Trelis/gawiki huggingface dataset:
Cath na Binne Boirbe. Troideadh Cath na Binne Boirbe ar an 5 Meitheamh, 1646, le linn Chogadh na hAon-déag mBliana, láthair chogaidh na hÉireann de chuid Chogaí an Triúr Ríocht. Bhí fórsaí Chónaidhmeach na nÉireannach faoi Eoghan Rua Ó Néill agus Cúanantóir Albanach agus arm Angla-Éireannach faoi Robert Monro. Chuir bua fhórsaí na Cónaidhme críoch leis an chath agus le dóchas na nAlbanach Éire a chloí agus a socrú reiligiúnach a fhorchur ann.
Cúlra.
Tháinig arm na nAlbanach i dtír i gCúige Uladh sa bhliain 1642, d'fhonn na lonnaitheoirí Albanacha a chosaint ó na sléachtanna a lean Éirí Amach 1641. Bhí súil freisin acu an tír a chloí, an Caitliceachas a scrois agus an Preispitéireachas a fhorchur mar an reiligiún stáit. Thuirling siad ag Carraig Fhearghais agus nasc siad suas le arm lonnaitheoirí na Breataine a bhí lonnaithe i nDoire agus a bhí faoi stiúir Robert Stewart. Ghlan siad na reibiliúnaithe Gaelacha amach as Ulaidh sa bhliain 1643, ach ní raibh siad in ann dul chun cinn ó dheas de lár-Ulaidh, a bhí i seilbh Eoghan Rua Ó Néill, ginearáil Chónaidhmeach na nÉireannach in Ulaidh. Rinne an dá thaobh robáil agus mharaigh siad sibhialtaigh i gcríoch a n-namhaid, ionas go raibh sa bhliain 1646, saghas 'idirthalamh' nó 'latrach an áir' idir na taobhanna freasúracha. B'é barúil Uí Néill faoin léirscrios "nach raibh cuma an fhásaigh ar Ulaidh ach cuma ifrinn". Cé gur lean na trí arm ag ruathar isteach i bhfearann a chéile, ní raibh ceachtar acu in ann go leor soláthairtí a eagrú chun seilbh a choinneáil ar aon chríoch a bhí gafa acu.
Sa bhliain 1646, tháinig fórsaí Monro agus Stewart le chéile, agus rinne siad mór-ruathar isteach ar chríoch na Comhdhála. Dar le roinnt cuntais, iarracht a bhí ann chun ceanncheathrú na Comhdhála i gCill Chainnigh a ghabháil; ach deir foinsí eile nach raibh i gceist ach ruathar mór. Ar scor ar bith, bhí fórsa comhcheangailte na mBriotanach chomh láidir agus 6,000. Bhí deich reisimintí coisithe ag Monro, sé as Alban agus ceathrar as Sasana nó ina Angla-Éireannaigh, agus 600 macra Protastúnach as Ulaidh. Go dtí seo, sheachain Ó Néill, a bhí ina ghinearáil an-aireach, cath cóirithe a troid. Mar sin féin, chuir díreach Nuinteas an Phápa go hÉirinn, Giovanni Battista Rinuccini, muscaeid, lón lámhaigh agus airgead chun a chuid saighdiúirí a íoc chuige. Cheadaigh sé seo dó 5,000 fear a ligean chun troda - arm a bhéas beagán níos lú ná a namhaid. Bhí sé chanóin i seilbh na gCúanantór, cé nach raibh aon cheann ag lucht na Comhdhála.
Deoise Chill Dara agus Leithghlinne. Is deoise suite i gContae Chill Dara í Deoise Chill Dara agus Leithghlinne.
Láithreach Briúin. Ba mhainistir suite i gContae Chill Dara é Láithreach Briúin.
Mainistir Chill Droichid. Is teach mór suite i gContae Chill Dara é Chill Droichid. Thóg Bartholomew Van Homrigh, Ardmhéara Bhaile Átha Cliath, an teach sa bhliain 1697. Ionad cúraim atá ann inniu.
