Trelis/gawiki huggingface dataset:
Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide, 2021 (COP26). Cuireadh tús leis an 26ú ceann de Chomhdhálacha na Náisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide, 2021 (COP26) ag Cruinniú Mullaigh na gCeannairí Domhanda an 1 Samhain 2021. Ón 31 Deireadh Fómhair go dtí an 12 Samhain, tháinig an 197 bpáirtí i gCreat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe ar an Athrú Aeráide (UNFCCC) le chéile ag COP26 i gcathair Ghlaschú (na measc sin, an tAontas Eorpach agus Éire).
Beartaíodh i dtosach í do 2020, ach cuireadh siar í ar feadh bliana mar gheall ar phaindéim COVID-19. 
Cúlra.
Bhí breis is 120 ceannaire stáit i láthair ag an ócáid seo atá eagraithe ag na Náisiúín Aontaithe. Ní raibh Uachtarán na Síne, Xi Jinping agus Uachtarán na Rúise,Vladimir Putin ar a gcumas a bheith i láthair go pearsanta.
Rinneadh athbhreithniú ar an dul chun maidir leis na gealltanais mhóra i gComhaontú Pháras, agus an sprioc chun an téamh domhanda a choinneáil i bhfad faoi bhun 2°C os cionn na leibhéal réamhthionsclaíoch, agus leanúint dá n-iarrachtaí teorainn 1.5°C a chur leis.
Bhí an Barack Obama ina Uachtarán ar Mheiriceá nuair a socraíodh margadh Pháras i 2015. Ag COP26, dúirt sé gur theip ar fhormhór tíortha seasamh le gealltanais a rinne siad i bPáras maidir le srian a chur le hathrú aeráide. Dúirt sé go gcaithfeadh tíortha an domhain níos mó a dhéanamh ar mhaithe le hastaíochtaí a laghdú, agus luaigh sé go speisialta a thír féin agus tíortha an Aontais Eorpaigh ina leith seo.
Spriocanna.
Leagadh amach spriocanna le dul i ngleic le athrú aeráide. Bhí ceithre phríomhchuspóir:
Spriocanna in Éirinn.
Laghdú 22-30% ar astúcháin roimh 2031 an sprioc a bhí leagtha amach don earnail talmhaíochta sa Phlean.
Beartanna.
Gheall ceannairí domhanda go mbeadh deireadh le dífhoraoisiú faoi 2030. Dúradh freisin go mbeadh athphlandáil iomlán á dhéanamh ar chrainnte faoin mbliain sin. Bhí €16bn geallta ar mhaithe le seo a chur i gcríoch, idir airgead poiblí agus príobháideach. Bhí 100 tír tar éis a dtacaíocht a thabhairt dó seo, ach ní raibh an Rúis ná an tSín nó an India ag tacú leis.
Gheall an Taoiseach go ndúblódh Éire faoi 2025 an t-airgead a chuirtear ar fáil do thíortha tearfhorbartha an domhain chun dul i ngleic leis an athrú aeráide. €225m a bheadh i gceist ansin. Dúirt Micheál Martin go raibh dualgas ar Éirinn agus ar thíortha eile atá go maith as níos mó a dhéanamh chun na fadhbanna a bhain leis an athrú aeráide a réiteach. “Sinne sa domhan forbartha, sinne, bímis macánta faoi, is mó a chuir leis na fadhbanna atá romhainn go léir, tá dualgas orainn tacú leo siúd is mó a bhfuil dúshláin rompu. Glacann Éire leis an dualgas sin.”
Cáin.
Dúirt an t-Iar-Uachtarán Mary Robinson go raibh uaillmhian na dtíortha ag COP26 easnamhach agus dá bhrí sin gur dócha go mairfidh gach duine faoi 60 i ndomhain nach bhfuil chomh ináitrithe agus a bhfuil ócáidí adhaimsire ann, agus gur cinnte go mairfidh daoine faoi 30 sa domhain sin. 
