Tatoeba sentences — language code: kaz
Егер болжанған кезеңмен келіссек, онда табылған затты ежелгі ойынның арабтардың әсерімен дамыған уақытына, шатрандждың өзіндік ерекшеліктерге ие болған кезеңдеріне жатқызған жөн.
Сұраққа жауап беретін бұл дәуірдің басқа шахмат заттары Қазақстанда табылған жоқ.
Далада шатрандждың пайда болған дәл уақытын анықтайтын күрделі ғылыми міндетті алдымызға қоймай, тарихи жағдайды қарастырайық.
Қазақтар көшпелі тұрмыс салтын бастан кешті.
Гиподинамикалық зияткерлік ойын ауыл өмірінде сирек жағдайда болды.
Қазақтар мал шаруашылығының ерекшеліктері себебінен ежелден динамикалық ат спортын, қазіргі кезде кеңінен таралған: қазақша күрес, көкпар, қыз қуу, бәйге, аударыспақ, тоғызқұмалақ жарыстарын өткізген.
Соңғылары шопандардың арасында кеңінен тараған.
Және бұл кездейсоқ емес.
Ол шаруаның тұрмысы мен кәсіпқой шаруашылығын бейнелейді.
«Тоғызқұмалақтың» ежелгі мәнің ашатын түбір сөзі, екі бөліктен тұрады.
Тоғыз - адаттың кәдімгі құқық жазасының нысанын білдіреді.
Кінәлі адам тоғыз ірі қара төледі.
Құмалақ - түйіртпек, қойдың немесе түйенің тезегі.
Және де бір таңғаларлығы.
Егер қазіргі шахматтың ататегі (чатуранга, ша-трандж) аштападада шағын соғыс жүргізіп, раджи, халиф, әмір немесе ханзада әскерлерінің соғыс әрекеттерін бейнелеп көрсетсе, ал көшпенділердің ойыны ешқашанда қолбасшылық қызметпен байланыстырылмаған.
Мазмұны мен ережелері бойынша бейбіт парасатты тоғызқұмалақ ойыны соғыс-құмар шатрандждан асып түсті.
Талғар ежелгі қаласы орнының археологиялық қазындыларына қайта оралайық.
Бірнеше шахмат фигурасын мұнда кім және қашан әкелгенін дәл айту мүмкін емес.
Алпыс төрт шаршы тақтадағы ойынның болғанына мың жарым жыл болды.
Табылған зат Ұлы халифаттың жаңа мәдениеті Үндістаннан Испанияға дейінгі зор кеңістікке тараған уақытқа жатады.
Орталық Азия арқылы Шығыстың суперөркениеті мен Жерорта теңізін бірінші рет қосқан Жібек жолы, терең археологиялық із қалдырды.
Транзит керуендер басқа елдердің көпестері кездесті.
Уақыт өткізіп, олар қытай ойындары го мен рэндзюді және араб шатранджын ойнады.
Мұндағы табылған зат дереккөздерінің бір нұсқасы.
Абай Құнанбаев (1845-1904), қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы, ақын-ағартушы айналадағы дүниеге еліктегіш адам болды.
Бала кезінде, медреседе оқып жүргенде, ол шығыс ақындарын құмарта оқыды.
Тілдерге деген ұмтылыспен оның Шығыстың классикалық әдебиетіне қызығушылығы оянды.
Бұл, оған жасөспірімдер ортасында тек тапқыр, өткір тілді әңгімелесуші ғана емес, еліктегіш өлеңдерді жазып шығушы болуына да мүмкіндік бергені белгілі.
Оған қозғалмалы ойындар жат болған жоқ.
Алайда ол тоғызқұмалақ ойнаушыларға назарын көбірек аударды.
Бұл ойынға және оған жақын шахматқа Абайдың ерекше көзқарасы қалыптасты.
Таяу Шығыстың өткен және осы заманғы мәдениетін таңып білген сайын, оның бұл ойындарға деген қызығушылығы арта түсті.
Уақыт өткен сайын тоғызқұмалақ оның тұрақты түрде құмарта ойнайтын ойнына айналды, ал шахматты өзінің бір шығармасындағы эпизодқа енгізді.