Trelis/gawiki huggingface dataset:
Clocha Oghaim Dhún Lóich. Séadchomhartha Náisiúnta (385) is ea Clocha Oghaim Dhún Lóich (CIIC 197–203, 241), bailiúchán atá suite i gContae Chiarraí, Éire.
Suíomh.
Tá Clocha Orgáin Dhúin Lóich suite i gCúil Má Ghort, 1 km taobh ó dheas de Lios an Phúca, ó dheas den Leamhain, ag 
Is é "Beaufort" an t-ainm atá ar Lios an Phúca as Béarla, agus dá bharr tá aithne ar na clocha mar "The Beaufort Stones".
Stair.
Greanadh na clocha sna 5ú agus 6ú haoiseanna mar leaca uaighe. D'aimsigh seacht díobh sa bhliain 1838, mar chuid den díon uaimh thalún gar do Chaisleán Dhúin Lóich, agus bogadh tuilleadh cloch go dtí a suíomh reatha faoin mbliain 1945.
Bhíodh cloch eile sa seanchill Bheanáin.
Cur síos.
Tá Cloch Chill Bheanáin (CIIC 241) suite sa lár leis na clocha eile thart thimpeall uirthi.
Clocha Oghaim Phlácais.  
(552) is ea, Clocha Oghaim Phlácais (CIIC 57–58), dhá chloch suite i gContae Chorcaí , Éire.
Suíomh.
Tá Clocha Oghaim Phlácais suite i Mainistir na Móna, 7.4 km (4.6 mi) dheas soir ó dheas de Mala, ag 
Is é "Greenhill" an t-ainm atá ar Phlácas as Béarla, agus dá bharr tá aithne ar na clocha mar "The Greenhill Stones".
Stair.
Greanadh Plácas I go moch sa 6ú haois agus Plácas II sa 5ú haois.
Cur síos.
Is cloch í Plácas I le tomhas 260 × 72 × 35 cm. Léitear dam inscríbhinn:
Is cloch í Plácas II le tomhas 154 × 46 × 36 cm. Léitear an inscríbhinn:
Slat Ríoga Ottokar. Leabhar do pháistí de chuid an chartúnaí Bheilgigh Georges Prosper Remi faoin ainm cleite Hergé is ea Slat Ríoga Ottokar.
Ciste Castafiore.  Leabhar do pháistí de chuid an chartúnaí Bheilgigh Georges Prosper Remi faoin ainm cleite Hergé is ea Ciste Castafiore.
Charlie agus Monarcha na Seacláide. Úrscéal do pháistí de chuid an scríbhneoir Breatnach Roald Dahl is ea Charlie agus Monarcha na Seacláide, an scéal is cáiliúla le Roald Dahl. Seo é scéal Charlie Buicéid, na gcúig thicéad órga, agus na nÚmpa-Lumpach, agus scéal Willy Wonka féin, scéal atá buanaithe in intinn na n-óg ó chéadfhoilsíodh é in 1964. Tá os cionn 20 milliún cóip den leabhar díolta in 56 theanga.
Tá leagan Gaeilge le fáil ó Leabhar Breac.
Scéal.
Níl Willy Wonka — ná an taobh istigh dá mhonarcha iontach seacláide — feicthe ag aon duine le blianta fada. Nuair a fhógraíonn sé comórtas ina dtabharfar buaiteoirí na gcúig thicéad órga (atá curtha i bhfolach aige i gclúdaigh na mbarraí seacláide) ar thuras sa mhonarcha, tá tír is talamh ag iarraidh teacht ar na ticéid!
Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt. Séadchomhartha Náisiúnta (64) is ea Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt, bailiúchán cloch suite i gContae Chiarraí, Éire.
Suíomh.
Tá na Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt suite laistigh de bhanrach ciorclach (trastomhas 30 m), taobh thoir de ráschúrsa an Daingean Uí Chúis, ar an taobh thoir theas den bhaile, ag 
Stair.
Greanadh na clocha sna 5ú agus 6tú haiseanna AD mar chomharthaí uaigh.
Ba é seo suíomh ársa eaglaise agus reilige ("An Cheallúnach" nó "An Lisín").
Cur síos.