Mainistir Chill Dara. Ba mhainistir suite i gContae Chill Dara í Mainistir Chill Dara.
Ken Norton. Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Kenneth Howard Norton Sr.. Rugadh é ar 9 Lúnasa, 1943 agus fuair bás ar an 18 Meán Fómhair, 2013.
Páirc Naoimh Conlaith. Is staid suite i gContae Chill Dara í Páirc Naoimh Conlaith. Toilleann an staidiam 6,200 duine.
Scoil Mhuire, Claonadh. Is meánscoil suite i gContae Chill Dara í Scoil Mhuire.
Coláiste Lorcáin. Is scoil suite i gContae Chill Dara é Coláiste Lorcáin.
Tigh Tua. Is suíomh seandálaíocht suite i gContae Chill Dara é Tigh Tua.
Caisleán Mháirtín. Is teach agus baile fearainn suite i gContae Chill Dara é Caisleán Mháirtín.
Baile Phúinse. Is ráschúrsa suite i gContae Chill Dara é Baile Phúinse. Bíonn idir rásaí capall agus cheolchoirmeacha ann.
Ráschúrsa, Nás na Rí. Is ráschúrsa suite i gContae Chill Dara é Ráschúrsa Nás na Rí.
Trócaire (gníomhaireacht forbartha). Is é Trócaire gníomhaireacht forbartha thar lear na hEaglaise Caitlicí in Éirinn.
Barra an Teampaill. Is ceantar tábhachtach i mBaile Átha Cliath, a bhfuil go leor bialann agus tithe tábhairne ann, í Barra an Teampaill (Béarla: "Temple Bar"). Tá cáil ar an áit as an saol oíche atá ag an áit, agus cáil áirithe an drabhláis agus tarraingt mhór ag lucht turasóirí agus oícheanta na stumpaí air.
Díraonadh leictreon. Iarmhairt trasnaíochta a tharlaíonn nuair a théann léas leictreon isteach i solad agus a scaiptear iad ag cisil leanúnacha adaimh an tsolaid. Bíonn patrún ar leith déine sa léas leictreon a thagann tríd an solad, ar féidir eolas ar struchtúr adamhach an ábhair a dhíorthú uaidh. Tá an iarmhairt seo an-áisiúil i staidéar ar dhromchlaí, mar ní threánn na leictreoin luchtaithe ródhomhain in ábhair sholadacha. Ba iad na fisiceoirí Meiriceánacha Clinton Davisson (1881-1958) is Lester Germer (1896-1971) a bhraith an iarmhairt seo den chéad uair, agus bhí sí an-tábhachtach chun déacht toinne is cháithnín an leictreoin a léiriú is a chruthú.
Díraonadh neodrón. Iarmhairt trasnaíochta, bunaithe ar scaipeadh neodrón—ag cisil dhifriúla adamh is solad, mar shampla — chun patrún idirdhealaithe déine a tháirgeadh, ar féidir a úsáid chun struchtúr an tsolaid a dhéanamh amach. De bhrí nach bhfuil lucht glan leictreach ag neodróin, treánn siad ábhair go héasca, ach de bhrí go bhfuil móimint mhaighnéadach acu is éifeachtach iad chun tréithe maighnéadacha ábhar a iniúchadh (i gcomhábhair fhorsheoltacha ardteochta, mar shampla). Idirghníomhaíonn siad tríd an bhfórsa núicléach láidir le núicléis adamhacha, agus mar sin bíonn siad íogair d'iseatóip éagsúla sa mheán ina bhfuil siad ag taisteal. Braitheann cuid de na foinsí neodrón ar imoibreoirí núicléacha chun léas leanúnach neodrón a chur ar fáil. I bhfoinsí eile úsáidtear léis cáithníní chun foinse bíogtha neodrón a dhéanamh. Baintear feidhm as díraonadh neodrón chun an-chuid córas a anailísiú, plaistigh, ceirmeacht, criostail leachtacha, próitéiní, is ábhair bhitheolaíocha eile.
