Trelis/gawiki huggingface dataset:
Maighdean mhara. Maighdean mhara a thugtar ar chréatúr ar leath mná agus leath éisc í. Murúch a thugtar uirthi i nGaeilge na Mumhan.
Ón gcoim aníos, is bean í an mhaighdean mhara, ach ón gcoim síos, is iasc í. De réir traidisiúin eile, tá riocht róin ar mhurúcha de ghnáth, ach tagann riocht duine orthu tar éis dóibh cochall draíochta a bhaint díobh féin. Tá bua an cheoil ag na murúcha, agus is binn iad na hamhráin a chanann siad. Ar an drochuair, tá feall ina gcuid ceoil, mar baineann na maighdeana mara úsáid as na hamhráin chun bádóirí agus daoine eile a mhealladh isteach san fharraige, áit a mbáitear iad.
Cé gur cuireadh básanna bádóirí ina leith, tá cuid mhaith scéalta ann a thaispeánann cion ar agus dáimh leis na murúcha, nó ar a laghad leis na maigheana mara sin a mealladh ar an talamh. De réir an bhéaloidis, déantar bean iomlán de mhurúch má ghoidtear a cochall draíochta. Is iomaí maighdean mhara a pósadh ar fhear cladaigh tar éis don fhear an cochall a ghoid ar an maighdean mhara. Cé go bhfuil cosa daonna ag an murúch in easpa an chochaill, baineann pianta fíochmhara leis an siúl i gcónaí, agus bíonn cumha uirthi i ndiaidh an tsaoil faoi thoinn. Cuireann cúpla hamhrán sean-nóis síos ar an gcumha seo, agus pléann sraith dánta sa leabhar "Cead Aighnis" le Nuala Ní Dhomhnaill an téama. Ba gheis do mhuintireacha áirithe rónta a mharú toisc gur creideadh gur ó mhurúch a shíolraigh an mhuintir.
Tagairtí.
Seanscéalta
Púca. Púca a thugtar ar arracht sí i miotaseolaíocht na nGael a fhuadaíonn daoine, ach d'fhéadfaidís a bheith ina gcreach nó ina gcabhair le daoine. Riocht capaill nó gabhair a bhíonn ar an bpúca de ghnáth cé go mbíonn riochtanna eile air amanna, m.sh. riocht iolair. Tugtar "pwca" air i mBreatnais agus tá "bucca" ann i miotaseolaíocht Chorn na Breataine, focal a thagann ón nGaeilge. 
Tá sé de nós ag an bpúca duine a chaitheamh suas ar a dhroim go n-iompraíonn sé an duine ar thuras scioptha ar fud na dúiche. Is minic a ghortaítear an marcach neamhthoilteanach, cé go dtagann sé/sí slán ach scanraithe go smior amanta eile. 
Daoine ar meisce is mó a thagann ar an bpúca i rith oícheanta dorcha gan ghealach. Ar ndóigh, tá baint ag an bpúca, a thaibhríonn san oíche, leis an "nightmare" ("láir oíche") as traidisiún Gearmánach an Bhéarla. Tá dlúthbhaint ag an bpúca, freisin, leis an each uisce, atá fiú níos contúirtí go mbánn daoine.
Déantar iad a cheangal le neacha neamhsaolta eile, uaireanta: "Mná ab eadh na spiridí, agus fir ab eadh na púcaí."
Dul i nGleic Leo.
Bhíodh "uirlisí cosanta" áirithe ag daoine i gcoinne púcaí, mar atá bior crua nó scian coise duibhe. I scéal amháin, agus fear thuas ar dhroim phúca, sháigh sé scian coise duibhe ann. D'iarr an púca air ansin an scian a tharraingt, ach d'fhág sé é mar a bhí agus an mhaidin dár gcionn bhí an scian sáite i meall beag glóthaí. D'fhás tor fheileastram ar an láthair i ndiaidh sin.
