodrocsaitrioptaimín is braidicinín. 
Tá an-chuid ábhar sa nádúr — pailin, mar shampla — a fheidhmíonn nó a fhéadfaidh feidhmiú mar ghreannaitheoirí nó ailléirginí agus raon leathan galar a spreagadh, plúchadh is deirmitíteas ina measc.
Ailléirge bia. Fíorfhrithghníomh ailléirgeach d'ábhar bia éigin, fianaise ar fhreagairt mhínormálta imdhíoneolaíoch. Cuirtear tús leis an bhfrithghníomh le déanamh imdhíonaglóbailiní (IgE, IgG nó IgM) a chuireann tús le fuascailt ábhar (a dtugtar "cininí" orthu) a chuireann tús ar a seal le hathlasadh is damáiste d'fhíocháin. Is féidir go mbeidh coimpléisc imdhíonacha in imshruthú na fola tar éis an bia a ithe, agus is féidir an riocht a dhiagnóisiú go héasca trí ardú i leibhéal imdhíonaglóbailine (IgE) sa bhfuil nó, roimh an mbia a ithe, an craiceann a thástáil is freagairt imdhíonach a mhúscailt air leis an ábhar bia.
Ailse chíche. Ceann de na hailsí urchóideacha is coitianta i mná. Léirítear ar dtús í mar chnap taobh istigh d'fhíochán na cíche, leathann sí go háitiúil don chraiceann (agus is féidir go n-othrasóidh sé seo) is na nóid limfeacha. 
Tarlaíonn leathadh trí imshruthú na fola freisin do na cnámha, na scamhóga, an t-ae is orgáin eile. Mar chóireáil, déantar an siad a bhaint, nó fiú an chíoch iomlán (maisteachtóime), agus/nó meascán drugaí hormónacha frithailseacha. 
I dtíortha áirithe déantar mná a scagthástáil go rialta le mamagraim (íomhánna X-ghathacha a léiríonn fíocháin na cíche).
Ailse chraicinn. Galar sa chraiceann a gcuireann radaíocht ultraivialait tús leis. Tá dhá shaghas ailse mar seo ann. Tarlaíonn meileanóma do dhaoine atá 30-50 bliain d'aois den chuid is mó. 
Tá an laghdú sa chiseal ózóin ag cur go mór lena minicíocht, ionas gur gá do dhaoine an oiread luí faoin nGrian is a dhéanann siad a laghdú, agus feidhm a bhaint as lóis baic chun an craiceann a chosaint i gcoinne UV-B. 
An saghas nach meileanóma í a fhaigheann daoine cuíosach aosta, is de bharr carnadh dáileoga radaíochta thar na blianta é, agus is féidir í a aithint is a chóireáil go maith.
Ailse ghoile. Ailse a thosaíonn i líneáil bhalla an ghoile. Cuireann sí isteach ar dhaoine meánaosta, agus tá claonadh ann gan í a aithint go dtí staid dhéanach, tar éis di ionradh a dhéanamh trí bhalla an ghoile is insíothlú isteach in orgáin chóngaracha eile. Scaipeann sí freisin in imshruthú na fola don ae. 
Is iad na siomptóim ansin ná cailliúint meáchain, pian sa bholg, agus masmas. Is féidir go gcuirfidh an lot bac ar ghabháil an bhia tríd an ngoile agus go dtarlóidh urlacan dá bharr, nó go mbeidh duine ag cur fola go mall thar thréimhse fhada agus go dtarlóidh ainéime mar thoradh air sin. 
Sa chóireáil máinliachta, baintear cuid den ghoile amach, ach ní bhíonn an phrognóis go maith de ghnáth.
Seamair Alsike. Saghas seimre a mheastar a bheith dúchasach don Eoraip is ea seamair Alsike nó seamair Lochlannach. Fástar mar bharr foráiste anois í i gcuid mhaith tíortha measartha. Ilbhliantóg a fhásann suas le 60 cm in airde, 3 dhuilleoigín ar na duilleoga is iad leathan ag a mbarr, na pisbhláthanna bán nó bándearg i gcinn chruinne scaoilte, suas le 3 cm ar leithead. Tá an Ailsice ainmnithe i ndiaidh Alsike, baile beag sa tSualainn.
