Trelis/gawiki huggingface dataset:
Tove Skutnabb-Kangas. Teangeolaí agus oideachasóir Fionlannach ab ea Tove Skutnabb-Kangas (a rugadh ar an 6 Iúil 1940 i Heilsincí na Fionlainne í agus a fuair bás ar an 29 Bealtaine 2023 i Lund na Sualainne). Bhí cáil uirthi as a cuid taighde ar mhionteangacha, an dátheangachas, agus cearta teanga.
Saol.
Tar éis di oideachas scoile a fháil i Heilsincí, d’oibrigh sí ar feadh tamaill ghairid sa choláiste oiliúna múinteoirí. I 1967 agus 1968 bhí sí sna Stáit Aontaithe, áit ar oibrigh sí i Roinn na dTeangacha Nordacha in Ollscoil Harvard. Ina dhiaidh sin, d’oibrigh sí ar feadh tamaill mar mhúinteoir i Heilsincí. Ó 1970 i leith, bhí sí ina heolaí in ollscoileanna san Fhionlainn agus sa Danmhairg. Fuair sí a céad chéim dhochtúireachta i Heilsincí sa bhliain 1976; ba é an dátheangachas ábhar a tráchtais. Ó 1995 go 2000, mhúin sí in Ollscoil Roskilde sa Danmhairg, áit a raibh sí ina haoithaighdeoir ó 1979 go 2007. As sin go dtí a bás, bhí sí ina hollamh gradaim.
Staidéar ar choinníollacha an dátheangachais ab ea an príomhábhar taighde aici. I dtús na 1980idí, d'fhorbair sí coincheap ar ar thug sí "linguicism" (“teangamharú”, nó “teangaicíd”) — leatrom in aghaidh teangacha mionlaithe. Cháin sí an fhaillí a dhéantar i dtacaíocht a thabhairt do pháistí a labhraíonn máthairtheangacha nach bhfuil dúchasach sa tír ina bhfuil cónaí orthu (mar shampla leanaí le Tuircis sa Ghearmáin) chomh maith le hísliú stádas an dátheangachais. Thug Kangas an sainmhíniú seo ar an teangaicíd: “idé-eolaíochtaí agus struchtúir a úsáidtear chun roinnt éagothrom cumhachta agus acmhainní (idir ábhartha agus neamhábhartha) idir grúpaí a shainmhínítear ar bhonn teanga a dhlisteanú, a chur i bhfeidhm agus a chothú.”
Sa bhliain 2000, foilsíodh leabhar dar teideal “Rights to language: equity, power and education; celebrating the 60th birthday of Tove Skutnabb-Kangas”, curtha in eagar ag Robert Phillipson.
Wally the Green Monster. Sonóg oifigiúil na Boston Red Sox is ea Wally the Green Monster (Gaeilge: "Wally an tArracht Glas"). Tagann a ainm ón leasainm atá ar an mballa ard (37 troigh nó 11.3m ar airde) sa pháirc amuigh ar chlé in Fenway Park. Cuireadh Wally os comhair an phobail den chéad uair ar 13 Aibreán 1997. Cé gur thaitin sé go mór le leanaí ón tús, níor ghlac an lucht leanúna níos sine chomh maith leis. Glacann níos mó daoine, idir óg agus aosta, le Wally anois, go páirteach mar gheall ar scéalta a cheap an craoltóir Red Sox, Jerry Remy (nach maireann), fear a raibh an-ghean air ag lucht leanúna na foirne, le linn cluichí teilifíse.
Beathaisnéis fhicseanúil.
De réir na Boston Red Sox, tá Wally ina chónaí in Fenway Park, laistigh den Green Monster féin, le fada an lá, ó 1947 i leith. Tháinig sé amach as an mballa den chéad uair sa bhliain 1997, agus dá bharr sin, caitheann sé geansaí Red Sox #97. Caitheann sé caipín (méid 37) arna eisiúint ag an bhfoireann i gcónaí.