Sióg. Sióg a thugtar ar dhuine den lucht sí. Bíonn riocht duine ar shióga de ghnáth, cé go bhfuil difríochtaí suntasacha idir an dá chine, agus tá na cineálacha sióige éagsúil lena chéile freisin. I gcontrárthacht leis an smaoineamh nua-aimseartha Béarla, ní daoine beaga agus sciatháin orthu iad na sióga ar fad, de réir thraidisiún na hÉireann; tá cuid de na sióga, cuir i gcás na fir dhearga, níos mó ná méid duine, agus tá sióga eile, ar nós na mban sí, ar mhéid duine normálta. De réir an tseanchais, síolraíonn cuid mhaith de na sióga ó Thuatha Dé Danann, a díbríodh go dtí liosanna, ráthanna agus cnoic na hÉireann nuair a maidhmeadh orthu sa gcogadh in aghaidh Lucht Mhíl Easpáine, óna síolraíonn Gaeil an lae inniu. De réir scéalta eile, is aingil iad a thit go talamh ó na Flaithis toisc nach raibh siad sách maith chun fanacht ar neamh agus nach raibh siad sách olc chun dul go hifreann.
I gceantair áirithe, ba gheis an lucht sí a lua, agus cumadh neart leasainmneacha orthu dá bharr, mar shampla "na daoine maithe" agus "na daoine áin". Creideadh go forleathan sna sióga go dtí tús an 20ú haois san Eoraip; is beag duine a chreideann iontu sa lá atá inniu ann.
Is iad seo a leanas na príomhchineálacha sióige in Éirinn: bean sí, púca, leipreachán, fear dearg, maighdean mhara, síofra.
Bean sí. Sióg ar leith is ea an bhean sí. Tá dhá shaghas mná sí le n-áireamh i seanchas na hÉireann: an tsióg a thuarann bás agus an tsióg a fhuadaíonn daoine
Sanasaíocht.
Is í "ben sídhe" na Sean-Ghaeilge bunús an fhrása seo.
An bhean sí agus tuar an bháis.
Tugann an bhean sí le fios do mhuintireacha áirithe go bhfuil duine den mhuintir le bás a fháil. Den chuid is mó, is seanmhuintir uas-aicmeach, ar nós Ó Néill agus Mac Carrthaigh, a leanann an bhean sí. Taibhríonn an bhean sí mar bhean chaointe atá ag caoineadh cé nach bhfuil duine ar bith básaithe go fóill. Is minic a bhíonn ceann na mná dírithe síos agus folt álainn, a d'oirfeadh do spéirbhean óg, ag clúdach a ceannaithe; nuair a ardaítear ceann na mná sí, áfach, tá aghaidh seanduine chríonna uirthi.
An bhean sí agus fuadach daoine.
Déanann an dara saghas mná sí fuadach ar dhaoine, go háirithe ar mhná óga. Tugtar "cailleacha" ar na mná sí seo amanta, cé gur léir nach den chine daonna iad. Amanta, bíonn na mná sí seo cosúil le mná ar bith eile ó thaobh an reachta de, ach amanta eile, bíonn adharca fada ar a gcloigeann. Cónaíonn siad i lios nó "dún". Sciobann na mná sí seo daoine leo go dtí an lios a bhfuil na mná sí ina gcónaí ann agus má chaitheann an duine fuadaithe bia ar bith sa lios, ní bheidh an duine in ann an lios a fhágáil go deo. Tá ról an bhia sna scéalta seo cosúil leis an miotas clasaiceach Gréagach ina raibh ar Pheirsifiné fanacht i ríocht Háidéis toisc gur ith sí greim bia ann.
Tá tábhacht an tís soiléir go minic sna scéalta seo freisin. Más glanmhar slachtmhar an teach, agus bolta ar an doras, ní féidir leis na mná sí dul thar tairsigh, ach más salach, trína chéile atá an teach, gan bolta ar an doras, is féidir leis na mná sí bualadh isteach gan choinne.
Ingearán. Aerárthach atá in ann éirí den talamh agus tuirlingt go ceartingearach is ea héileacaptar nó ingearán.
Aeraidinimic.