Díraonadh X-ghathanna. Iarmhairt trasnaíochta ina scaipeann na hadaimh in ábhar X-ghathanna chun patrún de spotaí nó fáinní comhlárnacha a dhéanamh. Is féidir na patrúin seo a thaifeadadh agus a n-ionaid is a ndéiní a anailísiú chun struchtúr adamhach an ábhair a dhéanamh amach, modh oibre a d'fhionn Max von Laue i 1912.
Dís aonair. I móilín, tugtar dís aonair ar dhís fiúsleictreon a bhaineann le hadamh amháin ar leith. Cuireann siad isteach ar chruth an mhóilín, agus bíonn ról tábhachtach acu i gcruthú comhdhúl comhordaithe.
Discovery. Scéim de chuid NASA chun an Grianchóras a thaiscéaladh le misin shaora éadroma. 10 misean a bhí sa tsraith go dtí seo. Rinne Discovery 1 (Mars Pathfinder) aistear ar Mhars i 1997; chuaigh Discovery 2 chun an dreigít Earós a iniúchadh i 2000; chuaigh Discovery 3 chun fithisiú thart ar an nGealach is ansin imbhualadh léi i 1999; rinne Discovery 4 teagmháil leis an gcóiméad Wild-2 i 2004 agus d'fhill ar ais ar Domhan i 2006; lainseáladh Discovery 5 i 2001 chun samplaí den ghrianghaoth a fháil, d'fhill ar Domhan i 2004, ach rinneadh damáiste don chochall is tá baol gur cailleadh na hábhair a bailíodh; rinne Discovery 6 teagmháil le croíleacáin 3 chóiméad, ach cailleadh cumarsáid leis ansin; rinne Discovery 7 teagmháil le cóiméad P/Tempel 1 i 2004 is 2005; d'fhithisigh Discovery 8 Mearcair i 2004-2008; bhí Discovery 9 i dteagmháil le seandreigítí maisiúla i 2006-2010; agus tá Discovery 10 i mbun suirbhéireachta ar phláinéid taobh amuigh den Ghrianchóras.
Díshalandú. Aon phróiseas trína bhfaightear uisce úr ón sáile. Slí amháin is ea an sáile a dhriogadh: néalaítear é, rud a chruthaíonn galuisce agus a fhágann an salann is aon ábhar tuaslagtha eile ina dhiaidh. Ansin athchomhdhlúitear an galuisce ina uisce úr. Is féidir frithosmóis a úsáid chun díshalandaithe freisin: bíonn soitheach in úsáid agus é roinnte ina dhá leath ag scannán leath-thréscaoilteach. Caidéalaítear sáile isteach i leath amháin den soitheach faoi ardbhrú, agus brúitear an t-uisce úr tríd an scannán, ag scagadh an tsalainn thuaslagtha amach as leis an scannán scagach. Is gá cuid mhaith fuinnimh a úsáid chun aon cheann de na próisis seo a chur ar siúl, agus mar sin is costasach iad. Ach in áiteanna ar Domhan a bhfuil uisce úr gann agus sáile na farraige le fáil, is é an t-aon slí chun uisce inólta a sholáthar. Úsáidtear leictreascagdhealú freisin, agus reo an oighir amach as an uisce. Táirgtear 50% d'uisce díshalandaithe an Domhain sa Mheánoirthear, agus an leath eile san Afraic, an Áise, an Astráil is na Stáit Aontaithe.
Díshondas. Feiniméan síceach is fuaime. Ar leibhéal fisiciúil, má bhíonn dhá ghlanton den mhinicíocht chéanna á bhfuaimniú, ach difríocht bheag pais eatarthu (ceann amháin ag sroichint a bhuaice beagán roimh an gceann eile), cloistear an bunghlanton, ach béim thréimhsiúil chomh maith. Is díshondas an bhéim inaitheanta seo, agus má bhíonn rud éigin cosúil leis i bpíosa ceoil, seans go mbeidh sé míthaitneamhach, gránná, nó fiú pianmhar. Is suibíochtúil an iarmhairt é seo. Suas go dtí an 20ú céad sheachnaigh an chuid is mó ar fad de na cumadóirí díshondas ina gcuid ceoil, ach ó shin bhain cumadóirí suntasacha feidhm fhorleathan as.
