Trelis/gawiki huggingface dataset:
J. Robert Oppenheimer. Fisiceoir núicléach a rugadh i Nua-Eabhrac i Stáit Aontaithe Mheiriceá ab ea Julius Robert Oppenheimer (22 Aibreán 1904 – 18 Feabhra 1967). Bhí sé ina stiúrthóir ar Thionscadal Manhattan an bhuama adamhaigh i Los Alamos (1943–1945). Tugadh “athair an bhuama adamhaigh” air.
Beatha.
Ollamh le fisic ag Ollscoil California, Berkeley i Meiriceá a bhí ann ag tosnú sa bhliain 1927. Mhúin sé fisic in Institiúid Teicneolaíochta Chalifornia nó Caltech freisin. 
Le linn an Dara Cogadh Domhanda, d'oibrigh sé ar an mbuama adamhach mar chuid den Tionscadal Manhattan i saotharlann rúnda sa bhaile iargúlta Los Alamos i stát Nua-Mheicsiceo. Ag an am, bhí na Naitsithe ag déanamh géarleanúint ar Ghiúdaigh, ag spreagadh na n-eolaithe Giúdacha in Los Alamos chun gnímh. 
Sa bhliain 1947 agus an cogadh sin thart, ghlac sé post mar stiúrthóir an Advanced Studies Institute in Ollscoil Princeton. 
Chuir sé i gcoinne an H-bhuama (an buama comhleáite), agus rinneadh géarleanúint air ina dhiaidh sin. i 1953 baineadh ón taighde núicléach rúnda é agus ní raibh sé in ann obair a dhéanamh níos mó. 
Trom ar an tobac, ba in Princeton a fuair sé bás d'ailse scornach sa bhliain 1967, in aois 62 dó.
Optaic. Is éard is optaic ann staidéar ar sholas is na hionstraimí atá bunaithe air. 
Stair.
Ar siúl le 4,000 bliain ar a laghad. Bhí scátháin ag na hÉigiptigh. Bhí teoiricí ar an solas ag na Gréagaigh, agus lionsaí (gloiní dóite). Leag Eoiclídéas síos dlíthe an fhrithchaithimh timpeall 300 RC. B'ábhar staidéir é sa Choláiste Impiriúil Míochaine sa tSín ón 7ú céad. Tá úsáid lionsaí chun radharc na súl a cheartú luaite le Roger Bacon sa 13ú céad. Cheap Galileo ceann de na teileascóip is luaithe i 1609. 
Thóg Newton an chéad teileascóp frithchaite i 1668. Roimhe sin, timpeall 1590, cheap déantóir Ollannach spéaclaí, Zacharias Janssen (1588-1632), an micreascóp comhshuite le dhá eilimint optúil nó níos mó. 
Ón 17ú céad ar aghaidh tháinig optaic gheoiméadrach chun cinn chun cur síos ar fhrithchaitheamh is athraonadh trí sholas a shamhlú ina ghathanna a thaistealaíonn ina línte díreacha. Ach ag deireadh an chéid chéanna tugadh díraonadh solais faoi deara, rud a chiallaigh go raibh tréithe tonnacha ag solas. 
Cosantóir luath ar theoiric thonnach an tsolais ab ea an fisicí Ollannach Christiaan Huygens, ach chloígh Newton leis an tseanteoiric, an teoiric choirpíneach, go raibh solas déanta as páirteagail nó coirpíní. Faoi 1804 léirigh Thomas Young trasnaíocht solais, ag cruthú gur thonn é. 
Roimhe sin bhí Huygens is Newton tar éis polarú solais le criostal cailcíte a bhrath, ach níorbh fhéidir leo an feiniméan a mhíniú. 
Bhí an míniú le fáil ón tuiscint gur trasthonn ab ea solas. Faoi seo tuigtear gur áisiúil an dá dhearcadh ar nádúr an tsolais, an teoiric choirpíneach, cuimsithe san optaic gheoiméadrach, agus an teoiric thonnach, cuimsithe san optaic fhisiciúil. 
Feidhmeanna.