Ar 7 Samhain, bhí breis agus scór míle agóidí i gcathair Ghlaschú ag léirsiú i gcoinne na Comhdhála COP26. Bhí Greta Thunberg ina measc, agus bhí sí thar a bheith cáinteach faoin easpa dul chun cinn atá déanta ag an gComhdháil
Conall Mac Eochagáin. Staraí Éireannach ab ea Conall Mac Eochagáin (a rugadh sa 16ú haois agus a fuair bás idir 1627-1640idí). 
D’aistrigh sé Annála Chluain Mhac Nóis go Béarla, aistriúchán a bhfuil tábhacht ag gabháil leis toisc an bunshaothar a bheith caillte. I dtús an 17ú haois ba nuacht a leithéid a dhéanamh.
Chuir Mac Eochagáin críoch leis an saothar ar 20 Aibreán 1627 i gcaisleán Liath Mancháin in aice le Clóirtheach in Uíbh Fhailí. 
Muintir.
Ba é Niall (a d’éag 1596) athair Chonaill, agus ba é a sheanathairsean, Connla (d’éag 1 Feabhra 1588), a bhí ina thaoiseach ar Chineál Fhiachach. Dúradh gur shíolraigh an teaghlach ó Fhiacha, deartháir Laoghaire, rí na Teamhrach.
Via Dolorosa (Iarúsailéim). Ainm Laidine ar shráid laistigh de SheanChathair Iarúsailéim is ea Via Dolorosa. Shiúil Íosa ar an tsráid sin, ar a bhealach go dtí a bhás ar Chnoc Chalvaire.
Órlaithí Flynn. Is polaiteoir Éireannach agus CTR í Órlaithí Flynn (rugadh 13 Bealtaine 1988) a dhéanann ionadaíocht ar Bhéal Feirste Thiar i dTionól Thuaisceart Éireann.
Iníon Phatrick Flynn, poblachtánach Éireannach in Iarthar Bhéal Feirste, cuireadh oideachas uirthi i St. Dominic's Grammar School (Gaeilge: "Scoil Ghramadaí Naomh Doiminic") sula ndearna sí staidéar ar pholaitíocht in Ollscoil Uladh. Ansin chríochnaigh sí Céim Máistir i bpolaitíocht na hÉireann in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste.
Ina déagóir, ghlac Flynn ballraíocht i Sinn Féin. D’oibrigh sí mar chomhairleoir do roinnt polaiteoirí i ndiaidh a chéile: Rosie McCorley, Sue Ramsey agus, ar deireadh, Alex Maskey. Sa bhliain 2016, roghnaigh an páirtí í le bheith ina Ball den Tionól Reachtach do Bhéal Feirste Thiar, ag teacht in áit Jennifer McCann. Atoghadh Flynn i dtoghcháin an tionóil i mí an Mhárta 2017.
Cairpre Gabra. Idir na 5ú agus 12ú haoiseanna, bhí Cairbre Gabhra (Cairpre Gabra) faoi cheannas clainne Gaelaí a mhaígh gurbh é Cairbre mac Néill a sinsear. Bhí an tuath suite taobh thuaidh de "Tethbae" agus den Eithne, i gContae an Longfoirt an lae inniu. Is ionann a gcuid críocha agus barúntacht Ghránaird.
Sanas.
Is truailliú é Cairpre Gabra de Cairbre Ua gCiardha.
Cairbre mac Néill.
An mac is sine le Néill Naoighiallaigh, sinsear eapainmneach mhuintir Uí Néill, ba ea Cairbre. Dar le sean-nós, phós Cairbre le banfhlaith na bhFear Bolg darbh ainm Mulreany. Bhí críocha aige sa Longfort raibh ó thuaidh de Ghránard, i dteannta le réimsí gar do Loch Éirne agus i mbarúntacht Chairbre i gContae Shligigh. Is dócha gurbh é Cairbre an chéad duine dá mhuintir Uí Néill a raibh rath aige sna Laighin, Deirtear fosta gurbh Ardrí na hÉireann é.
Suíomh.
