Trelis/gawiki huggingface dataset:
Luainíocht na gcónocht. Feiniméan a tharlaíonn mar gheall ar na hathruithe malla ar threoshuíomh ais rothlaithe an Domhain sa spás. Tarraingíonn aomadh imtharraingteach na Gréine is na Gealaí boilsc mheánlíneach an Domhain, rud a chruthaíonn casmhóimint nó cúpla a luascann an ais rothlaithe trí chón sa spás, ag uillinn 23.5° leis an bplána meánlíneach, agus tréimhse 25,800 bliain ag an luascadh sin. Toradh suntasach ar an luainíocht seo is ea go n-athraíonn ionad gach aon rinn spéire go leanúnach, de bhrí go n-athraíonn bunphointe an chórais chomhordanáidigh (mar a dtrasnaíonn an mheánlíne is an t-éiclipteach, Túsphointe an Reithe) agus go ngluaiseann siar 50 soicind stua in aghaidh na bliana. Mar sin, luann catalóga na réaltaí an bhliain chuí maidir le hionad réaltaí, chun gur féidir na hionaid chruinne ag aon am eile a ríomh. Toradh eile is ea go n-inscríobhann an mol neamhaí ciorcal ar thrastomhas 47°. Mar sin, i gceann 14,000 bliain, is é Vega a bheidh ina réalta thuaidh agus ní Polaris.
Luáiste. Planda ilbhliantúil le boladh láidir a fhásann 2.5 m ar airde, dúchasach don Iaráin. Na duilleoga roinnte i nduilleoigíní móra ubhchruthacha garbhfhiaclacha. Na bláthanna beaga glasghorma in umbail suas le 10 cm ar leithead. An toradh éileapsóideach le heasnacha caolsciathánacha. Saothraítear go minic é le húsáid mar bhlaisiú.
Luamhán stiúrtha. Aonad forimeallach ríomhaire, cosúil le luch, a stiúrann gluaisne an chúrsóra ar an aonad fístaispeána (VDU). Cosúil le luamhán stiúrtha ar eitleán, is féidir leis gluaisne i dtreo ar bith a thaispeáint is a chur i gcrích.
Luanú (grianghrafadóireacht). Is éard is luanú ann ná éifeacht fhótagrafach a tharlaíonn go príomha i ngrianghrafadóireacht oíche agus i gcásanna ina mbíonn an cúlsoilsiú láidir iontu. Faightear an solas ag leathadh thar a theorainneacha cearta in íomhá ghrianghrafadóireachta fhorbartha. Tarlaíonn an éifeacht seo chomh maith céanna i ngrianghrafadóireacht ar scannán agus i dteicneolaíocht ceamara digiteach. Le ceamaraí digiteacha tagraítear do bhlású.
Sa ghrianghrafadóireacht ar scannán, déantar idirdhealú idir luanaithe réscaipthe, a tharlaíonn de bharr idirleata cheimicigh sa scannán, a chruthaíonn ró-nochtadh ar fud an tsolaisfhoinse, a laghdaíonn go mall agus é ag síneadh amach, agus luanaithe frithchaithimh, a dhéantar mar gheall ar fhrithchaitheamh an tsolais ar chiseal iompróra an scannáin agus a gcruthaíonn luanta i gcruth fáinne timpeall ar an tsolasfhoinse. Tá luanaithe réscaipthe tar éis éirí níos lú i scannáin nua - aimseartha mar gheall ar chisil eibleachta níos tanaí. Chun cosc a chur ar luanaithe fhrithchaithimh, bíonn an tsubstráit daite go héadrom ('bonn liath' mar a thugtar air) nó, go háirithe i gcás scannán leathan nó scannáin aisiompaithe a bhfuil foshraith shoiléir ann, soláthraítear cóta nó cúlbhrat dó a dhealaíonn le linn na próiseála.
