Trelis/gawiki huggingface dataset:
Volapük. Is teanga shaorga í Volapük nó Volapúicis, a chum an sagart Caitliceach Johann Martin Schleyer idir 1879 agus 1880. De réir Schleyer, d'iarr Dia air i mbrionglóid teanga idirnáisiúnta a chruthú. 
Stair.
Bhí trí choinbhinsin Volapük ann:-
Labhraíodh Gearmáinis sa chéad dá choinbhinsin ach níor labhair siad ach Volapük ag an tríú coinbhinsin. 
Meastear go raibh 283 chlub, 25 iris i Volapük nó faoin teanga agus 316 théacsleabhar i 25 theanga sa bhliain 1889. Meastar anois (2009) go bhfuil idir 20 agus 30 chainteoirí Volapük ar domhan. Díríodh aird an phobail ar theangacha eile ag deireadh an 19ú céad agus ar aghaidh, go háirithe ar Esperanto, Ídis and Interlingua - teangacha le níos lú gutaí agus le fuaimniú atá níos éasca do chainteoirí Béarla agus Spáinníse.
Volapük nulik 'Volapük nua-aimsireach'.
Sna 1920í, rinne Arie de Jong leasuithe ar an teanga, le deoin na gceannairí den ghrúpa beag de chaointeoirí Volapük, agus d'fhfoilsigh sé na leasuithe sin i 1931. Ghlacadh leis na leasuithe sin ag na cainteoirí. Rinne de Jong an gramadach níos simpí; scrios sé foirmeacha briathrach nach raibh in úsáid, agus d'ahtraigh sé na forainmneacha agus iarmhíreanna briathartha chun gnéasachas a sheachaint. Thug sé ar ais an foínéim agus d'úsáid sé é chun roinnt moirféim níos inaitheanta a dhéanamh. Mar shampla, d'athraíodh "lömib" 'báisteach' go "rein".
Bhí athbheochán gairid ag Volapük san Ísiltír agus sa Ghearmáin faoi stiúradh de Jong, ach cuireadh an teanga faoi choisc (in éineacht le teangacha cruthaithe eile) i dtíortha faoi smacht na Naitsíoch, agus níor athghabh sí.
Litriú agus fuaimniú.
Nóta: Ní féidir "ä", "ö", ná "ü" a athrú go foirmeacha mar "ae", "oe", agus "ue" mar is féidir a dhéanamh sa Ghéarmáinis.
Níl défhoghar ar bith i Volapük; tá fuaim ag gach guta.
Live at the Point. Albam beo leis an gceoltóir Éireannach Christy Moore is ea Live at the Point, a rinneadh os comhair lucht féachana mór in Áras an Phointe i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1994. Tógadh na rianta as sraith de cheolchoirmeacha a sheinn sé sa bhliain seo.
Hedd Wyn. B'é Hedd Wyn an t-ainm fileata a bhí ar an bhfile Breatnach Humphrey Ellis Evans (13 Eanáir 1887 – 31 Iúil 1917). Dhealródh sé gur "Síocháin Bhán" an t-aistriúchán Gaeilge is gaire don ainm.
Saol agus saothar.
B'as Trawsfynydd/Sír Feirionydd i dTuaisceart na Breataine Bige ó dhúchas do Hedd Wyn. Rugadh é i 1887, mac le Máire agus Evan Evans. Tar éis freastal ar an scoil áitiúil, d'oibrigh sé sa bhaile lena athair, a bhí ina fheirmeoir. Ghlac Hedd Wyn páirt sa Chéad Chogadh Domhanda agus maraíodh sa chogaíocht é ar an 31 Iúil 1917. Bhuaigh sé Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige i mBirkenhead i 1917 d'Óid a scríobh sé, cé gur maraíodh sé mhí roimhe sin in Ypres é.
Oidhreacht.
Scríobh an file Roibeard Williams sraith ar leith i gcuimhne do Hedd Wyn, ag tosú leis an líne "Y bardd trwm dan bridd tramor" ("an file faoi ithir eachtrannach trom"). Cuireadh suas cuimhneachán dó, a nocht a mháthair, i lár Trawsfynydd i 1923. Dealbh práis atá sa séadchomhartha.
