Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Nedir? Dikkat Eksikliği Belirtileri ve Tedavi Yöntemleri Nelerdir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) çocuklarda ve gençlerde davranışsal ve ruhsal hastalıklar sınıfına girer. Dikkat eksikliği; dürtüsel davranışlar, otokontrol bozuklukları ve ek olarak hiperaktivite ile kendini gösterir. Toplumdaki görülme oranı çocuklarda %8, ergenlik dönemindeki kişilerde ise %6 olarak saptanmıştır.
Genellikle çocukluk çağı hastalığı olarak görülmekle birlikte erişkinlerde görülme oranı %4'tür. Hiperaktivite, bu sendromun önemli bir parçası olmasına rağmen tek başına dikkat eksikliği de oldukça sık görülür. Çocuklarda hiperaktivite varlığında tanı daha kolay konulabilirken sadece dikkat eksikliği olan hastalarda tanı daha geç koyulabilir. Dikkat eksikliğine sahip birçok birey, hastalığın farkına varmadan hayatını sürdürür.
Dikkat Eksikliği Nedir?
Mental bozuklukların tanısal ve istatistiksel el kitabı olarak tanımlanan DSM-5'e göre sendromun adı, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu'dur. Dikkat eksikliği bozukluğu, bu sendromdan farklı bir bozukluk değil, aynı sendromun hiperaktivitenin olmadığı bir alt tipi olarak tanımlanır. Dikkat eksikliği bozukluğu (DEB) uzun yıllar boyunca bir hastalık olarak kabul edilmemiştir. Fakat günümüzde DEHB'nin genetik geçişli, biyolojik bir hastalık olduğu kabullenilmiştir.
Geçmişte tek başına dikkat eksikliği bozukluğu, hastalık olarak tanımlanmadığı için bu bozukluğa sahip birçok kişi hayatı boyunca başarısız olarak damgalanmış, akademik başarıları düşük, antisosyal kişilikler olarak kabul edilmiş ve toplumdan dışlanmıştır. Günümüzde Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından yayınlanan ve zihinsel hastalıklara tanı koymak için ölçütleri belirleyen mental bozuklukların tanısal ve istatistiksel el kitabı olarak tanımlanan DSM-5'e göre kriterler belirlenmiş, DEB de DEHB'nin bir alt tipi olarak tanımlanmıştır.
Çocukluk çağında DEHB erkeklerde daha fazla görülür. Bazı serilerde 2:1, bazı serilerde 6:1 'e varan oranlar belirtilmiştir. Erişkin çağa yaklaştıkça kadınlarda görülme sıklığı artmakta ve görülme oranı erkeklerle neredeyse eşitlenmektedir.
Dikkat Eksikliği Belirtileri Nelerdir?
Dikkat eksikliği varlığında en sık görülen belirti, çocuklarda okul başarısında düşüklüktür. Çocuk derse konsantre olamaz, dikkatini bir süre toplayabilse bile dikkatini koruma noktasında sıkıntı ve güçlük yaşar. Genellikle hayallere dalma, anlatılanları dinlememe, kendi dünyasına kapanma şeklinde anlatılır.
Aynı durum erişkinler için de geçerlidir. Dikkat eksikliği bozukluğuna sahip bireyler detaylara dikkat etmez, verilen komutlara uyum sağlayamaz ve organizasyon problemleri yaşar. Ayrıca bu bireyler günlük rutin işlerini yapamaz ve dikkatleri kolayca dağılır. Hiperaktivite de tabloya eklendiğinde kişiler aynı yerde uzun süreli sabit duramaz, oturamaz.
Bu bireyler çok konuşur, karşısındaki kişilerin konuşmasını bitirmesini bekleyemez, bekleme gerektiren ya da sırayla yapılması gereken işleri yapmakta sıkıntı yaşar. Çocuklarda sürekli sağa sola koşma, tırmanma, zıplama şeklinde aşırı hareketli davranışlar mevcuttur. Yetişkinlerde görülen hiperaktivite, sürekli bir işten diğerine koşma şeklindedir.
