Trelis/gawiki huggingface dataset:
Wolfgang Ketterle. Fisicí a saolaíodh i Heidelberg na Gearmáine is ea Wolfgang Ketterle (21 Deireadh Fómhair 1957). D'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe an chuid is mó dá shaolré. I 2001 bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic, le Carl Wieman is Eric Cornell, as a thaighde ar chomhdhlúthú Bose-Einstein gás caol de mhiotail alcaile—staid nua damhna — agus airíonna na gcomhdhlúthuithe céanna.
Har Gobind Khorana. Bitheolaí móilíneach a rugadh i Raipur na Pacastáine (san India ag an am) is ea Har Gobind Khorana (9 Eanáir 1922-9 Samhain 2011). Rinne sé taighde i Meiriceá Thuaidh ar shintéisiú núicléitídí, agus i 1970, an chéad sintéisiú géine saorga, saothar a bhí tábhachtach i réiteach an ghéanóim dhaonna. 
Le Robert Holley is Marshall Warren Nirenberg, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1968 as an saothar seo.
Jack St Clair Kilby. Innealtóir leictreach a rugadh i Jefferson City, Missouri ab ea Jack St Clair Kilby (1923-2005). D'oibrigh sé i gcomhlacht Texas Instruments, agus d'fhionn an chéad áiritheoir láimhe is an ciorcad iomlánaithe. Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 2000 le Zhores Alferov is Herbert Kroemer as forbairt an chiorcaid iomlánaithe, atá bunúsach do theicneolaíocht faisnéise is teileachumarsáide.
Alfred Charles Kinsey. Míoleolaí is eolaí sóisialta a saolaíodh in Hoboken, New Jersey ab ea Alfred Charles Kinsey (23 Meitheamh 1894 – 25 Bealtaine 1956). D'fhoilsigh sé dhá leabhar chonspóideacha, "Sexual Behavior in the Human Male" (Iompar Gnéasach an Fhireannaigh Dhaonna, 1948) agus "Sexual Behaviour in the Human Female" (Iompar Gnéasach an Bhaineannaigh Dhaonna, 1953).
Frederick Stanley Kipping. Ceimicí a saolaíodh i Manchain Shasana ab ea Frederick Stanley Kipping (16 Lúnasa 1863 – 1 Bealtaine 1949). Rinne sé obair bhunúsach ar shileacón, agus luaitear é mar athair cheimic na sileacón, bíodh is gur fhorbair daoine eile cuid mhaith d'fheidhmeanna sileacóin. Chuidigh a chuid oibre go mór le forbairt dhomhanda thionscal an rubair agus bealaí bunaithe ar shileacóin. In éineacht le Perkin, scríobh sé téacsleabhar ceimice orgánach caighdeánach ("Organic Chemistry", Perkin agus Kipping, 1899). I ndiaidh dul ar scor dó, chuir sé faoi in Cricieth, sa Bhreatain Bheag, agus is ann a fuair sé bás.
Dlíthe Kirchhoff. I gciorcaid leictreacha, maidir le haon chumar a bhfuil 3 shreang nó níos mó ceangailte leis, bíonn suim na sruthanna isteach sa chumar cothrom le nialas, agus i lúb iata ciorcaid, bíonn suim na ndifríochtaí poitéinsil timpeall na lúibe cothrom le nialas. Díorthaítear iad ó imchoimeád an fhuinnimh is imchoimeád an luchta sa chiorcad. An-áisiúil in anailísiú ciorcad.
Gustav Kirchhoff. Fisicí a rugadh i gKaliningrad na Rúise (Königsberg na Prúise ag an am) ab ea Gustav Robert Kirchhoff (12 Márta 1824 – 17 Deireadh Fómhair 1887). Rinne sé taighde ar chiorcaid leictreacha (ag forbairt dlíthe Kirchhoff), teas, agus speictriméadracht solais. Le Wilhelm Bunsen, d'aimsigh sé na dúile caeisiam is rubaidiam don chéad uair.