Is clocha gainimh uisce-rolltha iad, ocht díobh ina luí i gciorcal ag díriú amach, an naoú sa lár. Scríobhadh ar roinnt díobh le crosanna.
Asterix i gCoill na Cinsealachta. Leabhar do pháistí de chuid an chartúnaí Francach René Goscinny is ea Asterix i gcoill na Cinsealachta. An 17ú leabhar sa tsraith Asterix atá ann
Asterix ar Pháirc an Chatha. Leabhar do pháistí de chuid an chartúnaí Francach René Goscinny is ea Asterix ar Pháirc an Chatha. An 10ú leabhar sa tsraith Asterix atá ann
Asterix agus Cléópatra. Leabhar do pháistí de chuid an chartúnaí Francach René Goscinny is ea Asterix agus Cléópatra. An 6ú leabhar sa tsraith Asterix atá ann
Asterix ag na Cluichí Oilimpeacha. Leabhar do pháistí de chuid an chartúnaí Francach René Goscinny is ea Asterix ag na Cluichí Oilimpeacha. An 12ú leabhar sa tsraith Asterix atá ann
Asterix agus Troid na dTreabh. Leabhar do pháistí de chuid an chartúnaí Francach René Goscinny is ea Asterix agus Troid na dTreabh. An 7ú leabhar sa tsraith Asterix atá ann
Psy. Is amhránaí agus scríbhneoir amhrán Cóiréach é Park Jae-sang (Cóiréis 박재상, hanja 朴載相, IPA /pɐk̚.t͡ɕεsɐŋ/), a rugadh ar 31 Nollaig 1977. Is é Psy (Cóiréis: 싸이, IPA |s͈ai|) a ainm proifisiúnta, a scríobhtar go minic le ceannlitreacha, .i. PSY. Is rapaire é agus léiritheoir taifeadtaí chomh maith. Aithnítear Psy ina thír féin mar gheall ar a chuid fístéipeanna greannmhara agus a cheolchoirmeacha. Bhain sé clú amach go hidirnáisiúnta lena thaifeadadh singil "Gangnam Style".
Rugadh Park sa cheantar úd Gangnam in Seoul, sa Chóiré Theas. Sa bhliain 2019 chuir sé comhlacht taifeadta ar bun.
Clocha Oghaim Chill Tíre. Séadchomhartha Náisiúnta (330) is ea Clocha Oghaim Chill Tíre, dhá chloch Oghaim suite i gContae Phort Láirge, Éire.
Suíomh.
Tá Clocha Oghaim Chill Tíre suite i ngort ar bhruach thoir na hAbhann Móire, i nDrom Mór, 1.8 km (1.1 mi) siar ón Eaglais, Co. Phort Láirge, ag 
Stair.
Greanadh na Clocha Oghaim Chill Tíre sna 6ú nó 7ú haoiseanna AD.
Cur síos.
Téann an chloch níos mó (CIIC 266) siar go c. AD 500–700, agus is slinn le féitheacha grianchloiche í, le tomhas 132 × 51 × 13 cm. Léitear an inscríbhinn :
Ar an chloch níos lú (CIIC 267), le tomhas 130 × 41 × 25 cm, tá an inscríbhinn:
Bhíodh tríú cloich ann (CIIC 268), greanadh c. AD 540–600, bogtha níos deireanaí go dtí Ard-Mhúsaem na hÉireann, agus léitear an inscríbhinn:
Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir. Séadchomhartha Náisiúnta (329) is ea Clocha Oghaim Chill Chuallachta (CIIC 206–213), bailiúchán cloch suite i gContae Chiarraí, Éire.
Suíomh.
Tá Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir suite 4.6 km soir ó dheas de Chill Orglan, agus siar ón Abhainn Ghlaisín na Síofraí, ag 
Stair.
Greanadh na clocha sna 5ú agus 6ú haoiseanna AD mar leacanna chuimhne uaighe. Fuarthas go léir i n-uaimh talún in aice láimhe iad.
Cur síos.
Is gallán gainimh iad na clocha.
Sulfáit alúmanaim. Is comhdhúil cheimiceach í sulfáit alúmanaim leis an bhfoirmle Al2(SO4)3. Tá sí intuaslagtha in uisce agus úsáidtear í go príomha mar ghníomhaire téachta (imbhualadh cáithníní a chur chun cinn trí lucht a neodrú) i nglanadh uisce óil agus i ngléasraí cóireála fuíolluisce, agus i ndéantúsaíocht páipéir freisin. 
