Uí Bhriain. Rítheaghlach Gaelach as an Mumhain is ea Uí Bhriain, bunaithe sa deichiú haois ag Brian Bóramha Dhál Chais. D'éirigh seisean ina rí Mumhan agus ansin Ardrí na hÉireann. Bhí ceathrar de charm Uí Bhriain i gcoróin sa Mhumhain, agus beirt ina n-ardríthe (le freasúra).
Rinneadh críochdheighlt den Mhumhain ina Tuadhmhumhain Uí Bhriain agus Deasmhumhain Mhic Cárthaigh ag Toirdhealbhach Ua Conchobhair sa 12ú haois le Conradh Ghleann Maghair. Sa 13ú haois, bhí coimhlint acu leis an gclann Normannach, de Clare.
Ba é Murchadh Ó Briain an duine deireanach dá chlann a bheith i réim sa Tuadhmhumhain. Ghéill sé a fhlaitheas do ríocht nua na hÉireann faoi Anraí VIII sa bhliain 1542, ag éirí ina Iarla Thuamhan. 
Agus ord na nGael agus an Féineachas i réim, shocraítí an comharbas faoi nósanna an tánaisteachta. Ón mbliain 1542 ar aghaidh, ceaptar Ceann na Fine Uí Bhriain de réir céad-ghinteachta, leis an teideal Iarla Thuamhan agus scaití Baron Inchiquin, ag brath ar comharbas.
Stair.
Taoisigh ba ea Uí Bhriain de Dhál Chais, ainmnithe as Cas, sliochtach sa séú glúin as Cormac Cas.
Dar le hAnnála na gCeithre Máistrí, Ailill Aulom, rí Mumhan agus rí Laigean sa 3ú haois, ba ea athair Cormaic. Más fíor, bheadh gaol acu leis na hEoghanachta, ach creidtear gur bréagstair é seo. Le fírinne, Déisi Tuaiscirt ba ea iad a ghlac ainm nua sa bhliain 934. Dar le Tomás Ó Rathaille, de mhuintir Éarann iad na Déise, go háirithe Mairtine.
Ghabh Dál gCais an Clár ó chlann lagtha na gConnacht, Uí Fhiachrach Aidhne. Bhain siad an lámh in uachtar amach ar threibheanna an cheantar sábháil is Corca Mrua agus Corca Bhaiscinn, agus rinneadh rí Thuamhan de Cinnéitigh mac Lorcáin (bás 951). Ghabh a mhac Mathúin príomhchathair na nEoghanachta, Caiseal, agus tháinig Dál gCais i gceannas ar a n-iar-ardtiarnaí.
Chuaigh Mathúin agus a dheartháir níos óige Brian Bóramha ar feachtais mhíleata, amhail is Cath Sulcoit in éadan na nGall-Ghael faoi Íomhar Luimnigh. Cuireadh fir ar aois cogaidh chun báis ag Saingeal, agus gabhadh uile eile mar sclábhaithe.
Bhíodh achrann idir Mathúin agus Maol Muadh mac Brain na nEoghanacht. Cloíodh Mathúin sa deireadh go fealltach ag teach Dhonnabháin mhic Cathail, tugadh ar láimh dá naimhde agus cuireadh chun báis é sa bhliain 976. Tháinig na hEoghanachta ar ais i gcoróin le dá bhliain sular bhain Brian Bóramha a chuid díoltais amach, nuair a chloígh agus mharaigh sé Maol Muadh i gCath Bhealach Leachta.
Teacht chun cinn Bhriain Bóramha.
An bhliain dár gcionn, tharla achrann idir Brian agus Íomhar Luimnigh ag Inis Cathaigh, áit a raibh mainistir ann. Agus na Lochlannaigh ag ar foscadh sa tearmann, thruailligh Brian é agus maraíodh iad, mar dhíoltas as marú a mháthar.