Grianghrafadóireacht Kirlian. Is féidir réimse dhian leictreach a chruthú le foinse ardvoltais (30-50 kV) agus í a thaifeadadh ar phláta fótagrafach mar thrasnaíocht leictreach. Má chuirtear ábhair sheoltacha sa réimse, taifeadtear íomhá de dhromchla an ábhair. I gcás inslitheora, taifeadtar íomhá den taobh istigh den ábhar. Má chuirtear rud beo sa réimse, faightear íomhá shainiúil de. D'fhionn na hinnealtóirí Rúiseacha Semyon is Valentina Kirlian an feiniméan seo sna 1950idí, féiniméan atá ina ábhar taighde i láthair na huaire.
Richard Kirwan. Ceimicí a rugadh i gCloch an Bhaile Mhóir, Contae na Gaillimhe, ab ea Richard Kirwan (1 Lúnasa 1733 – 22 Meitheamh 1812). Chuaigh sé le sagartóireacht ar dtús, ach d'athraigh go luath don cheimic. I Londain (1777-1787) chuidigh sé le bunú na steiréiceimice is na ceimice cainníochtúla. Rinne sé taighde ar fhiníocht cheimiceach, imoibrithe ceimiceacha, agus ceimic iarainn trí thíotraiméadracht. Scríobh sé an chéad saothar cuimsitheach ar an mianreolaíocht sa Bhéarla, "Elements of Mineralogy" (Uraiceacht na Mianreolaíochta, 1784), "An Essay on the Analysis of Mineral Waters" (Aiste ar Anailís Uiscí Mianracha, 1799), "An Essay on Phlogiston and the Constitution of Acids" (Aiste ar Fhlógastón agus Comhdhéanamh Aigéad, 1787), ag cosaint coincheap an fhlógastóin, agus cuid mhaith eile. Rinne sé obair shuntasach ar an meitéareolaíocht trí chlár teochtaí ag domhanleithid idir an meánchiorcal is na Moil a thógáil. Thug sé an mhianreolaíocht isteach den chéad uair in Éirinn.
Kithara. Is éard is kithara ann ná gléas ceoil ársa, cosúil le lir ach níos mó. Bhí athshonadóir adhmaid (dronuilleogach de ghnáth) mar bhun, dhá ghéag chuasacha ag teacht suas uaidh is iad ceangailte le trasnán ag a mbarra. Bhí 3-11 téad ag rith ón trasnán síos go bun an athshonadóra. Bhaintí na téada le figín. Bhíodh athshonadóir na líre déanta as blaosc toirtíse.
Melanie Klein. Sícainilísí páistí ón Ostair ab ea Melanie Klein (30 Márta 1882 – 22 Meán Fómhair 1960). Rinne sí staidéar le Sigmund Freud. Rinne sí saothar ceannródaíoch ar úsáid a bhaint as ábhar is stíl imeartha na bpáistí chun léargas a fháil ar a bpróisis mheabhracha.
Klaus von Klitzing. Fisicí a rugadh i Środa na Polainne (Schroda na Gearmáine ag an am) ar an 28 Meitheamh 1943 is ea Klaus von Klitzing. Sa bhliain 1977 d'fhoilsigh sé páipéar ag cur síos ar iompar leictreonach déthoiseach ina raibh iarmhairt chandamach Hall léirithe, ach níor thuig sé féin ná daoine eile a thábhacht seo. I 1980 a thuig sé féin an tábhacht iomlán. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic as an bhfionnachtain i 1985.
Tairiseach von Klitzing. Tairiseach a bhfuil an modh caighdeánach idirnáisiúnta chun friotaíocht leictreach a thomhas bunaithe air. Is í a shiombail ná RK, agus is é an sainmhíniu air ná formula_1 mar arb é formula_2 tairiseach Planck agus formula_3 lucht an leictreoin. Dhíorthaigh Klaus von Klitzing é seo ó iarmhairt chandamach Hall. Tomhaistear RK go turgnamhach. Socraíodh ar luach RK-90 = 25,812.807 Ω i 1990 mar bhunús leis an gcaighdeán idirnáisiúnta i dtomhas na friotaíochta.
William Standish Knowles. Ceimicí a rugadh i dTaunton, Massachusetts is ea William Standish Knowles (1 Meitheamh 1917 – 13 Meitheamh 2012). Chaith sé a shaolré le comhlacht Monsanto. Rinne sé taighde ar chatalú ciriúil ar chomhdhúile orgánacha a rothlaíonn plána solais atá polaraithe i bplána. Mar shampla, déanann tuaslagán siúcra é seo. Rothlaíonn comhdhúile ar leith an plána polaraithe ar deiseal, agus comhdhúile eile ar tuathal. Tá cuid mhaith comhdhúl mar seo, drugaí, feithidicídí, is leasuithe talún ina measc, a tharlaíonn in dhá struchtúr, gach ceann ina íomhá scáthánach ar a chéile, ag rothlú plána polaraithe sa treo eile ón gceann eile. Fuair Knowles amach nárbh ionann éifeacht an dá struchtúr ina bhfeidhmeanna mar dhrugaí is eile, agus uaidh sin bhí sé in ann an struchtúr is éifeachtaí a roghnú is éifeacht na gcomhdhúl a fheabhsú go mór. Le Barry Sharpless is Ryoji Noyori, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 2001 as an saothar seo.
Robin Knox-Johnston. Luamhaire Briotanach is ea William Robert Patrick (Robin) Knox-Johnston (r. 17 Márta 1939). An chéad duine a sheol timpeall an Domhain ina aonar gan stad (1968-1969). Rinne sé curiarracht seolta trasna an Atlantaigh i 1986 (timpeall 10½ lá). Captaen ar an luamh Enza a sheol timpeall an Domhain i 1994 níos tapa ná éinne eile roimhe (níos lú ná 75 lá).
Emil Kocher. Máinlia Eilvéiseach a rinne taighde ceannródaíoch ar fhiseolaíocht, paiteolaíocht agus máinliacht na faireoige tíoróidí ab ea Emil Theodor Kocher (25 Lúnasa 1841-27 Iúil 1917). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1909 as.
Kurt Koffka. Síceolaí Gearmánach a rugadh i mBeirlín ab ea Kurt Koffka (18 Márta 1886-22 Samhain 1941). Chuidigh sé le Wolfgang Köhler i dturgnaimh ar aireachtáil dhaonna, agus mar thoradh orthu bunaíodh scoil Gestalt na síceolaíochta.
Georges J. F. Köhler. Imdhíoneolaí a rugadh i München na Gearmáine ab ea Georges Jean Franz Köhler (22 Aibreán 1946 – 1 Márta 1995). Lena chomhghleacaí César Milstein, rinne sé amach conas hibrideóma a tháirgeadh. 
Is cill a ghineann antasubstaintí, nasctha le cill ailse, an chill hibrideach fhadsaolach seo, agus is féidir hibrideóma a chruthú a ghineann antasubstaint ar leith amháin a chealaíonn antaigin (ábhar coimhthíoch) ar leith. 
Léirigh sé struchtúir antasubstaintí, agus rinne amach struchtúir is feidhmeanna na nglóbailiní imdhíonachta. Úsáidtear a theicnící chun ábhair a aithint, i dtástáil toirchis, diagnóisiú agus cóireáil ailse is galar eile. 
Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1984 le César Milstein is Niels Jerne as an saothar seo.
Wolfgang Köhler. Síceolaí a rugadh i dTaillinn an hEastóine (na Gearmáine Gerag an am) ab ea Wolfgang Köhler (21 Eanáir 1887– 11 Meitheamh 1967). Chuidigh sé le Kurt Koffka i dturgnaimh ar aireachtáil dhaonna, agus mar thoradh orthu bunaíodh scoil Gestalt na síceolaíochta.
Gearmánaigh ab iad a mhuintir agus bhog a thuismitheoirí go dtí an Ghearmáin nuair a bhí sé ina leanbh. Sa bhliain 1935 d'imigh sé ón tír mar gheall ar fadhbanna leis na Naitsithe agus thug sé aghaidh ar na Stáit Aontaithe.
Walter Kohn. Fisicí teoiriciúil a rugadh i Vín na hOstaire ar an 9 Márta 1923, a d'oibrigh i gCalifornia ab ea Walter Kohn. Cuireadh chun Sasana é sa "Kindertransport" sa bhliain 1933, agus ansin ar aghaidh go Ceanada mar a bhfuair sé a chuid oideachais go dtí 1948, bliain a thug sé faoi chlár dochtúireachta in Ollscoil Harvard. Bhí saoránacht Cheanadach aige ach d'éirigh sé aisti nuair a bhain sé saoránacht Mheiriceánach amach sa bhliain 1957. Giúdaigh a mhuintir agus cuireadh a thuismitheoirí chun báis san Uileloscadh.
