Trelis/gawiki huggingface dataset:
Borgward. Monaróir gluaisteán a bhí lonnaithe i mBremen na Gearmáine ab ea Borgward. Bhunaigh Karl Borgward (1890–1963) an comhlacht sna 1920idí. Tháirg an chuideachta ceithre bhranda gluaisteán a díoladh le custaiméirí idirnáisiúnta éagsúla: "Borgward", "Hansa", "Goliath", agus "Lloyd". Bhí an "Isabella" i measc na scothbhrandaí is coitianta sa Ghearmáin sna 1950idí, agus chuir an "Alexander/Lloyd 600" feithicil inacmhainne ar fáil do thomhaltóirí den lucht oibre. Chuir an chuideachta deireadh le hoibríochtaí sa bhliain 1961 tar éis imeachtaí dócmhainneachta conspóideacha.
Rinneadh an branda athbheochan sa 21ú haois faoin ainm "Borgward Group AG", cuideachta atá lonnaithe in Stuttgart agus a chuireann gluaisteáin atá déanta sa tSín ar an margadh.
CLG Naomh Lomáin. Is club Cumann Lúthchleas Gael lonnaithe sa Mhuileann gCearr i gCo. na hIarmhí é CLG Naomh Lomáin (English: "St. Loman's GAA"). Tá an club lonnaithe ar an mBóthar Dhealbhna sa bhaile.
Honóracha.
1948, 1961, 1963, 2013, 2015, 2016, 2017, 2020
1924
Cloacina. Ba í Cloacina dia pátrúin na Cloaca Maxima sa tSean-Róimh.
Gabháil Chríost (Caravaggio). Is pictiúr clúiteach de chuid Caravaggio é Gabháil Chríost nó Críost Á Ghabháil ("Presa di Cristo nell'orto nó Cattura di Cristo"), atá le fáil i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann i mBailte Átha Cliath. Tá luach thar luach air.
Stair.
Rinne Caravaggio í a phéinteáil sa bhliain 1602.
Tháinig saineolaí - Sergio Benedetti (fostaithe ag Gailearaí Náisiúnta na hÉireann ag an am) - ar an phictiúr de thaisme sa bhliain 1990,agus é i lochta tí de chuid Ord na nÍosánach ar Shráid Líosain i mBaile Átha Cliath. Bhí dearmad déanta ag an ord agus ag gach aon duine eile de. Tá an pictiúr ar taispeáint anois sa dánlann.
Scéal.
Airbheartaíonn an phéinteáil seo le réalachas lom agus braistint greamaitheach de dhráma daonna an uair ina tógtar Críost mar phríosúnach, i ndiaidh brathadóireacht Iúdás.
Stíl.
Briseann an t-ealaíontóir go radacach ó thraidisiúin an tseansaoil trí léirmhíniú nua agus bunúsach a ofráil ar scéal an tSoiscéil. Tá an spás mórthimpeall ar na bhfigiúirí fad trícheathrúnach maolcheannach, agus táthar tar éis sonraí coimhthíocha a sheachaint, ag dianú ár dtaithí den radharc.
Déanann an comhdhéanamh uile – a shoilsiú agus socrú na bhfigiúirí – ár n-aird a dhíriú ar fhigiúr Íosa. I measc anord agus foréigean, tá sé cruachásach, ach géilleann sé gan frithsheasmhacht dá chinniúint. 
Tá an radharc suite i solas na gealaí, frithchaite i lonracht de chathéide an tsaighdiúra. Tá lóchrann lag ag figiúr i bhfad i dtreo an taobh dheas – is féinphortráid í seo den ealaíontóir, inaitheanta ag a thréithe dóisceanta.
Coiste Gnóthaí Poiblí Iosrael Mheiriceá. Is grúpa stocaireachta é Coiste Gnóthaí Poiblí Iosrael Mheiriceá (CGPIM) (Béarla:"American Israel Public Affairs Committee" ("AIPAC")) a mholann beartais ar son Iosrael do Chomhdháil na Stát Aontaithe agus don Bhrainse Feidhmiúcháin . Is í Betsy Berns Korn uachtarán reatha an CGPIM. 