An scannán "Hedd Wyn".
Rinne an stiúrthóir Paul Turner scannán faoi Hedd Wyn den teideal céanna i 1992 agus ainmníodh é le haghaidh Oscar don chatagóir "Scannán Eachtrannach is Fearr". Is ag an aisteoir Huw Garmon a bhí an príomhról sa scannán sin. Taispeánadh an scannán ar TG4 roinnt blianta ó shin.
Packie Bonner. Iar-chúl báire sacair is ea Patrick Joseph Gary "Packie" Bonner, a tháinig ar an saol i gContae Dhún na nGall ar an 24 Bealtaine 1960. D'imir sé a chuid peile don fhoireann Albanach Celtic F.C. agus bhí gairmréim fhada agus rathúil aige ag imirt le foireann idirnáisiúnta Phoblacht na hÉireann chomh maith. Bhí sé ina chnámh droma na bhfoirne a shroich Euro '88 agus na Coirn Domhanda sna blianta 1990 agus 1994. Cuimhnítear é ach go háirithe don chluiche in aghaidh na Rómáine sa bhliain 1990 inar shábháil sé an cic pionóis cinniúnach, rud a chuir an fhoireann tríd go dtí an babhta ceathrúcheannais chun aghaidh a thabhairt ar an Iodáil.
Glenn Whelan. Is imreoir sacair é Glenn Whelan, a rugadh ar an 13 Eanáir 1984 i mBaile Átha Cliath. Imríonn se sacar le Stoke City sa Premier League i Sasana agus le foireann náisiúnta Phoblacht na hÉireann. Sular bhog sé go Stoke d'imir sé le Manchester City (cé nár imir sé cluiche sraithe ar bith ann) agus le Sheffield Wednesday. I lár na páirce a imríonn sé de ghnáth.
Paul Schuster. Scríbhneoir Gearmáinise ón Rómáin ab ea Paul Schuster. Rugadh i Sibiu (Gearmáinis: "Hermannstadt") sa bhliain 1930, agus fuair sé bás i mBeirlín ar an 5 Bealtaine 2004. Scríobh sé mór-úrscéal, nó sraith úrscéalta beaga, faoin teideal "Fünf Liter Zuika", inar chardáil sé saol an mhionlaigh Ghearmánaigh sa Rómáin ó na laethanta i ndeireadh an Chéad Chogadh Domhanda, nuair a thit an cúige leis an Rómáin, go deireadh an Dara Cogadh Domhanda. 
Bhí sé cairdiúil leis an scríbhneoir Lucsamburgach Josy Braun, agus é den bharúil go raibh a chanúint - canúint Shacsanach na Trasalváin - iontach cosúil leis an Lucsambuirgis. I ndiaidh dó aistriú go Beirlín, ba mhinic a thagadh Schuster ar cuairt go Lucsamburg.
Alexander Hamilton. Ba theoiricí polaitiúil agus státaire Meiriceánach é Alexander Hamilton (11 Eanáir 1755 [a cheaptar] – 11 Iúil 1804). 
Luathshaol.
Rugadh Hamilton ar oileán Nimheas, coilíneacht Bhriotanach i Muir Chairib. 
Chuaigh sé san arm Meiriceánach nuair a bhris an Cogadh Réabhlóideach amach. Tháinig sé ar an tuairim go mbeadh rialtas lárnach láidir de dhíth ar an phoblacht nua. 
Bhí Hamilton ar na húdair a scríobh na Páipéir Fheidearálacha, a chabhraigh go mór le cúis an bhunreachta nua a bhaint amach. 
Rialtas.
Faoin Uachtarán George Washington, rinneadh an chéad rúnaí ar státchiste Mheiriceá de. 
Bhí tionchar mór ag Hamilton ar fhorbairt an náisiúin nua ach chuaigh sé i gcoimhlint le Thomas Jefferson, a bhí go láidir ar son cearta na stát aonar, agus ansin le hAaron Burr, polaiteoir uaillmhianach as Nua-Eabhrac. 
Bás.
Fuair Hamilton bás i ndiaidh a bheith gortaithe i gcomhrac aonair le Burr.