Faigheann héileacaptar ardú ó thacar eití cothrománacha le trastomhas mór, fuinnmhithe chun rothlaithe. Brúnn na heití seo an t-aer síos, rud a sholáthraíonn fórsa ardaithe don aerárthach. 
Faigheann sé fórsa tiomána chun tosaigh tríd an héileacaptar is plána na n-eití a chlaonadh sa treo eitilte is mian, agus uillinneacha na n-eití leis an gcothromán a athrú rud beag is iad ag rothlú.
Feidhmeanna.
Tá an héileacaptar an-áisiúil mar is féidir é éirí agus tuirlingt gan rúidbhealach. Níl an buntáiste céanna ag eitleáin. Níl an luas céanna ag ingearáin 'is atá ag eitleáin. 
Baintear an iliomad feidhm as ingearáin.
Calvin Coolidge. Ba é John Calvin Coolidge, Jr. (4 Iúil, 1872 - 5 Eanáir, 1933) an 30ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ó 2 Lúnasa, 1923 go dtí an 3 Márta, 1929. Nuair a d'éag Warren Harding, Uachtarán SAM, go tobann in San Francisco i mí Lúnasa 1923, bhí an leas-Uachtarán , Calvin Coolidge, ar chuairt chuig a thuismitheoirí ina bhaile dúchais, Plymouth, Vermont, 3,000 míle thoir.
Fuair athair Choolidge an scéal ar an ghuthán i lár na hoiche.
Mhúscail sé a mhach Calvin ar an toirt agus chuir a bhean chéile fá choinne Bíobla agus cóip de Bhunreacht SAM.
Mar nótaire poiblí bhí athair Calvin in ann é a oirniú mar an 30ú Uachtarán an oíche sin agus d'fhreastail máthair Chalvin mar fhinné.
Más dlíodóir rathúil agus poiliteoir grinn a bhí ann go fírinneach- fear a d'éirigh ó mhaor go seanadóir agus go hoifig ghobharnóir Massachusetts- bhreathnaigh pobal SAM ar a nUachtarán nua. 
Nuair a tháinig an-rath ar gheilleagar SAM le linn dó abheith in oifig, tugadh an buíochas dósan.
Bronnadh 'rathúnas Coolidge' ar a thréimhse.
Ba é Calvin Coolidge a d'fhógair " Is é gnó SAM an gnó'!
Bhuail taom croí é in aois a 60 bliain d'aois.
Cailleach. "Seanbhean" is bunbhrí leis an bhfocal cailleach, ach ciallaíonn sé freisin bean draíochta a mhallaíonn daoine, ainmhithe, agus plandaí. Pléifidh an t-alt seo an chailleach draíochta. Cé gur féidir leis an gcailleach leas a bhaint as an drochshúil, is mó a luaitear an chailleach le bainne a ghoid. De réir an tseanchais, is féidir leis an gcailleach riocht giorria a chur uirthi féin. Faoin riocht seo, téann an chailleach isteach i mbuailte na gcomharsan, áit a súnn sí an bainne ó na beithígh. De réir scéalta eile, is féidir leis an gcailleach an bainne a ghoid trí ortha a rá nó ar bhealaí éagsúla eile. Cé go bhfuil baint ag an athrú reachta le hadhlacadh an áibhirseora i dtraidisiún eaglasta na Laidine, breathnaíonn sé nach mar sin a bhí an scéal in Éirinn. Ní luaitear an diabhal leis an gcailleach de ghnáth sna finscéalta.
Ó thaobh na socheolaíochta de, is léir ón bhfianaise gur baol go bhféadfaí draíocht a chur i leith aon seanmhná aonair neamhphósta dá dtiocfadh laghdú ar an méid bainne a bhí beithígh an pharóiste a thabhairt. Ar ndóigh, is dócha gur galar seachas draíocht a bhí ag cur isteach ar na beithígh ach is iad seanmhná an pharóiste a cuireadh faoi amhras. Ní minic a teilgeadh mná chun báis de réir na draíochta, áfach. Bhí na comharsana ar goideadh a gcuid bainne ag iarraidh go bhfillfeadh an bainne; níor theastaigh uathu bás na caillí.
