Trelis/gawiki huggingface dataset:
Ernst Ruska. Fisicí a saolaíodh i Heidelberg na Gearmáine ab ea Ernst Ruska (25 Nollaig 1906 – 27 Bealtaine 1988). Rinne sé taighde ar optaic leictreonach, agus cheap an chéad leictreonmhicreascóp i 1931. Le Gerd Binnig is Heinrich Rohrer, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1986 as sin.
Henry Norris Russell. Réalteolaí a rugadh in Oyster Bay, Nua-Eabhrac ab ea Henry Norris Russell (1877-1957). Neamhspleách ar Ejnar Hertzsprung (1873-1967) ach ag an am céanna leis, i 1913, d'fhionn sé an gaol idir dearbhmhéid réaltach is cineál speictreach, a léirítear i léaráid Hertzsprung-Russell.
Ernest Rutherford. Fisicí a rugadh gar do Nelson na Nua-Shéalainne, ceannródaí i staidéar ar an bhfisic fhonúicléach ab ea Ernest Rutherford (30 Lúnasa 1871 – 19 Deireadh Fómhair 1937). Chuir sé go mór le nua-thuiscint ar struchtúr an adaimh. I 1903, le Frederick Soddy, thairg sé go dtarlaíonn radaighníomhaíocht de bharr díscaoileadh adamh. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1908 as a shaothar ar radaighníomhaíocht. Fuair sé bás i gCambridge, Sasana.
Martin Ryle. Radairéalteolaí a rugadh i mBrighton Shasana ab ea Martin Ryle (27 Meán Fómhair 1918 - 14 Deireadh Fómhair 1984). D'fhorbair sé an trasnamhéadar, agus leis sin rinne suirbhéireacht ar na foinsí tonnta raidió is faide amach sa spás. Chuir a shaothar go mór le teoiric na hOllphléisce maidir le bunús na Cruinne. Réalteolaí Ríoga ó 1972. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1974, á roinnt le Anthony Hewish.
Sábh mara. Roc an-mhór an-difriúil, le soc atá fadaithe go mór, armtha ar an dá thaobh le líne rialta fiacla láidre maola. Rómhraíonn sé i ndríodar bog i gcomhair bia. An-fhlúirseach i bhfarraigí trópaiceacha, coitianta in inbhir agus isteach san uisce úr. Bíonn an cineál is mó, an "Piscis pectinata", suas le 7.5 m ar fhad.
Sábháilteacht leictreach. Is gá duine a chosaint ar thurraing leictreach. Is é is mó is bun lena leithéid sa teaghlach ná fabht talmhaithe i dtrealamh nó uirlis leictreach. Féadfaidh sreang scaoilte, insliú ídithe, uisce steallta, fiú aer le bogthaise ard mórthimpeall an trealaimh a leithéid d'fhabht a chruthú. 
Ansin rachaidh an sruth trí dhuine is isteach sa talamh. Féadfaidh sruth chomh beag le 0.1 A duine a mharú ach é a rith trína chroí, rud a bheadh ina chúis le taom marfach. 
Chuige seo, baintear feidhm de ghnáth as fiús nó scoradán ciorcaid. Feidhmíonn an dá ghléas seo má tharlaíonn gearrchiorcad nó rólódáil i dtrealamh, rud a fhéadfaidh tús a chur le tine. Ní osclaíonn scoradán le stop a chur leis an sruth go sáraíonn an sruth 15 nó 20 A. 
Tá gléas nua sábháilteacha á chur i bhfeidhm i Meiriceá, an t-idirscorthóir ciorcaid fabht talmhaithe (ICFT), ar féidir a insealbhú sa tsochóid nó an phlocóid. Tá dhá chnaipe air, tástáil is athchur, agus braitheann sé aon difríocht idir an sruth sa tsreang bheo is sa tsreang neodrach, an difríocht a bhíonn mar thurraing trí dhuine. Fiú má bhíonn an difríocht srutha sin chomh híseal le 0.005 A, scoireann an ICFT an ciorcad taobh istigh de 0.025 soicind le hathsheachadán. Nuair a bhíonn an fabht leasaithe, is féidir an gléas a chur sa siúl arís ach brú ar an gcnaipe athchuir is an t-athsheachadán a dhúnadh arís. Nuair a bhrúitear an cnaipe tástála, seoltar sruth trí fhriotóir sa ghléas chun éagothromaíocht idir an sruth beo is an sruth neodrach a chruthú is an t-athsheachadán a oscailt. Is tástáil é seo ar éifeacht an ghléis.