Dar le hÓ Duígeannáin, is ionann Cairbre Gabhra agus Ciarbre Ua gCiardha ársa. Níl sé ar aon intinn mar sin le Seán Ó Donnabháin, a chreid gur suite i mbarúntacht Chairbre, Contae Chill Dara, a bhí sé.
Tuatha Ghlasraí &amp; Bhreacraí.
Is amhlaidh gur críocha teorann de chuid ríocht na Mí é an ceantar roimh an seachtú haois. Sa seanscéal darb ainm "Éirí amach na n-Aitheachtuath", deirtear go raibh Tuath Ghlasraí i gceannas thar timpeall Ghránaird agus Loch Síleann ach ní réir ar bith eile ann maidir leo. Bhí Breacán mac Máine Mhóir ina chónaí ag Ráth Bhreacáin raibh ó thuaidh de Ghránard. Cloíodh a shliochtaigh, Tuath Bhreacraí, ag Cineál Chairbre sa bhliain 751.
Cairpre Gabhra.
Idir na cúigiú agus seachtú haoiseanna, lonnaigh géag de chlann Uí Néill darb ainm Cairbre Gabhra ( - muintir Chairbre mac Néill) that timpeall Ghránaird agus Loch Síleann i dtuaisceart Tethbae (Contae an Longfoirt).
Bhí trí chlann éagsúla de Chineál Chairbre ann c. an bhliain 700: Cairbre Laighean, Cairbre Ghabhra agus Cairbre Drom Cliabh. Meastar anois ámh gur tógán níos déanaí é Cairbre Laighean.
Creidtear go raibh clann Chairbre níos mó ann tráth, sínte ó Longfort go Sligeach agus ag am níos luaite i Liatroim agus cuid d'Fhear Manach ("Tuatha Ratha" nó An Machaire Buí). Roinneadh in dhá leath na críocha úd le teacht i réim ríocht Bhréifne faoi chlann Uí Bhriúin.
Feictear Cairbre Gabhra don chéad uair sna hannála Éireann faoin mbliain AD 731. Bhí Gránard i lár na tuaithe, agus ar na teorainneacha bhí:
Sa lá atá inniu ann, tá an sna críocha barúntacht Ghránaird (cé is moite de chuid sa tuaisceart) agus cuid ar a laghad de bharúntacht Longfoirt. 
Bhí príomhchealla na tuaithe suite i nGránard agus i gCluain Brónaigh. Insítear go ndúirt Naomh Pádraig le Guasacht mac Milchu Cill a bhunú i nGránard, agus le beirt deirfiúracha Cill a bhunú i gCluain Brónaigh. Óir sin, bhí Cairbre Gabhra ar cheann den chéad lárionadaí Críostaí in Éirinn.
Tháinig Cairbre Gabhra faoi chois clann Uí Chuinn, Uí Fhearghail agus clanna Conmhaícne eile faoin 11ú haois, agus tógadh Caibre Gabhra san An Anaíle isteach. 
Eachtraí.
Déanann Dobbs (1938, 1941) cuir síos ar eachtraí a tharla i gCairbre Gabra:
Oiriúnú (sochaí). Is éard atá i gceist le oiriúnú ná a bheith i gcomhréir le rud, nó a bheith ag teacht le rud, mar shampla, cloí le traidisiúin na háite, déanamh de réir an dlí, leanúint don fhaisean, nó gníomh comhalta (gabh le lucht creidimh srl).
Go minic, bíonn brú sóisialta ar daoine a bheith ar nós gach duine eile sa tsochaí; tugtar 'oiriúnú cultúir' ar sin b'fhéidir. Sa pholaitíocht, níos minice ná a mhalairt, tá nós ann géilleadh do ghnásanna an mhóraimh. Éilíonn na faisistigh agus na cumannaigh fiú go mbíonn gach duine ag cloí leis an idé-eolaíocht chéanna. Ní glacann siad go bhfuil daoine ann a mbíonn a mbealach féin acu.
Tharla borradh an indibhidiúlachais san Iarthar sa 20ú haois, ach tá an comhsheilbheachas láidir fós san Áise.