Bro Gozh ma Zadoù. Is é Bro Gozh ma Zadoù (nó "Seantír m'Aithreacha") amhrán náisiúnta na Briotáine. Tá an fonn céanna leis is atá le hamhrán náisiúnta na Breataine Bige. B'é an file Briotánach Taldir Jaffrenou a scríobh an roscamhrán sa bhliain 1897 in aois a 18 bliana. Rugadh Taldir Jaffrenou sa Bhriotáin sa bhliain 1879. Mac le dlíodóir ab ea é.
Páirtí Náisiúnta Daonlathach Forásach. Páirtí polaitiúil Éireannach ab ea an Páirtí Náisiúnta Daonlathach Forásach "(Béarla: National Progressive Democrats)". Páirtí beag den eite chlé a bhí ann.
Stair.
Bhunaigh Nollaig de Brún agus Jack McQuillan an páirtí ar bhunús sóisialach sa bhliain 1958. 
Chuireadar an-bhrú ar rialtas Fhianna Fáil ag cur ceisteanna agus ag iarraidh díospóireachtaí go dtí gur athraíodh na rialacha d’aon turas chun a leithéid a chosc ar aon pháirtí nach raibh seachtar teachtaí acu. Pléadh 9 rún in am comhaltaí príobháideacha sa Dáil idir 1958 agus 1961, 7 dóibh ón mbeirt. Chuir siad 1400 ceisteanna sa Dáil sna blianta 1961 agus 1962, 17% den iomlán. Thug Seán F. Lemass an "fíor-fhreasúra" orthu. Ach ba mhinic an masla ‘Ask Khrushchev’ a chaitheamh leo sa Dáil – tagairt do cheannaire an Aontais Shóivéadaigh.
Níor tháinig méadú ar thacaíocht an pháirtí d'ainneoin na hoibre a chuir an bheirt i gcrích sa Dáil. Áth-thoghadh an bheirt in olltoghchán 1961. Díscoireadh an páirtí sa bhliain 1963 nuair a chuaigh an bheirt isteach i bPáirtí an Lucht Oibre.
An Réabhlóid Nicearaguach. Tugtar an Réabhlóid Nicearaguach ("Revolución Nicaragüense") ar an troid in aghaidh an deachtóireacht Somoza i rith na 1960í agus na 1970í agus obair an rialtas Sandinista i rith na 1980í. Bhí an Frente Sandinista de Liberación Nacional (FSLN) an páirtí is mó san réabhlóid. Thug rialtas na Stáit Aontaithe go leor cabhair go na Contras, a bhí ag troid in aghaidh an réabhlóid.
An Phatagóin. Ceantar tíreolaíoch i Meiriceá Theas is ea an Phatagóin a shíneann ón tSíle ar fud na nAindéis agus tríd an Airgintín freisin. 
Tíreolaíocht.
Ar thaobh na Síle de na hAindéis Phatagónacha, leathnaíonn sí ó dheas de dhomhanleithead 42° Theas, agus áirítear léi an chuid theas de roinn pholaitiúil Los Lagos agus ceantracha Aysén agus Magallanes (seachas an chuid sin den Antartach atá á éileamh ag an tSile). Ar thaobh na hAirgintíne de na hAindéis Phatagónacha, leathnaíonn sí ó dheas de na haibhneacha Neuquén agus Río Colorado, lena n-áirítear na stáit Neuquén, Río Negro, Subut, Santa Cruz, an Tír Fhuar agus an chuid theas de Chúige Buenos Aires. Díorthaítear "Patagóin" ó na Patagones, an t-ainm a bhí ar na chéad daoine a shroich an áit na mílte bliain ó shin.
San Airgintín, roinntear an Phatagóin i gceithre cúigí:
Idir 1865 agus 1912, tháinig daoine ón mBreatain Bheag chun lonnaithe sa Phatagóin. "Y Wladfa" ("An Choilíneacht") a thugtar ar an togra sin. Tá roinnt cainteoirí Breatnaise fós i gcúige Subut sa lá atá inniu ann. Déantar iarrachtaí leis an mBreatnais a choinneáil beo san áit.