Creideadh i gcailleacha go forleathan ar fud na hÉireann agus na hEorpa go dtí tús an 20ú haois, agus creideann neart daoine iontu go fóill sa tríú domhan.
Herbert C. Hoover. Ba é Herbert Clark Hoover (10 Samhain 1874 - 20 Deireadh Fómhair 1964) 31ú huachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé ina bhall den pháirtí Poblachtánach. 
Bhí Hoover i bhfeidhmeannas ó 3 Márta 1929 go dtí an 3 Márta 1933. Thosaigh an Spealadh Mór i ndiaidh thuairteáil an stocmhalartáin ar an 29 Deireadh Fómhair 1929. 
Gaireadh Franklin D. Roosevelt ina Uachtarán ar na Stáit Aontaithe sa bhliain 1933. Ag an am sin, bhí beagnach tríocha faoin gcéad d’oibrithe na tíre dífhostaithe agus bhí teipthe ar na céadta míle gnónna ar fud na tíre. 
Is dona an bhreith a thug an stair ar Hoover agus na polasaithe ‘laissez-faire’ an rialtais le linn an ama sin (idirghabháil ar bith).
Ach ní raibh an Cúlchiste Feidearálach faoi smacht an Uachtaráin ag an am. Agus bhí Hoover i bhfeidhmeannas freisin nuair a cuireadh tús le damba Hoover ar abhainn an Cholorado. Cuireadh tús leis an obair thógála sa bhliain 1931.
1940.
Ba é Hoover an t-iar-uachtarán amháin a rinne iarracht filleadh ar an Oifig Ubhchruthach. Ach chaill sé an rás don Teach Bán i 1940.
Síofra. Síofra a thugtar ar leanbh sí a fhágtar ag teaghlach daonna nuair a fhuadaítear leanbh daonna. De ghnáth, bíonn an síofra tinn agus ar tí bás a fháil nuair a mhalartaíonn an lucht sí é, ar son linbh dhaonna fholláin. 
Bhaintí úsáid as miotas an tsíofra chun galair thobanna ar leanaí nuabheirthe a mhíniú. De réir an tseanchais, d'fhéadfaí síofra aithint mar labhródh an leanbh gan choinne nó chaithfeadh sé píopa. Chreidtí go raibh na céadta bliain slánaithe ag an síofra cheana cé nach raibh sé níos mó ar méid ná leanbh duine. 
Dá gceapfaí gur síofra a bhí ann, chaithfí isteach sa tine é go dtabharfaí a leanbh féin ar ais chuig na tuismitheoirí. 
Is léir go bhfuair roinnt leanaí tinne bás mar gheall ar an bpiseog seo. Mar shampla:
₫
Sí. Is é Sí (Ψ ina cheannlitir, ψ ina litir bheag) an litir is in aibítir na Gréigise.
Carolina Theas. Is stát í Carolina Theas (Béarla: "South Carolina") atá suite in oirdheisceart S.A.M.
Fear dearg. Duine den lucht sí is ea an fear dearg. Tá méid ollmhór ann agus tá cuma dhearg air ó bhonn go barr, cé nach gcuirtear béim mhór ar an dath sna scéalta a bhaineann leis, murab ionann is an "Green Man" as "Gawain and the Green Knight", an scéal Béarla ón Meán-aois. Taibhríonn an fear dearg do thaistealaithe bóthair i lár na hoíche. Go minic, bíonn an fear dearg ag iompar corpáin ar a dhroim i dtreo reilige, agus cuireann sé d'fhiacha ar an taistealaí daonna mí-ámharach an corpán a iompar in éindí leis. Nuair a chuirtear an corpán ar dhroim an taistealaí, áfach, tosaíonn an corpán ag labhairt agus ag tathaint ar an taistealaí deifriú. De ghnáth, éiríonn leis an taistealaí an corpán a bhaint dá dhroim ar bhealach éigin, agus saortar é.