Sabhána. Tugtar sabhána ar réigiúin féaraigh na dtrópaicí is na bhfothrópaicí, idir na foraoisí báistí trópaiceacha is na gaineamhlaigh. Cuireann fad an tséasúir neamhthorthúil bac ar fhás forleathan crann. Bíonn crainn scaipthe ann—acaicia, mar shampla — atá oiriúnaithe don bháisteach fhíorannamh. Cabhraíonn tinte nádúrtha is tinte na ndaoine le cur chun cinn is caomhnú an fhéaraigh.
Albert Sabin. Micribitheolaí a rugadh i mBiałystok na Polainne ab ea Albert Bruce Sabin (26 Lúnasa 1906 – 3 Márta 1993). Rinne sé taighde ar víreas beo mar vacsaín i gcoinne polaimiailítis. Faoi seo táthar tar éis an vacsaín seo a chur in ionad vacsaín Salk, mar leanann a himdhíonacht níos faide agus is féidir í a dháileadh sa bhéal. D'fhorbair sé vacsaíní i gcoinne galar eile chomh maith, agus rinne sé inniúchadh ar an nasc idir víris agus an ailse.
Fuair Sabin bás in Washington, D.C..
Edward Sabine. Réalteolaí, fisicí is taiscéalaí a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea Edward Sabine (14 Deireadh Fómhair 1788 – 26 Meitheamh 1883). I 1818 ghlac sé páirt mar réalteolaí is loingseoir in aistear John Ross don Aigéan Artach. Chuaigh sé le William Edward Parry ar a aistear i 1819 chun an Pasáiste Siar ó Thuaidh a aimsiú, ach theip orthu, bíodh is gur éirigh leo dul níos faide siar ná éinne eile. Rinne sé taighde ar réimse maighnéadach an Domhain, agus mhol gur cheart réadlanna maighnéadacha a bhunú ar fud an Domhain chun tuiscint ar an réimse is a athruithe a fheabhsú. Rinne sé staidéar ar fhad an luascadáin shimplí a mbeadh an tréimhse cothrom le 2 s, tomhas ar luasghéarú de bharr domhantarraingthe (agus neart na domhantarraingthe ag pointe ar bith ar Domhan is neamhsféarúlacht an Domhain ansin). Rinne sé breathnuithe ar theocht na n-aigéan, athrú brú an atmaisféir le hairde os cionn dromchla an Domhain, iompar carraigeacha ag oighearshruthanna, bolcáin, airíonna meitéareolaíochta, is a lán eile.
Sacán. Is éard is sacán ann ná cineál smólaigh a chaitheann an geimhreadh in Éirinn agus an tréímhse ó Bhealtaine go Samhain i dtuaisceart is oirthear na hEorpa, mar a bpóraíonn sé. A dhroim donnrua, baill liatha ar a cheann is a eireaball. Áitríonn sé coillte is talamh feirmeoireachta. Itheann sé torthaí, feithidí, péisteanna is seilidí. Bailíonn sé ina n-ealtaí de na céadta de ghnáth.
Oliver Wolf Sacks. Néareolaí a rugadh i Londain is a d'oibrigh i Nua-Eabhrac is ea Oliver Wolf Sacks (9 Iúil 1933 – 30 Lúnasa 2015). Bhí othair a raibh suanghalar ar leith tolgtha acu faoina chúram. Bhain sé cáil amach nuair a foilsíodh a thuarascáil ar an bhfaoiseamh neamhbhuan a fuair siad tar éis L-dopa a thógáil, "Awakenings" (Múscailtí, 1973: rinneadh scannán de i 1990). Scríobh sé "The Man who Mistook his Wife for a Hat" (An Fear a Thóg a Bhean Chéile in Ainriocht Hata, 1986) agus "The Island of the Colorblind" (Oileán na nDathdhall, 1998) ar riochtaí néareolaíochta a léirigh siomptóim neamhghnácha.