Is féidir an luanú a laghdú beagán trí f-uimhir níos mó a roghnú. Éilíonn seatanna cearta oíche le cúlsholas díreach roinnt taithí ghrianghrafadóireachta, toisc nach bhfuil gnáthchórais méadraithe nochta deartha do chásanna den sórt sin. I gcomhair seatanna cearta san oíche le cúlsolas díreach, bíonn roinnt taithí grianghrafadóireachta de dhíth, toisc nach bhfuil gnáthchórais méadraithe nochta deartha do chásanna den sórt sin.
Is féidir an éifeacht halo a chruthú nó a fheabhsú ag baint úsáide as scagairí scagairí le haghaidh éifeachtaí speisialta.
Luas (grianghrafadóireacht). Sa ghrianghrafadóireacht, grádú ar íogaireacht ábhair fhótagrafaigh ar scála uimhriúil caighdeánach. Roimhe seo bhíodh scála ASA (inar chomhfhreagair dúbailt na híogaireachta do dhúbailt an ghrádaithe) agus scála Gearmánach DIN (inar chomhfhreagair dúbailt na híogaireachta do mhéadú 3° sa ghrádú) in úsáid, ach faoi seo tá an dá cheann comhcheangailte i scála ISO, a luann an dá ghrádú, ASA is DIN, le chéile, mar seo: ISO 200/24°.
Luas éalaithe. An t-íosluas teilgin is gá a bheith ag diúracán nó roicéad (gan fuinneamh tiomána ann féin) ar dhromchla an Domhain (nó rinn spéire eile) chun gur féidir leis éalú ón domhantarraingt agus amach sa spás. Is gá luas teilgin os cionn 11 km s ag roicéad chun go n-éalóidh sé go hiomlán ón Domhan. Is ollmhór an luas é seo i gcomparáid le luas forleata na fuaime (timpeall 0.34 km s, a dtugtar "machuimhir 1" nó "Ma 1" air. Mar sin tá an luas éalaithe ar Domhan timpeall Ma 30. Go ginearálta, braitheann an luas éalaithe ar mhais agus trastomhas an phláinéid atá i gceist, de bhrí go mbraitheann sé ar an bhfórsa domhantarraingthe gar do dhromchla an phláinéid. Mar shampla, ní bheadh ach luas éalaithe timpeall Ma 4 de dhíth ar an nGealach.
Luasaire líneach. Luasaire cáithníní i bhfeadán díreach folúsach ina luasghéaraítear cáithníní luchtaithe trí sheicheamh leictreoidí sorcóireacha ag voltais a mhéadaíonn ó cheann amháin go dtí an chéad cheann eile é Luasaire líneach. Tugtar "linac" ar a leithéid freisin. I Stanford sna Stáit Aontaithe, tá luasaire líneach atá timpeall 3 km ar fhad.
Luascadán. Sa chás is simplí, meáchan beag ar crochadh le sreang nó slat éadrom ó phointe fosaithe, a chuirtear ag luascadh go saor faoin domhantarraingt. Más é l fad na sreinge, faightear tréimhse T an luasctha leis an gcothromóid seo: T = 2 π √ (l/g) mar arb é g an luasghéarú de bharr domhantarraingthe. Ní bhraitheann an tréimhse ar an meáchan ná ar leithead an luasctha (má choimeádtar beag é), agus is ar an ábhar seo a úsáidtear luascadáin i gcloig leis na céadta bliain.
Luasc-cheol. Téarma ar an gcuid is mó den snagcheol coitianta ar dtús, ach ó na 1930idí ar aghaidh, ceol damhsa banna mhóir le rithim tiomána is línte láidre uirlis aonair, le píosaí gan ullmhú cosúil le snagcheol uaireanta. 
Cosúil le ceol coitianta uile Mheiriceá, forbraíodh ag ceoltóirí gorma é, mar Fletcher Henderson (1897-1952) is Don Redman (1900-1964), ach bhain daoine geala sochar cumarsáideach as. Ba iad Benny Goodman, Duke Ellington, Count Basie agus Glenn Miller na treoraithe bannaí móra is mó cáil.
Luasghéarú de bharr domhantarraingthe. Réad atá gar do dhromchla an Domhain, feidhmíonn fórsa air de bharr domhantarraingt an Domhain, agus is uaidh sin an luasghéarú seo. Úsáidtear an tsiombail g dó. Meánluach 9.8 m s-2 atá aige, ach athraíonn sé ó 9.76-9.83 thar dhromchla an Domhain de bharr cúinsí difriúla geolaíocha. Go minic i gcúrsai spástaistil, luaitear luasghéarú i dtéarmaí g: má bhíonn luasghéarú 6 g i bhfeidhm, is ionann sin agus timpeall 60 m s-2.
Luasmhéadar. Ionstraim a chuirtear i bhfeithicil chun a luas a thaispeáint an t-am ar fad. De ghnáth, bíonn cábla ón seafta tiomána a rothlaíonn maighnéad a ionduchtaíonn sruth guairneáin i seoltóir neamh-mhaighnéadach atá ceangailte leis an tsnáthaid táscaire. Idirghníomhaíonn an buanmhaighnéad leis na réimsí ionduchtaithe chun an tsnáthaid a chasadh trí uillinn i gcoinne lingeán aischuir. 
Ba é Josip Belušić a chum an luasmhéadar roimh 1888. Paitinníodh a aireagán i 1888 i Vín agus chuir i láthair é ag an Exposition Universelle i bPáras.
Luasraon. Foirm rásaíocht ghluaisrothar is ea luasraon le meaisíní gan choscáin le giar amháin. Go coitianta, raon ubhchruthach a úsáidtear agus ceathrar rothaithe sa rás. Thosaigh sé sna Stáit Aontaithe i 1902. Tá foirmeacha eile ann, ina measc rásaíocht raoin fhada agus luasraon oighir.
Marmat. Iora rua mór a chónaíonn ar an talamh, dúchasach don Eoraip, an Áise agus Meiriceá Thuaidh is ea an marmat. Timpeall 75 cm ar fhad. Áitríonn sí an tír oscailte agus maireann i bpoill. Codlaíonn sí suas le 9 mí sa gheimhreadh. Itheann sí fásra is feithidí.
Luch uisce. Ainm ginearálta ar fhrancaigh is lucha éagsúla nach bhfuil gaolmhar le chéile ach a mhaireann gar d'uisce abhann nó locha. Gnéithe ar leith iad atá athraithe is oiriúnaithe don uisce, mar shampla le cosa scamallacha cúil is clúmh uiscedhíonach. Uaireanta, tugtar an t-ainm céanna ar an vól uisce.
Shannon Lucid. Spásaire is bithcheimicí ó na Stáit Aontaithe is ea Shannon Lucid (1943-). I 1996 rinne sí curiarracht maidir le fad misean spáis na Stát Aontaithe, tar éis 188 lá a chaitheamh i bhfithis sa stáisiún spáis Mir. Bronnadh Bonn Onóra Spáis na Comhdhála uirthi, an chéad bhean a fuair an onóir seo.
Lucsa. Aonad soilsis an SI. Úsáidtear an tsiombail lx dó, agus sainmhínítear é mar lúman floisc lonrúil ionsaitheach ar mhéadar cearnach (lm m).
Luddaigh. Dream oibrithe ag tús na réabhlóide tionsclaíche i dtuaisceart Shasana a scrios innealra nua teicstílí i 1811-1812 mar reibiliún i gcoinne cailliúint oibre dá bharr. Bhí na meaisíní in ann an oiread sin uigí a tháirgeadh i gcomparáid le táirgeadh na seolta láimhe go raibh siad cinnte go gcaillfí an iliomad jabanna. D'fhógair na fir go raibh siad faoi cheannas duine darbh ainm Ned Ludd. Cuireadh deireadh leis an reibiliún i 1813 le holltriail, agus daoradh an-chuid Luddach chun a gcrochta nó ionnarbadh don Astráil. Úsáidtear an téarma le fada anois chun aon fhriotaíocht do theicneolaíochtaí nua a dhíspeagadh.