Ailtéarnú na nglún. Dul chun cinn timthriall beatha planda trí dhá fhoirm atáirgthe. Sa ghlúin ghnéasach (an ghaiméitifít), táirgtear gaiméití haplóideacha. Comhcheanglaíonn siad seo chun spóraifítí dhioplóideacha a dhéanamh. Sa ghlúin neamhghnéasach, táirgeann siad seo spóir haplóideacha, agus uathu sin fasann gaiméitifítí nua. In algaí is í an ghaiméitifít an phríomhghlúin a shealbhaíonn mórchuid den timthriall bheatha, bíodh is go bhfuil an dá ghlúin do-aitheanta óna chéile ó thaobh struchtúir. I mbrifítí bíonn an ghaiméitifít ceannasach freisin, ach bíonn struchtúir na ngaimifítí is na spóraifítí éagsúil amach is amach óna chéile. I raithneach, gimnispeirmeacha is plandaí bláfara, bíonn an spóraifít ceannasach, agus i bplandaí bláfara léiríonn an pailinfheadán is sac an tsutha an ghaiméitifít. Tarlaíonn ailtéarnú na nglún in ainmhithe ar leith. Mar shampla, i gcéalantrátaigh ailtéarnaíonn an staid ghnéasach meadúsa le staid neamhghnéasach cosúil le polaip.
Bealach an Tirialaigh. Is baile suite i gContae na hIarmhí é Bealach an Tirialaigh.
Cill Bheagáin. Is baile suite i gContae na hIarmhí í Cill Bheagáin.
Cill Liúcainne. Is baile suite i gContae na hIarmhí í Cill Liúcainne. Téann an bóthar réigiúnach R156 tríd an mbaile, agus tá sé cúig chiliméadar déag (9.3 míle) ón Muileann gCearr.
Cionn Átha Gad. Is baile suite i gContae na hIarmhí é Cionn Átha Gad.
An Chúil, Contae na hIarmhí. Is baile suite i gContae na hIarmhí í an Chúil.
Droichead Chaisleán Loiste. Is baile suite i gContae na hIarmhí é Droichead Chaisleán Loiste.
Droim Cria. Is baile suite i gContae na hIarmhí é Droim Cria.
Droim Raithne. Is sráidbhaile suite i gContae na hIarmhí é Droim Raithne.
Fiodh an Átha. Is baile suite i gContae na hIarmhí é Fiodh an Átha.
An Grianán, Contae na hIarmhí. Is baile suite i gContae na hIarmhí é an Grianán.
Ailtireacht chliaint/freastalaí. Sa ríomhaireacht, téarma ar ghnáthleagan amach an lae inniu, mar a ndéanann ríomhaire áitiúil ríomhaireacht — mar shampla, ar phá duine (an cliant) — le sonraí atá faighte ó ríomhaire sa roinn acmhainní daonna (an freastalaí), mar mhalairt ar an gcóras a bhíodh i réim agus gach feidhm á déanamh ag ríomhaire lárnach amháin.
Ailtireacht Ghotach. An fhoirm ailtireachta, reiligiúnda de ghnáth, a bhí forleathan in iarthar na hEorpa ón 12ú céad go dtí déanach sa 15ú céad. Bhíodh airíonna sainiúla aici, ina measc an áirse bhiorach, an boghta iomaireach, an taca crochta, taobhanna maorga istigh, agus fairsinge uasmhéideach fuinneog le gloine dhaite shofaisticiúil. Saothraíodh cuid mhaith stíleanna éagsúla. Tháinig ailtireacht Ghotach chun cinn sa Fhrainc i lár an 12ú céad. Shroich sí Éire go luath sa 13ú céad. Is í an áirse rinneach sainchomhartha na hailtireachta Gotaí (ba í an áirse chruinn sainchomhartha na hailtireachta Rómhánúla). Mar a luadh thuas, ba í an aolchloch rogha na dtógálaithe Gotacha, cé go raibh sé níos deacra í a shnoí ná gaineamhchloch. Is iad an dá Ardeaglais i mBaile Átha Cliath, Ardeaglais Chríost agus Ardeaglais Phádraig, an dá shampla tógála is fearr ón 13ú céad. Is sampla maith eile í an Ardeaglais ar Charraig Phádraig i gCo. Thiobraid Árann.