I measc na bhfeidhmeanna is nua-aoisí san optaic tá snáithíní optúla is a n-úsáidí sa teileachumarsáid, eilimintí optúla loighce, na ríomhairí optúla atá á bhforbairt is á dtuar, anailís Fourier i bpróiseáil is scagthástáil íomhánna, optaic oiriúnaitheach, léasair, holagrafaíocht, olltáirgeadh lionsaí casta plaisteacha, agus a lán eile.
Optaic adamhach. Ionramháil léis adamh neodrach, ar bhealach atá cosúil le hionramháil solais i ngnáthchórais optúla, le heilimintí optaice adamhaí atá coibhéiseach le scátháin, lionsaí, léasdeighilteoirí is eile. Mar shampla, is féidir patrúin toinne seasta a úsáid mar lionsaí is léasdeighilteoirí optaice adamhaí. Úsáidtear optaic adamhach chun micreastruchtúir a thógáil go díreach, adamh ar adamh, trí liteagrafaíocht adamhach, mar mhicreascóp adamhach, agus mar bhunús i dtomhais fhíorbheachta ghíreascópacha is imtharraingteacha.
Optaic iomlánaithe. Staidéar ar mhionfheistí optúla nasctha ag treoraithe solais in aonaid fheidhmeacha le cuid mhaith comhbhall. Is féidir go mbeidh léasair leathsheoltóra, modhnóirí, lasca is eile curtha le chéile ar shlis amháin chun ciorcad optúil iomlánaithe mar seo a dhéanamh. Meastar go mbeidh cumas acu eolas a ionramháil níos fearr ar mheáchan níos lú ná slisní leictreonacha comhghnásacha, agus a chosaint níos fearr i gcoinne trasnaíochta. Tá na feistí seo trialach fós, ach is dócha go bhfeidhmeofar iad sa teileachumarsáid ar an gcéad dul síos.
Optaic oiriúnaitheach. I gcóras optach leis an áis seo, mar theileascóip, na hathruithe leanúnacha a dhéantar chun iarmhairtí na ndíchumthaí a tharlaíonn le linn do gach ga solais a bheith ag taisteal ón bhfrithne go dtí an córas íomháithe a cheartú. Déantar na ceartúcháin seo ar gach ga is i gcomhair gach eilimint den íomhá le cabhair ríomhaire is eolas ar na díchumthaí atá ag tarlú. Mar shampla, is féidir díchumadh de bharr suaiteacht an atmaisféir a chealú i dteileascóip atá suite ar an talamh is a dtaifeach a fheabhsú faoina 10. Tá sí insealbhaithe i dteileascóip thábhachtacha, ina measc teileascóp William Herschel i La Palma, an comhtheileascóp Ceanadach/Francach/Haváíoch ar Mauna Kea, agus spásteileascóp Hubble féin.
Optaileictreonaic. Táirgeadh is rialú solais le feistí leictreonacha mar léasair leathsheoltóra, criostail leachtacha is dé-óideanna solasastaíocha. An teicneolaíocht taobh thiar de na taispeántais leictreonacha in uaireadóirí, ríomhairí, teilifíseáin scáileán leata, agus na hidirathruithe idir comharthaí optúla is leictreonacha i dteileachumarsáid le snáithíní optúla.
Lus buí Albanach.  
Planda bliantúil nó ilbhliantúil a fhásann 70 cm ar airde is ea lus buí Albanach nó ór Muire ("Calendula officinalis"). Rud beag greamaitheach don tadhall. Na duilleoga liánchruthach, na bláthchinn aonaracha suas le 7 cm ar leithead, na bláthóga gathacha seachtracha flannbhuí nó buí, i gcuid mhaith línte go minic, an toradh bádchruthach. Is planda coitianta gairdín é. Tá sé á shaothrú chomh fada sin agus san oiread sin áiteanna nach bhfuiltear lánchinnte cárb as dó, ach ceaptar go bhfuil sé dúchasach do dheisceart na hEorpa. Bhaintí feidhm as na peitil thriomaithe chun im a dhathú agus úsáidtear iad chun sailéid a mhaisiú. Bíonn na duilleoga inite freisin ach dobhlasta go minic.