Tarlaíonn an fhoirm ainhidriúil go nádúrtha mar mhilloscevichít mhianrach annamh, a fhaightear m.sh. i dtimpeallachtaí bolcánacha agus i sméaróidí dearga i gcairn dramhaíola na mianadóireachta guail. Is annamh a fhaightear sulfáit alúmanaim ann mar shalann ainhidriúil. Cruthaíonn sí roinnt hiodráití difriúla, a bhfuil an heicsideacaihiodráit Al2(SO4)3•16H2O agus ochtaideacaihiodráit Al2(SO4)3•18H2O na cinn is coitianta. Tarlaíonn an heiptideacaihiodráit, ar féidir a fhoirmle a scríobh mar [Al(H2O)6]2(SO4)3•5H2O go nádúrtha mar an alúnaigéin mhianrach.
Táirgeadh.
Sa tsaotharlann.
Is féidir sulfáit alúmanaim a dhéanamh trí hiodrocsaíd alúmanaim,Al(OH)3, a chur le haigéad sulfarach, H2SO4:
nó trí mhiotal alúmanaim a théamh i dtuaslagán d'aigéad sulfarach:
CIIC 266.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2019-12-08T17:18:32Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Marcas.oduinn&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Athsheoladh&lt;/comment&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Clochán Cárthainn. Séadchomhartha Náisiúnta (228) is ea an ráth agus cloch oghaim (CIIC 230), Clochán Cárthainn, suite i gContae Chiarraí, Éire.
Suíomh.
Tá Clochán Cárthainn suite ar an taobh thiar den Leithinis Uíbh Ráthaigh, 7.2 km ó dheas soir ó dheas de Cathair Saidhbhín, ag 
Stair.
Bunaithe ar ghramadach na hinscríbhinne, moltar gur cuireadh an chloch Oghaim suas sách déanach c. AD 600. In aice léi, tá caiseal adhlactha Críostaí.
Cur síos.
Is ciorclach é an rath agus banc cré thart timpeall air, le slí isteach ar an taobh thoir agus galláin ar an taobh thiar. Laistigh tá bothán ciorclach, trí leacht, uaimh talún agus leac croise. Ghlaoití 'Keel' Darrach air sa cheantar.
Sheasadh an chloch Oghaim ag an slí isteach thoir den ráth, ach anois tá sí ar an taobh thuaidh. Is cloch slinne í, le tomhas 208 × 38 × 18 cm. Léitear an inscríbhinn:
Scríobhadh í seo os cionn inscríbhinn nia luaithe:
Feictear an t-ainm céanna ar chloch Oghaim, litrithe MAQI-CAIRATINI, i mBaile Phaghain (CIIC 40).
D'fhéadfadh é gurb í ciall an ainm 'clochán' anseo "áth chloch chora" (tá sruthán, an Doirín, lastoir de), nó clochán coirceogach, mar a fhaightear sa chaiseal.
Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin. Séadchomhartha Náisiúnta (154) is ea Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin, aitheanta sa cheantar mar An Uaimh Oghaim, suite i gContae Phort Láirge, Éire.
Suíomh.
Tá Drom Locháin suite ar talamh feirme 4 km soir ó Léim Uí Bhriain, An tSráidbhaile, ag 
Stair.
Greanadh na clocha Oghaim idir AD 400 agus 700.
Creidtear gur tógadh an uaimh thalún tuairim is an 9ú haois. Cuireadh ar líne thiar thiar theas í, a haghaidh ón ngréin ag dul faoi setting sun.
Sa mhí Iúil 1867, ath-aimsigh feirmeoir an cheantair an suíomh. Sa bhliain 1936, baineadh cuid den uaimh anuas agus cuireadh suas roinnt desna clocha Oghaim os cionn talún.
Cur síos.
Uaimh thalún.
Tá gailearaí na huaimhe 4.9 m ar fad agus and 1.3 m ar leithead, le hairde dín thuas go 1.2 m. Foirgnítear í le liaga seasta, agus cuireadh deich gcloch Oghaim ann mar lindéir agus taobhchlocha, roinnt díobh crochta bun os cionn. Feictear cuasghreantaí ar cheann desna díonchlocha.