Bhain an taighde is suntasaí a rinne sé le forbairt theoiric na dlúsfheidhme chun cur síos ar airíonna móilíní is a bpróiseas imoibrithe, agus ról na dóchúlachta sna cúrsaí sin. Le John Pople, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice sa bhliain 1998 as an saothar. 
Fuair Kohn bás ar an 19 Aibreán 2016.
Andrey Kolmogorov. Matamaiticeoir a rugadh i dTambov na Rúise ab ea Andrey Nikolayevich Kolmogorov (25 Aibreán 1903 – 20 Deireadh Fómhair 1987). Rinne sé taighde bunúsach i réimsí éagsúla: feidhmeanna athróige réadaí, anailís feidhmeanna, loighic mhatamaiticiúil, toipeolaíocht, teoiric na suaiteachta, teoiric an eolais, agus cibirnitic. Cáil air as teoiric aicsímeach na dóchúlachta, a leabhar "Grundbegriffe der Wahrscheinlichkeitsrechnung" (Uraiceacht na Dóchúlachta, 1933), agus a shaothar le Alexander Khinchin (1894-1959) ar phróisis Markov.
Kon-Tiki. Rafta balsa, 13.7 m ar fhad, a thóg Thor Heyerdahl i 1947. Le cúigear eile, sheol sé 6,000 km ó Mheiriceá Theas go dtí an Pholainéis chun coincheap a bhí aige a léiriú, gurbh féidir le luathdhaonnaí imirce fhíorfhada a dhéanamh. Caomhnaithe anois in iarsmalann in Osló.
Arthur Kornberg. Bithcheimicí a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea Arthur Kornberg (1918-2007). Rinne sé taighde ar mhacasamhlú aigéid dhí-ocsairibeanúicléasaigh (ADN) i mbaictéir agus promhadán. 
Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1959 le Severo Ochoa.
Tagairtí
Sergey Korolyov. Ceannródaí roicéad is innealtóir aeraspáis a rugadh i Zhitomir na hÚcráine ab ea Sergey Pavlovich Korolyov (12 Eanáir 1907 – 30 Nollaig 1966). D'fhorbair sé an chéad diúracán balaistíoch idir-ilchríochach Sóivéadach. Níos déanaí, bhí ina cheannaire ar an gclár spáis Sóivéadach. 
Luathshaol.
Chaith Korolyov 6 bliana i ngéibhinn ag tosnú sa bhliain 1938 as bac a chur ar dul chun cinn chlár roicéad an Aontais Shóivéadaigh agus cúbláil a dhéanamh ar chiste na heagraíochta poiblí ina raibh sé ag obair. Ach déanta na fírinne, chaith sé an t-airgead ar thástáil roicéad gan aon rath. 
Sa bhliain 1952 rinneadh ball den Pháirtí Cumannach de. Agus ar 19 Aibreán 1957 d'aithin an stát nach raibh aon bhunús riamh leis na coireanna a cuireadh ina leith le linn feachtas polaitiúil na 1930idí. 
Dearthóir roicéad.
Tugadh a chlú ar ais dó sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda de réir mar a aithníodh a shárchumas mar dhearthóir roicéad. D'fhorbair sé an chéad diúracán balaistíoch idir-ilchríochach Sóivéadach. 
Faoin na 1960idí ní raibh aon duine níos tábhachtaí ná é i gcóras aeraspáis na Sóivéadach agus iad i gcomórtas leis na Stát Aontaithe, "Rás an Spáis" mar a thugadh air. "An Príomhdhearthóir" a thugtaí ar Korolyov ar eagla go mbeadh a fhios ag rialtas Mheiriceá cérbh é agus go maróidís é.