Ar cheann de roinnt eagraíochtaí brústocaireachta atá ar son Iosrael sna Stáit Aontaithe, deir an CGPIM go bhfuil os cionn 100,000 ball aige, 17 oifig réigiúnach, agus “líon mór deontóirí”. Thug an t-ionadaí Brad Sherman (D - California) le fios go raibh an CGPIM "the single most important organization in promoting the U.S.-Israel alliance." Ina theannta sin, tugadh le fios go raibh an eagraíocht ar cheann de na grúpaí brústocaireachta is cumhachtaí sna Stáit Aontaithe.
Omertà. Cód tosta agus cód onóra agus iompair is ea , ó Dheisceart na hIodáile a chuireann béim ar thábhacht an chiúnais i bhfianaise cheistiúcháin ag údaráis nó coimhthígh; neamh-chomhoibriú le húdaráis, leis an rialtas, nó le daoine seachtracha, go háirithe le linn imscrúduithe coiriúla; agus neamhaird d'aon turas a dhéanamh agus trí chur isteach ar ghníomhaíochtaí mídhleathacha daoine eile a sheachaint (.i. gan dul i dteagmháil le orfheidhmiú an dlí nó leis na húdaráis nuair is eol do dhuine, finné nó fiú íospartach coireanna áirithe). Cheapadh agus tá sé fós coitianta i nDeisceart na hIodáile, áit a bhfuil go leor gadaíochta nó eagraíochtaí coiriúla de chineál an Mhaifia (cosúil le ', "Cosa Nostra", ', ' agus ' ) gnóthach ann le fada. Tá cóid chosúla fréamhaithe go domhain freisin i réimsí eile den Mheánmhuir, lena n-áirítear Málta, an Chréit sa Ghréig, agus an Chorsaic, a bhfuil cultúr stairiúil coitianta nó comhchosúil ag gach ceann acu le Deisceart na hIodáile.
Is coitianta i gciorcail choiriúla é frithbheartaíocht in aghaidh faisnéiseoirí, áit a gcuirtear síos orthu go minic le téarmaí ar nós "francaigh" nó "brathadóirí".
Alex Easton. Is polaiteoir aontachtach é Alex Easton. Rugadh é ar 19 Bealtaine 1969. Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Dún Thuaidh, ó 2003 ar aghaidh . Is iarbhall den Pháirtí Aontachtach Daonlathach é. 
Saol pearsanta.
Is Fear Buí é. Is Anglacánach é.
Féilíneach. I dtéarmaí ginearálta, is éard is brí leis an bhfocal féilíneach ná ball ar bith d'fhine na gcat ("Felidae"), leis na fofhinte "Pantherinae" (leoin, tíogair, srl.) agus "Felinae" (cait bhaile, síotaí, lincsí, srl.) san áireamh. Ach de réir nósmhaireacht na tacsanomaíochta, is baill den fhofhine "Felinae" amháin atá i gceist.
Notonecta. Géineas feithidí uisceacha is ea Notonecta san fhine Notonectidae, fofhine Notonectinae. Is feithidí feoiliteacha iad.
The Protomen. Is banna rac-cheoil Meiriceánach iad The Protomen ar fearr aithne orthu as albaim choincheapa bunaithe ar an tsraith físchluichí "Mega Man." Is tagairtí do scannáin phopchultúir, teidil amhrán, agus carachtair ficseanúla an chuid is mó dá gcuid ainmneacha stáitse. Tugann baill an ghrúpa “scéalaithe” orthu féin, agus deir siad go gcruthaíonn siad “fabhalscéal roc is rolla”.