Uibhist a Tuath. Is é Uibhist a Tuath an deichiú hoileán Albanach is mó agus an tríú hoileán déag is mó mórthimpeall na Breataine Móire. Tá achar de 117 míle cearnach (303 km2) aige, mar sin. tá sé beagán níos lú ná Uibhist a Deas. Tá Uibhist a Tuath ceangailte le Beinn na Faoghla le cabhsa trí Eilean Ghriomasaigh agus le Beàrnaraigh agus leis a' Bhaile Shear le cabhsa eile.
Tá an t-oileán mín réidh, ach amháin san oirdheisceart, agus tá flúirse portach, cnoc agus lochanna ann.
Tá níos mó ná leath an oileáin clúdaithe le uisce. Tá meascán d' fhíor-uisce agus de sháile ins an chuid is mó de na lochanna agus tá seo ag soláthair gnáthóige ilchineálaí do na héin agus d'ainmhithe eile. Is é Uibhist a-Tuath suite i gComhairle nan Eilean Siar. I 2011 bhí 887 (61%) cainteoirí Gaeilge na hAlban.
Vladimir Vysotsky. Amhránaí, scríbhneoir amhrán, file agus aisteoir Sóivéadach agus Rúiseach ba ea Vladimir Semyonovich Vysotsky (Rúisis:Влади́мир Семёнович Высо́цкий, 25 Eanáir 1938 i Moscó - 25 Iúil 1980 Moscó). Bhí tionchar ollmhór aige ar chultúr na Rúise.
Beinn nam Fadhla. Oileán de chuid na nOileán Siar, Comhairle nan Eilean Siar, is ea Beinn nam Fadhla, idir Uibhist a-Tuath agus Uibhist a Deas, ar chósta thiar na hAlban, san Aigéan Atlantach.
Thug daonáireamh 2001 le fios go raibh daonra cónaitheach de 1,249 aige, agus an tromlach díobh ina gCaitlicigh Rómhánacha. Tá an oileán ina chuid den limistéar a riarann Comhairle nan Eilean Siar é.
Uibhist a Deas.  
Is ceann d'Oileáin Siar, Comhairle nan Eilean Siar, é Uibhist a Deas. Thug daonáireamh 2001 le fios go raibh daonra cónaitheach de ghnáth de 1,818 aige. Tá anaclann dúlra agus roinnt láithreacha seandálaíochta suimiúla ann, lena náirítear an t-aonú suíomh sa Bhreatain Mhór inar aimsíodh mumaithe.
Bàgh a' Chaisteil. Is é Bàgh a' Chaisteil príomh-bhaile Bharraigh, Comhairle nan Eilean Siar. Tá Caisteal Chiosmuil suite ar chreig sa bhá.
An Áise Bheag. Go clasaiceach, is í an Áise Bheag an t-ainm a tugadh don chuid sin de mhór-roinn na hÁise gurb ionann é agus críocha na Tuirce sa lá atá inniu ann. Tá sé suite idir an Muir Dhubh sa tuaisceart, an Mheánmhuir sa deisceart agus an Mhuir Aegea san iarthar agus sléibhte Chordastán.
Èirisgeigh. Is oileán é Eirisgeigh sna hOileáin Siar, Comhairle nan Eilean Siar, de chuid thuaisceart na hAlban. Tá ainm an oileáin díorthaithe ón tSean-Lochlannais i gcomhair "Inis Eric". Luíonn sé idir Uibhist a Deas agus Barraigh agus é ceangailte le Uibhist a Deas le cabhsa a osclaíodh sa bhliain 2001. Sa bhliain chéanna rinneadh teirminéal farantóireachta as i gcomhair taistil idir Uibhist a Deas agus Barraigh. Taistealaíonn long fharantóireachta Caledonian MacBrayne idir Ceann a' Gháraidh in Eirisgeigh agus Aird Mhór i mBarraigh. Tógann an trasnú thart ar 40 nóiméad. Bhí 133 duine ag cur fúthu ar an oileán sa bhliain 2001. Bhí Gaoluinn na hAlban ag 79% don daonra ag an am.