Carl Ludwig. Fiseolaí a rugadh i Witzenhausen na Gearmáine ab ea Carl Friedrich Wilhelm Ludwig (29 Nollaig 1816 – 23 Aibreán 1895). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar tháil fhaireogacha, d'fhionn an caidéal mearcair fola, agus leis seo léirigh ról na hocsaigine is na ngás eile in imshruthú na fola. D'fhionn sé an cimeagraf i 1847 chun athruithe i mbrú na fola a thaifeadadh ar dhruma deataithe. An chéad duine riamh a choinnigh orgáin ainmhithe beo in vitro (1856).
Lúfach. Féithleog dreapaire bhliantúil thrópaiceach. Na duilleoga croíchruthach, na bláthanna buí tonnadóirchruthach, a thoradh cosúil le mearóg shorcóireach timpeall 30 cm ar fhad. Cosúil le spúinse sa seomra folctha, is fíochán feadánach snáithíneach an toraidh seo atá sa lúfach, tar éis na fíocháin bhoga a bhaint.
Arenicola marina. Is péist mhór ainilide a thochlaíonn i ndríodar bog cladaigh nó inbhir é Arenicola marina (Gaeilge: an lugach nó an luga). Itheann sé ábhar orgánach a leagtar síos. Análaíonn sé le geolbhaigh sheachtracha ar feadh a cholainne. Úsáidtear go forleathan mar bhaoite iascaireachta é.
Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an lugach ina leabhar "Cladaí Chonamara":
Luibheolaíocht. Staidéar ar gach airí de phlandaí, a struchtúr, fiseolaíocht, gaolta, bithgheografaíocht, ag cuimsiú cuid mhaith disciplíní eile. Brainsí tábhachtacha nua-aoiseacha is ea géinitic is síolrú plandaí, atáirgeadh plandúil, saothrúchán fíocháin, úsáid micritheicníochtaí ina síolraítear plandaí ó phíosaí beaga fíocháin eiscthe (cosúil le míristéamaí, mar shampla) in ionad síolta, éiceolaíocht is caomhnú gnáthóg faoi bhagairt (mar shampla, na foraoisí trópaiceacha báistí agus bogaigh), agus úsáid plandaí mar tháscairí truaillithe.
Gairdín lusanna. Bailiúchán plandaí beo, eagraithe de réir prionsabal geografach nó tacsanomaíoch de ghnáth, a choinnítear i gcomhair taighde eolaíoch, oideachais nó caitheamh aimsire. Saothraíodh gairdíní plandaí leighis is plandaí luachmhara sa tSín suas le 3,000 bliain ó shin, agus baineadh feidhm astu chun fásra coimhthíoch a thabhairt chun tíreachais. Bhunaigh na hAstacaigh is na hIncigh i Meiriceá, agus na Bablónaigh sa Mheánoirthear, gairdíní fairsinge de phlandaí áisiúla is áille. Sna mainistreacha a bhí luibhgairdíní Eorpacha ar dtús, dírithe ar luibheanna leighis is a bhfeidhmeanna. Bhí a leithéid ag na scoileanna míochaine sna hollscoileanna luatha ina dhiaidh sin. Bunaíodh an chéad ghairdín mar sin sna Stáit Aontaithe i St. Louis, Missouri i 1860.
Luibhicíd. Comhdhúil cheimiceach a mharaíonn fiailí. Is féidir luibhicídí neamhroghnacha a úsáid chun an fásra uile a mharú roimh shaothrú is plandáil. Tar éis don bharr a theacht amach, úsáidtear luibhicídí roghnacha a bhíonn dírithe ar fhiailí díobhálacha agus a fhágann fiailí eile is an barr féin gan dochar. Níl aon luibhicídí ann a bheadh inghlactha i bhfeirmeoireacht orgánach, agus ina leithéid sin de chás cuirtear muinín in uainíocht phleanáilte, barra iomaíocha, déanamh móta, agus bealaí meicniúla chun fiailí a smachtú.