Céimithe de chuid an chláir taifeadta in Ollscoil Stáit Tennessee Láir an chuid is mó den ghrúpa, agus bhunaíodar an banna chun taifeadtaí a dhéanamh mar chuid den obair ollscoile. Bhí a gcéad léiriú beo i mí Aibreáin 2004. Bhí céimeanna bainte amach ag formhór an bhanna faoi 2005, agus bhog siad go Nashville.
Buamáil Docklands (1996). Ar 9 Feabhra 1996. phléasc buama leath-thonna i gceantar Docklands (South Quay, Canary Wharf) i Londain, buama a rinne damáiste 170 milliún punt do lárionad airgeadais na cathrach agus a mharaigh beirt; gortaíodh timpeall 250 .
Cúlra.
Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tsosa chogaidh, nuair a chuir an tIRA ar ceal é ar 9 Feabhra 1996 ()sheol siad teachtaireacht chuig RTÉ timpeall 6pm ar an lá sin).
Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.
Imeachtaí.
Thug an tIRA rabhadh ag 5.30pm. Phléasc an buama ag 7.01pm. 
Gabhadh James McArdle agus Bernard McGinn i mí Aibreáin. Ligeadh saoir iad sa bhliain 2000.
D'fhógair an tIRA sos comhraic eile i mí Iúil 1997.
Géag láimhe. In éineacht leis an crios guailleach, cruthaíonn an ghéag láimhe, an ghéag uachtarach ("membrum superius"), ar a dtugtar an foirceann uachtarach freisin. Cumascann an dá chuid ina chéile i réigiún na gualainne agus na hascaille. Ós rud é go bhfuil na géaga, murab ionann agus an crios guailleach, soghluaiste go héasca, tugtar na foircinn uachtaracha shaora orthu freisin ("pars libera membri superioris"). Is cuid den ghéag í an lámh.
Ciara Ferguson. Is polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann í Ciara Ferguson (). Rugadh í ar 21 Meán Fómhair 1971. Is Comhalta den Tionól Reachtach í don Fheabhal, ó 2021 ar aghaidh.
Saol pearsanta.
Tá sí pósta le Eamon Ferguson. Tá triúr páistí acu.
Stormontgate, 2002. Cuireadh Feidhmeannacht Thuaisceart Éireann agus Tionól Thuaisceart Éireann ar fionraí sa bhliain 2002, nuair a tháinig chun solais go raibh fáinne spiaireachta ag an IRA taobh istigh d'oifig Shinn Féin, an scannal Stormontgate. B'é an gníomhaire dúbailte Donncha Mac Dónaill, nó Denis Donaldson, a thosaigh an fháinne seo, mar a fuarthas amach ní ba dhéanaí.
Feallmharaíodh Donaldson ar 4 Aibreán 2006 sna Gleannta. Thángthas ar a chorp i dteach saoire sna Gleannta ina raibh sé ina chónaí le cúpla mí i ndiaidh dó ráiteas a léamh ar RTÉ inar admhaigh sé gur sceithire a bhí ann.
Denis Donaldson. Iarbhall den IRA a bhí i Denis Donaldson, nó Donncha Mac Dónaill (1950 – 4 Aibreán 2006) a d’iompaigh ina sceithire don MI5, an feidhmeannach ba shinsearaí de chuid na Sealadach – idir IRA agus Shinn Féin – a bhí ina bhrathadóir.
Gairm.
Chaith sé seal i gCarcair na Ceise Fada sna 1970idí.
Sheas Donaldson i dtoghchán Westminster do Shinn Féin sa bhliain 1983. D’oibrigh sé mar riarthóir an pháirtí i dTionól Stormont ó lár na 1990idí.
Maíonn lucht faisnéise gurb é príomhról Donaldson tionchar a imirt ar phoblachtánaithe chun iad a bhogadh i dtreo na síochána sna 1990idí.
Dúirt an feisire Parlaiminte Jeffrey Donaldson ón DUP go bhfuil seisean beo inniu, a bhuíochas do ghníomhaire a thug foláireamh dó faoi ionsaí a bhí beartaithe air. 
Ghabh an PSNI in 2002 é as a bheith ina bhall de bhuíon spiairí poblachtacha. Ach tháinig sé chun solais ina dhiaidh sin nach raibh sa ruathar a thug na póilíní ar oifigí Shinn Féin ach iarracht lena stádas mar phoblachtach sinsearach a dhaingniú agus a ról mar sceithire a cheilt.
Feallmharú.
Dúirt Uachtarán Shinn Féin Gerry Adams i mí na Nollag na bliana 2005 gur sceithire a bhí i Donaldson a bhí ag tabhairt eolais don PSNI agus don MI5. 
Chuaigh Donaldson i bhfolach i nDún na nGall agus is ann a bhí sé nuair a tháinig iriseoirí air sna seachtainí sular maraíodh é.
Feallmharaíodh Donaldson ar 4 Aibreán 2006 sna Gleannta. Thángthas ar chorp Donaldson i dteach saoire sna Gleannta ina raibh sé ina chónaí le cúpla mí i ndiaidh dó ráiteas a léamh ar RTÉ inar admhaigh sé gur sceithire a bhí ann.
Cuireadh an locht ar dtús ar an IRA Sealadach as an dúnmharú ach ghlac an Fíor-IRA freagracht trí bliana i ndiaidh a bháis.
Pádraig Delargy. Is múinteoir agus polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann é Pádraig Delargy (). Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Fheabhal, ó 2021 ar aghaidh.
Próinséas Ní Chatháin. Scoláire agus foclóirí Gaeilge ab ea (Máire) Próinséas Ní Chatháin (1936 – 24 Samhain 2018), a chuir go mór le príomhfhoclóir na Sean-Ghaeilge agus na Meán-Ghaeilge ("Dictionary of the Irish Language") faoi scáth Acadamh Ríoga na hÉireann. Bhí post aici mar Ollamh le Gaeilge Luath agus Gaeilge na Meánaoise sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath.
Rinne Ní Chatháin a cuid staidéir i gColáiste na hOllscoile Gaillimh (Ollscoil na hÉireann Gaillimh anois) faoi stiúir Kathleen Mulchrone, áit ar bronnadh BA uirthi (1956). Fuair sí Scoláireacht Taistil ó Ollscoil na hÉireann chun staidéar a dhéanamh i mBonn na Gearmáine, agus ansin d'fhreastail sí ar Ollscoil Dhún Éideann áit ar bhain sí PhD amach sa bhliain 1966. Bhí sí ina Scoláire i Scoil an Léinn Cheiltigh in Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath idir 1962 agus 1965, agus cúig bliana is fiche ina dhiaidh sin, shuigh sí ar bhord rialaithe na Scoile sin (1987–88).
Thosaigh sí ar a gairm múinteoireachta mar léachtóir cuartaíochta in Ollscoil Pennsylvania, agus ina dhiaidh sin, sa bhliain 1967, ghlac sí le post i Roinn na Sean-Ghaeilge sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, áit ar fuair sí ardú céime ó léachtóir cúnta go hollamh le linn na fiche bliain ina dhiaidh sin. Bhunaigh sí M.Phil. idirdhisciplíneach i gcomhar leis an staraí an tOllamh Francis John Byrne, agus níos déanaí bhí baint aici le bunú cúrsa fochéime ar Shibhialtacht na gCeilteach.
Bhí sí ina hUachtarán ar Chumann Ríoga Ársaíochta na hÉireann ó 1997 go 2000. In 2002 foilsíodh "festschrift" ina honóir dar teideal "Ogma: essays in Celtic Studies in honour of Próinséas Ní Chatháin", arna chur in eagar ag iar-chomhghleacaithe dá cuid, Michael Richter agus Jean-Michel Picard.