Bhí stíl níos simplí den ailtireacht Ghotach in úsáid go forleathan ar fud na hÉireann sa 15ú agus 16ú céad. Is í an áirse chíme sainchomhartha na stíle seo; d’úsáidtí an áirse chíme i gcinn fhuinneoige den chuid is mó. rith an 15ú agus 16ú céad, tógadh líon mór eaglaisí paróiste ar fud na tíre. Tá leagan amach simplí orthu: cruth dronuilleogach, agus corp agus saingeal na heaglaise san áireamh, nó saingeal a bhí níos faide agus níos caoile ag an gceann thoir. B’annamh croslann ná pasáiste a bheith san eaglais. Tá an doras isteach gar do cheann thiar an bhalla theas. Ba mhinic go raibh lochta don sagart ag an gceann thiar - is féidir é a aithint ón bhfuinneog ard sa bhinn thiar agus ó na coirbéil chloiche a thugann tacaíocht do na maidí urláir sna taobh-bhallaí. Roinneadh an chuid istigh idir corp, ag an gceann thiar don phobal, agus saingeal ag an gceann thoir, ina raibh an altóir. Bhíodh scáthlán adhmaid mar dheighilt idir an corp agus an saingeal. Bhíodh an fhuinneog ba mhó i lár an bhalla thoir, os cionn na haltóra.
Ailtireacht Ioslamach. Foirm a díorthaíodh ar dtús ó fhoirgnimh Chríostaí nó phágánacha, oiriúnaithe don reiligiún. Tháinig a gnéithe sainiúla — áirsí ar chruth crú chapaill, boghtaí tollánacha i saoirseacht cloiche, maisiúchán saibhir snoite ar dhromchlaí, mósáicí is péint — chun cinn san 8ú céad. Sa chéad ina dhiaidh sin forbraíodh na miontúir taobh leis na moscanna, chun daoine a ghlaoch don mhosc le haghaidh paidreoireachta.
Ailtireacht Mhionóch. Foirm ailtireachta sa Mhuir Aeigéach timpeall 2500-1100 RC, tógáil saoirseachta a bhí bunaithe ar phoist is lindéir gan aon mhoirtéal. Ba shainmharcanna iad na fallaí ramhra, clúdaithe le stucó, agus an dearadh neamhshiméadrach. Mar shampla, sraith seomraí, pasáistí is clós, cosúil le cathair gríobháin, a bhí i bpálás an Rí Míonós i gCnósas na Créite, ar scrios crith talún é i 1450 RC.
Ailtireacht na Gréige. Ailtireacht a shaothraigh cathairstáit na Gréige sna tréimhsí Ársa is Clasaiceacha (8ú-4ú céad RC) agus a d'fhorbair na ríochtaí Heilléanacha (4ú-2ú céad RC). Sainítear í le húsáid cloiche nó marmair i dtógáil poist is lindéir a rinne aithris ar phrionsabail is foirmeacha na bhfoirgneamh adhmaid a bhíodh ann roimhe sin. Is iad seo na bunghnéithe: an colún, an taibhléadan is an díon claonta, le mionsonraí feabhsaithe thar na blianta go raibh aontacht dhána shimplí sa dearadh. Baineadh úsáid as maisiúchán chun cur leis an dearadh, ach ní chun an dearadh a cheilt. Threoraítí an dearadh de réir ord amháin den 3 ord ailtireachta, Dórach, Iónach, nó Corainteach (ní raibh an t-ord Tuscánach ná an t-ord cumaisc ag na Gréagaigh). Ba í an Partanón san Aithin (447-438 RC) an buaicphointe. Tionchar thar na bearta aici ar chuid mhór d'ailtireacht an iarthair síos go dtí an lá inniu.