Sacram. Is éard is sacram ann ná cnámh thriantánach ag bun an cholúin veirteabraigh a fhoirmítear tríd an 5 veirteabra sacrach a chónacsadh. Nuair a bhíonn duine ina cholgsheasamh bíonn sé beagnach cothrománach, ag altadh le dhá chnámh na gcromán chun an fáinne cnámh a dtugtar "an peilbheas" air a chríochnú, agus an chuid eile den cholún veirteabrach ag an 5ú veirteabra lumbach. Déanann sé ceangal le matáin an droma is na más.
Ardeaglais Sacré Coeur. I Montmartre, Páras, deartha ag an ailtire Paul Abadie, tógtha sa stíl Rómhánach-Bhiosántach, 1872-1912. Taobh istigh tá an mhósáic is mó ar Domhan, ag léiriú Chríost is a dhá lámh sínte amach.
Sacsafón. Gléas aonfheag ceoil, déanta as miotal le cró leathan cónach, cosúil leis an sacschorn. Adolphe Sax (1814-1894) a cheap é, a fuair paitinn air, agus a rinne i dtoisí is airdí éagsúla é, in alt is teanóir den chuid is mó. Bíonn an dá cheann seo chomh maith le baratón is soprán i gceathairéad sacsafón. Tá an dordsacsafón is an t-olldordsacsafón ann freisin, ach in úsáid go hannamh. Uirlis choitianta i snagbhannaí is bannaí damhsa, agus baintear feidhm as uaireanta i gceol foirne.
Sacschorn. Gléas ceoil, déanta as feadáin práis, cosúil le tiúba beag, an bhéalóg ag dronuillinn leis an bpríomhfheadán agus an clog dírithe suas go hingearach. Cheap an déantóir uirlisí Francach Adolphe Sax é, agus déantar i dtoisí éagsúla é. Baintear feidhm as sacschoirn ailt is teanóir i mbannaí práis ach, aisteach go leor, luaitear mar theanóir is baratóin faoi seach iad.
Sádmhasacachas. Iompar gnéasach is ea an sádmhasacachas, ina mbaintear pléisiúr as pian a imirt ar dhuine eile (sádachas) nó a fháil ó dhuine eile (másachas). Giorraítear chuig SM é. 
B'fhéidir le páirtnéir amháin pléisiúr níos mó a bhaint as a p(h)áirtnéir a ghortú (sádaí) agus an dara páirtnéir ag baint pléisiúir as a bheith gortaithe (másachaí). 
As Béarla, de ghnáth tá sádmhasacas san áireamh i mBDSM nó "bondage, discipline, domination/submission, sadism/masochism" (cuibhriú, forlámhas, smacht/géilleadh, sádachas/masachas).
Sanasaíocht.
Tagann an focal "sádachas" as Marquis de Sade, uasal Francach, scríbhneoir agus fealsamh. Scríobh Sade faoi ghnéas fhoréigneach agus dhiamhaslach ina úrscéalta ar nós "Justine" nó "Na 120 Lá an Sodom". Tagann an focal "masacachas" as Leopold von Sacher-Masoch, údar Géarmanach an úrscéil "Véineas a Bhfuil Éadaí Fionnaidh Uirthi". 
Stair.
Ina leabhar "Trí Aistí ar an dTeoiric na Gnéasachta", bheartaigh Sigmund Freud teoiric go dtagann sádachas as an ngnéasacht leanbaí, a bhfuil go minic tréith shádach aige. Sa fhormhór na ndaoine, éiríonn an tréith sin brúite faoi chois. Ach fós, i roinnt daoine, fanann an sádachas. 