Dísiú. Táirgeadh dís leictreon is posatrón ag fótón X-ghathach ardfhuinnimh nó gáma-ghathach, ina gcailleann an fótón méid fuinnimh atá dhá oiread an fhuinnimh choibhéisigh i mais an leictreoin ar a laghad. Tarlaíonn sé nuair a théann gáma-ghathanna trí dhamhna ar bith, agus is é an príomh-mhodh ina n-ionsúnn damhna gáma-ghathanna ardfhuinnimh.
Dísle. Ciúb séthaobhach, agus gach aghaidh uimhrithe 1-6. Bíonn suim na n-aghaidheanna urchomhaireacha cothrom le 7. Úsáidtear í i gcluichí seansúlachta agus cuid mhaith cluichí páistí.
Disléicse. Is é rud is disléicse ann ná míchumas léite i ndaoine le cumais oiriúnacha intleachtachta is tuisceana agus dóthain deiseanna oideachais, de réir dealraimh. Tugtar "ailéicse" uirthi freisin. 
Tréithe.
Luaitear 
Is féidir le duine le disléicse dhomhain nó fhóineolaíoch fíorfhocail a léamh, ach bíonn deacracht mhór aige le focail neamhaithnidiúla nó raiméis.
Is féidir le duine le disléicse dhromchlach focail ina bhfuil gnáthchomhfhreagairt idir litriú is fuaimniú a léamh ("plough" sa Bhéarla, mar shampla), ach ní féidir nuair nach bhfuil an ghnáthchomhfhreagairt ann ("tough", mar shampla). 
Cúiseanna.
Ní thuigtear cad is bun le disléicse. Is eol go dtarlaíonn míchumais chosúla do bhaill éagsúla den chlann chéanna go coitianta. 
Tá an disléicse go hannamh sa tSín agus sa tSeapáin.
Oideachas.
Tá cláir éagsúla oideachais ar fáil chun cabhrú le daoine an ceann is fearr a fháil uirthi.
Dismhíostrú. Míchompord nó pian in íochtar an bhoilg, comhcheangailte le míostrú. An-choitianta ach éadrom de ghnáth (ach uaireanta an-phianmhar) agus leanann 12-24 uair i ndiaidh tús an mhíostraithe. I mná óga ní bhíonn aon chúis inbhraite leis, agus réitítear thar am é. I mná níos aosta, is féidir go dtarlóidh sé de bharr galair pheilbhigh athlastaigh, siadaí caoine (fiobróidigh) sa bhroinn, nó fíochán útarach taobh amuigh den bhroinn sa chuas útarach (inmheatróis).
Díthiomsú. Sa cheimic, scaradh comhdhúile ina dhá chuid nó níos mó, in úsáid go príomha chun aigéad a ianú in uisce. Díthiomsaíonn aigéid láidre níos mó ná aigéid laga. Mar mhalairt, is tiomsú an próiseas ina gcuingríonn dhá pháirteagal le chéile, idirghníomhú a tharlaíonn go minic i dtuaslagán.
Díthreoshuíomh. Mearbhall maidir le ham, ionad, agus an duine féin (a ainm is a ghaolta). Is féidir nach mbeidh a fhios ag duine leis an neamhord seo an dáta, an t-am, cé hé féin, ná conas dul ó phointe go pointe eile. Is féidir go mbeidh dearmad déanta aige ar a ainm agus sonraí pearsanta eile.
Diúlán. Orgán, cosúil le súiteoir, a chuireann seadán isteach i gcealla an óstaigh le bia a tharraingt amach as. Faightear a leithéid i bhfungais is plandaí bláfara seadánacha, cosúil le clamhán.