Ailtireacht na hAthbheochana. Athfhionnadh is athfheidhmiú fhoirmeacha is phrionsabail na hailtireachta clasaicí, an ailtireacht Rómhánach go háirithe, in iarthar na hEorpa sa 15ú-16ú céad. Tharla sé san Iodáil ar dtús is go príomha, mar ar oibrigh na hailtirí cáiliúla Alberti, Bramante, Brunelleschi, Michelangelo, Palladio, Raphael, Giulio Romano, Giuliano da Sangallo, agus Vignola. Tá samplaí suntasacha i Sasana (Teach na Banríona i nGreenwich (1616) is saothair Inigo Jones), an Bheilg, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Ollainn, agus an Spáinn.
Ailtireacht na hÉigipte. Sa tsean-Éigipt, sainithe ag úsáid cloiche ar scála tromábhal, curtha le chéile le pirimidí dubhacha. Is é an sampla is luaithe an leacht céimnithe ag Sacára (2650-2600 RC). Tháinig na pirimidí rialta ina dhiaidh sin, ina measc an ceann ag Giza (2600-2480 RC). Tá na teampaill tromábhal freisin, cosúil le teampall Amóin i gCarnac (1570-1085 RC), atá tógtha ar fhoirmithe nádúrtha carraige, le ballaí réabtha, hallaí le colúin, colúnáidí is fánáin. Airíonna eile atá uathúil don Éigipt is ea an oibilisc, an stoc barrchaol monailiteach cloiche, an piolón, agus an túr pirimidiúil barrscoite. Bhí an ailtireacht baile neamhbhuan, déanta as cré is fiú paipír.
Ailtireacht na hIndia. Roimh an 16ú céad, ba iad na teampaill pluaise is stúpaí Búdacha na foirgnimh ab ársa dá raibh san India. Níos déanaí tháinig na teampaill Hiondúcha le dealbhóireacht ghreanta mar mhaisiúchán, agus iad sin roinnte i 3 shaghas geografach: tuaisceartach, Cailiúcach is Dráivideach. Le teacht i réim ríshliocht na Mógal i 1526, thosaigh tógáil na séadchomharthaí móra Ioslamacha, ina measc an chathair mhionchruinn shaibhir Fatehpur Sikri (1568-1575). Le gabháil na hIndia ag impireacht na Breataine, tugadh foirmeacha ailtireachta ón iarthar isteach, agus sampla éalárnach aisteach de seo is ea clasaiceas Edwin Lutyens i ndearadh is leagan amach Dheilí Nua (1913-1931). Foirgnimh shonracha ón 20ú céad iad siúd a dhear Le Corbusier sa phríomhchathair réigiúnda Chandigarh a tógadh sna 1950idí. Ailtireacht nua-aoiseach níos bunúsaí oiriúnaí do chúinsí na hIndia, b'fhéidir, atá á cur i bhfeidhm anois ag ailtirí dúchasacha mar Charles Correa.
Ailtireacht na Peirse. Ailtireacht na hIaráine seanda, ag tosú le foirgnimh dhaingnithe sa 8ú-7ú céad RC. Ina dhiaidh sin bhí colúin is ballaí ramhra, déanta as cloch is brící láibe, maisithe go lonrach le rilífí, brící glónraithe is stucó snoite. Sampla iontach is ea Pálás Peirsipilise (c 518–460 RC) le halla an chéad colún mar sheomra na ríchathaoireach. As an bPeirs a tháinig an dearadh croschruthach don mhosc san ailtireacht Ioslamach, ón mosc in Isfahan (1612–1638).