Síolraíonn scéalta faoin bhfear dearg aníos ó luath-ré na litríochta Gaeilge. Sa scéal Toghail Bruíne Dá Dearga, ar cumadh a bhunús roimh AD 900, deirtear gur geis leis an rí Conaire Mór mac Eidirsceoil teacht isteach in aon teach a bhfuil fear dearg tar éis dul isteach ann. Nuair a bhriseann an rí an gheis, maraítear i luíochán é.
Ióta. Is é ióta (Ι ina cheannlitir, ι ina litir bheag) an naoú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící "yodh" . Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /i/ nó /iː/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 10 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar /i/ nó /j/ é.
Tá bunús ag an litir Rómhánach I agus J sa litir ióta.
Leipreachán. Gréasaí sí is ea an leipreachán. Is iomaí leagan malartach de ‘leipreachán’ a thugtar i bhFoclóir Uí Dhomhnaill: ‘lucharachán,lucharbán, luchargán, lucharpán, luchramán, luipreachán’ agus araile. Ach ‘leipreachán’ amháin atá i bhFoclóir Uí Mhianáin, agus sin atá in úsáid go coitianta anois.
Tréithe.
Tá an leipreachán ar méid páiste óig, cé go bhfuil na céadta blianta slánaithe aige ar nós na sióg eile. Bíonn dúil mhór ag an leipreachán in airgead, agus deirtear go bhfuil pota mór óir i bhfolach aige. Is féidir iallach a chur ar an leipreachán an pota óir a thabhairt don té a bheireann ar an leipreachán, cé go n-éalóidh an leipreachán múna gcoinneofar amharc air an t-am ar fad. 
Tréithe seo an leipreacháin, taispeánann siad meas an tseansochaí ar fhir cheirde, is dócha. I dtuairim na muintire tuaithe, bhí na ceardaithe (ar nós gréasaithe, gaibhne, srl.) glic, saibhir, seachantach ar a gcuid maoine a roinnt le daoine eile.
Siombail.
Tá siombail d'Éirinn ar fad déanta den leipreachán i Meiriceá Thuaidh. Tá an siombail ceangailte le stéiréitíopáilte eile Éireannacha, mar shampla cairdiúlacht, ólachán, agus Lá Fhéile Pádraig. 
Béaloideas.
Ní cairdiúil ar chor ar bith a bhí na leipreacháin i bhfíorseanchas na hÉireann. 
Ar Gaois.ie tá 53 shampla de ‘leipreachán’ in úsáid i dtéacsanna Gaeilge agus gan ach trí shampla den iomaitheoir is gaire dó, ‘lucharachán’.
Prótacal Aistrithe Hipirtéacs. Is éard é an Prótacal Aistrithe Hipirtéacs (as Béarla, HyperText Transfer Protocol, nó HTTP) ná an modh is tábhachtaí a úsáidtear chun faisnéis a iompar ar an nGréasán Domhanda. Prótacal cumarsáide atá ann a cuireadh chun cinn le haghaidh ailtireacht chliaint/freastalaí a chur i bhfeidhm, agus úsáidtear é chun leathanaigh HTML, íomhánna, stílbhileoga cascáideacha (CSS) agus ábhair eile a aistriú idir freastalaithe HTTP agus brabhsálaithe Gréasáin, agus duine ag tabhairt cuairte ar shuíomh Idirlín.
Déanann RFC 2616 cur síos ar an bprótacal HTTP (leagan 1.1 an leagan reatha). Déanann RFC 2818 cur síos ar an bprótacal HTTPS. Is leagan criptithe de HTTP é HTTPS, a úsáideann SSL.
Seolann an cliant (don chuid is mó brabhsálaí Idirlín) iarratas don freastalaí ag iarraidh acmhainne. Seolann an freastalaí freagra ar ais.
Sampla.
Tá na ceannteidil seo a leanas simplithe go mór ionas go mbeifear in ann an oibríocht a thuiscint, ach is féidir i bhfad níos mó eolais a sheoladh don chliant nó don fhreastalaí.