Lá Domhanda na hEolaíochta ar son Síochána agus Forbartha. Ceiliúrtar an Lá Domhanda na hEolaíochta ar son Síochána agus Forbartha ar an 10 Samhain gach bliain. D'fhógair EOECNA (Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe) an Lá sa bhliain 2001 agus ceiliúradh é don chéad uair sa bhliain 2001.
Tugann UNESCO "cuireadh dúinn meas a bheith againn ar ról suntasach na heolaíochta sa tsochaí agus é a cheiliúradh, agus aitheantas a thabhairt don iliomad bealaí ar féidir le heolaithe ar fud an domhain cuidiú linn i leathnú ár dtuisceana ar an bpláinéad iontach leochaileach a roinnimid le chéile. 
Tá sé ríthábhachtacht meas a bheith againn ar thábhacht na heolaíochta inár saol, agus ar thuiscint ar an eolaíocht maidir le dul i ngleic leis na dúshláin mhóra atá roimh an gcine daonna.
Tá aghaidh á tabhairt go ciallmhar agus go héifeachtach ar an iliomad fadhbanna atá romhainn - amhail an bhochtaineacht dhomhanda, an t-athrú aeráide, an choinbhleacht, an galar agus an t-ocras - trí thairbhe an taighde agus na tuisceana eolaíochta a roinnt. Is cruthúnas air sin na Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe, agus sinn ag brath, mar a dhéanaimid, ar scoth na hoibre eolaíochta.
Ar an Lá Domhanda Eolaíochta seo, geallaimis an athuair go gcloífimid le prionsabail an chomhoibrithe dá leithéid, chun an t-eolas a roinnt ar bhealach cóir cothrom, rud a chabhróidh linn go léir saol síochánta agus forbairt inbhuanaithe a chruthú sa todhchaí.”
Mainistir na hInse (Contae an Chláir). Ba mhainistir Phroinsiasach in Inis, Contae an Chláir í Mainistir na hInse (Béarla: "Ennis Friary" nó "Ennis Abbey"). Bhunaigh ríshliocht rialaithe Ua Briain í, i lár na 13ú haoise agus thug siad a dtacaíocht di don chuid is mó dá saol.
Buenaventura Durruti.  
Míliteach sindeacáiteach ainrialach as an Spáinn ab ea José Buenaventura Durruti Dumange (14 Iúil 1896 – 20 Samhain 1936) a raibh baint aige leis an CNT agus leis an FAI sna tréimhsí roimh agus i rith Chogadh Cathartha na Spáinne, 1936–1939. Bhí ról an-tábhachtach aige le linn Réabhlóid na Spáinne i 1936 agus cuimhnítear air mar laoch sa ghluaiseacht ainrialach.
Ceartas sóisialta. Nuair a bhíonn sochaí cóir agus cothrom ag plé le daoine, deirimid go bhfuil ceartas sóisialta sa tsochaí sin.
Socrú núicléach leis an Iaráin. Sa bhliain 2015, bhí réiteach núicléach déanta ag An Iaráin le sé cinn de na Cumhachtaí Móra; tugadh an socrú núicléach leis an Iaráin air, nó an Joint Comprehensive Plan of Action (an JCPOA) tar éis breis is 10 mbliana taidhleoireachta. Le linn na mblianta 2015-2016, bhí cigirí idirnáisiúnta in ann breathnú níos géire ar chúrsaí núicléacha san Iaráin. Ar an dtaobh eile den mhargadh, tháinig maoladh ar na smachtbhannaí a bhí á leagan ar an Iaráin leis na blianta.
Ach rinne go leor daoine cáineadh ar an gcomhaontú: lucht tacaíochta an chogaidh i gComhdháil SAM (na Poblachtánaigh) agus na dochtairí i gceannaireacht na hIaráine, Iosrael agus na hAraibe Sádaí. Mar sin, nuair a toghadh Trump, d'éirigh na Stáit Aontaithe as an margadh go gairid ina dhiaidh. 
Níor chas Hassan Rouhani, Uachtarán na hIaráine, riamh le Trump; tuairimíocht gan dealramh a bhí ann sa bhliain 2019.