Masatoshi Koshiba. Fisiceoir a saolaíodh i dToyohashi na Seapáine ab ea Masatoshi Koshiba (19 Meán Fómhair 1926 - 12 Samhain 2020). Le Raymond Davis is Riccardo Giacconi, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 2002 as a thaighde sa réaltfhisic agus neoidríonónna cosmacha a bhrath.
Emil Kraepelin. Síciatraí a rugadh i Neustrelitz na Gearmáine ab ea Emil Kraepelin (15 Feabhra 1856 – 7 Deireadh Fómhair 1926). Rinne sé staidéar síceolaíoch ar néaróisí, agus rangaigh iad idir néaróisí máindúlagracha is scitsifréine. Thiomsaigh sé "Compendium der Psychiatrie" (Coimre na Síciatrachta, 1883) a bhí an-suntasach ag an am. Fuair sé bás in Muenchen.
Richard Freiherr von Krafft-Ebing. Síciatraí a rugadh i Mannheim na Gearmáine ab ea Richard Freiherr von Krafft-Ebing (14 Lúnasa 1840 - 22 Nollaig 1902). Saineolaí ar mhí-oird néarógacha, a rinne taighde luath ar mhí-oird ghnéasacha.
Sliabh Krakatoa. Caildéara is ea Krakatoa idir Iáva is Sumatra i Muir na Síne Theas, atá gníomhach le milliún bliain. 
Bhí brúchtadh ollmhór tubaisteach ar an oileán bolcánach i 1883. Bhí torann an bhrúchta le cloisteáil i bPerth san Astráil, 3,200 ciliméadar ar shiúl ón láthair.
Meastar gur theilg Krakatoa 50 milliún tonna cré san atmaisféar agus gur dhorchaigh na spéartha thar níos mó ná 1,000 km. 
D'astit luaith is smidiríní carraige thar achar 800,000 km, agus chuir an brúchtadh tús le tonnta fathachúla farraige (súnámaí), 30 m ar airde, a mharaigh níos mó ná 36,000 duine ar chóstaí Iáva is Shumatra.
Tá tuairim i measc eolaithe aeráide gur athraigh an brúchtadh seo aeráid an domhain ar feadh bliana.
Hans Adolf Krebs. Fiseolaí a saolaíodh i Hildesheim na Gearmáine ab ea Sir Hans Adolf Krebs (25 Lúnasa 1900 – 11 Samhain 1981). Rinne sé taighde chun na próisis meitibileachta i gcórais bhitheolaíocha a léiriú. Ainmnítear timthriall Krebs as, sraith imoibrithe bithcheimiceacha i gcórais bhitheolaíocha a fhuasclaíonn cuid mhaith fuinnimh trí ocsaídiú na gcarbaihiodráití, na saille is na bpróitéiní sa chothú. Tugtar "timthriall an aigéid chitrigh" air seo freisin.
Herbert Kroemer. Fisicí a saolaíodh sa Ghearmáin is ea Herbert Kroemer (25 Lúnasa 1928-). D'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe ar struchtúir ilchineálacha leathsheoltóra. Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 2000 le Zhores Ivanovitch Alferov is Jack Kilby as an obair seo, atá bunúsach don teicneolaíocht faisnéise is an teileachumarsáid.
Harold Kroto. Ceimicí a rugadh ar 7 Deireadh Fómhair 1939 i Wisbech Shasana ab ea an Ridire Harold (Harry) Walter Kroto nó Harold Walter Krotoschiner mar a rugadh é. Ag obair lena chomhghleacaithe Richard Smalley is Robert Curl ar ábhair leathsheoltacha, tháinig sé ar ábhar nua trí thimpiste. Ag eisídiú adaimh carbóin as dromchla le léas léasair, á bhfuarú is á sú isteach i bhfolús, móilíní le 60 adamh carbóin iontu, 70 adamh uaireanta, a fuair siad mar thoradh den chuid is mó. Ba é seo 3ú allatróp an charbóin, C60. Is iad graifít, a bhfuil cruth leatháin uirthi, is diamant, a bhfuil cruth teitrihéidreach air, an dá cheann eile. Chinn siad gur cruth cáis sféaraigh a bhí ar an allatróp nua, cosúil leis an gcruinneachán geodasach a dhear Buckminster Fuller, cosúil le liathróid sacair agus adamh carbóin ag gach cúinne. Tús ab ea na fullairéiní nó millíní bucaí seo i 1985 le réimse torthúil lán-nua ceimice. Bronnadh Duais Nobel na Ceimice ar an triúr sa bhliain 1996 as.