Clocha Oghaim.
Tá tomhais éagsúla ag na clocha (CIIC 272–281). Déanta as "greenschist" atá seacht díobh, dhá as slinne agus ceann amháin as comhcheirtleán. Léitear na hinscríbhinní:
Charli XCX. Is amhránaí Sasanach í Charlotte Emma Aitchison (a rugadh ar an 22 Lúnasa 1995), nó Charlie XCX mar is fearr aithne uirthi.
Foilsitheoirí Gaeilge. Foilsitheoirí Gaeilge.
Foilsíonn roinnt foilsitheoirí saothar i nGaeilge amháin.
= Foilsitheoirí Béarla a fhoilsíonn leabhair Gaeilge =
Mám an Óraigh. Séadchomhartha Náisiúnta (221.02) is ea Mám an Óraigh (aitheanta chomh maith mar Chill na gColmán), fothrach mainistreach Críostaí na meánaoise agus cloch Ogham (CIIC 193), suite ar Leithinis an Daingin, Contae Chiarraí, Éire.
Suíomh.
Tá Mám an Óraigh suite
Maumanorig is located 1.2 km taobh ó thuaidh d'Fhionntrá, ar shuíomh le hachar 0.184 ha. ag 
Stair.
D'fhéadfadh é gurbh ionad scíthe ab ea an áit do dhaoine ag dul ar oilithreacht go dtí Sceilig Mhichíl nó Cnoc Bréanainn.
Cur síos.
Is iamh chiorclach é Mám an Óraigh agus eaglais, dhá bhothán agus roinnt leac uaighe laistigh de.
Tá cloch Oghaim (CIIC 193) ann, le tomhas 115 cm in airde agus 158 cm ar fad, le croix pattée in scríofa inti. Tá an inscríbhinn ar an taobh thiar, i dteannta le dhá chros. Léitear an inscríbhinn: 
Cuimhnítear inti b'fhéidir Colmán 'Oilither", garmhac "Díarmait mac Fergosa Cerrbéoil", a fuair bás c. AD 565–572.
Tá ann fosta cloch bheag le cros inscríofa, cloch pollta, agus trí bhallán.
Clocha Oghaim Tulaigh Garráin. Séadchomhartha Náisiúnta (295) is ea Clocha Oghaim Tulaigh Garráin, dhá chloch suite i gContae Chiarraí, Éire.
Suíomh.
Tá Clocha Oghaim Tulaigh Garráin Ogham Stones suite 4.2 km soir ó Thrá Lí, gar do "Chute Hall", ag . As Béarla, ghlaoitear 
"Chute Hall Ogham Stones" orthu chomh maith.
Stair.
Greanadh na clocha idir "c." AD 300 agus 800.
D'aimsíodh na clocha sa bhliain 1848 tar éis do stoirm reilig ársa a nochtadh, le radharc thar Bhá Ard na Caithne. Bhog 4ú Barún Fiontrá iad chuig a thigh i Chute Hall.
Cur síos.
Léitear na hinscríbhinní:
Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh Thuaidh. Séadchomhartha Náisiúnta (221) is ea Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh, suite ar Leithinis an Daingin, Contae Chiarraí, Éire.
Suíomh.
Tá an Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh suite gar den Chonair, ag 
Stair.
Cuireadh an chloch úd suas mar leag uaighe, le hinscríbhinní Oghaim as Gaeilge Chianach, am éigin i rith na meánaoise, tuairim is AD 300-600. Tá an cód KE043-108 aici ar an Taifead ar Shéadchomharthaí agus Áiteanna.
Cloch Oghaim Chluain Muirís. Is séadchomhartha ársa é Cloch Oghaim Chluain Muirís, suite i gContae Liatroma, Éire.
Suíomh.
Is í an chloch an t-aon chloch Oghaim amháin a fhaightear i gContae Liatroma. Tá sí suite i dtailte na heaglaise Naoimh Mhichíl i mBarr na Cúile.
Stair.
