Trelis/gawiki huggingface dataset:
Slaghdán. Is breoiteacht é an slaghdán. Tagann slaghdán ar gach éinne, óg agus aosta, agus breoiteacht an-choitianta is ea é. Bíonn slaghdán trom ar dhaoine, agus slaghdán éadrom ar a thuilleadh acu. Agus slaghdán trom ar dhaoine fanann siad sa leaba uaireanta ar feadh lae nó dó go mbíonn sé curtha tharstu acu. Ní hannamh a bhíonn slaghdán an-leadaránach, go mór mór mura dtógfaí leigheas éigin chun é ruagadh as an gcorp. Is iad comharthaí an tslaghdáin: casachtach, sraothartach agus ciachán. Braitheann duine go dúr marbh ann féin leis, agus b'fhéidir go mbraithfeadh sé teas ina chorp.
Gheofá slaghdán as éadach fliuch d'fhágaint ort, nó ó bhróga fliucha, nó as bheith suite in áit ina mbíonn séideán gaoithe. Thógfá é ó dhuine eile, leis, agus go mór mór i dteach nó áit eile go mbíonn a lán daoine bailithe ann. Tá daoine ann agus is fusa gheibhid slaghdán ná daoine eile. Ach má thugann duine an ghnáth-aire dhó féin, agus má chaitheann sé bia folláin, bíonn an-chosaint aige ar shlaghdán.
Cé nach aon drochbhreoiteacht é an slaghdán go coitianta, b'fhearra dhuit uait é dá ainneoin sin féin. Tarraingíonn sé a thuilleadh breoiteachtaí ar dhaoine uaireanta.
Deirtear dá leanthá ag dul ar snámh go dtí go mbeadh sé déanach sa mbliain, nár bhaol duit an slaghdán. Is maith iad deocha teo roimh dul a chodladh dhuit mar leigheas. Is mó cineál deoch a ólann daoine: bainne te, nó bainne te agus im agus oiniúin ann. Is maith é deoch uisce beatha chuige, nó branda, nó deoch líomóide. Bíonn bolg uisce te le do chosa sa leaba go maith chuige, leis. Cuireann tú allas díot leis an dteas, agus is maith sin chun an slaghdán do leigheas.
Galar. Drochbhreoiteacht is ea galar, aicíd, nó neamhord, agus is deacair cuid de na breoiteachtaí a leigheas. 
Galar tógálach is ea galar a thógfá ó dhuine eile (nó ó ainmhí fiú), agus chun an bhreoiteacht do thógaint uaidh, ní gá dhuit bualadh leis go minic. 
Gheofá é ó éadach a bhí ar an duine breoite, nó aon rud go raibh teagmháil aige leis, agus go háirithe má thugann an rud sin frídíní an ghalair leis. Bíonn breoiteachtaí ann nach mbíonn díobhálach agus a bhíonn tógálach, amhail an bhruitíneach.
Pliúraisí. Is breoiteacht a bhíonn sa chliabh é pliúraisí "(pleuritis)". Ciallaíonn "pleuritis" tinneas i dtaobh na colainne nó sa chliathán i Laidin, focal a d'eascair ó "pleuritis" sa Ghréigis a d'eascair ó "pleura" a chiallaíonn "cliathán nó taobh an choirp". 
Bíonn athlasadh sa scannán atá sa chuasán pleorach, atá timpeall ar na scamhóga agus faoi na heasnacha, nó athlasadh na scannán i gcuas an chliabhraigh (an pleora) ag miocrorgánaigh, baictéir is víris go háirithe. Cuireann sé tús le camadh sreabháin sa phleora agus pian ghéar ar thaobh amháin nó eile den chliabhrach. Déanann análú níos géire é. 
Laghdaíonn an phian thar am de réir mar a úscann an sreabhán is a scarann cisil an phleora. 
Cúiseanna an Ghalair.
I measc na gcúiseanna ar fad, is iad ionfabhtuithe is comónta mar chúis.
Daitheacha. Breoiteacht is ea daitheacha a mhothaítear sna halta. Leanann fiabhras iad uaireanta, agus bíonn fiabhras cnámh ar an nduine. Ní bhíonn feidhm a chnámh go maith ag duine go mbíonn daitheacha air.
Fanntais. Bheadh duine i laige, nó i bhfanntais, nuair a thitfeadh sé as a sheasamh agus bheadh sé neamhothuitheach. Ní bheadh aithne ná urlabhra aige. 
Tagann fanntais ar dhaoine uaireanta má bhíd in áit go mbíonn a lán daoine bailithe agus an t-aer múchta ann.
Bolgach. Breoiteacht mharfach ba ea an Bholgach, nó an Bolgach Dé, agus "Variola vera" sa Laidin. 
Tréithe.
Víreas an-mhór ba ea é, i bhfad níos mó ná na víris is cúis leis an bhfliú nó an polaimiailíteas. 
Má fuair duine an bholgach, níorbh fada go mbeadh fios aige nó aici faoi. I measc na gcéad  gcomharthaí den bholgach ná fiabhras, tuirse, tinneas cinn agus pian droma. Tar éis trí lá de bhreoiteacht, bhí gríos dearg le feiceáil ar an gcraiceann. D’éirigh na spotaí crua, d’ardaídís suas agus líonaidís le sileadh agus tháinig gearb orthu. D’fhéadadh na gearba san thú a fhágáil caoch. 
Chuireadh an bholgach scanradh ar na mílte nuair a tharlaíodh sí. D 'fhaigheadh trian ar a laghad de na hainniseoirí a thógadh í bás taobh istigh de mhí, leanaí a bhformhór. Iad siúd a thiocfadh slán, bhíodh a gcraiceann clúdaithe le coilm. 
Stair.
Galar ársa ba ea an bholgach a mharaigh níos mó daoine thar na céadta ná aon ghalar tógálach eile, meastar. 500 milliún duine a fuair bás den bholgach sa 20ú haois amháin. 
Chomh déanach le 1947 nuair a fuair duine amháin bás den bholgach i Nua-Eabhrac, tugadh an vacsaín do 6 mhilliún duine. 
Níl cur síos ar éinne a tholg í ó na 1970idí. D'fhógair an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte ar 9 Nollaig 1979 go raibh an bholgach díothaithe. Anois ní luaitear í i gcuid de na téacsleabhair leighis, fiú.
An todhchaí.
Tá stór de sna Stáit Aontaithe, agus bhí plean ag an rialtas ansin an stór a dhíothú. Ach ar deireadh chinn siad gan é a dhéanamh. 
Níl aon vacsaín úr fhónta sa tír sin ná aon tír eile, agus dá dtarlódh éigeandáil níorbh fhéidir an pobal a vacsaíniú. 
Is cinnte go bhfuil an víreas fós beo i dtíortha ar fud an domhain, i saotharlanna is amuigh sa nádúr. D'fhéadfaí í a scaipeadh am éigin i gcogaíocht bhitheolaíoch nó sceimhlitheoireacht. Seans go bhfuil díonacht an phobail ar an mbolgach laghdaithe go mór le glúin nó dhó freisin.
Glaonna ainmhithe feirme. Seo liosta de na Glaonna a bhíonn le clos ó ainmhithe ar an bhfeirm. (Leagan Uladh. Leagan Chonnachta.)
Scamall. Le teas na gréine déantar gal den uisce. Éiríonn an gal seo in airde sa spéir agus déanann scamaill de, agus an uair fhuarann na scamaill, titeann siad anuas ina mbáistí. Le fuaradh an-mhór dhéanfadh sneachta de sna scamaill. Spéir ghlan a bhíonn ann nuair ná bíonn aon scamall ann.
Deirtear go mbíonn fuinneoga ag teacht ar an spéir nuair a bhíonn an spéir lán le scamaill ach bíonn bearnaí ag teacht sna scamaill.