Toghcháin réigiúnacha na Spáinne, 2023. Reáchtáladh Toghcháin réigiúnacha agus áitiúla na Spáinne ar an 28 Bealtaine 2023 agus d'fhulaing an Pháirtí Sóisialach (PSOE) buille mór sna toghcháin. 
Treisíodh an Eite Dheis - an Partido Popular (PP) agus an páirtí Vox. Ghnóthaigh an PP an líon is mó suíocháin sna toghcháin. Chaill na Sóisialaigh (PSOE) agus a gcomhghuaillithe sa rialtas náisiúnta (Podemos go háirithe) an líon is mó suíocháin.
Thóg an PP seilbh ar 6 réigiún a bhíodh faoi cheannas Sóisialach. Ach bhí an PP i dtuilleamaí Vox le rialú sna réigiúin sin. Bhí Vox (páirtí atá i bhfad amach ar an eite dheis) ag súil nach mbeadh an PP in ann rialú go réigiúnach dá bhfuireasa.
Sna toghcháin áitiúla, shaothraigh an PP 7 milliún vóta (32%) i gcomparáid le 6.3 milliún don PSOE (28%). 64% den phobal a chaith vóta, 1% de laghdú ar an toghchán deireanach i 2019.
Iarmhairtí.
D'fhógair Príomh-aire na Spáinne Pedro Sanchez olltoghchán nach raibh aon choinne leis.
Jamón. Is cineál liamháis leasaithe a tháirgtear sa Spáinn é jamón (fuaimniú sa Spáinnis: [xaˈmon], iolra "jamones"). Tá sé ar cheann de na táirgí bia is mó aithne ar fud an domhain de chuid chócaireacht na Spáinne. Úsáidtear é mar chomhábhar in "tapas" go minic freisin.
Is é "jamón" an focal Spáinnise ar liamhás. Mar sin, d'fhéadfaí an t-ainm seo a thabhairt freisin ar tháirgí liamháis eile a dhéantar i dtíortha ina labhraítear an Spáinnis.
Cur síos.
De ghnáth, itear "jamón" ina sliseanna tanaí, gearrtha de láimh ó chos deiridh muice a choinnítear ar sheastán "jamonero", nó gearrtha as an bhfeoil dhíchnámhaithe le slisneor rothlach.
Tá "jamón" cosúil le "presunto" na Portaingéile agus le "prosciutto" na hIodáile, an difríocht is mó eatarthu ná an chéim leasaithe níos faide (suas le 18 mí), rud a thugann uigeacht níos tirime, dath níos doimhne, agus blas níos láidre do "jamón" i gcomparáid leis na cinn eile.
Tá cos iomlán "jamón" i bhfad níos saoire de réir meáchain ná an táirge slisnithe toisc go bhfuil an chnámh agus an tsaill dho-ite fós ann. Nuair a bhaintear na sraitheanna seachtracha saille agus a nochtar an fheoil, caithfear an táirge a ithe chomh luath agus is féidir toisc go dtosaíonn próiseas triomaithe agus meathlaithe. Ní fadhb é seo do bhialanna ná do mhiondíoltóirí, ós rud é go n-úsáideann siad an táirge i bhfad níos tapúla ná an gnáth-thomhaltóir. De ghnáth, roghnaíonn daoine aonair an táirge slisnithe, gearrtha ó sheastán, réamhphacáistithe go trádálach, nó folúsphacáilte. Tá "jamón" slán le hithe chomh fada agus a choinnítear an chos i dtimpeallacht thirim agus fhionnuar agus in áit nach mbeadh an ghrian ag soilsiú go díreach uirthi. Ach caithfear an fheoil a chur i gcuisneoir tar éis di a bheith gearrtha ón gcos.
Deataítear "jamón" i réigiúin áirithe freisin, áiteanna ina n-úsáidtear é le haghaidh tomhaltais phearsanta den chuid is mó. Tá an cineál "jamón" seo coitianta i ndeisceart Castilla y León agus i gcodanna de Extremadura. Tá sé níos crua ná gnáth-"jamón" agus tá blas deataigh/salainn air.
Tá "jamón" ar fáil go forleathan sa Spáinn (fiú má tá siad costasach) agus is féidir teacht air i roinnt tíortha eile de chuid an Aontais Eorpaigh. Ach, mar gheall ar dhleachtanna ar allmhairí agus srianta trádála nó sábháilteachta bia a chuirtear i bhfeidhm ar tháirgí feola eachtracha, ardaíonn an praghas i margaí idirnáisiúnta go dtí go mbíonn sé róchostasach "jamón" a allmhairiú isteach i dtíortha eile.
Tá dhá phríomhlipéad tráchtála ar chineálacha "jamón", bunaithe ar phór na muice agus ar shonrúcháin chosanta:
Dal y Mellt (sraith teilifíse). Is clár drámaíochta é Dal y Mellt (Gaeilge: "Beir ar an dtintreach") . Tá sé bunaithe ar an úrscéal den ainm céanna a d’fhoilsigh Iwan 'Iwcs' Roberts sa bhliain 2019. Ba é Llŷr Morus de Vox Pictures a léirigh an leagan teilifíse, agus chuir Iwan a úrscéal in oiriúint do script scannáin. Tháinig Huw Chiswell isteach mar stiúrthóir.
Leanann an tsraith stair trioblóideach an phríomhcharachtair, Carbo, ag dul ar aistear spreagúil agus siamsúil agus é á tharraingt isteach i saol na ngníomhartha olca, bréaga, rúnda agus coscracha.
Tá 6 eipeasóid sa chéad sraith. Craoladh é sa ghnáthshliotán drámaíochta ag 9pm ar S4C.
An feachtas ar son oscailt Scoil Dhún Chaoin. Tharla an feachtas ar son oscailt Scoil Dhún Chaoin.idir 1970-1973, ceann de na feachtais is cáiliúla i stair na Gaeltachta agus na teanga. Tharraing an tslí ar sheas an pobal is iargúlta sa Ghaeltacht an fód ar son a gcearta aird na tíre go léir ag an am.
Imeachtaí.
Rinne an Roinn Oideachais iarracht an scoil a dhúnadh sa bhliain 1970 agus na leanaí a aistriú go Scoil an Fheirtéaraigh.
Sheas muintir Dhún Chaoin go láidir i gcoinne cinneadh an Rialtais. D’éirigh cuid mhaith de phobal na tíre laistiar dóibh ina gcuid iarrachtaí a scoil bheag féin agus a bpobal féin a choimeád ina mbeatha. 
Sheas daoine ar nós Máire Mhac an tSaoi agus Breandán agus Máire Feirtéar isteach chun na leanaí a mhúineadh go deonach. Tháinig Mícheál Ó Dúbhshláine, múinteoir óg ó Chill Dara chun múineadh sa scoil sa bhliain 1970, gan tuarastal ná aitheantas ón Roinn Oideachais. Sheas muintir Dhún Chaoin leis agus chabhraíodar leis in aon slí go bhféadfaidís. Lean an scéal mar seo ar feadh trí bliana.
Eagraíodh mhórshiúl ó Dhún Chaoin go dtí Baile Átha Cliath ar son athoscailt na scoile i 1971 agus cuireadh ceirnín amach. Ach ní ar son na scoile amháin a bhí an mórshiúl cáiliúil sin. Bhí sé dírithe ar chearta mhuintir na Gaeltachta a chaomhnú. Úsáideadh an scoil mar uirlis chun an scéal mór sin faoin nGaeltacht a chur i láthair an rialtais.
Tharla olltoghchán ar 28 Feabhra 1973 agus tháinig athrú Rialtais (Fine Gael / Lucht Oibre). agus tugadh aitheantas don scoil arís.