Seolann an cliant:
 GET /index.html HTTP/1.1
Séard is brí leis seo ná : "Tabhair dom inneachar an leathanaigh index.html ag bun do fhreastalaí agus a fhios agat go bhfuilim ag labhairt as HTTP 1.1."
Seolann an freastalaí an méid seo ar ais :
 HTTP/1.1 200 OK
 Date: Sun, 05 Nov 2000 20:24:23 GMT
 Server: Apache/1.3.14 (Unix) PHP/4.0.3
 Last-Modified: Sat, 03 Jun 2000 07:12:12 GMT
 Content-Length: 3069
 Content-Type: text/html
 &lt;html&gt;
 &lt;/html&gt;
Séard is brí leis seo ná : "Fuair mé d'iarratas, is freastalaí den saghas &lt;Server&gt; mé, inniu an &lt;Date&gt; agus is é an t-am deireanach ina rinneadh athrú don leathanach seo ná &lt;Last-Modified&gt;. Is é fad inneachair an leathanaigh ná &lt;Content-Length&gt; ochtréad agus is den saghas &lt;Content-Type&gt;. Seo an t-inneachar: &lt;?xml version="1.0" ... "
Modhanna iarratais.
Tugann HTTP sainmhíniú ar ocht modh (nó "briathra" mar a thugtar orthu uaireanta) ag cur in iúl an t-aicsean is mian a dhéanamh ar an acmhainn aitheanta. Is iad seo na modhanna iarratais de réir na sonraíochta RFC 2616:
Leaganacha HTTP.
D'eascair leaganacha prótacail comhoiriúnacha go siarghabhálach, don chuid is mó, as HTTP. Déanann RFC 2145 cur síos ar úsáid uimhreacha leagain HTTP. Insíonn an cliant cén leagan atá á húsáid aige ag tús an iarratais agus baineann an freastalaí úsáid as an gceann céanna nó leagan níos luaithe sa fhreagairt. 
Códanna Stádais.
Tá cúig shaghas cóid sa fhreagairt ann:
An Giúdachas. Is é an Giúdachas nó an tIúdachas reiligiún na nGiúdach. Ceann de na reiligiúin aondiacha is sine ar domhan atá ann, agus ceann de na reiligiúin is sine atá á gcleachtadh fós. Tá airteagail chreidimh agus stair an Ghiúdachais ina gcroílár do bhunús na gcreideamh Ábrahamach eile, an Chríostaíocht agus Ioslam san áireamh.
Níl aon údarás lárnach nó dogma comhaontach ag an nGiúdachas, ach tá roinnt prionsabal creidimh ag an reiligiún ilghnéitheach seo a choinníonn le chéile é. An ceann is tábhachtaí ná creideamh in aon Dia amháin atá uilefhiosach, uilechumhachtach, uiledhea-mhéiniúil, tarchéimnitheach, a chruthaigh an chruinne agus gach rud atá inti, agus a bhfuil baint aige fós le riaradh na cruinne seo.
De réir mar a chreidtear, b'é an Dia céanna a chruthaigh an chruinne agus a shocraigh cúnant leis na Giúdaigh agus a chuir a chuid dlíthe agus aitheanta in iúl dóibh sa Tórá. 
Caitheann an Giúdach fíréanta cuid mhó ama ag staidéar na ndlíthe agus na n-aitheanta seo le bheith in ann iad a urramú mar is cóir, agus litríocht iomlán - an Talmud - scríofa ag Giúdaigh léannta na n-aoiseanna a chuaigh thart leis na dlíthe seo a mhíniú do na fíréin.
Najaf. Is cathair san Iaráic í Najaf (ón Araibis النجف) , timpeall 160 km ó dheas ón bpríomhchathair Bagdad. 
Ba é a daonra measta i 2003 ná 585,600 duine. Is í príomhchathair an chúige den ainm céanna. Is í ceann de na cathracha is naofa i gcreideamh Shi'a Ioslam agus ceanncheathrú na cumhachta polaitiúla Shi'a san Iaráic.
