Leabhar Dharú. Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe é Leabhar Dharú, a théann siar go dtí c. 700, agus ann na ceithre Soiscéal, agus as canúint Éireannach den Vulgáid i gcló na nOileán.
Pléitear fós idir bunús agus dáta an leabhair. Scríobhadh an leabhar i nDarú, Contae Uíbh Fhailí nó gar dó, suíomh bunaithe ag Colm Cille (c. 521-97). Moladh tráth gur scríobhadh é in Northumbria, áit le naisc freisin le Colm Cille.
Tugann taifeadtaí stairiúla le fios go raibh an k lámhscríbhinn i Mainistir Dharú faoin mbliain 916, agus más fíor is ar cheann deasa saothair dá leithéid is luaite atá ann. Tá an-chuid damáiste déanta dó thar na cianta. Caomhnaítear anois é i Leabharlann Choláiste na Tríonóide (TCD MS 57).
Cúr síos.
Is é an leabhar is sine dá leithéid atá ar marthain, céad bliain roimh Leabhar Cheanannais. Tá an sa téacs Soiscéalta Mhatha, Mharcais, Lúcáis and Eoin, chomh maith le tréithe ábhar eile agus táblaí canon tables. Tá 248 fóilió párpháipéir ann, 245 le 145 mm at tomhas. Tá an-chuid maisithe ann, same áireamh sé leathanach cairpéid, ceithre abhatáir Soiscéalaí agus sé leathanach shuntasacha le téacs six maisithe. Scríobhadh é le Cló na nOileán. Tá roinnt lacunae ann.
Le imeacht ama, trí athchumhdú agus deisithe eile, tá athruithe tagtha ar ord na leathanach agus a méid.
Stair.
Tá an leabhar ainmhithe as an mainistir ag Darú, Contae Uíbh Fhailí, bunaithe ag Colm Cille agus é níos sine agus ina abb Oileán Í. Meastar gur scríobhadh an leabhar ann timpeall na bliana 700.
Feictear sa cholafan nóta scriosta book (f. 247r) a mhaíonn gurbh é "Colm" an scríobhaí, an ó obair déanta aige in dhá lá dhéag. Is léir b'fhéidir an t-am seo le haghaidh soiscéil ansin, ach ní ceithre cinn le maisiú.
Tá a fhios go deimhin gur choimisiúnaigh Flann Sinna (877-916), Ardrí na hÉireann, cumhdach airgid don leabhar. Is é an an cumhdach is luaite a bhfuil aithne air, cé anois caillte. Creidtear go raibh ann taise Cholm Cille.
Ar leathanach bán, tá nóta scríofa ag an scríobhaí ar Darú, Flannchad Ua hEolais, tuairim is an bhliain 1100, maidir le cad dlí.
Tagann Leabhar Dharú tar éis an "Gospel Book Fragment (Durham Cathedral Library, A. II. 10.)" roimh Leabhar Lindisfarne, a thosaíodh timpeall na bliana 700.
Dathmhaisiú.
Léiríonn dathmhaisiú an leabhair forbairt stíl na n-oileán. Is léir, mar shampla, nach raibh taithí ag an maisitheoir agus é ag iarraidh duine daonna a tharraingt. Tugtar "búcla ag siúl" ar a phríomh-iarraidh an Fear de Matha, agus cuirtear éi gcomortaisi le fíor chré-umha le feiceáil ar buicéad as an Iorua.
Tá vvv na n-ainmhithe fréamhaithe ó phatrúin mhíolchruthacha Gearmánacha agus íomhámná Íosa agus na Soiscéalaithe ó clocha Cruithneacha. Is ionann méid na crosfhí agus an "Durham fragment", 'sé sin, níos mó ná Leabhar Lindisfarne. Is é i Leabhar Dharú a fheictear tús le borradh na maisithe Ceilteacha i leabhair na n-oileán.
Baineann Leabhar Dharú leas as an scéime réamh-Vulgáid / Naomh Iaróm le haghaidh abhatáir na soiscéalaithe – fear do Mhatha, iolar do Mheascadh (ní an leon), lao do Lúcás agus leon d'Eoin (ní an t-iolar). Tar éis gach leathanach soiscéalaí seachas Matha, tá leathanach cairpéid agus ansin leathanach túslitreach. B'fhéidir gur caillte é an leathanach ar iarraidh, nó is é go deimhin fóilió 3 mar atá inniu.
Tá gach túslitir méadaithe agus maisithe, agus tá poncanna thart timpeall na litreacha a leanann í. I measc móitífeanna eile, tá bíseanna, tríchosóga, trilseáin ribín agus snaidhmeanna ciorclacha sna leathanaigh chairpéid agus sna himill thart timpeall na soiscéalaithr.
Caomhnú.
Le dúnadh na mainistreach sa 16ú haois, glacadh seilbh príobháideach ar an leabhar. Fuair James Ussher ar iasacht é agus rinne staidéar air, is dúchas agus é ina easpag na Mí ón mbliain 1621 go dtí 1623. Tháinig an leabhar slán in ainneoin roinnt eachtraí, san áireamh feirmeoir éigin a chuir in uisce é chun uisce coisricthe a dhéanamh chun a bha a leigheasadh.
Am éigin idir na blianta 1661 go dtí 1682, thug easpag na Mí Henry Jones an leabhar úd agus Leabhar Cheanannais don leabharlann i Coláiste na Tríonóide. Cailleadh idir an cumhdach agus an clúdach le linn forghabhálacha sa bhliain 1689.. Feictear cur síos ar an gcumhdach i nóta scríofa sa bhliain 1677, ar fhóilió IIv anois.