Crios guailleach. Is é an crios guailleach nó an crios brollaigh an tsraith cnámha sa cnámharlach aipindiceach, a nascann leis an ghéag láimhe ar gach taobh. I ndaoine, cuimsíonn sé an dealrachán agus an slinneán; sna speicis sin le trí chnámha sa ghualainn, tá sé comhdhéanta den dealrachán, den slinneán, agus an coracóideach. Níl ach an slinneán ag roinnt speiceas mamach (mar an madra agus an capall).
Cos dhaonna. Is í an chos dhaonna, de réir bhrí ghinearálta an fhocail, ná an ghéag íochtarach iomlán den chorp daonna, lena n-áirítear an chos, cnámh na leise agus fiú an cromán nó réigiún an mháis. Mar sin féin, ní thagraíonn an sainmhíniú san anatamaíocht dhaonna ach amháin don chuid den ghéag íochtair a shíneann ó na glúine go dtí an rúitín, ar a dtugtar an crus nó, go háirithe in úsáid neamhtheicniúil, an lorga. Úsáidtear cosa le haghaidh seasaimh, agus réimse gníomhaíochtaí fóillíochta mar rince, agus is cuid shuntasach de mhais an duine é. Is gnách go mbíonn tulchlaonadhcromáin agus uillinneacha glúnníos mó ag cosa baineanna, ach bíonn faid na bhféimear agus na dtibianna níos giorra ná iad siúd atá ag fir.
Baile nan Gàidheal (iarsmalann). Is iarsmalann "bheo" amuigh faoin aer é Baile nan Gàidheal (; seanainm: An Clachan Gàidhealach) i Sandy, Ceap Breatainn, Ceanada. Tá sé suite i 17 heicteár talún ar chladach Loch Bras d’Or i gcroílár Cheap Bhreatainn.
Loch Bras d’Or. Is loch mór uisce é Loch Bras d'Or i lár Oileán Cheap Breatainn, Ceanada .
QQI. Is gníomhaireacht stáit neamhspleách é QQI (Béarla: Quality and Qualifications Ireland; Gaeilge: Dearbhú Cáilíochta agus Cáilíochtaí Éireann) atá freagrach as cáilíocht, ionracas agus clú den chóras breisoideachais agus ardoideachais in Éirinn a chur chun cinn.
Tá siad freagrach as dearbhú cáilíochta seachtrach a dhéanamh ar bhreisoideachas agus ardoideachas agus oiliúint i bPoblacht na hÉireann.
Déanann siad cláir a bhailíochtú, dámhachtainí a bhronnadh agus is siadsan atá freagrach as an gCreat Náisiúnta Cáilíochtaí (CNC) a chur chun cinn, a chothabháil, a fhorbairt agus a athbhreithniú.
Ina theannta sin, cuireann siad an pobal ar an eolas maidir le cáilíocht na gclár agus na gcáilíochtaí oideachais agus oiliúna, agus cuireann siad comhairle ar an Aire Breisoideachais agus Ardoideachais maidir le beartas náisiúnta i dtaobh dearbhú cáilíochta agus breisiú an oideachais agus na hoiliúna in Éirinn.
Bunaíodh QQI in 2012 tar éis teacht le chéile idir "an tÚdarás Náisiúnta Cáilíochtaí na hÉireann", "Comhairle na nDámhachtainí Breisoideachais agus Oiliúna / FETAC", "Comhairle na nDámhachtainí Ardoideachais agus Oiliúna / HETAC" agus "Bord Feabhais Ollscoileanna na hÉireann".
Naisc Sheachtracha.
Quality and Qualifications Ireland / QQI
INSEAD. Is ollscoil í INSEAD atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1957.
Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, Iúil 2021. Ar 19 Iúil 2021, d’eisigh Met Éireann a chéad Rabhadh Ardteochta riamh, ag comhairliú don phobal a bheith cúramach sa teas. D'eisigh Met Éireann rabhadh buí agus tugadh le fios go bhféadfadh daoine leochaileacha a bheith i mbaol.