Luibhiteoir. Ainmhí a itheann fásra. Lipéad a úsáidtear go háirithe do na mamaigh mhóra phlanditeacha, cosúil leis na crúbaigh. Bíonn a fhiacla oiriúnaithe chun na plandaí a mheilt, agus a phutóg chun ceallalós a dhíleá. Ní hionann is na feoilitigh, ord ar leith de na mamaigh, níl i ‘luibhiteoir’ ach focal tuairisciúil, agus clúdaíonn sé cuid mhaith foirmeacha nach bhfuil gaolmhar le chéile.
Lúipíní. Grúpa mór luibheanna (nó toim, níos annaimhe) bliantúla is ilbhliantúla, dúchasach do Mheiriceá agus réigiún na Meánmhara. Na duilleoga roinnte go bosach, le suas le 15 duilleoigín caol. Na pisbhláthanna i spící le cinn fhada fheiceálacha, gorm, bándearg, buí nó bán. Scoilteann na cochaill go pléascach chun na síolta a fhuascailt. Saothraítear cuid mhaith saghsanna le haghaidh foráiste agus mar leasuithe glasa. Tá na plandaí gairdín, hibridí den chuid is mó, an-luachmhar mar mhaisiúchán. Tá hibridí Russell an-choitianta in an-chuid dathanna, ach is gearrshaolach iad.
Luirsire. Madra cros-síolraithe a choinníodh póitseálaithe chun greim a fháil ar choiníní is giorriacha. De ghnáth, is cros-síolrú cú is madra caorach é.
Lúman. Aonad floisc lonrúil an SI, a n-úsáidtear an tsiombail lm dó. Sainmhínítear é mar an bhflosc lonrúil a astaíonn foinse solais ar dhéine aon chaindéile isteach in uillinn sholadach stearaidian.
Lumbágó. Téarma ginearálta míchruinn ar phian nó míchompord sa chaoldroim, gan a fhios cad is cúis leis.
Deartháireacha Lumière. Louis Jean Lumière (5 Deireadh Fómhair 1864 – 6 Meitheamh 1948), agus Auguste Marie Louis Nicolas (19 Deireadh Fómhair 1862 – 10 Aibreán 1954), deartháireacha, ceimiceoirí a rugadh i mBesançon na Fraince. Sa bhliain 1893 d'fhorbair siad an chéad chinecheamara, an cinématographe, agus ba iad a chéadléirigh scannáin reatha ag baint úsáid as teilgean sa bhliain 1895. Fuair Louis Jean bás in Bandol ar Rivière na Fraince sa bhliain 1948; d'éag Marie Louis sa bhliain 1954 in Lyon na Fraince.
Luminaire. Foinse saorga solais a úsáidtear i ngrianghrafadóireacht agus físghrianghrafadóireacht. Tugann tuilsoilse soilsiú ginearálta thar fhairsinge leathan. Is féidir spotsolas treoch a mhionathrú chun léas caol dian a dhéanamh, spota iomlán leathan, nó tuileagar níos leithne fós. Bíonn dhá chomhla ar insí ar an dá thaobh, mar a bheadh doras sciobóil, chun an fhairsinge soilsithe a theorannú.
Clár Luna. Is éard a bhí i gceist leis an gclár Luna ná sraith misean rathúil chun na Gealaí a rinne na Sóivéadaigh i 1959-1976. 
Ba é Luna 2 (1959) an chéad spásárthach a d'imbhuail dromchla na Gealaí, Luna 3 (1959) a thóg pictiúir den chéad uair den taobh thall den Ghealach, agus Luna 9 (1966) a rinne an chéad tuirlingt bhog ar an nGealach, ag tarchur pictiúir teilifíse ón dromchla. Rinne Luna 10 (1966) an chéad fhithisiú den Ghealach. D'éirigh le Luna 16 (1970) samplaí d'ithir na Gealaí a fháil go huathoibríoch is a thógáil ar ais ar Domhan, den chéad uair. 
D'athrinne Luna 20 (1972) agus Luna 24 (1976) é seo. I 1970 scar Luna 17 amach an chéad ródaí uathoibríoch dromchla, Lunakhod 1, agus rinne Luna 20 arís é le Lunakhod 2 ar dhromchla na Gealaí i 1972.