Ceo. Gal uisce go mbíonn fuaradh tagtha air a bhíonn sa cheo. Mar a chéile é agus na scamaill, ach go mbíonn sé i ngoireacht don talamh. Bíonn fuaradh tagtha ar an ngal uisce a bhíonn ann, ach ní bhíonn sé fuar a dhóthain chun titim ina bháistí. Aimsir cheoch a tugtar ar aimsir go mbíonn ceo ann. Bíonn an ceo an-throm uaireanta, agus is furasta dul amú ann, go mór mór ar an fharraige.
Laethanta na Bó Riabhaí. Tugtar Laethanta na Bó Riabhaí (nó Laethanta Riabhacha) ar an dá lá deiridh de mhí an Márta, agus ar an gcéad lá d’Aibreán. Bíonn lá na seacht síon ann go minic. 
Deirtear nach mbíonn an geimhreadh thart go dtí go mbíonn na laethanta riabhacha thart. Tá scéal ag baint leis na laethanta sin. Bhí bó ann uair amháin agus chuaigh sí amach sna páirceanna, agus bhí macnas uirthi. Thosaigh sí ag rith agus dúirt sí: ‘Anois tá Márta bradach beagnach imithe’.Ní raibh ach dhá lá fágtha ach bhí an dá lá eile go han-olc ar fad, le gaoth chrua agus sioc, agus sneachta ann an chéad lá d’Aibreán.
Fuair Márta lá ar cairde ón Aibreán, agus do bhain siad an craiceann den tseanbhó riabhach agus sin é an fáth a mbíonn 31 lá i mí Márta, mar níor thug Márta an lá ar ais riamh do mhí Aibreáin, mar sin níl ach tríocha lá i mí Aibreáin.
Leagan eile den scéal:.
Ó bhí an Márta caite rinne an tseanbhó riabhach gairdeas; "Lean ort a Mhárta." a deir sí, "tá an geimhridh curtha dhíom anois agam agus mairfidh mé bliain eile." Ní mó ná sásta a bhí an Márta leis an scéal seo, agus d'iarr sé trí lá ar iasacht ón Aibreán. Shéid gaoth an Mhárta go fuar feannaideach an chéad lá gur chuir sí an tseanbhó ar a glúine; ghéaraigh sé ar an bhfuacht an dara lá gur cuireadh an bhó go talamh; níor loic an Márta an tríú lá agus fágadh an bhó mín marbh mar a raibh sí.
An scéal ar Dúchas.ie.
Bhí seanbhó riabhach ann agus do bhí sí go lom agus go tarraingthe tar éis an gheimhridh, agus é faighte go dóite aici ón drochaimsir. Ach an uair a bhí sé ag teannadh le deireadh an Mhárta, bí an-áthas ar an tseanbhó riabhach, an lá a bheith faighte ar an nGeimhreadh aici, agus dúirt sí leis an Márta a dhícheall a dhéanamh. 
Dhá lá den Mhárta a bhí gan chaitheamh, agus do shéid sé gaoth mhór agus sneachta, sioc agus báisteach an dá lá sin nó gur fhóbair go gceiliúrfadh an tseanbhó. 
Pé scéal é, ní foláir nó bhí sí righin, mar sheas sí amach an dá lá sin, agus bhí ardríméad uirthi an tAibreán do bheith chuici. Ach cad a rinne an Márta ach lá do lorg ar iasacht ón Aibreán, agus do lean an drochaimsir ar an tríú lá, agus cailleadh an tseanbhó riabhach bhocht an lá sin leis an bhfuacht agus an anfa. 
Naisc.
Leagan eile, agus scéal eile.
Tuar ceatha. Is feiniméan aeráide é an tuar ceatha (nó an bogha báistí, bogha ceatha, bogha sín nó an stua ceatha). 
Do réir lucht na heolaíochta, is é solas na gréine ag taitneamh ar bhraonta báistí sa spéir faoi ndearna an tuar ceatha. Seo mar a tharlaíonn sé. Dar linne ná tagann ón ngréin ach aon tsolais amháin, ach ní mar sin atá. Is amhlaidh atá roinnt soilse i solas na gréine, agus ní mar a chéile aon dá cheann acu. Is speictream dathanna atá sa tuar ceatha, agus is iad na cinn seo a luaitear go traidisiúnta (ón taobh amuigh go dtí an taobh istigh): dearg     , flannbhuí/oráiste     , buí     , uaine     , gorm     , plúirín/indeagó      agus corcairghorm     . Gluaiseann na léasa solais ón ngréin ina dtonnta. Gan amhras tá na tonnta solas seo an-bheag ar fad. Ní hé an tonnfhaid chéanna atá ag aon dá cheann de sna soilse a thagann chugainn ón ngréin. Is féidir a chruthú go bhfuil na soilse uile atá áirithe anseo i solas na gréine. Má gheibhtear priosma gloine agus léas solais do scaoileadh tríd, chíofar roinnt soilse le malairt dathanna ag teachta amach ar an dtaoibh eile den phriosma. Nuair a théann an solas tríd an bpriosma, ní hé an lúbadh céanna a dhéanann an gloine ar aon cheann acu. Is mo lúbtar cuid acu ná a chéile. De bharr an lúbtha seo is ea thagann malairt dathanna amach ar an dtaoibh eile.
Má bhíonn solas na gréine ag taitneamh ar bhraonta báistí sa spéir, lúbtar an solas faoi mar a dhéanann an priosma, i dtreo go bhfeicimid na dathanna go léir a chíotar sa thuar ceatha. Iliomad priosmaí ag lúbadh solais na gréine a bhíonn sna braonta báistí, mar a déarfá.
Deirtear gur comhartha é an tuar ceatha nach dtiocfaidh aon díle ar an domhan arís.
Gluaisrothar. Bíonn dhá roth faoin ngluaisrothar agus cosúlacht aige leis an rothar, ach gur troime é agus go mbíonn inneall ann a chuireann ag gluaiseacht é. Is féidir siúl an-mhear a bhaint as. De ghnáth is féidir le beirt taisteal ar ghluaisrothar - bíonn an rothar faoi stiúir an duine chun tosaí agus beireann an duine eile greim ar lámhghreimeanna chun fanacht socair ar an ndiallait fad is atá siad ag taisteal.
Mar gheall gur féidir le gluaisrothar taisteal chomh tapa sin, bíonn rásaí gluaisrothair ann.
De réir an dlí, ní mór ceadúnas tiomána a bheith ag duine chun gluaisrothar a thiomáint agus caithfear clogad a chaitheamh fad is atá duine ag taisteal ar ghluaisrothar.
Tungstan. Is é an tungstan nó an volfram dúil uimhir a 74 i dtábla peiriadach na ndúl. Is í an tsiombail cheimiceach ná W, agus í bunaithe ar ainm Gearmáinise na dúile seo, "Wolfram", a úsáidtear ina lán teangacha. Maidir leis an ainm Gaeilge "tungstan", tháinig sé tríd an mBéarla ón tSualainnis, "tung sten", a chiallaíonn "cloch throm". "Tungsten" nó "tromchloch" an t-ainm a bhí ag na Sualannaigh ar an tsílít. Mianra í an tsílít a bhfuil tungstan ann - is éard atá ann ná tungstáit an chailciam, CaWO4 - agus is foinse thábhachtach tungstain í. 
Tá an tungstan ar an miotal is airde leáphointe dá bhfuil ann. Is é an leáphointe atá aige ná 3422 °C - is é sin, nuair a bheidh an tungstan leáite, beidh an t-iarann ina ghás. Miotal crua righin é an tungstan a sheasann imthosca antoisceacha agus a úsáidtear go forleathan sna cóimhiotail. Úsáidtear tungstan glan i sreanga solais na mbreolampaí agus in áiteanna eile ina bhfuil teocht ard i gceist: in innill na roicéad spáis agus na n-eitleán, cuir i gcás. 
Tá tungstan an dúlra comhdhéanta as cúig iseatóp, agus ceann acu, an ceann is éagoitianta (180W, 0.12 % den tungstan nádúrtha), radaighníomhach, ach is iseatóp fadsaolach é a sáraíonn a leathré aois na hollchruinne. 