Faoi dheireadh, ag deireadh seachtaine na Cincíse 1973, a fuarthas an dea-scéal go raibh rath ar an bhfeachtas chun Scoil Naomh Gobnait a choimeád oscailte. Ceapadh Mícheál Ó Dúbhshláine go hoifigiúil mar phríomhoide na scoile.
Briseadh siméadrachta. San fhisic, is feiniméan é briseadh siméadrachta ina dtiteann staid neamhordúil ach siméadrach ina staid ordaithe, ach nach bhfuil chomh siméadrach. Is minic go mbíonn an titim seo ar cheann de go leor ladhrálacha féideartha a d’fhéadfadh cáithnín a ghlacadh agus é ag druidim le staid fhuinnimh níos ísle. agus é ag druidim le staid fuinnimh níos ísle. Mar gheall ar an iliomad féidearthachtaí, féadfaidh breathnóir glacadh leis go mbeidh toradh na titime treallach. Tá an feiniméan seo bunúsach don réimsetheoiric chandamach (RTC), agus tuiscintí breise comhaimseartha na fisice. Go sonrach, tá ról lárnach aige sa Teoiric Glashow-Weinberg-Salam atá mar chuid den tSamhail Chaighdeánach a mhúnlaíonn an fórsa leictri-lag.
Kobus. Is géineas antalóp Afracach é Kobus ina bhfuil sé speiceas, a bhfuil baint acu go léir le corcacha, tuilemhánna, nó limistéir fhéaracha eile in aice leis an uisce. Tá siad démhorfach ó thaobh gnéis — na fireannaigh amháin a bhfuil adharca orthu, agus bíonn siad níos mó ná na baineannaigh.
Elan Closs Stephens. Is acadóir Breatnach í Elan Closs Stephens DBE (rugadh 16 Meitheamh 1948 ) agus ball de Bhord Iontaobhaithe an BBC don Bhreatain Bheag. Tá saineolas aici i mbeartas cultúrtha agus i gcraoltóireacht. Tá sí ina Coimisinéir Toghcháin don Bhreatain Bheag freisin; Leas-Sheansailéir Ollscoil Aberystwyth, agus ina cathaoirleach ar Ghiúiré Dhuais Idirnáisiúnta UNESCO don Gheilleagar Cruthaitheach.
Beathaisnéis.
Rugadh í i dTal-y-sarn, Dyffryn Nantlle, Gwynedd, agus fuair sí a cuid oideachais i Ysgol Dyffryn Nantlle agus i gColáiste Somerville, Oxford.
Polaitíocht na hathrú aeráide. Is éard atá i gceist le polaitíocht na hathrú aeráide ná an próiseas cinnteoireachta agus conas acmhainní a roinnt agus bealach chun forbairt inbhuanaithe a leagan amach. 
Dífhás.
Dáiríre, ní dúshlán do na polaiteoirí amháin a thugann an t-athrú aeráide ach dúshlán do chách. Admhaítear an riachtanas ar chaon taobh, ach ní léir fós bun-athrú ar thuiscint an phobail ar an riachtanas atá ag teannadh linn.
Chun an bealach chun forbairt inbhuanaithe a leagan amach i gcaitheamh an 21/22ú haois, ní mór dúinn ar fad a bheith barainneach, tá roghanna crua a mbeidh atá riachtanach.. Ach inniu tá formhór na bpolaiteoirí agus an phobail ar aon tuairim: admhaímid go bhfuil athrú mór riachtanach gan mhoill, ach b’fhearr linn moill a chur ar gach mór-athrú riachtanach.
An próiseas cinnteoireachta agus an comhleas fadtéarmach.
Breathnaíonn na polaiteoirí go minic ar chúrsaí aeráide mar ábhar tábhachtach a gcaithfear aghaidh a thabhairt air de réir a chéile agus comhréiteach á dhéanamh i gcónaí idir costas an riachtanais agus an costas polaitiúil. Mar sin, bíonn an pobal agus na polaiteoirí ag cur a leas gearrthéarmach féin os cionn leas fadtéarmach mhuintir an domhain.