Sna Stáit Aontaithe, baineadh úsáid as leathar tar éis an Dara Cogadh Domhanda i gcathracha ar nós Nua-Eabhrac agus San Francisco idir daoine aeracha. 
Bhí pobal leispiach leathair ann freisin, ach d'éirigh sé conspóideach leis an ngluaiseacht feiminí. Mar sin féin, d'éirigh an pobal leispiach 'leathair' níos mó le linn an seachtóidí, agus i 1978 tháinig an comhghrúpa Samois le chéile (ainmníodh as an dominatrix leispiach sa "Scéal O" le Pauline Réage). Bhunaigh Gayle Rubin agus Patrick Califia agus feiminigh leispiacha eile Samois. An céadchumann leispiach sádmhasacach i Stáit Aontaithe Mheiriceá ab ea Samois. D'fhoilsigh Samois an leabhar "Teacht i gCumhacht", leabhar tábhachtach don bhfeimineachas agus leispiachas, i 1981. Ach i 1982 d'fhoilsigh feiminigh frithshádmhasacachas ar nós Ti-Grace Atkinson an leabhar "In Aghaidh Sádmhasacachas". Bhí achrann mór idir feiminigh le linn na n-ochtóidí: Na Cogaí Gnéis. Ach faoi na nóchaidí, ghlac go leor feiminigh leis an sádmhasacachas.
Bhuail an géarchéim SEIF an pobal sádmhasacach. Breathnaíodh ar sádmhasacachas, sádmhasacachas aerach go háirithe, mar rud baolach.
Sádar. Cóimhiotal a leánn go héasca ag teocht mheasartha chun nasc a dhéanamh idir dhá dhromchla miotail. De ghnáth bíonn stán is luaidhe ann nuair a bhíonn copar le nascadh, nó prás, nó iarann le stánphláta air. Ní hionann is táthú, is amhlaidh a líonann an sádar na scáintí sna dromchlaí atá le nascadh, agus is mar seo a dhéanann an nasc gan comhtháthú leo.
Sadhlas. Foráiste a dhéantar as féar, arbhar Indiach nó ábhar duilleogach eile a chaomhnaítear trína pháirtchoipeadh i dtúrshadhlann aeróbach, clais sadhlais nó rolla mór aeróbach a chorntar is a shéalaítear i leathanra plaisteach. De ghnáth déantar sadhlas i gcomhair an gheimhridh nuair a bhíonn ainmhithe faoi dhíon, rud a ligeann don fhéar fás leis san earrach. Cruthaíonn an bunchoipeadh aigéid orgánacha is aimíonaigéid a fheidhmíonn mar leasaithigh. Den chuid is mó eallach mairteola is déiríochta a itheann sadhlas, ach is féidir é a thabhairt d'athchogantaigh eile freisin.
Saeis. Is éard is saeis ann ná ascalú an uisce is a scairdeadh anonn is anall in áit a bhfuil an t-uisce faoi pháirtchoinneáil mar a bheadh i mbá nó inbhear. Cinneann méid fisiciúil is cruth an duga tréimhse an ascalaithe.
Carl Sagan. Réalteolaí is scríbhneoir a rugadh i mBrooklyn, Nua-Eabhrac ab ea Carl Edward Sagan (9 Samhain 1934 – 20 Nollaig 1996). Rinne sé taighde ar atmaisféir is dromchlaí na bpláinéad, bunús na beatha ar Domhan, agus an dóchúlacht go bhfuil intleacht eachtardhomhanda ann. 
Rinne sé éacht i gcur chun cinn na réalteolaíochta is na heolaíochta go ginearálta i measc an phobail le cláir teilifíse is eile.
Rogha Ráitis.
“Is áit bhreá mhór í an chruinne. Má tá muid linn féin, is cosúil gur cur amú uafásach spáis é.” "Contact: A Novel" 
Foilseacháin.
Sagan, Carl (1980). "Cosmos" (an chéad eagrán). New York: Random House. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-394-50294-6&lt;/bdi&gt;. LCCN 80005286. OCLC 6280573.