Comhaontú nua ?
Laghdódh comhaontú nua an baol atá ann go ndéanfar iomadú ar airm núicléacha sa réigiún.
Sa bhliain 2021, bhí Éire ceaptha ag na Náisiúin Aontaithe mar áisitheoir san aighneas seo i dtaca le margadh 2015, agus ag áiteamh ar an Iaráin agus na Stáit Aontaithe a bheith rannpháirteach arís sa socrú. Chas Simon Coveney le Hassan Rouhani nuair a bhí sé fós ina Uachtarán sa bhliain 2021,
Bhí Rouhani ar an eite mheasartha san Iaráin (ach tá roinnt na cumhachta san Iaráin, idir na Mullánna, na polaiteoirí agus an t-arm), I Lúnasa 2021, toghadh Ebrahim Raisi, den dream is diongbháilte i dTehrān.
Stuart Olding.  
Is imreoir idirnáisiúnta rugbaí idirnáisiúnta na hÉireann é Stuart Olding a imríonn go príomha sa lár, ach sa chúlra freisin. Ó 2018, tá sé ag imirt le CA Brive agus ó 2013 le foireann náisiúnta na hÉireann.
Bearbóir Sevilla (ceoldráma de chuid Rossini, 1816). Ceoldráma de chuid Gioachino Rossini is ea Bearbóir Sevilla, a cuireadh ar stáitse den chéad uair sa bhliain 1816. Scéal grá casta atá sa cheoldráma ghrinn seo. Tá an bearbóir, ag cabhrú lena sheanmháistir, an Cunta Almaviva, bean álainn a mhealladh.
William Tell (ceoldráma de chuid Rossini, 1829). Ceoldráma de chuid Gioachino Rossini is ea William Tell, a cuireadh ar stáitse den chéad uair sa bhliain 1829, agus an ceoldráma deireanach a chum Rossini. 
Tá sraith William Tell suite san Eilvéis, sa cheathrú haois déag, nuair a bhí an tír faoi cheannas na hOstaire agus an tíoránaigh Gessler. Tá an ceoldráma bunaithe ar an scéal ‘William Tell’, leath-fhíorscéal, leath-fhinscéal.
Plota.
Tugann William Tell cabhair d’aoire ar bhruach Loch Lucerne. Iomraíonn Tell an t-aoire trasna an locha agus éalaíonn an t-aoire ón saighdiúir Ostarach. Cuirtear Tell sa phríosúin. Éiríonn sé stoirmiúil agus bíonn ar Tell iomramh trasna an locha. Maraíonn Tell an tíoránach Gessler. Cuirtear an ruaig ar na hionróirí agus bíonn Tell ina laoch.
Ceol.
Cruthaíonn gach cuid den cheol pictiúr soiléir in intinn an éisteora. Is furasta mar shampla éirí na gréine, an stoirm, suaimhneas an aoire agus sceitimíní na réabhlóide a shamhlú le cuidiú ón gceol. Sampla maith é an réamhcheol drámata seo de cheol léiritheach mar go léiríonn sé go maith an scéal.
Peter Sutcliffe (Yorkshire Ripper, 1946-2020). Tugadh an 'Yorkshire Ripper' ar an dúnmharfóir srathach, Peter Sutcliffe (2 Meitheamh 1946 – 13 Samhain 2020).
Ionsaithe.
Ar 25 Deireadh Fómhair 1980, mharaigh an Ripper a 12ú híospartach in Yorkshire. D'ionsaigh sé 22 bean in iomlán idir 1969-1980, an ceann deireanach ar 5 Samhain 1980.
Fiosrúcháin.
Ba mhó i bhfad an cuardach agus an fiosrúchán a bhí ar bun i Sasana nuair a bhí Sutcliffe i mbun a chuid gníomhartha uafáis. Bhí na póilíní diongbháilte de gurbh é an ‘Ripper’ an fear a bhíodh ag scríobh litreacha agus ag cur téipeanna chuig an mbleachtaire George Oldfield.