Fuair Kroto bás ar an 30 Aibreán 2016.
Gustav Krupp. Tionsclaí a rugadh sa Háig ab ea Gustav Krupp (Gustav von Bohlen und Halbach, 1870-1950). Phós sé Bertha Krupp (1886-1957) agus ghlac a sloinne. Rinne comhlacht Krupp an gunna ollmhór fadraoin (ar tugadh Bertha Mhór mar leasainm air) d'arm na Gearmáine le Páras a phlancadh sa chéad chogadh domhanda. Thug sé airgead do Hitler, agus chabhraigh le hatharmáil rúnda na Gearmáine roimh an dara cogadh domhanda. I ndiaidh an chogaidh, bhris na Comhghuaillithe ollchomhlacht Krupp ina codanna.
Díobhaí K-T. Tugtar "teorainn K-T" ar an idirlinn idir an tréimhse Chailceach is an tréimhse Threasach, timpeall 65 milliún bliain ó shin nuair a díothaíodh na dineasáir agus mórán gach neach beo eile ar Domhan. Seasann an T do ‘Treasach’ is an K do ‘Cailceach’ ("Kreidezeit" i nGearmáinis). Is ródhócha gur imbhualadh le hastaróideach ollmhór i Muir Chairib, seachas brúchtaí bolcán nó athruithe malla san aeráid, a chuir tús le hathruithe cinniúnacha aeráide ba chúis leis na díobhaí seo.
Thomas Samuel Kuhn.  is staraí eolaíochta a saolaíodh i Cincinnati, Ohio, ab ea Thomas Samuel Kuhn (18 Iúil 1922 – 17 Meitheamh 1996). Ina leabhar "The Structure of Scientific Revolutions" (Struchtúr Réabhlóidí Eolaíochta, 1962) cheistigh sé an coincheap coiteann gur próiseas breisitheach aontreoch í forbairt na heolaíochta. Thug sé isteach coincheap na bparaidímí, grúpa coincheapanna gaolmhara a bhíonn in iomaíocht le chéile ag am athraithe thapa san eolaíocht. In Cambridge, Massachusetts, a fuair sé bás ag an ailse.
Gerard Kuiper. Réalteolaí a rugadh i Herencarspel na hOllainne, agus a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ab ea Gerard Peter Kuiper (7 Nollaig 1905 – 23 Nollaig 1973). Ceannródaí i speictreascópacht atmaisféir na bpláinéad, a bhí bunúsach do na misin spáis. Ainmníodh crios Kuiper as.
Igor Vasilevich Kurchatov. Fisicí a rugadh i Sim na Rúise ab ea Igor Vasilevich Kurchatov (8 Eanáir 1903 - 7 Feabhra 1960). Duine tábhachtach den fhoireann a thóg an chéad bhuama adamhach (1949) agus an chéad H-bhuama (1953) san Aontas Sóivéadach.
Raymond Kurzweil. Ríomheolaí is ceannródaí i dteicneolaíocht léimh a rugadh i Nua-Eabhrac is ea Raymond C. Kurzweil (r. 12 Feabhra 1940). Ó na 1970idí bhí príomhról aige i bhforbairt gach ceann de na teicneolaíochtaí seo: aithint optúil carachtar, sintéisiú urlabhra ó théacs, saothrú an scannóir réleapa, saothrú an tsintéiseoir ceol foirne, aithint uathoibríoch urlabhra le foclóir mór. Bhunaigh is dhíol sé cuid mhaith comhlachtaí rathúla bunaithe ar a fhionnachtana.
Kuru. Is galar prión é Kuru a bhíodh eindéimeach i measc an phobail Fhóraigh i Nua-Ghuiné Phapua go luath sa 20ú céad is ea kuru. Is iad na staideanna sa ghalar seo ná meathlú forchéimnitheach an néarchórais lárnaigh, gealtachas, neamhchomhordú na colainne, agus pairilis. Bíonn deascáin mhínormálta próitéiní san inchinn, a dtugtar "plaiceanna kuru" orthu. Meastar gur canablacht i ndeasghnátha sochraide, ithe inchinne an mharbháin, ba chionsiocair le tarchur an ghalair. Ó d'éirigh na Fóraigh as an deasghnáth, is lú ar fad minicíocht an ghalair.