Is í an uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí atá ag an tungstan ná +6, agus is í an trí-ocsaíd tungstain WO3 an chomhdhúil is tábhachtaí. Is féidir léi imoibriú leis na tuaslagáin bhunata agus iad a neodrú ionas go gcruthaítear iain tungstáite WO42-. Na salainn a chruthaíonn an t-ian seo in éineacht leis na hiain mhiotail, d'fhéadfá a rá gur salainn iad de chuid an aigéid tungstaigh H2WO4, ach ní féidir an t-aigéad féin a aonrú mar shubstaint ar leith. Is féidir, áfach, comhchriostail an uisce agus na trí-ocsaíde tungstain (hiodráití na trí-ocsaíde tungstain) a chruthú, agus uaireanta, tugtar aigéad tungstach ar na hiodráití seo. 
Ní bhíonn an tungstan ag teastáil ó orgánach an duine, ach tá baictéir ann nach féidir leo déanamh in uireasa an tungstain. Tá leideanna áirithe ann gur féidir leis an tungstan leoicéime a spreagadh ag na daoine, ach tá an dá bh'fhéidir ann i láthair na huaire.
Tantalam. Is é an tantalam dúil uimhir a 73, agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná Tá. Miotal crua gormliath é a áirítear ar na miotail trasdultacha. Tá sé díonach go maith ar an gcreimeadh, agus mar sin, baintear úsáid as sna cóimhiotail. Ní fhlúirsíonn an tantalam sa dúlra, ach bíonn sé le fáil sa tantailít, in éineacht leis an niaibiam a bhfuil sé gaolmhar leis ó thaobh na n-airíonna ceimiceacha de. Níl sé araiciseach chun imoibriú, rud a chiallaíonn gur miotal luachmhar é le haghaidh dhéantús gléasra saotharlainne, ach thairis sin, baintear leas as i dtoilleoirí leictrealaíocha.
Tá a lán mianraí éagsúla ann ina bhfuil tantalam le fáil: tantailít (ocsaídí an tantalaim, an niaibiam, an iarainn agus na mangainéise), micrilít (ocsaídí an chailciam, an tsóidiam agus an tantalaim), eoixéinít (ocsaídí an chailciam, an niaibiam, an tantalaim, an cheiriam, an tíotáiniam, an itriam, an úráiniam, agus an tóiriam), agus araile. Is minic a dhearctar ar an tantailít agus ar an gcolaimbít (an niaibít) mar dhá leagan den mhianra chéanna: nuair a bhíonn an niaibiam níos flúirsí ann, tugtar colaimbít nó niaibít air, agus nuair a bhíonn níos mó tantalam ann, deirtear gur tantailít atá ann.
Tá an chuid is mó den tantalam nádúrtha comhdhéanta as aon iseatóp amháin, mar atá, 181Tá. Tá iarsmaí beaga den iseatóp radaighníomhach úd 180mTá. Tugann an "m" le fios gur isiméir núicléach de chuid 180Tá den "ghnáthchineál" atá ann - is é sin, go bhfuil eagar éagsúil ar na núicléóin i núicléas an dá chineál 180Tá. Déantar 180Tá go saorga in imoibreoirí núicléacha, agus is iseatóp as pabhar radaighníomhach é - níl sé ach ocht n-uair an chloig ar leathré. 
Tá an tantalam iontach díonach ar na haigéid, agus le teocht an tseomra ní féidir leis an "aqua regia" féin dochar a dhéanamh dó. Scéal eile ar fad, áfach, an t-aigéad hidreafluarach HF, agus an fluairín féin: na haigéid nach gcreimeann an tantalam iontu féin, nuair a mheascfar beagáinín den aigéad hidreafluarach tríothu, beidh siad i bhfad níos éifeachtaí ag oibriú ar an miotal seo. Creimeann tuaslagán uisce na hiodrocsaíde potaisiam (na potaise loiscní) an tantalam fosta. 
Is iad +5 agus +4 an dá uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí, +5 ach go háirithe. Is í an pheantocsaíd tantalaim (nó an pheantocsaíd dé-thantalaim ab fhearr a rá), Tá2O5, an chomhdhúil is cobhsaí, agus í tábhachtach i sintéisiú na gcomhdhúl tantalaim eile.