Níor tharla sé seo riamh cheana. Mar gheall ar bhac ardbhrú agus aermhais trópaiceach na mór-roinne d'éirigh an aimsir níos teo, agus bhí foláireamh eisithe, nach bhfacthas riamh cheana, ag Oifig na hAimsire maidir le "teochtaí thar an gcoitiantacht". Agus b'ait a chruinne a bhí a tuar.
Éire.
Idir 19-23 Iúil 2021, shroich ar a laghad deich stáisiún aimsire ar fud na hÉireann 'coinníollacha tonnta teasa', cláraíodh teochtaí 25°C ar a laghad ar feadh 5 lá nó níos mó as a chéile. Agus an aimsir níos teo agus níos tirime ná mar is iondúil in Éirinn, bhí an teocht idir 25C agus 31C i rith an lae ar 19-23 Iúil 2021, a bhuíochas do chrios ardbhrú ón iardheisceart. 
Bhí sé thar a bheith té thar oíche chomh maith (idir 15 agus 23 céim san oíche). Bhí an céad ‘Oíche Thrópaiceach’ ag Éirinn le 20 bliain ag Réadlann Dhairbhre i gCiarraí, áit nár thit an teocht thar oíche faoi 20°C. 
Shocraigh Tuaisceart Éireann taifead nua don teocht is airde, le 31.3°C bainte amach i gCaisleán na Deirge, Co. Thír Eoghain agus i gCo. Ard Mhacha ar 21 agus 22 Iúil.
Bhí Uisce Éireann ag iarraidh ar dhaoine a bheith spárálach leis an uisce ó tharla nach bhfuil aon bháisteach á tuar.
Sasana.
Chuir oifig na haimsire i Sasana rabhadh teasa amach agus teocht chomh hard le 35 céim Celsius á tuar.
Oíche Thrópaiceach. Scáth-theocht an aeir os cionn 20°C ar feadh na hoíche, in Éirinn agus sa Bhreatain, is ea 'Oíche Thrópaiceach'.
In Éirinn.
Is annamh a bhíonn oícheanta trópaiceacha in Éirinn. Níor tharla siad ach timpeall 6 huaire sa taifead digiteach.
Tharla an chéad ‘Oíche Thrópaiceach’ in Éirinn sa 21ú haois ar 20/21 Iúil 2021, nuair nár thug Réadlann Dhairbhre, Co. Chiarraí aon teocht faoi 20.5°C faoi deara.
Gary Middleton. Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é Gary Middleton. Rugadh é ar 20 Meitheamh 1990 sa Baile Nua, Contae Dhoire. Is ball den Pháirtí Aontachtach Daonlathach é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Fheabhal, ó 2015 ar aghaidh.
Ardfheis.  Is é ardfheis an t-ainm a úsáideann go leor páirtithe polaitíochta in Éirinn ar a gcomhthionól bliantúil náisiúnta. Ba é Conradh na Gaeilge a d'úsáid an téarma i dtús báire, ag deireadh na 19ú haoise.
Úsáid.
I measc na bpáirtithe a úsáideann an téarma "Ardfheis", tá:
I dTuaisceart Éireann, níl an téarma úsáidte ag Páirtí Sóisialach Daonlathach an Lucht Oibre, ná ag na páirtithe sin nach bhfuil dearcadh náisiúnach acu, mar shampla Pháirtí na Chomhghuaillíochta, Páirtí Aontachtach Uladh agus an Páirtí Aontachtach Daonlathach.
I bPoblacht na hÉireann, ní úsáideann Páirtí an Lucht Oibre, an Páirtí Cumannach, Dlúthpháirtíocht – Pobal Roimh Bhrabús ná na Daonlathaithe Sóisialta an téarma "ardfheis".
Mark H. Durkan. Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é Mark Henry Durkan (). Rugadh é ar 3 Márta 1978 i nDoire. Is ball de Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Fheabhal, ó 2011 ar aghaidh.
Saol pearsanta.
Tá sé pósta le Anne Carlin. Tá beirt pháistí acu. Tá siad ina gcónaí i Srath na Feabhail. Is nia le Mark Durkan é.