Sagan, Carl (1985). "Contact: A Novel". New York: Simon &amp; Schuster. ISBN 978-0-671-43400-7. LCCN 85014645. OCLC 12344811.
Sagan, Carl (1994). "Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space" (an chéad eagrán). New York: Random House. ISBN 978-0-679-43841-0. LCCN 94018121. OCLC 30736355.
Ságphailm. Crann beag le duilleoga móra clúmhacha is ea an ságphailm ("Metroxylon sagu"). Tá sí dúchasach d'oirdheisceart na hÁise is oileáin an Aigéin Chiúin. Cuimsíonn an stoc acmhainní móra stáirse chun roiseadh mór amháin bláthaithe a fhuinnmhiú sa chrann aibí. Ina dhiaidh sin faigheann an crann bás. Faightear ság, príomhfhoinse carbaihiodráití sna trópaicí, as smúsach na stoc a ghearrtar nuair a léirítear na chéad bhláthanna.
Sáibhre. Is é atá i gceist le sáibhre ná dhá speiceas ghaolmhara le gais chearnacha, duilleoga urchomhaireacha ina bpéirí, agus bláthanna déliopacha, scothchorcra nó bán, i rinsí a dhéanann spící scaoilte. Tá an sáibhre samhraidh ("Satureja hortensis") dúchasach do réigiún na Meánmhara. Is planda adhmadach ilbhliantúil, dúchasach do dheisceart na hEorpa, an sáibhre geimhridh ("Satureja montana"). Fástar an dá cheann mar luibheanna cócaireachta.
Sáible. Cat crainn Áiseach le fionnadh geimhridh atá tiubh síodúil (agus an-luachmhar sa trádáil fionnaidh). Áitríonn sé foraoisí arda gar do shrutháin. An fionnadh a fhaightear ón gcat crainn giúise Meiriceánach, tugtar "fionnadh sáible Meiriceánach" nó "fionnadh sáible Bhá Hudson" air.
Sacáidí. Is éard atá i gceist le sacáidí ná preabthaí na súl ó phointe go pointe, mar mhalairt ar a sleamhnuithe malla. Is féidir leo a bheith deonach, mar a bhíonn le linn léitheoireachta, nó ainneonach. Soláthraíonn an staidéar orthu eolas suntasach ar nádúr phróiseas na léitheoireachta is gníomhaíochtaí radhairc eile.
Saicíníteas. Athlasadh saicín, púitse beag snáithíneach a chuimsíonn sreabhán. Faightear a leithéid timpeall ar ailt is teannáin chun gluaiseacht a bhealú is frithchuimilt a laghdú. Is féidir go dtarlóidh athlasadh mar thoradh ar thráma nó ionfhabhtú. Leanann pian is at é, agus déanann gluaiseacht ailt nó teannáin chóngaraigh níos measa é.
Saighead mhara. Ainmhí caol inveirteabrach is ea an saighead mhara, le colainn thréshoilseach, ar a bhfuil eití cliathánacha is eite eireabaill. Creachóireach. An ceann le roinnt díseanna spíonta a ghabhann an chreach. Timpeall 70 speiceas, amuigh sa bhfarraige oscailte den chuid is mó.
An tSaiheil. Is crios fásra idirmheánaigh idir gaineamhlach is sabhána san Afraic í an tSaiheil. Bíonn an bháisteach neamhrialta randamach go leor is an talamh screabach. Cuimsíonn an tSaiheil codanna den Mharatáin, Sead, Mailí, an tSeineagáil, Buircíne Fasó is an Nígir. Bíonn triomach is gorta in áiteanna mar seo go minic.
Sail (geolaíocht). Toirt leac-chruthach carraige doigheartha a brúdh idir cisil carraige dríodair, a léiríonn gaol inchomhoiriúnaithe leis na plánaí cisealaithe. De ghnáth, carraig mheánghráinníneach a bhíonn i gceist, cosúil le dolairít. Samplaí maithe is ea an Palisades Sill i New Jersey agus an Whin Sill i New England.