Téann an chloch siar go dtí c. AD 400-550, agus scríobhadh í b'fhéidir roimh an gcoimriú deiridh. Scrúdaigh Mac Neill í sa bhliain 1909, nuair a bhí sí ina leac uaighe do chlann Uí Chealachóir "os chomhair lár an bhalla binne thoir d'fhothrach" na heaglaise Chluain Muirís.
Cur síos.
Tá an chnoc c. 0.85 m ar fad. Is deacair é na hinscríbhinní síonchaite a léamh:
Chonaic Korlev san inscríbhinn:
agus mhol Gippert (1978):
Mheas MacNeill gurbh amhlaidh gur cuireadh i gcuimhne inti "Qenuvin-dagnas". Sa Bhreatain Bheag, feictear an t-ainm 'Qennovindagni' in inscríbhinn Laidine ag Parcau gar do Whitland i gCarmarthenshire, agus creidtear gur duine Gaelach atá i gceist. Tugadh faoi ndeara ag scoláirí go bhfuil Cluain Muirís ach urchar méaróige ón teorainn idir Longfort agus Liatroim, agus an chloch ina déanamh i gcríocha stairiúil na "Conmhaícne" a scaradh tráth ríocht na Mí ó chúige Connacht.
Sa bhliain 1978, bogadh an chloch go seastán gar do bhealach isteach na heaglaise, ach cuireadh ann bun os cionn í.
Cill Maoilchéadair. Is láithreán eaglasta meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta í Cill Maoilchéadair, atá suite i gContae Chiarraí, Éire.
Suíomh.
Tá Cill Maoilchéadair suite i gCorca Dhuibhne, 4.8 km soir ó Bhaile an Fheirtéaraigh agus 6.7 km siar ó thuaidh ó Dhaingean Uí Chúis, ag 
Stair.
Go traidisiúnta, tá baint ag Cill Maoilchéadair le Naomh Breandán (c. AD 484 – c. 577), acn freisin le naomh áitiúil Maol Chéadair, a fuair bás sa bhliain 636.
Téann an séipéal, atá fós ann siar go dtí lár an 12ú haois, agus síneadh an seansal c. 1200.
Ba láithreán tionóil d'oilithrigh í, a shiúl Casán na Naomh soir ó thuaidh go Cnoc Bréanainn.
Tugann cuid de na deasghnátha a rinne muintir na háite, cosúil le naoi gciorcad deiseal a dhéanamh Domhnach Cásca, nó tolladh poill i gclocha, le fios go bhfuil iarsmaí de reiligiún na gCeilteach iontu; B'fhéidir gur suíomh reiligiúnach a bhí i gCill Maoilchéadair i bhfad sular tháinig an Chríostaíocht.
Foirgnimh agus clocha.
Tá an séipéal cosúil le Séipéal Chormaic ar Charraig Phádraig (tógtha 1127–1134). Tá corp na heaglaise 8.28 m × 9.4 m le hantae agus beanna géara. Tá an saingeal 5.72 m × 5.1 m go seachtrach. Is píosa suntasach Rómhánúil-Ibeirneach é an doras. Tugtar "Súil na snáthaide" ar pholl i mballa thoir an tsaingil; más féidir le duine dul tríd, is cinnte go rachaidh sé/sí ar neamh.
Téann an chloch Oghaim (CIIC 187) siar go dtí c. AD 600, agus léitearléitear inscríbhinn:
Teampall Mhanachain. Séadchomhartha Náisiúnta (62) is ea Teampall Mhanachain, aitheanta chomh maith An Teampall Geal, aireagal meánaoiseach le cloch Ogham ann, suite i gContae Chiarraí, Éire.
Suíomh.
Tá Teampall Mhanachain suite san Bhaile Riabhach 4.5 km siar ó thuaidh ón Daingean. ag 
Cur síos.
Eaglais.
Tógadh an eaglais idir an 7ú agus 9ú haois, déanta as cloch shingil. Tá sé 2.75 m in airde le cloch bharrghréasa ann. Tá sí 5.5 m ar fad agus 5 m ar leithead, agus tá achar 28 m2 ag an n-urlár.
Tá aireagal san eaglais a bhfuil cruth báid air, cosúil leis ann gceann ag Gallarus. In aice láimhe, tá uaimh talún (darb ainm "Poll na Sagart", toisc go creidtear go mbíodh sagairt Chaitliceacigh ina bhfolach inti le linn na bPéindlíthe) agus reilig ársa le leaca inscríofa le crosanna. Tá tobar beannaithe, Tobar Manachain, suite ó dheas.