Bobby Fischer. Ba sármháistir fichille é Robert James "Bobby" Fischer (9 Márta, 1943 i Chicago, SAM - 17 Eanáir, 2008 i Réicivíc, an Íoslainn) agus iarchuradh an domhain. 
Bhuaigh sé Comórtas Fichill an Domhain ar 1 Meán Fómhair, 1972, ceann de bhuaicphointe an Cogadh Fuar. Ba é an dara Meiriceánach agus an chéad Mheiriceánach a rugadh i SAM chun Comórtas Fichill an Domhain a bhuachaint. 
Bhí neamhord ilphearsantachta air agus saol casta aige. 
Shíothlaigh sé i Réicivíc, san Íoslainn 64 bliain d'aois dó, sa bhliain 2008 tar éis dó saorántacht na hÍoslainne a bhaint amach sa bhliain 2005.
Cultúr. Tagann an focal cultúr ón fhocal Laidine "colere". De ghnáth is gníomhaíochtaí daonna atá i gceist. Tá go leor sainmhíniú ann faoi cad is saíocht ann, bunaithe ar na teoiricí éagsúla. Is éard is ciall le cultúr, d'fhéadfá a rá, ná staid sibhialtachta a bhaineann le pobal daoine. Féadann cultúr tagairt d'fheabhsú na hintleachta, freisin.
Capa. Is é capa (Κ ina cheannlitir, κ ina litir bheag) an 10ú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící "kaph" . Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /k/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 20 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimnítear mar /c/ nó /k/ é.
Tá bunús ag an litir Rómhánach K agus an litir Choireallach "Ke" (К, к) sa litir capa.
An tSile. Is tír i Meiriceá Theas í an tSile (Spáinnis: "Chile"). Tá teorainn aici leis an mBolaiv, leis an Airgintín agus le Peiriú. Is í Santiago de Chile an phríomhchathair. Tá beagáinín níos lú ná 18.0 milliún duine ina gcónaí ann.
Stair.
Toghadh Salvador Allende mar uachtarán na tíre i 1970, an chéad Marxach a toghadh go daonlathach i dtír ar bith. D'éirigh an t-arm faoin ginearál Augusto Pinochet amach i gcoinne Allende ar 11 Meán Fómhair 1973 agus maraíodh an t-uachtarán le linn an éirí amach. Ghlac Pinochet seilbh ar rialtas na Sile agus lean an deachtóireacht ar aghaidh go 1988.
Daonra.
Sa bhliain 2015, bhí tuairim is 18,006,407 duine sa tír.
Cathair na Vatacáine. Is í Cathair na Vatacáine, nó Stát Chathair na Vatacáine (Iodáilis: "Stato della Città del Vaticano", Laidin: "Status Civitatis Vaticanae") lárionad na hEaglaise Caitlicí sa domhan, agus í suite taobh istigh den Róimh, príomhchathair na hIodáile. Is féidir an Vatacáin a thabhairt uirthi as Gaeilge freisin. 
Is í an Vatacáin an stát is lú sa Domhan de réir an daonra agus an achair. Tháinig an Vatacáin ar an bhfód mar atá sí inniu, nuair a shínigh Benito Mussolini agus an Pápa Pius XII Conradh na Lataráine sa bhliain 1929. 
Is gá an Vatacáin féin a aithint thar an Suí Naofa, nó is follasach go raibh an Suí Naofa ann, mar choincheap, i bhfad sular bunaíodh Stát na Vatacáine. Foilsítear fógráin oifigiúla na Vatacáine féin as Iodáilis, ach is í an Laidin bunteanga na gcáipéisí a eisíonn an Suí. Thairis sin, ní hionann pasanna na Vatacáine agus pasanna an tSuí Naofa. Ní stát é an Suí Naofa féin, agus mar sin, ní féidir leis ach pasanna dioplómaitiúla agus pasanna seirbhíse a eisiúint, ach bíonn an Vatacáin féin ag eisiúint gnáthphasanna.