Gaelscéal. Ba nuachtán Gaeilge seachtainiúil é Gaelscéal a bhíodh á eisiúint ar an Aoine idir 2009 agus 2013. Bhíodh sé á fhoilsiú ag "Torann na dTonn Teoranta", ar comhfhiontar idir Eo Teilifís (comhlacht léiriúcháin) agus "An Curadh Connachtach" (nuachtán) é.
Nuachtán ildathach táblóideach 32 leathanach a bhí ann, a cuireadh ar fáil ar fud oileán na hÉireann. Cuireadh an nuachtán ar fáil i bhfoirm chlóite agus mar fhoilseachán leictreonach ar an suíomh gréasáin chomh maith. €1.65 (nó £1.50 i dTuaisceart Éireann) an praghas a bhí air. Ba é Ciarán Dunbar eagarthóir an Nuachtáin.
Stair agus cúlra an nuachtáin.
Nuair a tháinig deireadh le "Foinse" mar nuachtán neamhspleách Gaeilge i Meitheamh 2009, d'fhógair Foras na Gaeilge go mbeadh conradh nua ar tairiscint le haghaidh nuachtán náisiúnta seachtainiúil Gaeilge. Fógraíodh ar 20 Samhain 2009 gur bronnadh conradh agus maoiniú nua ar "Torann na dTonn Teoranta" chuige sin. 
Tugadh le fios go mbeadh an t-ainm 'Gaelscéal' ar an bhfiontar nua agus eisíodh an nuachtán nua den chéad uair ar 26 Márta 2010. 
Bás.
Saol gearr a bhí ag Gaelscéal, trí bliana a bheag nó a mhór.Tháinig deireadh le maoiniú Fhoras na Gaeilge don nuachtán agus don nuachtán féin i Márta na bliana 2013.
Cuireadh deireadh leis nuair a shocraigh Foras na Gaeilge deireadh a chur leis an mhaoiniú a cuireadh ar fáil dó. Droch-dhíolacháin an chúis a luaigh an Foras lena gcinneadh. Ach bhí an mhéad cóipeanna a dhíol Gaelscéal sé inchurtha leis na nuachtáin eile a cuireadh amach sa teanga roimhe. "Ní raibh pobal na Gaeilge i gcoitinne ag iarraidh Gaelscéal a cheannach, ba chuma leo é a bheith ann nó as", a scríobh Ciarán Dunbar.
Hiort. Is oileánra iargúlta iad na hoileáin a nglaoitear Hiort orthu, agus tá siad suite 41 mìle (68 ciliméadar) siar amach ó Beinn na Faoghla in Inse Ghall na hAlban.
Is ann atá na hoileáin is faide siar sna hOileáin Siar. Is é Hiort an t-oileán is mó díobh, agus tá a aillte mara níos airde ná na haillte eile sa Ríocht Aontaithe. Tá na hoileáin seo i limistéar riaracháin Chomhairle nan Eilean Siar. 
Bhí daoine ina gcónaí go buan san oileán le dhá mhíle bliain ar a laghad.
Níor fhás a dhaonra níos mó ná 180 is dócha agus is cinnte nach mó ná 100 tar éis na bliana 1851). Aistríodh an daonra iomlán amach as an oileán sa bhliain 1930. Faoi láthair, ní bhíonn ach pearsanra míleata lonnaithe ann.
Í Cholm Cille. Oileán de chuid na nOileán Istigh in Inse Ghall, Earra-Ghàidheal agus Bòd, na hAlban is ea Í Cholm Cille nó Oileán Í (Gaeilge na hAlban: "Ì Chaluim Chille").
Tá áit faoi leith aige i stair na Críostaíochta in Albain agus tá clú air toisc go bhfuil suaimhneas agus áilleacht nádúrtha ag baint leis.
Sanasaíocht.
Bhí Inse Ghall faoi fhorghabháil ag cainteoirí ag a raibh ar a laghad ceithre theanga acu. Mar thoradh ar seo, tá níos mó ná brí amháin ag roinnt mhaith d'ainmneacha an oileáin.