Cloch Oghaim.
Tá an chíoch ogham (CIIC 170) 1.68 m ar airde, agus léitear an inscríbhinn:
Mhol Sabine Ziegler gur den 5ú–7ú haoiseanna AD í.
Cloch Oghaim Dhún gCoimín. Séadchomhartha ársa is ea Cloch Oghaim Dhún gCoimín, ar a ghlaoitear fosta Gallán Chluain Chaochmhaí, suite i gContae an Chabháin, Éire.
Suíomh.
Tá an chloch suite i ngort gar do chros sa bhóthar R194, taobh ó dheas de Bhaile Shéamais Dhuibh, ag 
Stair.
De réir Sabine Ziegler, téann an chloch siar go dtí c.500 - 550 AD. 
Cur síos.
Déanta as cloch gainimh is ea í, le tomhas 1.6m ar airde, 0.48m ar leithead agus 0.36m ar thrastomhas, ag éirí níos caoile beagnach go pointe ag a barr.
Tá inscríbhinn ar an taobh thiar thuaidh, ainm pearsanta a léitear:
Tá dochar déanta don taobh thiar. Faightear ceithre chros in scríofa inti, dhá chros ar an taobh theas, ceann amháin ar na taobhanna thiar agus thuaidh araon.
Ráth Chrois Uaithne. Séadchomhartha Náisiúnta (418) is ea Ráth Chrois Uaithne, le cloch Oghaim in aice láimhe, suite i gContae Chill Mhantáin, Éire.
Suíomh.
Tá Ráth Chrois Uaithne suite i Buaile an Charraigín ar fána thoir theas de Chill Rannaileach sna Sléibhte Chill Mhantáin, gar do dhá fo-abha Na Sláine, agus 6.5 km ó shoir de Bhealach Conglais, ag .
Stair.
Is clós fairsing é Ráth Chros Uaithne, le tomhas 65m trasna, agus achar 0.41 ha. Tá sé suite ar fána oirdheisceart de Chnoc Chill Rannaileach, dídean ón aimsir tugtha dó ó thuaidh agus ó thiar ag an gcnoc féin, ó thuaidh ag Spinans Hill níos airde, agus ó thoir ag sliabh Chéidín níos airde.
Creidtear gurbh áitreabh é Ráth Chros Uaithne de roinnt phearsana (leath)stairiúil den chéad mhíle bliain AD:
Cur síos.
Tá cruth ciorclach Ráth Chros Uaithne, a bheag nó a mhór, le banc cré agus cloch, agus móta seachtrach, mar teorainn, le banc ón taobh amuigh theas. Feictear dúshraith dhá fhoirgneamh laistigh de.
Cloch Oghaim.
Tá an chloch Oghaim (CIIC 50) suite laistigh den ráth agus deirtear go dtéann sí siar go dtí AD 400–500. Léitear an inscríbhinn
Teampall Ráth Teas. Séadchomhartha Náisiúnta (57) is ea Teampall Ráth Teas, eaglais na meánaoise le cloch Oghaim inti, suite i dTrá Lí, Éire.
Suíomh.
Tá an eaglais suite i reilig ar tSráid "Quill", sna fo-bhailte oirthreacha Thrá Lí, ag 
Stair.
Creidtear gur tógadh ráth ("Ráth Mhaighe Theas") ar an suíomh ar dtús, sular tógadh an eaglais a bhí ina lárionad deoise Chiarraí ó 1111 go 1117, nuair a bogadh an ardeaglais chuig Ard Fhearta. Is leis an tógáil seo an bhinn thiar agus cuid de bhallaí na meánlainne; tógadh an chuid eile den eaglais níos deireanaí.
I bhfad níos sine is ea an chloch Oghaim. De réir fianaise na gramadaí, creidtear go dtéann sí siar go dtí AD 550–600.
Cur síos.
Eaglais.
Is eaglais Rómhánúil atá inti. Tógadh í sa 10ú haois AD, le tomhas 16 m ar airde, 7.5 m ar leithead, agus achar 120 m2, as cloch gainimh, aolchloch agus moirtéal.