Bonneagar Iompair Éireann. Is gníomhaireacht stáit in Éirinn í Bonneagar Iompair Éireann (Béarla: "Transport Infrastructure Ireland") atá ag plé le bonneagar bóithre agus iompar poiblí. Bunaíodh in 2015 í trí chumasc idir an tÚdarás um Bóithre Náisiúnta agus an Ghníomhaireacht um Fháil Iarnród.
Braiteog. Sa zó-eolaíocht, is orgán solúbtha, soghluaiste agus fadaithe é braiteog a bhíonn i láthair i roinnt speiceas ainmhithe, inveirteabraigh a bhformhór. San anatamaíocht ainmhithe, tarlaíonn braiteoga i bpéire amháin nó níos mó de ghnáth. Ó thaobh na hanatamaíochta de, oibríonn braiteoga ainmhithe cosúil le hidreastait mhatáin go príomha. Úsáidtear an chuid is mó de na braiteoga le haghaidh greamaithe agus cothaithe. Orgáin chéadfacha is ea go leor acu, roinnt acu a ghlacann le teagmháil, radharc, nó le boladh nó blas bianna nó bagairtí áirithe. Samplaí de bhraiteoga den sórt sin is ea na hadharcáin súile a bhíonn ag cineálacha éagsúla seilidí. Tá feidhmeanna céadfacha agus láimhsithe ag roinnt cineálacha braiteog.
Tá braiteog cosúil le ciorras, ach is orgán é ciorras nach mbíonn neart, méid, solúbthacht nó íogaireacht na braiteoge ann de ghnáth. Tá ciorrais ag nátalas, ach tá braiteoga ag scuid.
Iwi. Is éard is iwi (fuaimniú Maoraise: [ˈiwi]) ann ná an t-aonad sóisialta is mó i sochaí na Maorach in Aotearoa (An Nua-Shéalainn). Is éard is brí leis an bhfocal go litriúil ná “cnámh(a)”, ach sa bhrí shóisialta seo aistrítear mar “treibh”, “pobal”, nó “náisiún” é. Is focal uatha agus iolra araon sa Maorais é, agus de ghnáth úsáidtear é mar sin i mBéarla na Nua-Shéalainne, agus i nGaeilge freisin.
Rianaíonn na grúpaí "iwi" a sinsir siar go dtí na himircigh Pholainéiseacha a tháinig i dtír ó Hawaiki, de réir an tseanchais. Cuirtear roinnt "iwi" le chéile i ngrúpaí níos mó a dtugtar "waka" orthu (go litriúil, “curacha” — tagairt don iomramh a rinne na himircigh), bunaithe ar "whakapapa" (seanchas ginealaigh). Sa ré réamhchoilíneach, bhí dlúthbhaint ag daoine Maoracha le grúpaí measartha beag: "hapū" (“fo-threibheanna”) and "whānau" (“teaghlach”). Bíonn roinnt "hapū" mar chuid de gach "iwi"; mar shampla, i measc na "hapū" san "iwi" "Ngāti Whātua", tá "Te Uri-o-Hau", "Te Roroa", "Te Taoū", agus "Ngāti Whātua-o-Ōrākei". Úsáideann na Maoraigh an focal "rohe" chun cur síos a dhéanamh ar limistéar nó teorainneacha na "iwi".
I Nua-Shéalainn an lae inniu, tá cumhacht pholaitiúil nach beag ag na "iwi" a bhaineann le bainistíocht talún agus acmhainní eile. Mar shampla, de réir comhréitigh idir Rialtas na Nua-Shéalainne agus "Ngāi Tahu" faoi Chonradh Waitangi sa bhliain 1997, tugadh cúiteamh airgid don "iwi" as caillteanais éagsúla a bhain leis na cearta a ráthaíodh don phobal dúchasach i gConradh Waitangi sa bhliain 1840. Sa bhliain 2019, bhí sócmhainní comhchoiteanna ag an treibh arbh fhiú thart ar 1.6 billiún euro iad. Sa bhliain 2004, rinne roinnt "iwi" iarracht a gcuid ceart úinéireachta ar ghrinneall na farraige agus ar an trá a thástáil sna cúirteanna, cás a scoilt pobal na Nua-Shéalainne.