Bíonn daoine gafa lena leas féin amháin i gcónaí, agus níl na polaiteoirí sásta seasamh amach agus snámh in aghaidh an easa. Mar sin, níl sa bhfadtéarma polaitiúil, ar a mhéid, ach an tréimhse idir inniu agus an chéad olltoghchán eile.
Bíonn atoghadh mar bhun-aidhm freisin ag na polaiteoirí agus drogall dá réir orthu tacú le polasaí a chuirfeadh olc ar vótálaithe roimh thoghchán. Níl léargas nua sna briathra seo ar ndóigh ar laigí an daonlathais ach níl na deachtóireachtaí ag déanamh níos fearr (an Rúis agus an tSín go háirithe).
Polaitíocht na hathrú aeráide in Éirinn.
Theip ar "An Bille um Breoslaí Iontaise a Thoirmeasc" ("Coinnigh faoi Thalamh lad") sa bhliain 2017.
Níl moratóir curtha in Éirinn fós ar ionaid sonraí nua. Sa bhliain 2021, bhí dhá cheann déag d'ionaid ollmhóra sonraí sa tír a bhfuil níos mó na deich meigeavata leictreachais ag teastáil uathu. Ach in 2022 bhí 'moratóir' curtha ag Eirgid ar ionaid nua sonraí i limistéar Bhaile Átha Cliath le dul i ngleic leis an dúshlán agus lena chinntiú go soláthrófar a gcuid riachtanas leictreachais do gach ceantar sa Stát i dtosach. Ach níor chuir Rialtas na hÉireann moratóir i bhfeidhm; mar sin, in 2023, bhí sé dearbhaithe ag TikTok gur i mBaile Átha Cliath a bhunós siad a ndara hionad sonraí in Éirinn.
Ionad sonraí. Stóráiltear faisnéis a bhailítear in ionad sonraí (Béarla: data centre), agus sna freastalaithe a ndéantar óstáil orthu in ionad sonraí. 
Úsáid fuinnimh.
Úsáideann ionaid sonraí go leor fuinnimh (18% giniúint leictreachais in Éirinn). Níos measa, tá an méid leictreachais a chaitheann ionaid sonraí timpeall an domhain ag méadú go suntasach. Mar shampla in Éirinn, de réir na bhfigiúirí is deireanaí ón bPríomh-Oifig Staidrimh, bhí méadú 32 faoin gcéad i gceist in 2021 ón mbliain roimhe sin. Is méadú 265% a bhí ar an méid leictreachais a chaith ionaid sonraí idir Eanáir-Márta 2015 agus Deireadh Fómhair-Nollaig 2021.
Sa bhliain 2021, bhí 70 ionad sonraí in Éirinn idir mhór agus réasúnta mór ann. Bhí dhá cheann déag d'ionaid ollmhóra sonraí sa tír a bhfuil níos mó na deich meigeavata leictreachais ag teastáil uathu.
Sa bhliain 2022, bhí moratóir curtha ag Eirgid ar ionaid nua sonraí i limistéar Bhaile Átha Cliath le dul i ngleic leis an dúshlán agus lena chinntiú go soláthrófar a gcuid riachtanas leictreachais do gach ceantar sa Stát i dtosach. In 2023, bhí sé dearbhaithe ag TikTok gur i mBaile Átha Cliath a bhunós siad a ndara hionad sonraí in Éirinn.
Forbairt inbhuanaithe.
Is féidir forbairt inbhuanaithe ionad sonraí a dhéanamh agus iad a sheirbhísiú trí fhoinse fuinnimh inathnuaite. Ach níl a leithéid in Éirinn fós (ach is féidir iad a thógáil i dtíortha eile, san Íoslainn mar shampla).
Mionn mór. Eascaine nó droch-chaint is ea mionn mór. Tá dhá phríomhchatagóir mallachtaí ann i bhformhór na dteangacha – na mionnaí móra agus na focail ghraosta. Samplaí de na mionnaí móra is ea iad ‘téigh i dtigh an diabhail’, ‘in ainm Dé!’ agus ‘ó, a Mhac Dé!’ agus is ó chreideamh na ndaoine i nDia (agus sa diabhal) a d’eascair a gcumhacht ar dtús.