Chuir siad a gcuid acmhainní agus a gcuid ama ar fad isteach sa gcuardach san áit mhícheart agus iad ag leanacht scéalta agus leideanna nach raibh aon bhunús leo, mar gheall ar na litreacha agus na téipeanna sin.
Arís agus arís eile, ceistíodh an fear a gabhadh agus a ciontaíodh ar deireadh, Peter Sutcliffe. Ach de bharr nárbh é a scríobh na litreacha chuig George, ligeadh chun siúil é. Naoi n-uaire ar fad a tógadh agus a ceistíodh é le linn an fhiosrúcháin.
Bhí na póilíní dírithe ar an gceantar mícheart i Sasana. Ghlac siad leis, mar gheall ar an gcanúint a bhí ar an téip, go mba as ceantar na ‘Geordies’, Sunderland, an dúnmharfóir.
Gabhadh deireanach agus triail.
Gabhadh Sutcliffe faoi dheireadh ar 2 Eanáir 1981. Oíche amháin agus beirt phóilíní ar dualgas oíche in Sheffield, tháinig siad ar charr a raibh siad in amhras faoi ar an bpointe. Cé nach raibh siad féin páirteach sa gcuardach mór ar an ‘Ripper’, toisc go raibh bean sa charr in éindí leis an tiománaí agus uimhir bhréige ar an gcarr, thugadar isteach é.
Ní raibh aon fhianaise acu gurbh é sin an fear a rabhthas sa tóir air, ach tugadh isteach i gcomhair ceistiúcháin é ar aon chuma. Chuimhnigh duine den bheirt phóilíní ansin ar rud amháin a tharla nuair a tháinig siadsan ar an láthair. Dúirt an fear gur mian leis a mhún a dhéanamh agus lig siad cead dó sin a dhéanamh taobh thiar de chlaí. Go tapa, d’fhill an bheirt phóilíní ar an áit ar tharla sé sin. Taobh thiar den chlaí tháinig siad ar bheart uirlisí, casúr ina measc. Uirlisí dá leithéid a d’úsáideadh an ‘Ripper’ agus é i mbun a dhrochghnó. 
Agus an fhianaise sin leagtha os a chomhair, d’admhaigh Peter Sutcliffe dhá lá níos déanaí gurbh eisean an fear a bhí uathu.
Bás.
Bhuail Covid-19 agus cliseadh plúch-chairdiach Sutcliffe sa bhliain 2020. D’éag 13 Samhain 2020, in aois 74 bliain dó.
Lahar (láibshreabhadh).  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;parentid&gt;1192831&lt;/parentid&gt;
 &lt;timestamp&gt;2024-01-04T06:58:37Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;InternetArchiveBot&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5&lt;/comment&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Is sreabhadh láidir láibe é lahar. Tarlaíonn lahar nuair a bhíonn an ithir báite ag uisce agus bogann sé síos fána cosúil le habhainn láibe, nó láibshreabh. D'fhéadfadh luas 100km/uair a bheith acu. Tarlaíonn lahar de ghnáth tar éis báisteach throm nó brúchtaí bolcánacha.
Nevado del Ruiz. Bolcán cumhachtach sa Cholóim is ea Nevado del Ruiz. 
Bhrúcht Nevado del Ruiz ar 13-16 Samhain 1985. Bailíodh lahar as sneachta leáite. Réab an leá-uisce síos an tsléibhe, ag piocadh suas luaithreach, ithir agus carraigeacha. 
Bhuail an chéad lahar an baile Armero i lár na hoíche. Meastar gur maraíodh 23,000++ duine sa bhrúchtadh in iomlán, agus an chuid is mó nuair a buaileadh Armero; tugtar ‘tubaiste Armero’ ar an eachtra seo. 
Bás Omayra Sánchez
Girseach 13 bliain d’aois ab ea Omayra Sánchez a bhí ina cónaí in Armero ag an am. Sháinnigh an lahar í ina teach féin. Rinneadh tréaniarrachtaí í a tharrtháil ach theip ar gach duine. 