Cloch Oghaim.
Is cloch gainimh chorcra í an chloch, le tomhas 145 × 34 × 20 cm. D'aimsíodh í sa bhliain 1975 in rith glanta; cuireadh í isteach i dtaobh lusca tuama den 19ú haois. Léitear an inscríbhinn:
An Chipir i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse. Ghlac An Chipir páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1981.
Baile Uí Bhaoithín. (221.2425) is ea Baile Uí Bhaoithín, suíomh Chríostaí na meánaoise suite ar Leithinis an Daingin, Eire.
Suíomh.
Tá Baile Uí Bhaoithínis suite 800 m (leath míle) raibh ó dheas de Bhaile an Fheirtéaraigh, ar an taobh theas de shliabh Chruach Mhárthain, ag 
Stair.
Bhí luath-lonnaíocht Chríostaí ann sa 6ú hais AD, darbh ainm fosta Raingléis.
Cuireadh an chloch Oghaim suas mart leac uaighe c. AD 500–550. 
Briseadh ar oscailt an uaigh sna 1880í ar tóir óir.
I mbun tochaltán sa bhliain 1998, d'aimsíodh laindéar cloiche agus scríobán breochloiche.
Cur síos.
Tá Baile Uí Bhaoithín timpeallaithe ag imfhálú ciorclach 68 m ar thrastomhas. San oirthear, tá fothrach aireagail de chloch shingil. San iarthar, tá dhá thuama ar shuíomh dhá lia os leacht.
Tá ann freisin leac croise, maisithe le Cros Mháltach, a chuireann calluragh burial ground in iúl.
I dteannta sin, tá cros chloiche ann, 123 cm ar airde.
Cathair na gCat.
Tá caiseal Críostaí ann díreach ó dheas den bhaile. Tá an dá bhothán cloiche agus b'fhéidir uaimh talún. Luaitear cat crainn b'fhéidir san ainm.
Tá cloch Oghaim ann, a mholtar go dtéann sí siar go luath sa 6ú haois AD. Léitear an inscríbhinn:
Ráth na Dromainne. Séadchomhartha Náisiúnta (650) is ea Ráth na Dromainne, suite i gContae Ros Comáin, Éire.
Suíomh.
Tá Ráth na Dromainne suite 900 m (½ mile) suite ó thoir soir ó dheas de Bhéal Átha na gCarr, ag 
Stair agus cur síos.
Tógadh an rath sa chéad mhíle bliain AD, le hachar 0.52 ha.
Tá dhá chloch Oghaim gar do thaobh ó dheas an rátha.
Clocha Oghaim.
Gallán gaineamhchloiche is ea Dromainne I (CIIC 11), 1.05 m ar airde. Léitear an inscríbhinn:
Molann seo *"Kunowatīs", cú- fáidh, agus dáta den a 5ú haois.
Gallán gaineamhchloiche is ea Dromainne II, 1.9 m ar airde. Léitear an inscríbhinn:
Caiseal Imileá an Bhóthair. Séadchomhartha Náisiúnta (391, 221) is ea Caiseal Imileá an Bhóthair, ráth (391) le cloch Oghaim (221) ann, suite i gContae Chiarraí, Éire.
Suíomh.
Tá Caiseal Imileá an Bhóthair suite 3.2 km siar siar ó thuaidh den Daingean, ag 
Stair agus cur síos.
Tógadh le cloch é Caiseal Imileá an Bhóthair, agus achar 0.25 ha aige.
Cath Flodden. Troideadh Cath Flodden ar an 9 Meán Fómhair 1513 le linn Chogadh Léige Chambrai idir Ríocht Shasana agus Ríocht na hAlban, agus mar, thoradh air sin, bhí bua ag na Sasanaigh. Bhí blár an chatha i mBranxton i gcontae Northumberland i dtuaisceart Shasana, agus bhí an Rí Séamas IV i gceannas ar fhórsa ionraidh na nAlbanach agus Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk i gceannas ar arm Shasana. Maidir le huimhreacha na dtrúpaí, ba é an cath ba mhó a troideadh idir an dá ríocht. Maraíodh Séamas IV, sa chath, agus b'shin an monarc deireanach in Éireann agus an Bhreatain Mhór a fuair bás i gcath. 