Diúracán balaistíoch. Diúracán a fhaigheann a fhuinneamh cinéiteach le linn a lainseála agus a eitlíonn ansin ar feadh ruthaig, cinntithe ag a luas tosaigh, an domhantarraingt is cúltarraingt fhrithchuimilteach an aeir, go sroicheann an targaid. 
Sa chiall seo is diúracán balaistíoch piléar ó ghunna, ach le bheith beacht, úsáidtear an téarma do na diúracáin idirilchríochacha is na diúracáin a lainseáltar ó fho-mhuireáin a iompraíonn buamaí núicléacha. 
Uaireanta bíonn na diúracáin seo fuinnmhithe ag roicéad amháin nó níos mó, gach ceann acu ag adhaint i ndiaidh a chéile is ag titim nuair a bhíonn sé ídithe. 
Bíonn an chuid eile den diúracán, leis na buamaí, saor chun an ruthag a chríochnú go balaistíoch. Mar mhalairt air seo, tá an diúracán cúrsála, a mbíonn sciatháin air, is innill a fhuinnmhíonn é an t-am ar fad, ionas gur féidir leis a chúrsa a athrú chun díriú ar thargaid.
Diúracán balaistíoch idirilchríochach. Diúracán balaistíoch an-mhór fadraonach atá armtha le buamaí núicléacha is ea diúracán balaistíoch idir-ilchríochach (DBII) (Béarla: "intercontinental ballistic missile" nó "ICBM"). 
Shaothraigh na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach ó dheireadh na 1950idí iad. 
Lonnaithe i sadhlanna ar fud fairsinge ollmhór tíre, is féidir na buamaí éagsúla ó dhiúracán amháin a dhíriú ar spriocanna scoite ar leith go domhain istigh i dtír an namhad timpeall 30 nóiméad tar éis a lainseála.
Diúracán cúrsála. Saghas diúracáin a eitlíonn an t-am ar fad ar eití, agus a thiomáintear le hinneall is ocsaigin ón aer (mar ocsaídeán a mheascann le breosla in umar ar bord) is ea diúracáin cúrsála. 
Bíonn sciatháin air, is innill a fhuinnmhíonn é an t-am ar fad, ionas gur féidir leis a chúrsa a athrú chun díriú ar thargaid. 
Stair.
Diúracán mar seo ab ea an V-1 de chuid na Gearmáine sa dara cogadh domhanda, a úsáideadh chun Londain is cathracha eile sa Bhreatain a bhuamáil i 1944. 
D'athbheoigh na Stáit Aontaithe an coincheap timpeall 30 bliain ina dhiaidh sin chun gnáthbhuamaí is buamaí núicléacha a sheoladh go saor ar spriocanna i gcéin, agus córas ríomhaire ar bord chun iad a dhíriú go cruinn. 
Inniu.
Faoi seo tá diúracáin cúrsála ag na Stáit Aontaithe ar féidir a lainseáil ón talamh, longa is fomhuireáin, agus an t-aer.
Diúracán frithbhailistíoch. Diúracán atá in ann diúracáin bhalaistíocha naimhdeacha a scrios gar dá sprioc nó i bhfad uaithi, san atmaisféar nó os a chionn. Cuireadh srian lena saothrú ag conradh idir na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach i 1972.
Diúracán frith-thainc. Diúracán is féidir a lainseáil ón talamh ag coisí, ó fheithicil troda nó héileacaptar, dírithe le sreang nó léasar ar thanc naimhdeach nó feithicil armúrtha eile.
Diúracán treoraithe. Armchóras — chomh beag le diúracán beag iniompartha frith-thainc, nó chomh mór le diúracán idir-ilchríochach balaistíoch — atá in ann eitilt go dtí a sprioc faoina chumhacht féin. 
Dírítear a eitilt le treoracha ón taobh amuigh, tarchurtha don diúracán trí chomharthaí raidió nó ríomhaire inmheánach a thugann comharthaí treoracha do dhromchlaí rialaithe an diúracáin.