Tosaíonn go leor ainmneacha "iwi" le "Ngāti" nó le "Ngāi" (ó "ngā āti" agus "ngā ai" faoi seach, leis an mbrí “sliocht” nó “síol” mar atá againn sa Ghaeilge, Síol Chonaire, srl.) Tá "Ngāti" ina mhoirféim tháirgiúil i mBéarla na Nua-Shéalainne anois, chun tagairt a dhéanamh do ghrúpaí daoine: mar shampla "Ngāti Pākehā" ("Pākehā", nó daoine de bhunadh na hEorpa, mar ghrúpa), "Ngāti Poneke" (Maoraigh a chuaigh ar imirce go réigiún Wellington), agus "Ngāti Rānana" (Maoraigh ina gcónaí i Londain). Is é "Ngāti Tūmatauenga" (“Sliocht Tūmatauenga”, dia an chogaidh) an t-ainm oifigiúil ar Arm na Nua-Shéalainne sa Maorais, agus tugtar "Ngā Opango" (“An Treibh Dhubh”) ar na All Blacks.
Tīmoti Kāretu. Is scoláire Maorach agus saineolaí aitheanta ar an Maorais é Tīmoti Samuel Kāretu (a rugadh 29 Aibreán 1937). Tá sé comhcheangailte leis na "iwi" "Ngāi Tūhoe" agus "Ngāti Kahungunu". Ba é an chéad cheannaire ar Roinn na Maoraise in Ollscoil Waikato, áit a ndearnadh ollamh de. Ba é an chéad Choimisinéir Teanga sa Nua-Shéalainn freisin, idir 1987 agus 1999, agus ansin bhí sé ina stiúrthóir feidhmiúcháin ar an Taisce Náisiúnta "Te Kohanga Reo" ó 1993 go 2003. In 2003, bhí dlúthbhaint aige le bunú "Te Panekiretanga o te Reo" (Institiúid Ardchaighdeán na Maoraise), agus bhí sé ina stiúrthóir feidhmiúcháin air chomh maith.
Rugadh Kāretu in Hastings na Nua-Shéalainne. D'uchtaigh a sheanuncail agus a sheanaintín é nuair a bhí dhá mhí d'aois in uchtú "whāngai" (nós traidisiúnta sa phobal Maorach), agus tógadh in Waikaremoana, Waimārama agus Ruatāhuna é.
In Onóracha na hAthbhliana 1993, ceapadh Kāretu ina Chompánach d’Ord Seirbhíse na Banríona as a chuid seirbhíse don phobal, agus in Onóracha Bhreithlá na Banríona 2017 ainmníodh é ina Chompánach Ridire de chuid Ord Fiúntais na Nua-Shéalainne, as seirbhísí don Mhaorais. Bhronn Ollscoil Victoria Wellington dochtúireacht oinigh air in 2003, agus rinne Ollscoil Waikato an rud céanna sa bhliain 2008. In 2020, bronnadh Gradam an Phríomh-Aire as Éachtaí sa Litríocht air sa chatagóir neamhfhicsin, agus toghadh é ina Chompánach de Chumann Ríoga "Te Apārangi".
In 2019, d’aistrigh Kāretu naoi n-amhrán ó Bhéarla go Maorais don albam "Waiata/Anthems", a bhain barr na gcairteacha amach sa Nua-Shéalainn i mí Mheán Fómhair 2019. In 2021, chabhraigh Kāretu leis an mbanna rac-cheoil Six60 an t-amhrán "Pepeha" a scríobh, agus d’aistrigh sé "Hua Pirau/Fallen Fruit" ar son an amhránaí Nua-Shéalannaigh Lorde dá EP "Te Ao Mārama".