Haifniam. Is é an haifniam dúil cheimiceach uimhir a 72 sa tábla peiriadach, agus is í an tsiombail cheimiceach ná Hf. Ba iad Dirk Coster agus Georg von Hevesy a rinne fionnachtain an haifniam i gCóbanhávan sa bhliain 1923, ach ó bhí folúntas i dtábla peiriadach na ndúl san áit seo, bhí a fhios ag na ceimiceoirí ó laethanta Mheindeiléiv anuas go dtiocfaí ar a leithéid de dhúil sa deireadh. Fuair an haifniam a ainm ó Chóbanhávan - "Hafnia" as Laidin.
Miotal trasdultach é an haifniam, agus é cosúil leis an siorcóiniam ó thaobh na ceimice de. Mar sin tá haifniam ar fáil mar thruailleán sna mianta siorcóiniam. Mar shampla, bíonn beagáinín haifniam sa tsiorcóinia, an mianra siorcóiniam is tábhachtaí. Bíonn haifniam sna mianraí tíotáiniam freisin, cosúil leis an ilminít agus an rúitíl. Bíonn sé deacair an haifniam agus an siorcóiniam a dhealú ó chéile, mar sin - cuid mhór den haifniam atá ar fáil, bíonn sé truaillithe le siorcóiniam. Is í an difríocht is mó eatarthu ná an dlús, nó níl an siorcóiniam ach leath chomh trom leis an haifniam.
Tá cúig iseatóp cobhsaí ag an haifniam: 176Hf (5.2 % den haifniam nádúrtha), 177Hf (18.6 %), 178Hf (27.3 %), 179Hf (13.6 %) agus 180Hf (35.1 %). Thairis sin, tá iarsmaí beaga den raidiseatóp fadsaolach úd 174Hf ar fáil sa dúlra. 
Is é +4 an uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí atá ag an haifniam. Úsáidtear an chlóiríd haifniam (an teitreaclóiríd haifniam, HaCl4) mar amhábhar sna próisis cheimiceacha le hadaimh haifniam a cheangal de mhóilíní móra orgánacha. Na comhdhúile a chruthaítear ar an nós seo, is mar chatalaígh sa pholaiméiriú a úsáidtear iad, is é sin le luas a chur faoin gcineál imoibriúcháin a cheanglaíonn móilín beaga go slabhraí fada. Maidir leis an ocsaíd (an haifnia, nó an dé-ocsaíd haifniam HfO2, is substaint í a bhfuil leáphointe an-ard aici agus í an-támh ó thaobh na n-imoibrithe ceimiceacha de. Úsáidtear san optaic agus sa leictreonaic í.
Leoicéime. Is éard is leoicéime ann ná galar fola nó smeara a chuireann na fuilchealla - na cinn bhána ach go háirithe - ag dul i bhflúirse ar dhóigh neamhnormálta. Ní haon ghalar amháin í an leoicéime ach speictream leathan de ghalair. 
Go bunúsach, aithnítear dhá phríomhchineál leoicéime:
Loch Starnberg. Is loch é Loch Starnberg (Gearmáinis: Starnberger See) gar do München sa Ghearmáin. Cruthaíodh é as oighearshruthanna ó na hAlpa, atá gar don loch. Tá sé 21 ciliméadar ar fhad agus 5 ciliméadar ar leithead.
Ionsaí diúltaithe seirbhíse. Is éard atá i gceist le hionsaí diúltaithe seirbhíse ná iarracht chun seirbhís áirithe idirlín a chur as aice láimhe ó úsáideoirí dleathacha agus iad ag féachaint le hí a rochtain. Go tipiciúil, déanann an t-ionsaitheoir an oiread sin iarratas cumarsáide ar an targaid is nach féidir léi freagra a thabhairt do na hiarratais ó úsáideoirí dleathacha.
Conquistadores. Focal Spáinnise é conquistador, iolra conquistadores a chiallaíonn "concaire, forghabhálaí". Is gnách an t-ainm seo a thabhairt ar na ceannródaithe Spáinneacha a chloígh na bundúchasaigh san Oileán Úr agus a bhunaigh na chéad choilíneachtaí áit a bhfuil Meiriceá Laidineach inniu.