Lúpas coitianta. Eitinn an chraicinn is ea Lúpas coitianta, atá annamh anois i dtíortha ina bhfuil eitinn scamhóige smachtaithe. 
Cuireann lúpas tús le hothrais is coilm ar chraiceann na haghaidhe is an mhuiníl. Nuair nach ndéantar cóireáil air, tarlaíonn ainimhe uafásacha.
Lúpas eiritéamach sistéamach. Galar ainsealach athlasta ilchóras is ea Lúpas eiritéamach sistéamach, a chuireann isteach ar fhíocháin tacaíochta ar fud na colainne. Tarlaíonn an galar 10 n-oiread níos minice i mná ná fir. 
Ní fios go cruinn cad is bun leis, ach is sainchomhartha é ar chuid mhaith féinantashubstainí a bheith sa bhfuil. 
Tosaíonn sé timpeall 20-40 bliain d'aois, agus téann ar aghaidh de réir a chéile. Déanann solas na Gréine is roinnt drugaí an galar níos measa. 
Tréithe samhlachtúla de is ea 
Déantar cóireáil air le stéaróidigh agus drugaí imdhíonachosctha.
Salvador Luria. Bitheolaí a rugadh i dTorino na hIodáile, a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe cuid mhaith dá shaolré ab ea Salvador Edward Luria (13 Lúnasa 1912 – 6 Feabhra 1991). Saolaíodh é faoin ainm Salvatore Edoardo Luria i dteaghlach Giúdach mór le rá i dTorino, i dtuaisceart na hIodáile. 
Rinne sé taighde ar ghéinitic bhaictéar agus bhaictéarafagach (víris a ionfhabhtaíonn baictéir). 
Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1069 le Max Delbrück is Alfred Day. Fuair sé bás in Lexington, Massachusetts.
Lus an bhainne. Luibh nó tom beag ilbhliantúil a fhaightear i ngach réigiún den Domhan, beagnach, is ea lus an bhainne. Na duilleoga ailtéarnach de ghnáth. Na bláthanna i spící, 5 sheipeal, an dá cheann inmheánacha mór, go minic peitealach gealdaite, ag timpeallú 3 pheiteal atá ceangailte le 8 staimín chun feadán a chruthú. Na bláthanna bán, bándearg nó gorm, agus na dathanna seo uile ar an bplanda céanna uaireanta.
Lus an bhorraigh. Planda ascaideach feoiliteach, uisciúil den chuid is mó, le duilleoga roinnte go mín, na teascáin le bolgáin bhídeacha is ea lus an bhorraigh. Na bláthanna démhaothánach sporach, iompartha ar spící caola ag gobadh os cionn an uisce. Feithidí is crústaigh a fheidhmíonn mar chreach, agus gabhtar iad sna bolgáin bhídeacha. Ar gach bolgán, bíonn comhla tógála a ghníomhachtaítear chun dúnadh nuair a dhéantar tadhall le ribí íogaire istigh ann, súitear an chreach isteach agus gabhtar í. Athchuirtear an chomhla tógála tar éis don phlanda cothaithigh a ionsú ón gcreach. Snámhann na speicis atá dúchasach do réigiúin mheasartha go saor, ach iad siúd atá dúchasach do na trópaicí, is féidir gur plandaí talún nó eipifítí iad.
Lus an chleite. Planda feadánach spórach atá gaolmhar le garbhógach. Den chuid is mó is planda uisce é, agus na teiridifítí scaipthe ar fud an Domhain. Na duilleoga tomacha cosúil le féar, ach sorcóireach, ag imchlúdach na spóragán ina mbunanna ata. Timpeall 75 speiceas ann.
Lus an choire. Planda bliantúil a fhásann 50 cm ar airde, dúchasach do thuaisceart na hAfraice agus iarthar na hÁise is ea lus an choire. Maotháin chaola líneacha ar na duilleoga. Na bláthanna bán nó bándearg, na peitil neamhchothrom in umbail 1-3 cm ar leithead. Na torthaí 3-4 mm ar leithead, cruinneogach. Saothraítear é ar son na nduilleog, a úsáidtear i gcócaireacht Shíneach, Indiach is Mheicsiceach, agus na dtorthaí a úsáidtear mar spíosra in ispíní, curaithe, milseogra, is licéir.