Mar sin féin, más ann, is beagán díobh a bhailigh an méid ainmneacha éagsúla thar na céadta bliain mar an oileán ar a dtugtar i Béarla "Iona". Thug na foirmeacha is luaithe d'ainm an oileáin deis don scoláire logainm William J Watson a thaispeáint go raibh i gceist leis an ainm, ar dtús, ná rud éigin cosúil le "Iúr-áit." An ghné Ivo-, ag sainchiallú "Iúr", tarlaíonn sí i scríbhinn Ogham (Iva-cattos [ginideach], Iva-geni [ginideach]) agus i n-ainmneacha Gallach (Ivo-rix, Ivo-magus) agus d'fhéadfadh gurb é a bhí mar bhun do na luath-ainmneacha Gaeilge, mar Eogan (Ogham: Ivo-genos). [5] Is féidir go bhfuil baint ag an ainm leis an duine miotaseolaíoch, Fer hÍ mac Eogabail, mac altrama Mhanannán mac Lir, an réamhainm leis an mbrí "fear an Iúir." .
Sa bhliain 563 tháinig bád i dtír ar Oileán Í. istigh sa churach bhí imircigh ó Éirinn - manaigh a bhí ann agus ina measc bhí duine a bhíodh an-tábhachtach ag baint leis i stair na Breataine ná aon duine eile a bhí beo sna Meánaoiseanna.
Ratharsair. Tá Ratharsair ina oileán fada caol ar thaobh oirthearach an Oileáin Sgitheanaich, Comhairle na Gàidhealtachd. Tugann daoine áirithe "Ratharsaigh" air, ach níl ann ansin ach cruth Gaelach ar an ainm Béarla ("Raasay").
Is é Inbhir Árais príomhbhaile an oileáin agus tá timpeall is 185 duine ina gcónaí ar an oileán. Rugadh agus tógadh an file Somhairle MacGill-Eain anseo.
Earra-Ghàidheal. Seanshír in iarthar na hAlban is ea Contae Earra-Ghàidheal ("Earraghael" i nGaeilge na hÉireann). Is ionann a cheantar agus nuacheantar Chomhairle Earra-Ghàidheal agus Bòd seachas Eilean Bhóid agus ceantar Bhaile Eilidh, ach tá na ceantair A' Mhorbhairne agus Àird nam Murchan de chuid Chomhairle na Gàidhealtachd san áireamh.
Is é an chéad choilíneacht Ghaelach in Albain é, agus is ionann a cheantar agus Dál Riata den chuid is mó. Tá a lán láithreán stairiúil ann, mar shampla ag Dún Athad.
Cuimsíonn Earra-Ghàidheal Earra-Ghàidheal Meadhanach, Latharn, na leithinisí Cinn Tìre agus Cómhghall, agus na hoileáin (Íle, Diùra, Colbhasa, Muile, Giogha).
Is iad na bailte is mó ann ná an t-Óban, Inbhir Aora, Ceann Loch Gilb, agus Ceann Loch Chille Chiaráin.
Inbhir Nis. Is cathair i dtuaisceart na hAlban í Inbhir Nis (Béarla: "Inverness"). Tá an chathair ina lárionad riaracháin do Chomhairle na Gàidhealtachd, agus tá sí aitheanta mar phríomhbhaile na Gàidhealtachd. Tá an chathair suite in aice le suíomh Bhlár Chúil Lodair, áit ar troideadh an cath mór sa bhliain 1745, agus ag béal an Ghleanna Mhóir, san áit a sreabhann Abhainn Nis amach chuig an Cuan Moireach. Tá a suíomh ina mhol nádúrtha i gcomhair nasc iompair éagsúil. Is í an chathair is faide ó thuaidh sa Ríocht Aontaithe í. Bunaíodh lonnaíocht ann sa 6ú haois agus bhronn an rí Daibhidh I an chéad chairt ríoga uirthi sa dara haois déag.
Fir Fichille Leòdhasach. Aimsíodh Fir Fichille Leòdhasach i Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, sa bhliain 1831.
Grianán Ailigh. Bailiúchán séadchomharthaí stairiúil is ea Grianán Ailigh i gContae Dhún na nGall.
Caiseal nó dún breá athchóirithe cloiche is ea Grianán Ailigh atá lonnaithe ar Shliabh an Ghrianáin agus radharcanna uaidh amach ar Loch Súilí, Loch Feabhail agus Inis Eoghain ar an taobh ó thuaidh. Áit charraigeach an bhrí atá leis an bhfocal Aileach. Tá fianaise de dhún cnoic réamhstairiúil fanta ar an láthair i bhfoirm trí bhruach ísle nó rampair, agus dioga ata timpeall ar an gcaiseal. Bhí bealach arsa ag dul suas go dtí an láthair. 