Ór saorga. Cóimhiotal óraithe de chopar, sinc is stán a úsáidtear sa bhFrainc go príomha, ón 17ú céad ar aghaidh, i gcomhair clog, coinnealraí is rudaí sómasacha maisithe eile, agus i ndéanamh troscáin mhaisithe freisin.
Oragán cumhra. Planda ilbhliantúil, rud beag tomach, dúchasach d'ithreacha aolchloiche is cailce san Eoraip, réigiún na Meánmhara is an Áise is ea oragán cumhra. Na gais cearnach, na duilleoga ubhchruthach i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna beag déliopach bán nó scothchorcra/bándearg i spící tiubha. Saothraítear é mar luibh cistine, go minic faoin ainm oragán (oregano). Bíonn na plandaí a fhástar i dtíortha teo níos cumhra ná iad siúd ó thíortha measartha.
Lochlainn Ó Raifeartaigh. Fisicí teoiriciúil a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea Lochlainn Séamus Ó Raifeartaigh (11 Márta 1933 – 18 Samhain 2000). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar theoiric na mbuncháithníní. D’fhoilsigh sé "Group Structure of Gauge Theories" (Grúpstruchtúr na dTomhasteoiricí, 1991) ar an taighde seo.
Ord imoibrithe. Maidir le himoibriú ceimiceach, spleáchas ráta imoibrithe ar thiúchan imoibreáin. Má athraíonn ráta an imoibrithe díreach i gcomhréir le tiúchan imoibreáin ar leith, is imoibriú den chéad ord é i leith an imoibreáin sin. Má athraíonn sé i gcomhréir leis an tiúchan sin cearnaithe, imoibriú den dara hord i leith an imoibreáin is ea é. Is é an t-ord iomlán ná suim na n-ord i leith na n-imoibreán go léir.
Orgán (ceol). Gléas mór ceoil ina bhfuil cófra aeir, a choimeádtar lán le boilg, a ligtear amach faoi bhrú trí chomhlaí isteach i bhfeadáin éagsúla miotail is adhmaid d'fhaid is crónna éagsúla. Oibrítear na comhlaí le méara ar mhéarchláir a oibríonn méara agus/nó cosa an tseinnteora. Déanann gach feadán nóta ceoil ar leith, le hairde, tonndath is déine ar leith. Is féidir leis an orgán grúpaí feadán a sheinm ag an am céanna trí raon cnaipí, a dtugtar "stadanna" orthu, a bhrú isteach nó a tharraingt amach. Tugtar "clárú" ar raon stadanna ar leith. Go minic bíonn a dó nó a trí de mhéarchláir le hoibriú ag na lámha is ceann nó dhó ag na cosa. Tá orgáin leictreonacha ann freisin ina gcruthaítear na nótaí ceoil le leictreamaighnéid, ascaltóirí leictreonacha is callairí, atá an-dlúth i gcomparáid leis na horgáin mhóra mheicniúla.
Orgán bairille. Gléas ceoil meicniúil. Trí lámh ar a thaobh a rothlú, séideann an seinnteoir aer isteach i mboilg agus rothlaíonn sorcóir atá feistithe le pionnaí a ligeann aer isteach i sraith píobán. Cinneann leagan amach na bpionnaí na píobáin a fhuaimníonn agus cathain le linn an rothlaithe a sheinneann siad. Gléas ársa atá ann: d'úsáidtí san 18ú-19ú céad é chun iomainn a sheinm in eaglaisí. Bhíodh sé in úsáid go dtí le déanaí mar ghléas sráide, uaireanta le peata moncaí ina shuí anuas air.