Lus an easpaig. Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise mheasartha, ach a tugadh isteach i Meiriceá Thuaidh, is ea lus an easpaig. Táirgeann na gais fhada dreaptha faoin talamh an iliomad buinneán duilleogach agus gas suas le 1 m ar fhad. Na duilleoga roinnte i dteascáin ubhchruthacha fhiaclacha suas le 8 cm ar fhad. Na bláthanna bána in umbail 2-6 cm ar leithead. Fiaile sheasmhach i ngairdíní. Uaireanta, itear na duilleoga úra, cosúil le spionáiste. D'úsáidtí é tráth mar chóireáil ar an ngúta, agus thugtaí fiaile (lus) an ghúta air.
Lus an sparáin. Fiaile bheag bhliantúil, 3-40 cm ar airde, a fhaightear beagnach gach uile áit is ea lus an sparáin. Cnota duilleog leathfhada liopach nó iomlán aige, agus bláthanna bána croischruthacha. Na cochaill croíchruthach, rud a chuirfeadh sparán tuathánaigh ón sean-am i gcuimhne.
Lus beatha. Planda ilbhliantúil is ea an lus beatha nó Stachys officinalis agus é dúchasach don Eoraip. Bíonn na gais cearnach. Na duilleoga bunata le gais fhada i gcnota, na duilleoga uachtaracha i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna démhaothánach, le feadán fada geal scothdhearg/corcra, i bhfáinní.
Seanluibh leighis ab ea é. Bhaintí úsáid as le trom luí a sheachaint, mar shampla. Seanrá i Spáinnis ná "Tá an oiread sin bua aige agus atá ag an lus beatha".
Lus braonach. Planda ceartingearach ilbhliantúil a fhásann 80 cm ar airde, dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise agus tuaisceart na hAfraice is ea lus braonach. Na fréamhacha tiúbrach. Na duilleoga cleiteach, le péirí duilleoigíní idir 8-20 péire duilleog mór. Na bláthanna sé-pheitealach, na seipil athfhillte, bánbhuí le daithnín corcra, ag déanamh maise neamhrialta foirceanta. Na cairpéil díreach.
Lus cigilteach. Luibh ilbhliantúil le gas colgach a fhásann 90 cm ar airde, dúchasach do Mheiriceá Theas. Fiaile choitianta i réigiúin thrópaiceacha, agus saothraítear go minic é i dtithe gloine i réigiúin mheasartha. Na duilleoga roinnte i nduilleoigíní caola. An-chigilteach, ag léiriú gluaisní nastacha is ag iamh istoíche. Is féidir an fhreagairt seo a bhrostú trí theagmháil leis an bplanda nó é a chrith. Níl eolas ar an meicníocht, ach is féidir gur bealach é chun tréghalú a laghdú, nó cosaint ar ainmhithe innilte. Tar éis tamaillín, filleann sé ar a bhunstaid.
Lus croí. Is cineál sailchuaiche é lus croí, a dtugtar goirmín searraigh air freisin, dúchasach don Eoraip. Na bláthanna gorm, buí, bán, nó cuingriú díobh seo.
Lus deartán. Planda ilbhliantúil cumhra a fhásann 60 cm ar airde is ea an lus deartán. Is dócha gur dúchasach d'oirdheisceart na hEorpa is codanna den Áise é, ach tugadh isteach in an-chuid áiteanna eile é. Na duilleoga leathbhuí glas, le duilleoigíní liopacha nó fiaclacha. Na bláthchinn suas le 2 cm ar leithead, ar ghais fhada, i gcrobhaingí scaoilte barrleata. Na bláthóga seachtracha a bhíonn ag leathadh bán, iad siúd sa teasc inmheánach buí. Fástar mar mhaisiúchán é agus luibh leighis, a luaitear mar mhaolú ar mhéigrim, ach amháin go mbíonn fothorthaí tocsaineacha air freisin.