Tá tobar beannaithe, atá tiomnaithe do Naomh Pádraig, ar an taobh ó dheas den chaiseal agus tá suíomh de charn adhlactha soir uaidh.
Miotaseolaíocht.
I miotaseolaíocht agus béaloideas na nGael, deirtear gur tógadh an ráth ag an Dagda, dia agus rí mór le rá na dTuath Dé Danann, a throid in éadan na bhFomhórach sa dara Cath Maighe Tuireadh. was erected an dúntimpeall uaigh a mhic, Aodh, a maraíodh Corrgenn, taoiseach Chonnacht, de bhrí go raibh éad air.
Insítear an scéal faoi bhás Aodha agus tógáil an Ghrianán i ndán fada le fáil i Leabhar Mór Leacáin. 
De réir dán níos deireanaí le Flann Mainistreach caomhnaithe sa Leabhar Laighneach, tugadh an Dúin ag "Frigrind", tógálaí cáiliúil faoi chosaint an rí, Fiacha Sraibhthine, a maraíodh ag Cath Dubh Chomar sa bhliain AD 322. Thug an rí an dún ársa dó mar áit chónaithe, agus thóg "Frigrind" an teach splendid dá bhean chéile as eo (iúr) dearg, snoite agus deartha le hór agus cré-umha, clúdaithe le seoda lonracha. " Is amhlaidh ón dán go ndearnadh an ráth féin, maraon leis an ritheach, ag beirt saor cloiche, Imcheall agus Garbhán.
De réir na croineolaíochta i nAnnála na gCeithre Máistrí, tógadh Aileach seacht céad bliain déag roimh ré na Críostaíochta. 
Is suntasach é gurb é Aileach ar cheann de bheagán suíomhanna a feictear ina áit cruinn ceart mar dún ríoga ar léarscáil Tholamaes, a mhair a deirtear sa dara haois, dhá chéad bliain roimh am "Fhrigrind".
Stair.
Is dócha gur tógadh an caiseal i ndeireadh an ochtú céad nó ag tús an naoú céad AD mar phríomhionad do Chenél nЕógain, i gceannas ar na rithe a bhí sa chuid seo d'Ulaidh. In 904 agus in 939, rinne na Lochlannaigh slad ar Aileach.
Sa bhliain 1101, rinne arm faoi cheannas rí na Mumhan, Muirchertach Ua Briain, an scrios deiridh ar Aileach. 
An lá inniu.
Tá dhá sheomra istigh sa bhalla atá ag dul chomh fada leis an mbealach isteach, nach mór. Sa bhliain 1835, thaifead Petrie foirgneamh dronuilleogach cloiche istigh sa lár, foirgneamh nach bhfuil ann a thuilleadh.
Sna 1870idí, rinne an Dr. Walter Bernard as Doire athchóiriú ar an gcaiseal agus thaifead sé na hearraí cloiche a fuarthas ansin.
Sa bhliain 2001, rinneadh tuilleadh fiosrúchán seandálaíochta agus innealtóireachta san áit sular thug Oifig na nOibreacha Poiblí faoin obair chaomhnaithe. As na fiosrúcháin sin, fuarthas blúirí de ghloine, potaireacht agus píopaí cré a tháinig as na hoibreacha a rinneadh sa naoú céad déag. Tá fardoras ar an mbealach isteach sa chaiseal agus tá an taobh istigh den chaiseal iata ag balla atá ag ardú ina thrí ardán agus rochtain chuige trí staighrí intlise.
Gonzalo Torrente Ballester. Duine de scríbhneoirí móra Spáinneacha na fichiú haoise ab ea Gonzalo Torrente Ballester (13 Meitheamh 1910 - 27 Eanáir 1999). Tháinig sé chun saoil i Serantes in aice le Ferrol, áit ar rugadh Francisco Franco féin. B'ansin a fuair sé a chuid bunoideachais, ach ina dhiaidh sin, thug sé aghaidh ar na hollscoileanna i Santiago de Compostela agus Oviedo. 