Sail chnis. Is riocht craicinn é an tsail chnis a théann i bhfeidhm go príomha ar an bplait. I measc na n-airíonna tá scealpadh agus tochas éadrom uaireanta. D'fhéadfadh fadhbanna sóisialta nó féinmheasa a bheith mar thoradh air. Tugtar deirmitíteas geirshileach ar fhoirm níos déine den riocht, lena n-áirítear athlasadh an chraiceann.
Sailchuach. Planda bliantúil nó ilbhliantúil, dúchasach don chuid is mó de na réigiúin mheasartha, agus cuid mhaith speiceas alpach ann, is ea sailchuach. Na duilleoga croíchruthach de ghnáth. Na bláthanna siogamorfach, le 5 pheiteal is spor ag gobadh ar gcúl, gorm, buí, bán nó meascán díobh, uaireanta cumhra. Cuimsíonn sí na gnéithe is na saghsanna a dtugtar "goirmíní searraigh" is "lusanna croí" orthu freisin.
Sailchuach chon. Séard sailchuach chon (nó fanaigse, "Viola riviniana") ná speiceas sailchuaiche ("Viola") le gais ghearra neamhdhreaptha is bláthanna scothghorma/vialaite, dúchasach don Eoraip. Ní hionann is an tsailchuach chumhra í. Níl aon bholadh aici.
Sailchuach chonfhiaclach. Planda ilbhliantúil atá dúchasach do choillte san Eoraip is an Áise. 10-15 cm ar airde, táirgeann sí cormáin. Ní fíorshailchuach í. Na duilleoga ubhchruthach scothghorm, marmaraithe le scothdhonn/corcra. Na bláthanna 5 cm ar trastomhas, dearg/corcra nó bán, aonarach cromtha, 6 theascán iombhláth cuachta ar ais chun caipín Turcach a dhéanamh.
Sailchuach na gealaí. Planda garbh giobach débhliantúil a fhásann 30-100 cm ar airde, dúchasach d'oirdheisceart na hEorpa is ea sailchuach na gealaí. Na duilleoga croíchruthach; na bláthanna croischruthach, scothdhearg/ corcra is uaireanta bán; na cochaill 3-4.5 cm ar fhad, leata ubhchruthach le balla seasmhach airgeadach lárnach roinnte (seipteam). Fástar go minic i ngairdíní í ar son seanghas na dtorthaí le seiptim sheasmhacha, a úsáidtear mar mhaisiúchán.
Saileach shilte. Is speiceas crann é an tsaileach shilte ("Salix babylonica"). Gnéithe éagsúla di ann, iad go léir ina gcrainn mhóra le han-chuid craobhacha ar luascadh, go minic ag teacht anuas go talamh. I gcomhair maisiúcháin an-chuid díobh, ina measc an ceann is coitinne, an tsaileach shilte órga.
Saileachán Francach. Saileachán ilbhliantúil a fhásann go hingearach suas le 120 cm ar airde é saileachán Francach nó lus na tine ("Chamaenerion angustifolium"). Dúchasach don Eoraip, an Áise is Meiriceá Thuaidh. Scaipeann na fréamhacha trí dhreapadh. Na duilleoga i rinsí, 3 cheann an rinse. Na bláthanna ar spící fada, 2-3 cm ar leithead le 4 sheipeal chaola dhúchorcra is 4 pheiteal bhánchorcra spunógchruthacha eangacha ar fheadán ubhagáin caol scothchorcra. Cuid mhór síolta le cleití bána ar a chochall. Tugtar "fiaile tine" air freisin de bhrí go bhfuil sé chomh tapa sin in athchoilíniú talún a glanadh le déanaí le tine. Uaireanta saothraítear é mar mhaisiúchán, agus is fiaile ionsaitheach é freisin.