Lus gile. Luibh bhliantúil, dhébhliantúil nó ilbhliantúil le duilleoga cosúil le féar, i bpéirí, go minic scothghorm. Dúchasach don leathsféar thuaidh. Eipicailís fheadánach ghearr agus cailís fheadánach ar na bláthanna. 5 pheiteal leata, fiaclach nó rud beag rufach, bándearg, uaireanta dearg nó bán, go minic cumhra. Saothraítear cuid mhaith speiceas. Cuimsíonn sé an choróineach agus lus na gile a fhaightear sa ghairdín.
Lus glinne. Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise is ea an lus glinne. 15-40 cm ar airde, le riosóim dreaptha. Na duilleoga urchomhaireach éilipseach fiaclach. Na bláthanna bídeach, scothghlas, le 3 sheipeal, na fireannaigh i spící fada cromtha, na baineannaigh i gcrobhaingí. Luibh a bhláthaíonn go han-luath, ceannasach ar urlár coillearnaí go minic.
Lus liath. "Baineann an t-alt seo leis an speiceas coitianta Lavandula angustifolia. Má tá spéis agat sa ghrúpa plandaí níos leithe a dtugtar “lus liath” orthu freisin, féach Lavandula."
"Úsáidtear an téarma “lus liath” ar roinnt speiceas sa ghéineas Limonium freisin."
Is éard is lus liath ann (nó "lus liath gallda" nó "labhandar"), ná tom beag cumhra atá dúchasach do thíortha na Meánmhara agus oileáin an Atlantaigh, i ngragán tirim den chuid is mó ("Lavandula angustifolia"). Agus é óg, bíonn an gas cearnach. Na duilleoga caol, ach uaireanta lioptha go domhain, scothliath, i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna déliopach, labhandar nó liathchorcra, ar spící dlútha. Saothraítear go forleathan é mar mhaisiúchán, i gcomhair pot pourri, agus mar fhoinse ola labhandair do thionscal na gcumhrán.
Lus mín. Planda cumhra bliantúil a fhásann 60 cm ar airde is ea an lus mín. Dúchasach don India agus iardheisceart na hÁise. Na duilleoga clúmhach, roinnte go mín i maotháin chaola líneacha. Na bláthanna buí, in umbail suas le 15 cm ar leithead. Na torthaí éilipseach, comhbhrúite go mór, dúdhonn le sciathán níos éadroime. Saothraítear mar luibh cistine é. Úsáidtear na síolta is na duilleoga mar bhlastáin.
Lus míonla. Tugtar lus míonla ar roinnt plandaí blátha i ngéineas na Boraginaceae. Tá ar a laghad 74 speiceas de ann. Planda bliantúil nó ilbhliantúil atá i gceist agus iad dúchasach do na réigiúin mheasartha. An bláthra cornaithe, ach díríonn sé de réir mar a fhadaíonn. Na bláthanna feadánach le 5 mhaothán leata, go minic bándearg mar bhachlóg, ach gorm nuair a osclaíonn, uaireanta le súil bhuí nó bhán mar threoraí meala, nó na dathanna seo ina n-iomláine.
Tá suas le 60 speiceas dúchasach in iarthar na hEoráise agus dhá scór speiceas in iardheisceart an Aigéin Chiúin, sa Nua-Shéalainn go príomha ach i bNua-Ghuine Phapua chomh maith. Maireann cúpla speiceas i Meireacá, Theas agus Thuaidh. Fásann siad ina lán áiteanna eile sna réigiúin measartha mar a dtugadh isteach iad mar phlandaí maisiúcháin. Glactar leis an speiceas "M. scorpioides" mar speiceas sainiúil an ghéinis.
Ciallaíonn "myosotis" "cluas luiche" sa Ghréigis. Tugtar "Vergissmeinnicht" orthu i nGearmáinis, ainm a d'aistríodh go roinnt teangacha eile, mar shampla "forget-me-not" sa Bhéarla.