Fuair Omayra bás coscrach ar feadh 66 uair. Rinne Omayra agallaimh ar an teilifís fiú le linn an ama seo; bhí sí ar a suaimhneas d'ainneoin an tragóid. 
'Bás gan ghá', a dúradh, mar ní raibh na seirbhísí tarrthála éifeachtach ach ar éigean.
Ciainíd sóidiam.  
Is comhdhúil nimhiúil í ciainíd sóidiam leis an bhfoirmle NaCN. Is solad bán, intuaslagtha in uisce é. Tá finíocht ard ag ciainíd le miotail, rud a fhágann go bhfuil tocsaineacht ard ag an salann seo. Baineann a príomhfheidhm, i mianadóireacht óir, leas as a imoibríocht ard i dtreo miotail. Is bun measartha láidir é. Nuair a dhéantar é a chóireáil le haigéad, foirmíonn sé gás tocsaineach ciainíd hidrigine :
Omayra Sánchez.  
Girseach 13 bliain d’aois ab ea Omayra Sánchez, a bhí ina cónaí in Armero sa Cholóim, nuair a bhrúcht Nevado del Ruiz ar 13-16 Samhain 1985. Bhuail lahar an baile Armero i lár na hoíche. Meastar gur maraíodh 23,000++ duine sa bhrúchtadh in iomlán, agus an chuid is mó nuair a buaileadh Armero.
Sháinnigh an lahar Omayra ina teach féin. Rinneadh tréaniarrachtaí í a tharrtháil ach theip ar gach duine; trealamh agus táithí ar bith acu. 
Fuair Omayra bás coscrach ar feadh 66 uair. Rinne an cailín agallaimh ar an teilifís fiú le linn an ama seo agus an domhan ag gliúcaíocht uirthi; bhí sí ar a suaimhneas d'ainneoin an tragóid. 
'Bás gan ghá', a dúradh, mar ní raibh na seirbhísí tarrthála éifeachtach ach ar éigean.
Suilfíd hidrigine. Is comhdhúil cheimiceach í suilfíd hidrigine leis an bhfoirmle H2S. Is gás den hidríd chalcaigine gan dath í, le boladh bréan, cosúil le boladh uibheacha lofa. Tá sí nimhiúil, creimneach, agus inadhainte.
Is minic a tháirgtear suilfíd hidrigine ó dhianscaoileadh miocróbach ábhar orgánach in éagmais ocsaigine, mar shampla i seascainn agus i séaraigh; De ghnáth tugtar díleá anaeróbach ar an bpróiseas seo, a dhéantar trí mhiocrorgánach, gur dí-ocsaideoirí-sulfáite iad. Bíonn suilfíd hidrigine i láthair freisin i ngáis bholcánacha, gás nádúrtha, agus i roinnt foinsí uisce tobair. Táirgeann an corp daonnaH2S agus úsáideann sé í mar mhóilín comharthaíochta.
Tragóid Armero. Bhuail cúpla lahar an baile Armero sa Cholóim i lár na hoíche ar 13/14 Samhain 1985. Meastar gur maraíodh 23,000++ duine sa tubaiste in iomlán, an chuid is mó nuair a buaileadh Armero; tugtar ‘tubaiste Armero’ ar an eachtra seo. 
Bhrúcht an bolcán Nevado del Ruiz ar 13-16 Samhain 1985. Bailíodh lahar as sneachta leáite. Réab an leá-uisce síos an tsléibhe, ag piocadh suas luaithreach, ithir agus carraigeacha. 
Bás Omayra Sánchez
Girseach 13 bliain d’aois ab ea Omayra Sánchez a bhí ina cónaí in Armero ag an am. Sháinnigh an lahar í ina teach féin. Rinneadh tréaniarrachtaí í a tharrtháil ach theip ar gach duine. 
Fuair Omayra bás coscrach ar feadh 66 uair. Rinne Omayra agallaimh ar an teilifís fiú le linn an ama seo; bhí sí ar a suaimhneas d'ainneoin an tragóid. 