Sailghréas. Patrún gorm ar ghréithre is ea an sailghréas a léiríonn radharc tíre sa tSín, le foirgnimh is pearsana ag dul thar dhroichead, clóite mar phictiúr inaistrithe ar chúlra bán. Deirtear gur Thomas Minton a ghrean den chéad uair é timpeall 1780 do Thomas Turner i gCaughley Shasana. Ó shin i leith táirgeadh é san iliomad monarchana, monarcha Spode go háirithe.
Saill. Is éard is saill ann ná meascán casta tríghlicrídí éagsúla, gach ceann acu le 3 mhóilín aigéad sailleach cuingrithe le móilín amháin gliosróil. Breosla tábhachtach stóráilte i bplandaí is ainmhithe. Sa chiall ghinearálta, is fíochán (fíochán saille) ainmhí í, bán nó scothbhuí, ina mbíonn na cealla aonaracha atá ag carnadh saille i bhfoirm liathróidín taobh istigh den chíteaplasma (saill bhán). Is foinse fuinnimh don orgánach iad na tríghlicrídí. Feidhmíonn an tsaill bhán mar ábhar pacála is inslithe i gcuid mhaith ainmhithe (mar shampla, an tsaill fho-chraicneach i ndaoine), agus mar mhaolaire turrainge (mar shampla, faoi sháil na coise is i mbos na láimhe). Tarlaíonn carnadh iomarcach saille sa cholainn dhaonna (raimhre) nuair a bhíonn an ionghabháil fuinnimh sa chothú níos mó ná an fuinneamh a aschuirtear trí ghníomhaíocht fhisiciúil. Faightear saill dhonn freisin sa chuid is mó de na mamaigh, go háirithe iad siúd a chodlaíonn ar feadh an gheimhridh is ainmhithe an-ogá aonaracha. Ní hionann is an tsaill bhán a bhíonn ina liathróidín amháin i ngach cill, bíonn an tsaill dhonn ina hiliomad liathróidíní an-bheaga. Chomh maith leis sin, is féidir leis an néarchóras simpiteach na cealla a spreagadh chun an tsaill dhonn a dhianscaoileadh is teas a ghiniúint, ní hionann leis an tsaill bhán. Ar an mbealach seo, is féidir le hainmhithe óga a ráta ginte teasa a mhéadú mar fhreagairt ar an bhfuacht taobh amuigh.
Saill chócaireachta. Saill sholadach a dhíorthaítear ó olaí plandúla is a úsáidtear i gcócaireacht. Tugtar "brioscóir" uirthi freisin. Den chuid is mó, bíonn na holaí plandúla neamhsháithithe is leachtach ag teocht an tseomra. A mhalairt atá fíor le hola cnó cócó is ola phailme. Déantar iad sin a chóireáil le hidrigin chun an tsaill sholadach a tháirgeadh don chócaireacht.
Sailpítear. Níotráit photaisiam, KNO3, a fhaightear sa nádúr. Faightear potaisiam (K) sa bhfoirm seo go minic. Úsáidtear é i ndéanamh pléascán, tinte ealaíne is lasán. Déantar leasú talún is aigéad nítriúil as freisin.
Saingeal. Is éard is saingeal ann ná ceann thoir eaglaise mar a mbíonn an altóir, an chórlann is na cléirigh. Go ginearálta, an chuid den eaglais soir ón gcorp. Díorthaíodh an t-ainm ón Laidin "cancellus", an scáthlán a bhíodh idir corp is saingeal atá fós in eaglaisí Ceartchreidmheacha an Oirthir.
Sainghníomhú dinimiciúil. Ardú díomuan sa bhunráta meitibileachta in ainmhí díreach i ndiaidh béile a ithe. Tugtar "iarmhairt theirmeach an bhia" nó "giniúint teasa ó chothú" air freisin. Ní thuigtear a ról i meitibileacht fuinnimh i gceart.