Cúlra.
Thosaigh an choimhlint seo nuair a d'fhógair Séamas IV, Rí na Scot cogadh ar Shasana chun onóir a thabhairt don "Seann-chaidreachas" leis an bhFrainc trí trúpaí Shasana an Rí Anraí VIII Shasana a sheoladh ar mhalairt treo óna bhfeachtas i gcoinne rí na Fraince Louis XII. Bhí sean créachtaí oscailte ag an Rí Anraí VIII freisin trína éileamh gurbh é ardtiarna na hAlban, a chuir fearg ar hAlbanaigh agus ar a Rí. Ag an am seo, bhí baint ag Sasana mar bhall den " Léig Chaitliceach " i gCogadh Léige Cambrai - ag cosaint na hIodáile agus an Phápa ó na Francaigh (féach na Cogaí Iodálacha).
Egerton 88. Lámhscríbhinn Ghaelach de dheireadh na 16ú haoise is ea Egerton MS 88, caomhnaithe anois sa mbailiúcháin Egerton de chuid an British Library, Londain. Scríobh baill de chlann Uí Dhábhoireann í, clann dlíodóirí cáiliúla as Corca Mrua, Contae an Chláir. Tiomsaíodh í idir na blianta 1564 agus 1569 faoi mhaoirseacht Dhomhnaill Uí Dhábhoireann.
Is foinse thábhachtach í an lámhscríbhinn seo de théacsanna Gaelacha na meánaoise amhail is dréachtaí dlí, gluaiseanna dlí, luathlitríocht, agus saothair ghramadaí.
Rawlinson B 512. Lámhscríbhinn Ghaelach de dheireadh an 15ú haois agus tús an 16ú haois is ea Rawlinson B. 512.
Faightear sa chnuasach idir fhilíocht agus phrós, an chuid is mó as Luath-Nua-Ghaeilge, agus roinnt as Laidin, nótaí as Béarla, scríofa ag roinnt scríobhaithe éagsúla. Tá 154 fóilió ann, ar phárpháipéar cuartó scríofa in dhá cholún. Roinntear an lámhscríbhinn ina cúig chuid, a bhí tráth imleabhair éagsúla:
Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk. Ba dhuine uasal agus polaiteoir Sasanach é Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk KG PC (1443 - 21 Bealtaine 1524), nó Iarla Surrey mar a thug sé air féin, ó 1483 go 1485 agus arís ó 1489 go 1514. Ba é an mac ba shine é de John Howard, 1ú Diúc Norfolk, ag a chéad bhean, Catharina de Moleyns. Ba seanathair na Banríona Anne Boleyn agus na Banríona Catherine Howard é an Diúc agus sin-seanathair na Banríona Eilís I. Bí se ar seirbhís do cheithre mhonarc mar shaighdiúir agus mar státaire. 
Tosach a shaoil.
Rugadh Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk, sa bhliain 1443 ag Stoke-by-Nayland, Suffolk, an t-aon mhac fós beo ag John Howard, 1ú Diúc Norfolk, ag a chéad bhean chéile, Katherine, iníon Sir William Moleyns (a fuair bás 8 Meitheamh 1425) agus a bhean Margery. Fuair sé a chuid oideachais ag Scoil Ghramadaí Thetford. 
Seirbhís faoi. Éadbhard IV.
Agus é ina fhear óg, chuaigh sé isteach i seirbhís an Rí Edward IV mar ghiolla gualainne. Thóg Howard taobh an Rí nuair a thosaigh an cogadh sa bhliain 1469 le Iarla Warwick, agus thóg sé tearmann ag Colchester nuair a theith an Rí go dtí an Ísiltír i 1470. Chuaigh Howard ar ais sna fórsaí ríoga nuair a d'fhill Éadbhard ar ais go Sasana sa bhliain 471, agus gortaíodh go dona é ag Cath Barnet ar an 14 Aibreán 1471. Ceapadh é mar sa bhliain 1473. Ar an 14 Eanáir 1478 rinne Éadbhard IV ridire de nuair a phós an dara mac an Rí, an Diúc Eabhrac óg, agus an Lady Anne Mowbray (a fuair bás 1481).