Tharla ansin achrann idir Dál gCais agus na hEoghanachta a raibh Mathúin maraithe acu. Cloíodh, scriosadh agus maraíodh Ó Donnabháin agus Ó Maol Mhuaidh, i dteannta le Aralt mac deireanach Íomhair 1200 fear, ag Cath Bhealach Leachta. Scrios Brian dún Uí Dhonnabháin, Cathair Chuain. Leis seo, bhí Brian Bóramha ina rí na Mumhan.
Ní gan fhios a tharla teacht chun cinn Bhriain. Tháinig le harm chuig an Mumhain Maol Seachnaill II de the Uí Néill, rí na Mí agus Ardrí na hÉireann. Leag sé an crann insealbhaithe Dhál Chais, "Magh Adhair". Rinneadh conradh idir an bheirt inár roinneadh Éire eatarthu, le Brian ó dheas, Áth Cliath agus cúige Laighean san áireamh
Bhris Brian an tsíocháin agus rinne sé ruathar ar Mhaol Seachnaill. Cloíodh Brian áfach, agus b'éigean dó cúlú. Níor éirigh Brian as a uaillmhianta, áfach, agus sa deireadh, ghéill idir Maol Seachnaill agus Uí Néill an Tuaiscirt (aisteach go leor, go síochánach), agus i ndeireadh na dála, na ríthe eile Éireann. D'éirigh Maol Seachlainn ina chomhghuaillí tábhachtach Bhriain.
Críochdheighilt.
Maraíodh Brian i gCath Chluain Tarbh sa bhliain 1014.
Bhí triúr duine Uí Bhriain ina n-ard-ríocht i ndiaidh Bhriain féin, agus ceannas acu ar an Mumhain. Sa bhliain 1118, ámh, rinne Toirdhealbhach Ua Conchobhair ionradh ar an Mumhain, ag teacht i dtír ar cogadh idir na deartháireacha Diarmait agus Muircheartach, iar-ardrí. Rinneadh críochdheighilt den Mhumhain le Conradh Ghleann Maghair. Bronnadh Tuadhmhumhain ar mhic Dhiarmada agus Deasmhumhain ar Mhic Cárthaigh na nEoghanacht. Tar éis bhás Dhomhnaill Mhóir, éilitheoir ar choróin na Mumhan, agus ionradh na Normannach ar Éirinn, chúlaigh Dál gCais trasna na Sionainne i gContae an Chláir isteach.
Sa bhliain 1276, bhronn Éadbhard II Shasana Tuadhmhumha ar Thomas de Clare, ag teacht i dtír ar feuding idir Clann Taidhg agus Clann Bhriain (a thug de Clare téacs dóibh). Theip ar de Clare Tuadhmhumha a ghabháil, ámh, agus cloíodh go dona é i gCath an Dísirt sa bhliain 1318. De thairbhe sin, d'fhan Tuadhmhumha raibh amuigh de cheannas eachtrannach le a 200 bhliain níos mó.
Ríocht na hÉireann.
Sa bhliain 1543, ghlac Murchadh Carrach Ó Briain leis an bpolasaí 'géilleadh agus athbhronnadh' agus bhronn Anraí VIII Shasana air na teideal Iarla Thuamhan agus Barún Inse Uí Chuinn. Tar éis a bháis sa bhliain 1551, tháinig a nia Donnchadh mar chomharba Iarla trí fhuíoll speisialta. D'aistrigh an teideal Barún Inse Uí Chuinn chuig a oidhrí fireanna Trína mac Diarmaid.
Ligeadh an tIarlas i léig le bás Anraí Ó Briain, 8ú Iarla Thuamhan sa bhliain 1741. Bheadh sliochtach Daniel O'Brien, 3rd Viscount Clare ina chéad oidhre eile, ach eisreachtaíodh eisean sa bhliain 1691 agus chuaigh an teideal i ngeallbhroid dá bharr. Tar éis bhás the death of Shéamais Uí Bhriain, 3ú Marcas Thuamhan, sa bhliain 1855, d'aistrigh an teideal Barún Inse Uí Chuinn chuig gaol i bhfad amach, Sir Lucius O'Brien, sliochtaigh an chéad Iarla, Mhurchadh.
Craobh ghinealaigh.
Key: