Mairtine. Dream tábhachtach na Mumhan réamhstairiúil ab ea na Mairtine. Faoin ré luathstairiúil, is amhlaidh go raibh siad imithe as saol polaitiúil na tíre. In am trátha, d'éirigh a bpríomhchathair, mar a bhí "Medón Mairtine", ina príomheaglais na nEoghanacht, mar atá Imleach (Tiobraid Árann).
Mairtine mac Sithcheann.
Ina shaothar aige "Foras Feasa ar Éirinn" le Seathrún Céitinn, faightear an t-alt seo a luann is féidir sinsear:
De réir seo, ba dubh-dubhó Bhreogáin mhic Bhraith, rí seanscéalacha na Gailíse, é Mairtine de Bhreoghán mac Brath. Athair agus uncail na chéad Gael a lonnaigh in Éirinn ab ea garmhac Bhreogháin, Míl Espáine.
Ba bhall den Chorca Laidhe ab ea "Eochaid Apthach", gar-dhubhó Mhairtine. Deirtear ar shlite éagsúla gur sa 8ú, 7ú nó 6ú/5ú haois RC a réim.
Ní deirtear go soiléir in áit ar bith, ámh, gurbh eapainm na Mairtine é Mairtine mac Sithcheann. I dteannta sin, deirtear i bhfoinsí eile gur de shliocht na bhFear Bolg, réamhtheachtaí na nGael, ab ea na Mairtine.
Medón Mairtine.
Tá príomhchathair na Mairtine suite inniu áit a bhfuil Imleach (Tiobraid Árann). Aistríodh ainm na cathrach "Medón Mairtine" mar 'lár [tír] na Mairtine'. Siar ó Chaiseal, ceanncheathrú rithe stairiúla na Mumhan is ea í, agus dá bharr is féidir a rá gur i lár tíreolaíoch na Mumhan í.
In aiste sa bhliain 2000, tugann Nollaig Ó Muraíle faoi ndeara gurbh fhéidir é go lonnaí roinnt den Mhairtine i gcúige Connacht, ach ní luann sé go sonrach cén áit.
Muintir.
De réir nósanna, tá gaol ann idir na Mairtine agus na "hÉrainn", "Benntraige", "Ulaid", agus Eoghanachta. Insítear i ndán déanach gur treibh de mhuintir "Domnainn" iad. Deirtear dusta go traidisiúnta gur de shliocht na bhFear Bolg miotasacha iad.
De réir miotais éigin, tharla cath sa bhliain 123 AD idir Eoghan Mór agus Conn Céadchathach, agus roinneadh Éire in dhá leath agus Eiscir Riada – droim fada cnoc ó Bhaile Átha Cliath go Gaillimh – mar theorainn. Mar a thugann Dáibhí Ó Cróinín faoi ndeara, insítear i nginealaigh an Leabhar Mór Leacáin gur cuireadh an ruaig ar na Mairtine as tuaisceart na tíre, nó Leath Choinn, agus gur lonnaigh siad i gcríocha i gContae an Chláir darbh ainm ansin An Déis Tuaiscirt, a n-éireodh ina Dál gCais.
Leabhar na nGinealach.
De réir Dubhaltaigh Mhic Fhirbhisigh, bhí gaol idir na Mairtine agus na hÉarainn is na Fir Bholg. Ina shaothar Leabhar na nGinealach, chuir sé le chéile iad leis an dara acu. Luaigh sé iad ar dtús nuair a scríobh sé:
San alt 47.2, scríobh sé gur bhuaigh Siorna mac Dian (Sírna Sáeglach), rí na hÉireann, i gcath Móin Fhoichnigh i ríocht Uí Fhailghe in éadan na Mairtine agus na nÉarann. Deir sé go raibh roinnt treibheanna ar ghá dóibh "servile rent" a íoc, san áireamh:
Ag 51.8, rinne sé cur síos ar a gcuid críoch mar:
Sa dán "Sloindfead athachtuatha Ereann", a thugann liosta d'fho-threibheanna (see Déise, nó Attacotti?) na hÉireann, d'inis Mac Firbhisigh (55.6, ll. 224–25):
Sa dán "Gá lí on i bhFó dla Fir Bholg?", deir sé gur de mhuintir na bhFear Bolg iad (56.3, ll. 226–37).
Annála na gCeithre Máistrí.
I nAnnála na gCeithre Máistrí, feictear go raibh Conmhaol i réim le tríocha bliain, go dtí Anno Mundi 3579.
Deirtear fosta sna hannála úd gur chloígh Aonghas Olmhuchaidh), bás Anno Mundi 3790, na Mairtine i "gcath Cuirce, cath Sliabh Cailghe..., i gcríocha an Chorca Bhaiscinn" (Contae an Chláir).
Dinnseanchas aoi.
Sa Dindshenchas aoi, tá sliocht ann a deir:
D'fhéadfadh é gur tagairt é seo do Luath, Indeall agus Eoghan in Agallamh na Seanórach.