Úrscéalaí a bhí ann go bunúsach, ach thairis sin, d'fhoilsigh sé roinnt mhaith aistí agus drámaí. Scríobhadh sé ar na hirisí agus ar na nuachtáin freisin. 
Sa bhliain 1929, shocraigh sé síos i Maidrid agus thosaigh sé ag déanamh staidéir ar fhealsúnacht agus ar litríocht. Bhí sé mór leis an drámadóir cáiliúil Ramón del Valle-Inclán. Chaith sé seal ag obair do nuachtán ainrialach, ach nuair a tháinig deireadh leis an nuachtán, d'fhill sé ar Ferrol. 
Chuaigh sé le staidéar arís, agus nuair a phléasc Cogadh Cathartha na Spáinne amach, bhí sé díreach i bPáras lena shaothar dochtúireachta a chosaint. Nuair a d'fhill sé abhaile, bhí an tír ina cosair cró ag an gcogadh, agus cuid mhór de chairde Gonzalo maraithe ag lucht leanúna Franco. Chuaigh Gonzalo féin i bpáirtí Franco le nach bhféadfaí é féin a chur chun báis, ansin. 
D'fhoilsigh sé an chéad úrscéal, "Javier Mariño", sa bhliain 1943. Ina dhiaidh sin, lean sé leis ag scríobh úrscéalta beagnach go lá a bháis. Cé go raibh sé ina bhall de pháirtí Franco, ní raibh a chroí in idé-eolaíocht an pháirtí riamh, agus de réir mar a mhúscail a mhisneach arís, thosaigh sé ag craobhscaoileadh idéanna liobrálacha. Sa bhliain 1962, thug sé tacaíocht don lucht oibre a bhí ar stailc i bpoill mhianaigh Asturias. Sa bhliain 1966, d'imigh sé go Nua-Eabhrac le bheith ina ollamh in Ollscoil Albany.
D'fhill sé go dtí an Spáinn sa bhliain 1970, agus sa bhliain 1975, chuir sé faoi i Salamanca, áit ar fhan sé a raibh fágtha dá shaol. Bhí sé ina scríbhneoir mór le rá san am seo, agus bronnadh ballraíocht Acadamh Ríoga na Spáinne air, maille lena lán duaiseanna liteartha, ina measc Duais Cervantes sa bhliain 1985.I ndiaidh a bháis, bunaíodh Fondúireacht Gonzalo Torrente Ballester lena chuid saothar a chosaint agus a thaighde agus le súil na léitheoirí a tharraingt air.
Calanais. Is sráidbhaile in Albain é Calanais. Tá an sráidbhaile suite trí mhíle déag thiar ó Steòrnabhagh in aice le cósta thiar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar. Tá láithreán seandálaíochta ann a bhfuil go leor gallán seasta suntasach ann.
Leamhán. Crann duillsilteach is ea an leamhán nó an ailm (Laidin: "ulmus campestris"). 
Tháinig siad chun cinn don chéad uair sa sealadh Méicéineach, thart ar 40 milliún bliain ó shin. Tionscnaíodh iad i lár na hÁise, bhí rath agus bláth ar na chruinn agus bhunaigh siad iad féin thart ar an chuid is mó den Leathsféar Thuaidh, ag trasnáil an Mheánchiorcail san Indinéis. I rith an 19ú haois agus an 20ú haois, cuireadh go leor speiceas mar mhaisiúcháin san Eoraip, Meiriceá Thuaidh, agus i gcuid den Leathsféar Theas, go háirithe Astraláise.
Luaitear an 'ailm', i bhfoclóirí na Gaeilge, mar an chéad litir den aibítir.
Eilean Arainn. Tá Eilean Arainn suite i Linne Chluaidh idir Cinn Tíre is Inbhir Áir, i gComhairle Shiorrachd Áir a Tuath. Ní cuid d'Innse Gall é. 
An cnoc is airde san oileán ná Gaoda Bheinn, atá 874m (2,866 troigh) os cionn na mara.
Breadhaig an t-ainm atá ar phríomhbhaile an oileáin.