Diúscairt fuíll. Príomhfhadhb is dúshlán comhshaoil is ea conas fuíoll baile, tionsclaíoch is feirmeoireachta a phróiseáil is a chur de láimh. Modhanna atá in úsáid is ea é a chur i bpoll sa talamh nó ina charn ar an talamh, é a dhumpáil amuigh sa bhfarraige, nó a loscadh. Ach baineann fadhbanna móra le gach ceann acu sin, ina measc truailliú aeir, uisce is talún sa chomharsanacht. Is gá a bheith an-chúramach le fuíollábhair thocsaineacha is bhaolacha, agus carnadh meatáin indóite phléascaigh in ionaid dumpála. De réir a chéile tá athchúrsáil gloine, páipéir is plaistigh ag laghdú an oiread fuíll atá le dumpáil nó loscadh.
Divertimento. Píosa ceoil éadroim. Chum Mozart agus cumadóirí a linne píosaí mar seo le 5 nó 6 ghluaiseacht i gcomhair tionól aonréadaithe.
Dlí imchoimeád an fhuinnimh. Conchlúid san eolaíocht nach féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú. Is féidir é a athrú ó shaghas amháin go dtí saghas eile: fuinneamh meicniúil go dtí teas trí fhrithchuimilt, mar shampla, fuinneamh leictreach go dtí fuinneamh meicniúil i mótar, nó go dtí teas i dtéitheoir, agus mar sin de. Samhlaítear maisfhuinneamh in imoibriú núicléach ina n-athraítear mais go dtí fuinneamh trí ghaol iomráiteach Einstein, E = mc, mar shaghas amháin fuinnimh a bhíonn clúdaithe ag an dlí seo.
Dlí na bithghéinitice. An teoiric ghinearálta gur cosúil le chéile na luathstaideanna i bhforbairt speicis ainmhithe, agus go n-éiríonn na difríochtaí idir speicis níos soiléire i gcónaí de réir mar a théann an fhorbairt ar aghaidh.
Dlí na maisghníomhaíochta. Sa cheimic, bíonn ráta imoibrithe imoibreáin i gcomhréir lena ‘mhais ghníomhach’, nó go bunúsach, lena thiúchan. Bíonn luas an imoibrithe cheimicigh shimplí i gcomhréir le hiolrú tiúchain na n-oibreán. Go ginearálta, áfach, is gá an chuid is mó d'imoibrithe ceimiceacha a ionramháil i dtéarmaí seichimh imoibrithe simplí dá leithéid.
Dlíthe imchoimeádta. Sa bhfisic, na rialacha a chuireann síos ar airíonna is cainníochtaí a fhanann tairiseach trí phróiseas áirithe fisiciúil. Tá na dlíthe seo bunúsach don fhisic, agus bíonn dlíthe uile na fisice bunaithe ar phrionsabail imchoimeádta. Ar an taobh eile baineann dlí imchoimeádta le siméadracht sa chóras. Mar shampla, baineann dlí imchoimeád an fhuinnimh (an dlí imchoimeádta is tábhachtaí, b'fhéidir) le siméadracht an chórais fhisiciúil faoi aistriú thar am. Éiríonn dlí imchoimeád an mhóimintim le siméadracht san aistriú thar spás. I bhfisic na gcáithníní, scríobhtar idirghníomhuithe coimpléascacha i dtéarmaí uimhreacha candamacha aisteacha a imchoimeádtar.
Dlús coibhneasta. Is éard atá i gceist leis an dlús coibhneasta ná an dlús tomhaiste i gcóimheas le dlús ábhair chaighdeánaigh, de ghnáth uisce ag 20 °C, 1.0025 kg m. Úsáidtear "d" mar shiombail dó, agus uimhir íon atá ann. Mar shampla, maidir le halcól le dlús 789 kg m, "d" = 0.791.