Sainmharc. Marc oifigiúil a bhuailtear ar gach earra nua-aoiseach óir, airgid, agus (ó 1975) platanaim a dhéantar in Éirinn, Sasana is Albain. Déantar an miotal a mheasúnú chun a chaighdeán nó a cháilíocht a thomhas, agus cuireann an sainmharc sin in iúl. Bíonn a shainmharc féin ag gach oifig measúnaithe. Tá an córas mar seo ó 1300 nuair a rinne an rí forógra nár cheadaithe don ghabha aon earra a chur amach as an gceárta go raibh sé measúnaithe is sainmharcáilte le ceann liopaird. 
Ón mbliain 1730 ar aghaidh tugadh marc breise isteach, flor Hibernia. Stampa dleachta a bhí ann an chead lá agus i gceann na haimsire aithníodh ina mharc speisialta é ag comhlact Gaibhne Óir Bhaile Átha Cliath. Idir 1807 agus 1890 cuireadh ceann an mhonarc ar an mbonn chun dleacht bhreise a chur in iúl.
Saisimí. Is éard is saisimí ann ná iasc amh Seapánach, gearrtha i slisní, a fhaightear i bproinntithe mar shócamas. I measc na n-iasc coitianta chuige tá tuinnín, bran na farraige, leadóg, scuid, octapas is sliogéisc. Itear iad blaistithe le hanlann soighe is mustard glas. Nuair a bhíonn slisní éisc aimh ar ranna beaga ríse beirithe, tugtar "súisí" air.
Sáiste. Tor cumhra a fhásann suas le 0.5 m ar airde, dúchasach do dheisceart na hEorpa. Na gais óga cearnach; na duilleoga ubhchruthach gasach roctha maoth, ina bpéirí urchomhaireacha; na bláthanna 1-2 cm ar leithead, scothchorcra déliopach, cochall ar an liopa uachtarach. Saothraítear go fairsing mar luibh chócaireachta is leighis é. Fástar saghsanna le duilleoga corcra is ildathacha mar mhaisiúchán.
Sáithithe. Sa cheimic orgánach, téarma a chuireann síos ar hidreacarbón nach bhfuil aon nasc iolrach ann. Tagann an téarma ón gcaoi go mbíonn an t-uasmhéid hidrigine sna comhdhúile seo in aghaidh a dtoilleadh carbóin. Is hidreacarbóin sháithithe na halcáin, ach is neamhsháithithe na hailcéiní is na hailcíní. Úsáidtear an téarma maidir le tuaslagáin freisin: bíonn tuaslagán sáithithe nuair a bhíonn an t-uasmhéid den tuaslagáit ann, agus nuair a dhéantar iarracht tuilleadh tuaslagáite a mheascadh ann deascann sí go bun an tsoithigh.
Satailít nádúrtha. Aon phláinéad (nó gealach) a ghluaiseann timpeall ar phláinéad níos mó is ea satailít nádúrtha (mar a dhéanann an ghealach leis an domhan). Is satailítí na gealacha a ghluaiseann i bhfithisí timpeall ar phláinéid sa Ghrianchóras, cosúil lenár nGealach. 
Tá córais fhorleathana ag Iúpatar is Satarn, agus ceann ag Iúpatar, Gainiméid, atá níos mó ná pláinéad Mhearcair féin, agus Plútón a ghlactaí leis mar abhacphláinéad.
Satailít aimsire. Déanann satailít aimsire taifead leanúnach ar phatrúin dhomhanda na haimsire. Baineann sí feidhm as cianbhraiteoirí chun teocht san atmaisféar is ar dhromchla an Domhain a thomhas, an clúdach scamall a mhonatóiriú, an méid galuisce san atmaisféar is na sreabha fuinnimh ann a thaifeadadh.
De ghnáth, bíonn an satailít i bhfithis mholach nó gar dó, ag airde 500-1,500 km, ag trasnú an mheánchiorcail go hingearach leis sin, is ag dul thar Mhol gach uair go leith. 
Cuid acu i bhfithisí geochónaitheacha díreach os cionn pointe ar leith ar an domhan, ag airde timpeall 35,400 km. Faigheann siad sonraí ar réigiúin dhoshroichte, i bhfad níos cuimsithí iomláine ná a bhíodh ar fáil.