Roimh lá na Vatacáine, bhí a leithéid de rud ann agus Stáit an Phápa. Is éard a bhí i gceist le Stáit an Phápa ná an stát eaglasta a bhí ann sna blianta 756-1870, agus é ag cuimsiú lár na hIodáile go léir. Tháinig deireadh leis na Stáit seo de thoradh an Risorgimento, is é sin, leis na cogaí a cuireadh sa naoú haois déag leis an Iodáil go léir a aontú. Nuair a shínigh Pius agus Mussolini Conradh na Lataráine, shainigh siad nárbh é athbhunú Stáit an Phápa a bhí i gceist, ach stát nua ar fad.
Monarcacht í an Vatacáin, agus is é an Pápa an monarc. Eaglaisigh Chaitliceacha iad na feidhmeannaigh is airde sa Stát. Tá limistéar an Stáit faoi fhorlámhas an tSuí Naofa, agus cónaí ar an bPápa ansin, sa Phálás Aspalda. Níl cónaí ar an bPápa ansin ach ón mbliain 1377 anuas. Roimhe sin, bhíodh na Pápaí ina gcónaí i bPálás na Lataráine ar Chnoc Caelius ar an taobh eile den chathair. I bPálás na Lataráine a síníodh Conradh na Lataráine freisin, agus sin é an fáth go bhfuil an t-ainm sin ar an gConradh.
Seanainm é ainm na Vatacáine, agus é ag dul siar go dtí na blianta réamh-Chríostaí: "Mons Vaticanus" an leagan Laidine, nó Cnoc na Vatacáine. Cuid de shean-Chnoc na Vatacáine iad críocha an Stáit, chomh maith leis na Machairí Vatacánacha in aice leis an gCnoc. B'ansin a tógadh Baisleac Pheadair, an Séipéal Sistíneach, an Pálás Aspalda agus na hiarsmalanna, chomh maith le foirgnimh áirithe eile. Go dtí an bhliain 1929, bhain na tailte seo le barda Borgo.
Tá cuid d'fhoirgnimh an tSuí Naofa suite taobh amuigh den Vatacáin, go háirithe Castel Gandolfo, áitreabh samhraidh an Phápa, chomh maith le baisleaca áirithe. Tá cearta eistíre ag údaráis na Vatacáine sna tailte seo, agus iad á bpóilíniú ag gníomhairí Vatacánacha.
Gallaibh. Contae de chuid na hAlban is ea Gallaibh nó Cataibh, atá suite i dtuaisceart na tíre. Bhí 23,866 duine ina gcónaí sa chontae sa bhliain 2001
Molière. Duine de phríomhdhramadoirí na Fraince ab ea Molière (15 Eanáir, 1622 - 17 Feabhra, 1673). Rugadh é faoin ainm Jean-Baptiste Poquelin i bPáras i 1622. 
Rinne sé staidéar ar an dlí in Orléans ach chuir a easpa codlata as dá chuid staidéir agus níor chríochnaigh sé iad. Bhuail sé leis na Béjart, muintir aisteoirí, agus bhunaigh siad "L’Illustre Théâtre" sa bhliain 1644. Is faoin am seo a thóg sé an t-ainm pinn Molière. Theip ar an ngrúpa sé mhí déag ina dhiaidh sin, de bharr fadhbanna airgid. 
D'fhág na Béjart le Molière Páras i 1646 agus chuaigh siad go Bordeaux. Bhí Madame Béjart faoi choimirce an Diúc d’Épernon agus bhunaigh siad grúpa eile faoi stiúradh Charles Dufresne, ag taistil ar fud Languedoc. Thosaigh Molière ag scríobh thart faoin am seo, ag tosú leis na coiméidí "La Jalousie du barbouillé" agus "Le Médecin volant". 
Meascán de ghreann agus d'aoir atá ann.
Fuair sé bás conspóideach ar 17 Feabhra 1673, rue de Richelieu, i bPáras, Bhí an phríomhpháirt aige i ndráma a scríobh sé, "Le Malade Imaginaire", agus bhuail taom croí é, b'fhéidir. Faoi strus, ní raibh sé ach 51 bliain d'aois ag an am.