Bunús.
Ba iad na mionnaí móra na mallachtaí ba thromchúisí sna Meánaoiseanna. An uair sin ghlactaí leis nár cheart ainm Dé a lua ach amháin i gcás gealltanais shollúnta, nuair a bhí mionna á thabhairt ag duine os comhair Dé go raibh an méid a bhí á rá aige cruinn nó go ndéanfadh sé an méid a bhí geallta aige; ba shárú air sin ainm Dé a thabhairt gan fáth, rud a raibh geis mhór ag baint leis.
Ceapadh gur bhaol beag is fiú a dhéanamh de Dhia nó a chorp a ghortú, fiú, trína ainm a lua gan fáth agus go bhféadfadh an tsochaí titim as a chéile trí mhí-úsáid a bhaint as na mionnaí: faoin gcóras feodach bhí dea-fheidhmiú na sochaí ag brath go mór ar iontaofacht na mionnaí toisc gurb iomaí duine a bhí faoi cheangal acu. Thairis sin, ceapadh go bhféadfaí drochrath a chur ar dhaoine agus ar a ngnóthaí trí ainm an diabhail a lua.
Inniu.
Tá maolaithe ar neart na mionnaí móra sa lá atá inniu ann: sin toisc go bhfuil lagaithe ar chreideamh an phobail sa saol atá le teacht agus go bhfuil conarthaí tagtha in áit na mionnaí mar bhealach chun gealltanais fhoirmeálta a thabhairt.
An Ghaeilge.
Is iad na mionnaí móra na mallachtaí is coitianta sa Ghaeilge agus go n-úsáidtear iad de rogha ar na focail ghraosta, mar sin. Sa 19ú haois, ós rud é gur cuireadh an teanga faoi chois agus gur díbríodh í ó na bailte móra, d’fhan an Ghaeilge ceangailte leis an saol tuaithe réamhthionsclaíoch ar feadh tréimhse níos faide ná go leor teangacha eile.
Is mór idir é seo agus stair Shasana; tháinig náire faoi na feidhmeanna coirp chun cinn níos luaithe sna ceantair uirbeacha sa Bhreatain ar nós Londan ná mar a tháinig faoin tuath. Is cinnte nár éirigh na Gaeil chomh piuratánach leis na Sasanaigh sa tréimhse Victeoiriach. Is cosúil, dá bharr sin, nach raibh na Gaeil chomh tugtha céanna do na sofhriotail i gcúrsaí coirp agus a bhí na Béarlóirí.
Laghairt fhéasógach.  &lt;ns&gt;0&lt;/ns&gt;
 &lt;revision&gt;
 &lt;timestamp&gt;2023-06-05T19:38:57Z&lt;/timestamp&gt;
 &lt;contributor&gt;
 &lt;username&gt;Kevin Scannell&lt;/username&gt;
 &lt;/contributor&gt;
 &lt;comment&gt;Bhog Kevin Scannell an leathanach Laghairt fhéasógach go Dragan féasógach: téarma.ie&lt;/comment&gt;
 &lt;model&gt;wikitext&lt;/model&gt;
 &lt;format&gt;text/x-wiki&lt;/format&gt;
Teoiric chriticiúil ciníocha. Scrúdú trasdisciplíneach is ea teoiric chriticiúil ciníocha (TCC) — ag scoláirí agus gníomhaithe cearta sóisialta agus sibhialta – ar an gcaoi a gcruthaíonn dlíthe, gluaiseachtaí sóisialta agus polaitiúla, agus na meáin coincheapa sóisialta ciníocha agus eitneachtaí, agus, ar an taobh eile, ar an gcaoi a imríonn na coincheapa seo tionchar ar institiúidí sóisialta. Is tagairt acadúil é an focal "criticiúil" do smaointeoireacht chriticiúil, do theoiric chriticiúil, agus do chritic léannta, seachas do cháineadh nó milleán a chur ar dhaoine.
Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022. Ar 6 Nollaig 2022, tugadh Aontú an Rí don Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022 (Béarla: Identity and Language (Northern Ireland) Act 2022).
Reachtaíocht.
Tugann an tAcht stádas oifigiúil sa dlí don Ghaeilge agus don Ultais, chomh maith le beirt Choimisinéirí, duine don Ghaeilge agus duine don Ultais, agus oifig cultúir agus féiniúlachta. Is é an ról atá ag an gCoimisinéir Teanga ná an Ghaeilge a chosaint agus a chur chun cinn i measc na n-eagras poiblí. Déanann an coimisinéir monatóireacht ar chur i bhfeidhm na gcaighdeán agus déanann sé nó sí gearáin a fhiosrú.
Cuireann an reachtaíocht ar ceal Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737, dlí a achtaíodh sa bhliain 1737 agus a chuir cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna.
Stair.
Síníodh Comhaontú Chill Rímhinn i mí Dheireadh Fómhair 2006. Gheall Rialtas na Breataine in Aguisín B go mbeadh Acht Teanga Ghaeilge ann:"‘agus go oibreoidh sé i gcomhar leis an Fheidhmeannas atá le teacht le forbairt na Gaeilge a mhéadú agus a chosaint."Bhí lucht feachtais ag troid le fada an lá ar son na reachtaíochta teanga.
Ritheadh an Bille in Westminster faoi dheireadh sa bhliain 2022 mar gur theip ar thionól Stormont an beart a dhéanamh.
Céimeanna eile.
Meitheamh - Iúil 2022: Lords concludes scrutiny of bill.
6 Nollaig 2022: Beannacht an Rí
Meitheamh 2023: Fógraíodh i dTeach na dTiarnaí go raibh tús curtha leis an bpróiseas rialacháin a mbeidh Acht Gaeilge sa Tuaisceart mar thoradh air.
Bearnú damba Kakhovka. Bearnaíodh an damba Kakhovka ar abhainn na Dnípire i ndeisceart na hÚcráine ar 6 Meitheamh 2023.
Polladh an damba le tréanphléascán taobh le cathair Nova Kakhovka, ar bhruach thoir na Dnípire. Fágadh craosbhearna sa damba de bharr na bpléascanna. Bhí réimse mór tíre sa réigiún báite ag an maidhm mhór uisce, an tubaiste timpeallachta ‘is measa ó Chernobyl’.
Cogaíocht.
Bhí an bhruach agus an damba ina seilbh ag fórsaí Rúiseacha ag an am nuair a réab pléascanna ollmhóra trí dhamba mór hidrileictreach Nova Kakhovka. 
Bhí neart údramála ann roimh an eachtra faoi fhrithionsaí a bheith á bheartú ag na hÚcránaigh agus sceitheadh an t-uisce leis an siúl a bhaint díobh. Réamhbhuille cosanta de chuid na Rúiseach bhí ann is cosúil.
Ba chuid de stáisiún hidrileictreach é an damba a bhí 30 méadar ar airde agus 3.2 ciliméadar ar a fhad. Ní raibh sé ró-éasca mar sin an damba a pholladh agus nach bhféadfaí é a scrios le hionsaí sliogán.
Tubaiste.
Dúirt na húdaráis san Úcráin go raibh limistéar 600 ciliméadar cearnach faoi uisce. Dhá lá níos déanaí, 5.6 méadar ba ea meándoimhneacht an uisce sa limistéar trí chéile, Ba mheasa an scéal ar an taobh thiar den Dnípir a bhí ina seilbh ag fórsaí Úcránacha ná ar an taobh thoir a bhí ina seilbh ag na Rúisigh. Dúirt na hÚcránaigh go raibh 68% den talamh ar a dtaobh siúd den abhainn báite le hais 32% ar thaobh na Rúiseach.