'Bás gan ghá', a dúradh, mar ní raibh na seirbhísí tarrthála éifeachtach ach ar éigean.
Armero (an Cholóim). Is baile bardais é Armero sa Cholóim. Bunaíodh an baile sa bhliain 1895 agus scriosadh an baile iomlán in 1985 nuair a bhrúcht Nevado del Ruiz ar 13-16 Samhain 1985. Bhuail an chéad lahar an baile Armero i lár na hoíche ar 13 Samhain agus tháinig cúpla eile ina dhiaidh sin ar an 14 Samhain. Meastar gur maraíodh 23,000++ duine sa bhrúchtadh in iomlán, an chuid is mó nuair a buaileadh Armero; tugtar ‘tubaiste Armero’ ar an eachtra seo.
Inniu tá úirleachas (reilig) san áit a raibh an baile sa bhliain 1985, an '"Camposanto"'.
Bhí 12,852 ina gcónaí sa bhardas in 2005.
Andrew Bowie. Is polaiteoir de Phàrtaidh Tòraidheach agus Aonaidheach na h-Alba é Andrew Bowie TP.
Tógadh é i Siorrachd Obar Dheathain, agus d’fhóin sé sa Chabhlach Ríoga ar feadh trí bliana go dtí gur theip air a thástáil mairnéalaigh a fháil. 
Toghadh é do sa bhliain 2017, agus arís sa bhliain 2019 mar bhall de . Bhí sé ina bhall den Choiste Oibre agus Pinsean ó Dheireadh Fómhair 2017 go Meitheamh 2018 agus tá sé ina bhall de Choiste Gnóthaí na hAlban ó Bhealtaine 2020. Tháinig sé chun bheith ina leaschathaoirleach ar Pháirtí Coimeádach na Ríochta Aontaithe i mí Iúil 2019.D'éirigh sé as an bpost seo mar agóid i gcoinne dréachta i 2021 tar éis chás Owen Paterson. D’eisigh sé an post seo sa bhliain 2021 mar agóid mar agóid i gcoinne broghaisireachta bainteach le hOwen Paterson . 
Conspóid.
Scríobh sé réamhrá le ráiteas a mhol go n-athródh Rialtas Westminster beartas oideachais in Albain.
Rauf Denktaş. Ceannaire ar an Chipir Thuaidh (nó 'Poblacht Thurcach na Cipire Thuaidh', an TRNC) ab ea Rauf Denktaş (27 Eanáir 1924 – 13 Eanáir 2012).
Saol.
Mac le breitheamh a bhí ann.
Glaodh chun an Bharra air i Londain (in Ósta Lincoln) sa bhliain 1947. D'fhill sé go dtí an Chipir an bhliain dár gcionn, chun dul leis an dlíodóireacht.
Rinneadh Ionchúisitheoir na Corónach de agus bhí sé ina Aturnae Ginearálta Gníomhach le haghaidh Choilíneacht Chorónach na Cipire idir 1956 agus 1958.
Agus é ina dhlíodóir agus ionchúisitheoir, chasadh sé ar a chara óige Glafkos Clerides (1919-2013, agus ina Uachtarán na Cipire ní ba dhéanaí) a bhíodh chun tosaigh mar abhcóide cosanta i gcásanna in éadan bhall de chuid EOKA, eagraíocht treallchogaíochta Ghréagaigh na Cipire (a raibh Clerides féin ina bhall di). 
D'éirigh Denktaş as a bpost leis an rialtas chun páirt a ghlacadh sa pholaitíocht, ar son Thurcaigh na Cipire agus chuidigh sé le bunú an Eagraíocht Thurcach um Fhrithbheartaíocht, chun troid in éadan EOKA, ag deireadh na bliana 1957.
Toghadh arís agus arís eile ina cheannaire ar Phobal Turcach na Cipire é, ar shlite éagsúla, ó 1960 go dtí gur éirigh sé as an bpolaitíocht sa bhliain 2005. Bhí Denktaş ina cheannaire ar Phobal Turcach na Cipire idir 1983-2005.