Ailtireacht na Róimhe. Foirm ailtireachta clasaicí a tháinig in ionad úsáid shoiléir na gcolún is na gcothromán ag na Gréagaigh, inar forbraíodh úsáid phlaisteach le foirmeacha cruinne cosúil leis an áirse, an boghta is an cruinneachán. Ba mhó an iontaoibh as ballaí ná roimhe sin, agus ba mhó úsáid mhaisithe na n-oird ailtireachta. Forbraíodh an choincréit is a húsáid le brící sa tógáil agus scileanna ábhartha innealtóireachta. Mar thoradh bhí na Rómhánaigh in ann foirgnimh cosúil leis an gColasaem (72-80) is Paintéón na Róimhe le cruinneachán 43 m ar leithead (100-125) a thógáil. I measc na bhfoirgnimh teaghlaigh bhí an domus, teach cathrach aon stór, bunaithe timpeall ar aitriam, an insula, bloc tionóntáin cathrach ilstórach, agus an villa, teach cónaithe tuaithe a bhí sómasach go minic is a bhain a bharrchéim amach i villa Haidriain i dTivoli (123). Foirgnimh shamplacha Rómhánacha eile is ea an áirse caithréime, an pálás baislí is na folcadáin phoiblí (thermae) lena bpleanáil chasta ag cuimsiú a bpluiméireachta is a dtéamh.
Ailtireacht na Seapáine. Bunaithe, cosúil le hailtireacht na Síne, ar cholúin is frámaí adhmaid, le spiaraí neamhstruchtúrtha neamhualaithe adhmaid nó páipéir, maisiúcháin nádúraíocha fhíneálta achrannacha, díonta ceannasacha starracha as ábhair éagsúla, eagar ordaithe de cholúin, cuaillí, braic coirnise is rachtaí coirnise. Na foirgnimh is ársa atá fós ina seasamh, is foirgnimh reiligiúnda iad, cosúil leis an mainistir Bhúdach i Hōryū-ji ón 7ú céad. Tógadh cuid mhaith caisleán sa 16ú-17ú céad. Na gnáth-thithe, is tithe aon stór iad le dearadh dronuilleogach. Rinne Frank Lloyd Wright is Antonin Raymond obair sa tSeapáin sa chéad leath den 20ú céad agus chuir tús le tionchar iartharach ar ailtireacht sa tír. Bailchríocha air sin ab ea an Staid Spóirt Oilimpeach i dTóiceo (1963-1964), dearadh a lean sampla Le Corbusier, saothar Kenzo Tange (1913-2005), agus saothar Meitibilíoch Kisho Kurosawa is Arata Isozaki ó na 1960idí ar aghaidh.
Ailtireacht na Síne. Go dtí an 20ú céad bhí ailtireacht na Síne bunaithe ar an gcolún, le ballaí mar scáthláin is ní mar struchtúir iompartha ualaigh. Seachas na pagódaí, as adhmad a bhíodh na foirgnimh den chuid is mó. Is ó rítheaghlach Tang (618-907 AD) na foirgnimh is seanda, cosúil le pagóda na gé fiáine i Chang'an (701-5). Is ó rítheaghlach Ming (1368-1644) is ina dhiaidh sin an chuid is mó de na seanfhoirgnimh sa tír, ina measc an Chathair Impiriúil is an Chathair Thoirmiscthe i mBéising lena bpleananna siméadracha coimpléascacha, a bpailliúin dhaite is a ndíonta cuartha. Ón réabhlóid i 1911 is stíleanna Eorpacha le struchtúir ilstóracha atá á dtógáil, agus le déanaí is sa stíl Idirnáisiúnta le béim ar ilstóraigh atá an-chuid tógála.
Ailtireacht Normannach. Ailtireacht a bhí chun tosaigh i Sasana sa 11ú-12ú céad, a d'fhreagair don Rómhánúlacht Eorpach. Is samplaí sonracha na hardeaglaisí i nDurham, Ely, Winchester is Worcester.