Is iad na "conquistadores" is tábhachtaí ná:
An Cheatsuais. Is í an Cheatsuais ("Quechua" nó "Runa Simi") an teanga bhundúchasach is tábhachtaí sa chuid de Mheiriceá Theas a bhain le ríocht na nInceach roimh theacht na g"Conquistadores". Le fírinne, is ar éigean is féidir a rá gur aon teanga amháin atá ann, agus is gnách le teangeolaithe an lae inniu a rá gur fine teangacha atá ann agus go bhfuil seacht dteanga éagsúla ann ar a laghad.
Is ar éigean is féidir a rá go bhfuil teangacha gaolmhara ann nach n-aicmítear mar "Cheatsuais" cheana féin. Ar feadh i bhfad, shíl na teangeolaithe go raibh a leithéid d'fhine teangacha ann agus na teangacha "Ceatsumaracha", agus iad den bharúil go raibh an Cheatsuais agus an teanga "Aymará" - an dara teanga is tábhachtaí i Ríocht na nInceach - gaolmhar le chéile. D'imigh sin, áfach, agus tháinig seo: fuair an dá theanga seo a lán focal ar iasacht ó chéile i rith na gcéadta bliain, ach ní chreidtear a thuilleadh go bhfuil siad gaolmhar le chéile ar aon nós. Scéal eile fós: an cineál Ceatsuaise agus an cineál "Aymará" ba thúisce a d'fhoghlaim na Spáinnigh ba iad na canúintí ba mhó a d'imir tionchar ar a chéile, ó ba iad na canúintí a bhí á labhairt i ríocht na nInceach. Nuair a tháinig na saineolaithe trasna ar chanúintí imeallacha an dá theanga, thuig siad nach raibh gaol ag an dá theanga sin le chéile ó thús, agus gurb í an chomharsanacht ba chúis leis na cosúlachtaí.
Tá Ceatsuais de chineál éigin ag tuairim is deich milliún duine i Meiriceá Theas. Is i bPeiriú is mó a labhraítear Ceatsuais, ach tá canúintí nó teangacha den chineál seo á labhairt in Eacuadór, sa Bholaiv, sa Cholóim, agus san Airgintín.
Teanga í an Cheatsuais atá bunaithe ar an táthú - is é sin, is féidir focail agus foirmeacha nua a chruthú trí iarmhíreanna a chur leis na focail. Tá gramadach na Ceatsuaise iontach rialta, iontach saor ó eisceachtaí.
Deighilt na gCanúintí/na dTeangacha.
Níl na teangeolaithe go léir sásta le haicmiú traidisiúnta na gcanúintí Ceatsuaise a thuilleadh, ach is dócha gur treoir éigin atá ann mar sin féin. Seo iad na príomhchanúintí nó na "teangacha":
Na príomhchanúintí eile, is gnách "an Cheatsuais Imeallach" a thabhairt orthu, nó "Quechua-A", nó "Quechua II":
Cnámharlach daonna. Tá an cnámharlach daonna comhdhéanta de chnámha comhleáite agus chnámha aonaracha araon, agus a fhaigheann tacaíocht agus forlíon ó bhallnaisc, teannáin, mhatáin agus loingeáin.
Réaltbhuíon. Cnuasach réaltaí mar a fheictear sa spéir é - sin réaltbhuíon. Bíonn na réaltaí faoi ghluaisne an t-am ar fad, ach bíonn siad chomh fada sin amach uainne nach mbíonn a gcuid gluaisne coibhneasta le brath, agus mar sin is ionann na cnuasaigh réaltaí sa spéir leis na mílte bliain. Ní hionann mar sin, an fad amach uainn a bhíonn gach uile réalta i réaltbhuíon ar bith. 
Tugadh ainmneacha ar chnuasaigh ar leith i gcaitheamh na gcéadta bliain; cuir i gcás, 'An Camchéachta', 'Oiríon', agus a lán eile. Réalteolaithe an lae inniu - is é rud a roinneann siad an spéir ina 88 d'achair rialta - de chearnóga agus de dhronuilleoga, is é sin. Réaltbhuíonta a thugtar ar na rannóga seo, agus is minic a choimeádtar na seanainmneacha orthu.