Dlúthdhiosca cuimhne inléite amháin. Is éard is dlúthdhiosca cuimhne inléite amháin (nó CD-ROM) ann ná meán stórála ríomhaire, bunaithe ar an dlúthdhiosca caighdeánach 25 mm, le ceadúnas ó chomhlachtaí Sony is Philips, a úsáidtear de ghnáth chun closchomharthaí a stóráil. Is féidir le diosca amháin níos mó ná 600 meigibheart sonraí ríomhaire a stóráil, cuid mhaith níos mó ná diosca crua maighnéadach den mhéid céanna. Is dioscaí léimh amháin an chuid is mó de na dlúthdhioscaí seo. Cuirtear na sonraí orthu le linn a ndéanta agus, ní hionann is an diosca crua, ní féidir iad a athrú. Is é an phríomhfheidhm a bhaintear astu ná toirteanna móra eolais a chur ar fáil, cosúil le ciclipéidí is bunachair. Le scríbhneoir CDanna, feiste cosúil le dioscathiomáint, is féidir scríobh ar CD-ROM inscríofa (féach CD-R nó CD-RW) agus é a úsáid cosúil le diosca flapach.
Dlúth-theagmhálach leis an Domhan. Astaróideach nó cóiméad taobh istigh den Ghrianchóras ar fhithis a thagann gar don Domhan, ionas go mb'fhéidir go dtarlóidh imbhualadh contúirteach. Meastar go bhfuil suas le 2,000 réad mar sin de thrastomhas níos mó ná 1 km ann, agus thar mhilliún réad de thrastomhas 50 m nó níos mó. Threáfadh réad 50 m ar leithead atmaisféar an Domhain. Dhéanfadh imbhuailí réad níos mó an-chuid dochair. Mar shampla, meastar go leanfadh dochar comhshaoil ar fud an Domhain imbhualadh réada 2 km ar trastomhas, agus an pléascadh coibhéiseach de mhilliún meigeatonna TNT, de bharr an bhrat deannaigh a chuirfeadh tús le geimhreadh a mhairfeadh na blianta, cailliúint barr, gorta is galar ar scála domhanda. Meastar gur réad eachtardhomhanda 15 km ar trastomhas a d'imbhuail leis an Domhan timpeall 65 milliún bliain ó shin a dhíothaigh na dineasáir agus suas le 75% de gach rud beo ar Domhan.
DNA satailíte. Saghas DNA ina bhfuil seichimh ghearra bunphéirí, iad athdhéanta arís is arís eile agus coinnithe i réigiún na ceintrimíre de na crómasóim. Is féidir go bhfuil baint acu le teacht le chéile réigiúin na gceintriméirí ina bpéirí le linn méóise. Ní hionann DNA satailíte na gceintriméirí is DNA micreasatailíte, ina bhfuil aonaid de sheichimh athdhéanta DNA, ach iad dáilte ar feadh fad na gcrómasóm. Tá na seichimh athdhéanta DNA seo sa DNA micreasatailíte aonarach don indibhid, agus is ar an bhfíoras seo a bhunaítear anailís DNA lorg méire le haghaidh ionannú daoine.
Dó (imoibriú). Imoibriú idir ocsaigin ón aer agus carbón is hidrigin sa bhreosla chun dé-ocsaíd charbóin is uisce a chruthú, agus teas mar fhotháirge. Tugtar "an teas dócháin" ar an teas a chruthaíonn mól d'ábhar. I ngnáth-thuirbín gaile, úsáidtear an teas seo chun uisce a fhiuchadh is gal a sholáthar, rud a dhéanann an tuirbíndineamó a rothlú chun leictreachas a ghiniúint. Sna córais is fearr, ní athraítear ach 40% ar éigin de theasfhuinneamh an bhreosla i bhfuinneamh leictreach. Cailltear an chuid eile den bhunfhuinneamh don timpeallacht. Ba mhaith an scéal é dá mb'fhéidir feidhm fhiúntach a bhaint as níos mó den fhuinneamh seo, ach chomh maith leis an neamhéifeacht chaifeach seo cruthaítear fotháirgí dochracha eile sa dó — dé-ocsaíd charbóin, dé-ocsaíd sulfair, ocsaídí nítrigine is eile — a scaiptear san atmaisféar. Cuireann dé-ocsaíd charbóin le hiarmhairt cheaptha teasa an atmaisféir, rud a chuireann le forthéamh domhanda, creidtear go forleathan. De réir dealraimh, feidhmíonn dé-ocsaíd sulfair is ocsaídí nítrigine san aer chun báisteach aigéadach a dhéanamh agus coillte a leagan thar an leathchruinne thuaidh. Glactar leis go bhfuil sé sárphráinneach sceitheadh na ngás díobhálach seo a laghdú agus a laghdú tuilleadh.