Orgán béil. Gléas ceoil ina bhfuil líne giolcach miotalach a chritheann ionanálú is eisanálú an tseinnteora trí phoill atá dírithe ar na giolcaigh sa bhunús adhmadach. Sa tsamhail chaighdeánach dhiatonach, bíonn an scála mantach (is é sin, cuid de na nótaí as láthair) agus ní bhíonn sé oiriúnach ach d'fhoinn shimplí. Ach sa tsamhail chrómatach bíonn meicníocht sleamhnán chun an dara líne giolcach, tiúnta leath-thon níos airde, a chur ag seinm. Ba iad Larry Adler (1914-2001) is Tommy Reilly (1919-2000) rímháistrí an ghléis seo. De réir na lámhscríbhinní, bhíodh orgáin béil in úsáid sa tSín roimh 600 RC.
Orgán giolcach. Gléas ceoil ina bhfuil giolcacha a sheinntear le méarchlár amháin nó níos mó, rud a chuireann ag crith go saor iad faoi bhrú aeir ó na boilg. Tá saghsanna níos lú, cosúil leis an armóin, ina bhfuil méarchlár amháin is boilg fuinnmhithe le troitheán. San orgán mór bíonn dhá mhéarchlár is clár troitheán, na boilg oibrithe le luamhán eile nó mótar leictreach ag fuinnmhiú caidéil. Bhíodh na horgáin giolcach an-choitianta mar ghléasanna tí is in eaglaisí beaga de bhrí nach raibh siad chomh costasach le píoporgán ná nach raibh gá leis an oiread sin spáis dóibh. Sa 20ú céad tháinig orgáin leictreonacha chun ionad na n-orgán giolcach a thógáil.
Orgánach géinmhodhnaithe. Orgánach a bhfuil an cód géiniteach ann athraithe trí theicníocht innealtóireachta géinití, gan na modhanna nádúrtha atáirgthe a chur san áireamh, is ea orgánach géinmhodhnaithe nó OGM. 
De ghnáth táirgtear na horgánaigh thrasghéineacha seo ar chúiseanna trádálacha. 
Tréithe.
Is féidir go mbeidh ainmhithe, plandaí nó miocrorgánaigh (baictéir, giostaí, fiú cealla mamacha saothraithe) i gceist. Maidir leis na trasghéinte a chuirtear sna horgánaigh seo, is minic a bhíonn meascán géinte iontu ó víris, planda is ainmhí, iad nasctha le réigiún códaithe d'einsím baictéir. 
Is féidir ainmhithe a athrú chun comhdhúile gníomhacha cógasacha a tháirgeadh sa bhainne, mar shampla, nó comhdhéanamh na bpáirteanna a itear a athrú, nó géinte a chur ann a dhéanfaidh na fíocháin oiriúnach le trasphlandú i ndaoine. 
Is féidir géinte a chur le baictéir, giostaí is cealla mamacha saothraithe a ligfidh dóibh cuid mhaith próitéiní ar leith a tháirgeadh: inslin, hormón fáis, fachtóirí téachtaithe fola agus eile. 
Is féidir biabharra a athrú chun gur féidir iad a spraeáil le luibhicídí a bheadh tocsaineach don bhunphlanda, nó próitéiní a dhéanamh a bheadh tocsaineach do lotnaidí áirithe. 
B'fhéidir go mbeidh torthaí feabhsaithe le fáil ó bhiabharra trí ghéinathrú amach anseo. 
Conspóidí.
Tá imní forleathan sa phobal maidir leis na GMOanna seo go bhfuil géinte á scaipeadh amach sa nádúr agus i mbianna ainmhithe is daoine a d'fhéadfadh a bheith dochrach sa mheántéarma, nach bhfuil tástáil chuimsitheach shásúil á déanamh orthu roimh iad a úsáid, nó ar a n-iarmhair sa nádúr.
Uatrófach. Is éard is uatrífach ann ná orgánach atá in ann ábhair choimpléascacha orgánacha a shintéisiú ó shubstráití simplí neamhorgánacha. Cuimsíonn na horgánaigh seo plandaí glasa a úsáideann dé-ocsaíd charbóin ón atmaisféar mar phríomhfhoinse carbóin chun comhdhúile orgánacha a shintéisiú, agus miocrorgánaigh a fhaigheann fuinneamh le haghaidh a meitibileachta trí ocsaídiú substráití neamhorgánacha cosúil le hiarann, sulfar is nítrigin (na horgánaigh cheimeatrófacha).
Ornáid stuaice. In ailtireacht Ghotach, an deireadh ornáideach a chuirtear ar fhoirm thriantánach ghéar mar bhinne nó stuaice. Go minic snoitear í i bhfoirm flór de lúis, agus uaireanta bíonn tortáin ornáideacha duilliúir snoite ar thaobh na stuaice faoina bhun.
Ortacan. Feadán leictreonach a d'úsáidtí go forleathan i gceamaraí luatha teilifíse, ach atá caite i gcártaí anois. Réitigh sé an bóthar don teilifís de bhrí gur thiontaigh sé an íomhá optúil ina comhartha leictreonach go tréimhsiúil, le minicíocht níos mó ná sainmhinicíocht chónascadh phreabadh na súl.
Ortaipéide. Is éard is ortaipéide ann ná brainse den mháinliacht a phléann le gortuithe is neamhoird sa chreatlach, is é sin na cnámha, na hailt, na fíocháin táite, is teannáin na matán gaolmhar. Cuimsíonn sí diagnóisiú is cóireáil bristí is asaltuithe, ceartú míchumaí comhbheirthe is faighte, mínormáltachtaí staidiúire, athailíniú nó athshuíomh alt galraithe nó máchaileach le próistéis shaorga. Soláthraíonn sí cóireáil máinliachta is míochaine i leith ailsí is ionfhabhtuite sna cnámha, agus riochtaí cosúil le tinneas droma, sciaitíce, asaltú ailt idirveirteabraigh, agus neamhoird mheathlúcháin an dromlaigh.
Abraham Ortelius. Cairtghrafaí a rugadh in Antuairp na hOllainne ab ea Abraham Ortels Ortelius (14 Aibreán 1527 – 28 Meitheamh 1598). D'fhoilsigh sé an chéad atlas, "Teatrum Orbis Terrarum" (Amharclann an Domhain), sa bhliain 1570. Thiomnaigh Ortelius an t-atlas do rí na Spáinne, a rinne cartagrafaí ríoga de mar chúiteamh. San oifig sin bhí teacht ag Ortelius ar a lán eolais ó thaiscéalaithe Spáinneacha sna cartlanna ríoga sa tír sin.
Orgán. Tá níos mó ná brí amháin ann leis an bhfocal orgán:
Órú. Ceird ársa ina ngreamaítear órdhuille (nó duille miotalach eile) ar dhromchla adhmaid, de ghnáth. Faoi bhláth sa Mheánaois i maisiú lámhscríbhinní is péinteáil painéal, ina dhiaidh sin ar fhrámaí pictiúr is troscáin.
Osalat. Cat fiáin sa Domhan Úr, ó dheas ó Texas go Meiriceá Theas is ea an t-osalat. A fhionnadh ciarbhuí nó liath, agus pátrún de spotaí, stríoca is fáinní dubha air.
Douglas Dean Osheroff. Fisiceoir a rugadh ar 1 Lúnasa 1945 in Aberdeen, Washington, is ea Douglas Dean Osheroff. 
Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1996 lena bheirt comhghleacaithe Richardson is Lee as forshreabhacht He-3 a fhionnadh go luath sna 1960idí.
Osmairidiam. Cóimhiotal oismiam (Os) agus níos lú ná 35% iridiam (Ir), a tharlaíonn go nádúrtha. Faightear le mianaigh platanaim (Pt) é.
William O'Sullivan. Ceimicí a rugadh sa Druipseach, Contae Chorcaí ab ea William O'Sullivan (1826?-1890). Rinne sé staidéar le Justus Liebig in Ollscoil Giessen na Gearmáine, agus fuair dochtúireacht sa cheimic (1844). Ionadaí ar Thomas Antisell sa tsaotharlann ceimice i Músaem Tionsclaíochta na hÉireann, agus tháinig sé i gcomharbacht air i 1848. Thairg sé gurbh acmhainn luachmhar an mhóin, agus gurbh fhéidir tionscal a bhunú uirthi, rud nár chreid Robert Kane. Chuir sé toradh taighde eile dá chuid ar fáil sa leabhar "The Manufacture of Beet-Root Sugar in Ireland" (Déantúsaíocht Siúcra as Biatas in Éirinn, 1851) inar leag síos an cás ceimiceach is an cás eacnamaíoch don tionscal. Dhírigh sé aird ar an bhfuinneamh gan úsáid sna haibhneacha. Moladh láidir eile a rinne sé ná an gá le hoideachas is traenáil phraiticiúil chun tionsclaíocht mharthanach is fostaíocht a chur ar aghaidh. Nuair a d'éirigh Kane as uachtaránacht Choláiste na Banríona, Corcaigh i 1873, ceapadh O'Sullivan i gcomharbacht air.
Othras dúidéineach. Othras peipteach a tharlaíonn sa dúidéineam.
Othras gastrach. Othras peipteach a tharlaíonn sa ghoile.
Othras peipteach. Othrasú cuid de líneáil an ghoile nó an dúidéinim mar thoradh ar chnaí ag an aigéad gastrach. Is iad na siomptóim a fhéadfaidh tarlú ná mídhíleá éadrom suas go dtí eachtraí péine troime sa bholg uachtarach, masmas is urlacan. 
Aimhréidh is féidir leis tarlú is ea cur fola trom, nó bréifin a fhéadfaidh tús a chur le peireatóiníteas. 
I measc na bhfachtóirí a dhéanann an duine toghrach don riocht seo tá caitheamh tobac, alcól, strus, agus drugaí greannaitheacha cosúil le haspairín. 
I gcuid mhaith cásanna bíonn baint ag coilíniú na conaire stéigí uachtaraí ag an mbaictéar Helicobacter pylori leis.
Elisha Graves Otis. Tionscnóir agus aireagóir Meiriceánach, a rugadh i Halifax, Vermont ab ea Elisha Graves Otis (1811-1861). Bhunaigh sé an "Otis Elevator Company". Dhear sé agus shuiteáil sé an chéad ardaitheoir le coscán uathoibríoch a chuireann cosc ar ardaitheoirí titim má theipeann ar an gcábla ardaithe. D'éascaigh sé sin an bealach d'fhorbairt an ilstórais. D'éascaigh sin an bealach d'fhorbairt an ilstóraigh.
Pacáiste ríomhaire. Ríomhchlár nó grúpa ríomhchlár a dhíoltar mar phacáiste chun feidhmeanna ar leith a chur i gcrích. Mar shampla, i bpacáiste cuntasaíochta bheadh gnáthaimh is áirimh atá riachtanach chun cuntais a anailísiú, a ullmhú is a léiriú.
Pacáiste Staitistiúil do na hEolaíochtaí Sóisialta. Pacáiste bogearraí do ríomhairí móra is pearsanta chun anailísí iomadúla staitistiúla a dhéanamh ar thacair mhóra sonraí (SPSS).
Tagairtí.
Frederick Handley Page. Innealtóir is dearthóir ceannródaíoch eitleán a rugadh i Cheltenham Shasana ab ea Frederick Handley Page (15 Samhain 1885 - 21 Aibreán 1962). Bhunaigh sé comhlacht innealtóireacht aerloingseoireacha i 1909. A eitleáin buamála Hampden is Halifax in úsáid sa dara cogadh domhanda.
Galar Paget. Mí-ord ainsealach sa chnámharlach fásta nach eol a chúiseanna. Corraíonn sé gnáthfhás is gnáthathshuíomh. Ainmníodh as an máinlia Sasanach James Paget (1814-1899) é. Tagann cnámha áirithe le bheith róchailcthe dlúth, cnámha eile díchailcthe briosc. Bíonn pianta ag an duine sna cnámha corraithe agus claonadh acu briseadh. Uaireanta bíonn athruithe ailseacha sna cnámha.
Pailé-aeráideolaíocht. Staidéar ar an aeráid a bhí ann na cianta ó shin, agus iarrachtaí mionsamhluithe na bpróisis aeráide a shaothrú. Braitheann sí ar a lán disciplíní acadúla.