Linz. Is príomhchathair réigiúin na hOstaire Uachtarach. Tá sí ar an tríú cathair is mó san Ostair le beagnach 205,000 daoine ina gcónaí ann ach éiríonn an figiúr go 789,800 nuair a thógtar an ceirtleán uirbeach san áireamh. Tá sí suite ar an Danóib i dtuaisceart na tíre thar ar 30 ciliméadar ó teorainn Poblacht na Seice.
Bregenz. Is í Bregenz príomhchathair an réigiúin Vorarlberg, in Iarthar na hOstaire. 
Tagann go leor turasóirí ann mar gheall ar a suíomh in aice le Loch Konstanz.
Tá an loch seo in aice le trí thír - an Ghearmáin, an Ostair agus an Eilvéis. Tá Lichtinstéin timpeall 50km ón gcathair.
Stair.
Tá sé soiléir go raibh daoine ina gcónaí anseo ó 1500 RC. Luann Strabo treibh Cheilteach "Brigantii" sa réigiún seo sna hAilp agus sa 5ú haois RC lonnaigh na Ceiltigh ag "Brigantion", a bhíodh daingnithe go maith acu. Ar deireadh ghabh na Rómhánagh í sa bhliain 15 RC. Tugadh stádas mar bhardas di (Brigantium) thart ar 50 AD. Sa bhliain 260 scroiss lucht Gearmánach na h"Alemanni" Brigantium, a lonnaigh ann thar ar an bhliain 450.
Ón mbliain 610 go dtí 612 bhí Naomh Columbán agus Naomh Gall ag obair ann mar mhisinéirí.
Ortha. Is paidir nó beannacht an ortha a bhfuil bua speisialta (b'fhéidir osnádúrtha) ag gabháil léi. Is dócha go bhfuil bunús na n-orthaí le fáil sa ré réamhchríostaí agus go ndearnadh guí diaga díobh le himeacht aimsire. Is liosta le háireamh a bhfuil d'orthaí ann ach bhíodh trácht mór ar Ortha an Dul Amú nó Ortha na Seirce.
Ar cheann de na horthaí leighis a dhéantaí do lámh ghortaithe tá:
Macalla spéisiúil ar rann ó na Merseburger Zaubersprüche ón 8ú haois: ".. ben zi bena, bluot zi bluoda, lid zi geliden, sose gelimida sin. / .. cnámh le cnáimh, fuil le fuil, géag le géag, amhail is go bhfuil siad nasctha".
Ortha na Seirce. Ortha a dhéantaí ionas go dtitfeadh duine i ngrá le duine a dhéanta. Chuirtí an ortha i ngreim bia, is é sin le rá go ndeirtí an véarsa mar 'altú' ar an mbia, agus thitfeadh an chéad duine a bhlaisfeadh den bhia sin i ngrá leis an té a rinne an ortha.
Heilbhic. Tá Heilbhic suite i nGaeltacht Chontae Phort Láirge i ndeisceart na hÉireann.
An ceantar.
Is deacair anois idirdhealú a dhéanamh idir Maoil a’ Chóirne, Heilbhic agus Baile na nGall i nGaeltacht Phort Láirge (Gaeltacht na nDéise nó Gaeltacht na Rinne) de bharr an fháis atá ag teacht orthu le blianta beaga anuas. Tá siad uile le fáil idir cúig mhíle slí agus seacht míle slí ó Dhún Garbháin.
Láthair.
Is é Heilbhic an ceann is lú de na trí lonnaíocht. Tá sé lonnaithe míle amháin soir ó Bhaile na nGall agus seacht míle slí ó Dhún Garbháin. 
Tionsclaíocht.
Foinse luachmhar fhostaíochta is ea an calafort iascaireachta beag atá suite i Heilbhic agus an gléasra próiseáil éisc a bhaineann leis:. Tá cónaí ar go leor des na hoibrithe sa cheantar.