Prótacal Kyoto, 1997. Conradh idirnáisiúnta is ea an Prótacal Kyoto, 1997 a leag amach spriocanna do na príomhthíortha tionsclaíocha maidir le leibhéil astaithe gáis cheaptha teasa a bhain siad amach faoi 2012.
Cúlra.
Tar éis na socruithe mar gheall ar an athrú aeráide is an forthéamh domhanda a glacadh ag an gcruinniú mullaigh i Rio de Janeiro i 1992, glacadh le dréachtchonradh don tréimhse 2005-12 ag cruinniú mullaigh i gcathair Kyoto na Seapáine sa bhliain 1997. 
Conradh.
Tháinig an conradh aeráide i bhfeidhm sa bhliain 2005 chun gearradh siar 5.2% a dhéanamh ar astaíochtaí gás ceaptha teasa (dé-ocsaíd charbóin is eile) i gcomparáid le leibhéal 1990. 
Iarmhairtí.
Faoi 2008 bhí tiúchan na ngás méadaithe 6% ar fud an Domhain ná i 1990, agus bhí na Stáit Aontaithe amháin ag astú 10% níos mó fós ná i 1990. Níor éirigh ach leis an nGearmáin, an Rúis is an Bhreatain aon laghduithe a dhéanamh ar a sceitheadh. Anuas air sin, bhí na tíortha i mbéal forbartha, an tSín is an India go príomha, ag cur go mór lena sceitheadh. 
Conspóidí.
D'aistharraing na Stáit Aontaithe ó chóras Kyoto i 2001. Níos measa fós, de bhrí gur tháinig siad le bheith ina dtíortha tionsclaíocha go déanach, níor tugadh tíortha móra atá ag forbairt —an tSín, an India, an Bhrasaíl, an Indinéis, is eile — isteach in aon chor. 
Bhí dréachtchonradh nua á ullmhú le síniú i gCobanhávan i 2009, ach theip ar an gcruinniú mullaigh sin aon socrú a dhéanamh.
Éire.
Bhí Éire i dtrioblóid le Coimisiún na hEorpa as a bheith ag sárú spriocanna Phrótacal Kyoto.
Ba ea í gníomhsprioc na hÉireann don bhliain 2012 faoin gconradh, taobh istigh de sprioc an Aontais Eorpaigh, astaíocht a bheidh 13% ar a méid os cionn ár leibhéil i 1990.
An Labhráise. Ainm a thugtar ar an ollilchríoch ó thuaidh, a chuimsíonn Meiriceá Thuaidh, Eoraip is Áise an lae inniu (gan an India san áireamh), a thosaigh ag scaradh ón aon mhais amháin talún Pangaea timpeall 200 milliún bliain ó shin. Tugtar "Gonduanalainn" ar an ollilchríoch a bhí fágtha.
Labhras. Tom nó crann síorghlas a fhásann 20 m ar airde, dúchasach don Mheánmhuir is ea Labhras ("Laurus nobilis"). Na duilleoga leathrúil sleá-chruthach le himeall tonnach. Na bláthanna fireanna is baineanna buí nó bán ceathairliopach. Na caora dubh. Labhras na bhfilí is na mbuaiteoirí san aimsir chlasaiceach. Anois is luibh choitianta pota é.
Labhras silíní. Is tom nó crann beag síorghlas, dúchasach do na Balcáin, é an labhras silíní. Saothraíodh go forleathan é ón 16ú céad ar aghaidh, ionas go bhfuil sé nádúraithe in an-chuid tíortha. Na duilleoga ubhchruthach leathrúil. Na bláthanna bán cumhra, suas le 30 cinn ar spíce. Na caora dearg nó glas, ag éirí dubh nuair a bhíonn siad aibí, nimhiúil.
Labradóirít. Cineál iathchloiche a fhéadfaidh a bheith liath, donn nó glas. Úsáidtear í i gcomhair maisiúcháin.