Bhí na deicheanna míle sa réigiún fágtha gan riar a riachtanais, bídís sa cheantar a bhfuil smacht ag na Rúisigh air, nó sa cheantar atá ina seilbh ag fórsaí na hÚcráine. Bhí ganntanas fíoruisce agus bia sna háiteanna sin, gan trácht ar sholáthairtí leighis. Dúirt na Náisiúin Aontaithe nach raibh aon fhíoruisce le n-ól sa cheantar níos mór, go raibh na soláthairtí bia millte, agus go raibh an beostoc caillte.
I gcathair Kherson, suite 60 ciliméadar síos an abhainn ón damba, bhí saoránaigh ag maoscal tríd an uisce a bhí chomh hard lena nglúine – agus níos airde fós in áiteanna – agus iad ag féachaint lena n-iarmhais a shábháil. Cuirtear uisce ó thaiscumar an damba ar fáil don Chrimé atá ina seilbh ag na Rúisigh ó rinne siad ionradh ar an réigiún sin in 2014.
Cuirtear uisce ón taiscumar freisin chuig stáisiún núicléach Zaporizhzhia lena fhuarú, stáisiún a bhí ina seilbh ag na Rúisigh ag an am, ach a bhí ag druidim.nuair a tharla an sabaitéireacht.
Mairfidh an tubaiste a lorg go ceann i bhfad. Dúirt na Náisiún Aontaithe go mbeadh impleachtaí “tromchúiseacha forleathana” ag scrios an damba do dhaoine ar cheachtar taobh den líne thosaigh.
Leabharlann taistil. Freastalaíonn leabharlann taistil (Béarla: mobile library) ar bhailte beaga agus sráidbhailte timpeall na tuaithe agus ar bhruachbhailte cathracha nach bhfuil aon fhoirgneamh buan leabharlainne iontu. Tagann an veain seo chuig an gceantar ar bhonn rialta (Uair amháin in aghaidh na seachtaine b'fhéidir), chun ábhar léitheoireachta a chur ar fáil do léitheoirí idir shean is óg.  
Tá ról tábhachtach ag an tseirbhís leabharlainne taistil maidir le seirbhís leabharlainne a chur ar fáil do phobail iargúlta, daoine a bhfuil rochtain teoranta acu ar mhodh iompair, daoine faoi mhíchumas agus daoine óga, srl.
Timothée Chalamet. Is aisteoir Meiriceánach é Timothée Hal Chalamet (rugadh 27 Nollaig 1995).
Brocaireacht. Is 'spórt fola' é an brocaireacht ina mbíonn broic agus madraí ag troid le chéile nó go maraítear iad. Siamsaíocht atá ann do dhaoine áirithe. Nós mídhaonna agus cruálach atá ann do dhaoine eile.
Faoin tuath, tarraingítear an broc as an mbrocach agus cuirtear madraí ina éadan go stiallann siad ó chéile é. Nó i ngéibheann, cuirtear gadhar isteach sa "mbrocach", nó cás srl., agus tosaíonn an gadhar agus an broc ag stróiceadh a chéile. Ní hiondúil go dtagann an broc slán ach is minic go mbíonn drochbhail ar an ngadhar freisin de bharr na coimhlinte.
An brocaireacht in Éirinn.
Tá an brocaireacht fós á gcleachtadh in Éirinn. Tá sé déanta amach ag Cumann an Tuaiscirt um Fhóirithint ar Ainmhithe go maraítear 2,000 broc go mídhleathach i dTuaisceart Éireann gach bliain.
Áirítear go bhfuil thart ar 150 duine ag cleachtadh an 'spórt' seo i dTuaisceart Éireann. Tá a fhios ag na húdaráis go bhfuil ach is beag a dhéantar lena dtabhairt chun cúirte. Níor cúisíodh ach triúr as an gcoir seo i dTuaisceart Éireann le deich mbliana anuas.
Circus. Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal Circus.
Cromán. Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal “cromán”.