Dó (míochaine). Cneá ina ndéantar damáiste do na fíocháin, nó a milltear iad, le teas nó leictreachas. Rangaítear dónna de réir tiús an fhíocháin dhóite (páirtdhóite, nó go hiomlán) agus an chodáin de dhromchla na colainne atá dóite. Nuair is páirtdó a bhíonn i gceist, is féidir go dtarlóidh leasú spontáineach an fhíocháin, ach i ndó tríd an bhfíochán bíonn gá le beangú craicinn ar a laghad.
Dó croí. Mothú dóite a bhraitear ó am go chéile taobh istigh den bhrollach os cionn an steirnim íochtaraigh de ghnáth. Tarlaíonn sé de bharr frithshruthú a bhfuil sa ghoile ar ais isteach i gcuid íochtarach an éasafagais, rud a chuireann tús le ríog. I gcásanna ar leith, tarlaíonn sé seo de bhrí go n-éiríonn cuid den ghoile isteach san oscailt mar a dtéann an t-éasafagas tríd an scairt (heirne hiatais).
Dó gréine. Damáiste don chraiceann a dhéanann solas na Gréine, do dhaoine gealchraicneacha go háirithe, is ea dó gréine nó loscadh gréine. Éiríonn an craiceann dearg, agus bíonn tochas ann tar éis nochta ghairid. Cuireann nochtadh níos faide tús le pian, at an chraicinn, clogadh is fiabhras, tinneas cinn is masmas. Is féidir go leanfaidh ailsí craicinn fornochtadh.
Dochtearraí. Téarma ríomhaireachta ar choincheap idir bogearraí (cláir threoracha inláimhsithe inathraithe) agus crua-earraí (an ríomhaire fisiciúil is a chomhghairis leictreonacha) is ea dochtearraí. Luaitear an clár treoracha is é stóráilte do-athraithe sa chuimhne sa ríomhaire mar dhochtearraí, i gcontrárthacht leis an gclár, scríofa amach ar páipéar nó diosca, atá inathraithe fós mar bhogearraí.
Dódó. Éan a bhí gaolmhar leis na colúir, atá imithe in éag. Dúchasach do na foraoisí arda ar Oileán Mhuirís san Aigéan Indiach. Cosúil le turcaí le gob mór is sciatháin bhuntúsacha. Meastar gur imigh na speicis dheireanacha in éag idir 1665 is 1761.
Peter Charles Doherty. Imdhíoneolaí a rugadh i mBrisbane na Astráile, a fuair amach i 1974, lena chomhghleacaí Rolf Zinkernagel, conas go beacht a aithníonn an córas imdhíonach cealla atá ionfhabhtaithe le víreas is ea Peter Charles Doherty (a rugadh ar 15 Deireadh Fómhair 1940). Bhuaigh siad Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1996 as seo. Cheaptaí gur leor an víreas féin a bheith sa bhfuil chun an córas imdhíonachta a spreagadh chun feidhmithe, tríd an víreas a aithint mar antaigin ag antasubstaintí na fola is na T-chealla a chur á ndíothú. Ach bíonn na víris istigh i gcealla éagsúla, agus conas a d'aithneodh an córas na cealla infhabhtaithe thar na cealla sláintiúla? Thaispeáin na taighdeoirí nach ndéanann na T-chealla trodacha a gcuid oibre ach nuair a bhíonn dhá réamhchoinníoll ann: antaiginí ón víreas (nó ón mbaictéar), agus próitéiní histeachomhoiriúnacha cuí. Ba chéim mhór ar aghaidh an léargas seo chun modh oibre na himdhíonachta a mhíniú.