Pailéamaighnéadas. Caomhnaítear maighnéadas i gcarraigeacha ina bhfuil mianraí le hiarann iontu, cosúil le maighnéidít is haemaitít. Bíonn na fearainn inmheánacha mhaighnéadacha sna carraigeacha treoshuite le treo réimse mhaighnéadach an Domhain ag an am a fosaíodh iad trí mhoirtiú, criostalú magma, nó imoibriú ceimiceach. Trí threo an mhaighnéadais iontaisithe seo a thomhas, is féidir domhanleithead na háite sin is ionaid na mol ar Domhan a dhéanamh amach don am a fosaíodh iad.
Pailéapaiteolaíocht. Staidéar ar ghalair ársa dhaonna ó ábhar cnámharlach den chuid is mó, ach ó bhogfhíocháin a caomhnaíodh trí sheargadh nó i bportach dí-ocsaiginithe freisin. Is féidir airtríteas, eitinn, lobhra, sifilis, sceachaillí, galar fiacla, bristí, is míchumaí ón mbroinn a dhiagnóisiú, chomh maith le galair easpa cothaithe cosúil le raicíteas is fraimis. Is iontach an léargas ar dhéimeagrafaíocht na mílte bliain ó shin a fhaightear ó tharluithe coibhneasta na ngalar i measc na ndaoine an t-am sin is na faid saoil a baineadh amach.
Pailéasóch. 570-230 milliún bliain ó shin. Thosaigh orgánaigh ilcheallacha is éisc ag teacht chun cinn. Roinntear an ré seo ina tréimhsí mar seo: an tréimhse Chaimbriach (570-500 milliún bliain ó shin) inar thosaigh ainmhithe mara gan chnámh droma; an tréimhse Ordaivíseach (500-435 milliún bliain ó shin) inar thosaigh na chéad éisc, fungais is feamainn; an tréimhse Shiolúrach (435-400 milliún bliain ó shin) inar tharla na chéad phlandaí ar thalamh thirim; an tréimhse Dheavónach (400-345 milliún bliain ó shin) inar mhéadaigh na héisc is ar thosaigh na feithidí is na hainmhithe tire; an tréimhse Charbónmhar (345-280 milliún bliain ó shin) inar thosaigh na reiptílí is na débheathaigh; an tréimhse Pheirmeach (280-230 milliun bliain ó shin) inar díothaíodh an-chuid de na hainmhithe gan chnámh droma is ar thosaigh na foraoisí cónaiféaracha.
Pailé-éiceolaíocht. Feidhmiú prionsabail is próisis éiceolaíochta chun na himghníomhuithe idir iontaisí mar chomhluadar is a gcomhshaol sa taifead iontaiseach a thuiscint. Bunaithe ar an smaoineamh gur mhair na hainmhithe is na plandaí i ngach ré gheolaíoch faoi na cúinsí céanna lena ngaolta comhaimseartha. Mar sin, tugann taighde ar fhlúirse choibhneasta gach speiceas iontaisithe fásra is ainmhithe i bhfosú geolaíoch léargas cuimsitheach ar éiceolaíocht is aeráid an ama gheolaíoch sin.
Pailéigeografaíocht. Staidéar ar thíreolas na réanna geolaíocha, trí na cúinsí geografacha a atógáil ó na hiontaisí is mínithe ar an gcomhshaol a bhí ann nuair a bhí na carraigeacha á bhfosú, maidir le gach ré ina seal.
Pailé-ointeolaíocht. Is é rud is pailé-ointeolaíocht ann ná staidéar iontaisí is atógáil an orgánaigh ón iarsma iontaisithe, agus taighde ar an bpróiseas iontaisithe.
Pailin. Is éard is pailin ann ná na gnéaschealla fireanna de shíolphlandaí a tháirgtear go flúirseach in antair na bplandaí bláfara is saic pailine na ngimnispeirmeacha. Nuair a shroicheann an gráinne pailine stiogma an bhlátha nó crotal an chóin bhaininn, fásann an phailin feadán ar féidir léi a thoilleadh a aistriú chun an t-ubhán a thoirchiú. 
Bíonn gráinní pailine an-éagsúil i méid, cruth, carachtar an dromchla, agus is féidir go gcabhraíonn siad seo uile ina ndáileadh. Bíonn pailin ghaothiompartha mín éadrom, na gráinní pailine a iompraíonn feithidí greamannach is níos troime. Bíonn cumhdach seachtrach an ghráinne (an t-eisín) an-fhrithsheasmhach i gcoinne meata, agus faightear pailin iontaisithe is déantar staidéar uirthi chun fásra an ama réamhstairiúil a anailísiú.
Pailineolaíocht. Anailís na ngráinní pailine a fhaightear caomhnaithe i ndríodair is ithreacha ársa is ea pailineolaíocht, chun na hathruithe sa bhfásra thar am a atógáil. 
Soláthraíonn portach forleathan, podsail móinteach aigéadach, is dríodair lochanna sonraí sármhaithe den saghas seo. Faightear léargais uathu ar iarmhairtí daoine réamhstairiúla is a dtalmhaíochta ar an gcomhshaol.
Is féidir le seandálaithe go leor a fhoghlaim ón phailin (dusta éadrom de ghnáth) a thagann ó gach planda. Maireann pailin síos tríd na blianta agus nuair a dhéanann seandálaithe scrúdú air faoi mhicreascóp, is féidir leo foghlaim faoi na saghsanna éagsúla crann agus plandaí a bhí ag fás in áit éigin ag am faoi leith.
Pailm dátaí. Crann a fhásann 30 m in airde, dúchasach don neasoirthear, saothraithe ó 6000 RC. An stoc ramhar, clúdaithe le seanbhuin spíonacha duilleog. Na duilleoga clúmhach, an bláthra mór. Táirgeann crann amháin suas le 250 kg de dhátaí dúfhlannbhuí siúcraithe in aghaidh na bliana, ar feadh 100 bliain nó níos mó.
Pailm ratáin. Ball de ghné mhór plandaí trópaiceacha dreapaire le gais an-fhada chaola suas le 180 m ar fhad. Dreapann siad trí spíonta crúcacha ag barra is ar mheáneasnacha na nduilleog cleiteach a ghreamaíonn don fhásra mórthimpeall agus do ghais tacaíochta is iad ag fás suas. Scamhtar na gais chun cánaí ratáin a dhéanamh, a úsáidtear i dtroscán, ciseáin is earraí eile. Úsáidtear iad i gcána láidir malacca i gcomhair bataí siúil.
Pailm siúcra. Is éard is pailm siúcra ann ná crann a fhásann 12 m ar airde, dúchasach don Mhalaeisia. Na duilleoga 1-1.5 m ar fhad, cleiteach airgeadach faoina mbun. Agus í fásta, fásann bláthraí ó bharr go bun an stoic, agus faigheann an stoc bás de réir mar a chailltear na bláthraí. Faightear siúcra ón sú a ritheann go flúirseach nuair a ghearrtar na bláthraí óga.
Paul Painlevé. Matamaiticeoir is státaire Francach ab ea Paul Painlevé (5 Nollaig 1863 – 29 Deireadh Fómhair 1933). Príomh-aire i 1917. Tháinig sé le bheith ina cheannaire le Herriot ar an gcomhaontas clé i 1924, is ina phríomh-aire arís i 1925. Rinne sé saothar matamaiticiúil ar chothromóidí difreálacha. Rugadh i bPáras é agus fuair sé bás sa chathair sin freisin.
Paipír. Planda uisciúil ilbhliantúil, dúchasach do thuaisceart na hAfraice. Fásann na gais 4 m, is iad triantánach i gcrosghearradh. Na duilleoga cosúil le féar, na bláthanna bídeach scothbhuí, gan iombhláth, ina spícíní a dhéanann cinn mhóra sféarúla. 
Rinne muintir an tseansaoil páipéar (paipír) trí stiallacha fliucha na ngas laíonach a bhrú le chéile taobh le taobh.