Fakat bu kişiler, hiçbir işi tam olarak tamamlamaz. Sendromun en önemli belirtilerinden biri olan dürtüsellik ise kişinin kendini ve yapılan eylemin sonuçlarını düşünmeden yapılan ani davranışlar şeklinde görülür.
Çocuklarda bir işi yaparken sabırsızlık, aniden arkadaşlarının elinden oyuncaklarını alma, oyun sırasında sırayı beklememe, çok ve uygun olmayan yerlerde konuşma, karşısındaki konuşurken sürekli sözünü kesme, bağırma ve gülme şeklinde kendini gösterebilir.
Tüm bunlara ek olarak, kendini tehlikeye atacak davranışlarda da bulunabilir. Erişkin bireylerde ise karşısındakini dinlemeden sözünü kesme, sonunu düşünmeden yeni işlere girme, karşısındakini kıracak şekilde konuşma, sıra bekleyememe şeklinde kendini gösterebilir.
Dikkat Eksikliği Nedenleri Nelerdir?
Dikkat eksikliği bozukluğunun nedenleri araştırılırken, beyin anatomisi ve fonksiyonlarında bozukluklar saptanmıştır. Özellikle dikkati toplamayı sağlayan beyin bölgelerinde, diğer bireylere göre düşük fonksiyon ya da küçülme izlenmiştir. Bunun haricinde genetik geçiş de bu hastalığın nedenleri arasında yer almaktadır.
Anne babasından birinde DEHB olan çocukların DEHB geliştirme oranı diğer popülasyona göre daha yüksektir. Aynı zamanda rahatsızlığın, kardeşte de ortaya çıkma ihtimali topluma kıyasla daha yüksektir. Prematüre doğum ve ciddi kafa travmalarının da DEHB nedenleri arasında olduğu kabul edilmektedir. Annenin gebelik sırasında alkol ve sigara tüketiminin de DEHB'ye sebep olabileceği bildirilmiştir.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Çeşitleri Nelerdir?
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun üç ana semptomu vardır: Dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik. Dikkat eksikliği, bu üç semptomun görülme şekillerine göre üç farklı alt tipe ayrılır. En sık görülen tip, üç semptomun da bir arada olduğu kombine tiptir. Hiperaktivitenin izlenmediği sadece dikkat eksikliğinin izlendiği tip, dikkat eksikliği bozukluğu olarak adlandırılır. Daha nadir görülen bir tip olan hiperaktif dürtüsel tipte ise dikkat eksikliği görülmez.
Dikkat Eksikliği Bozukluğu Tanısı Nasıl Koyulur?
Özellikle çocuklarda DEB tanısı konulmadan önce davranışsal problemlere yol açan yakın zamanda yaşanmış boşanma, aile içinde birinin ölümü veya yakın zamanda gerçekleşmiş taşınma gibi bir durumun olup olmadığı sorgulanmalıdır. Fark edilmeyen nöbetler, tiroit problemleri, uyku bozuklukları , anksiyete, depresyon ve kurşun zehirlenmesi de dikkat eksikliği bozukluğu benzeri tablolar oluşturabilir.
Dolayısıyla tanı koyulmadan önce bu hastalıklar ya da durumlar ekarte edilmelidir. DEB tanısı, genellikle semptom ve belirtiler ışığında koyulur. Tanı koyulması için semptomların altı ya da fazlası, 17 yaş sonrası için ise en az beş tanesinin olması gereklidir. Bunun haricinde dikkat eksikliği tanısında uygulanabilen çeşitli testler mevcuttur. DEHB'nun teşhisinde kesin olarak sonuç veren tek bir test mevcut olmadığı için birçok enstitü kendine ait birtakım skalalar oluşturmuştur. Bu skalalar şu şekildedir:
- Vanderbilt skalası
- Conners skalası
- DEHB Ölçme Skalası (ADHD-RS-V)
- Swanson, Nolan and Pelham (SNAP) skalası
- Conners Erişkin DEHB Ölçme Skalası (CAARS)
- Wender Utah Ölçme Skalası
- Erişkin Kendi Kendine Değerlendirme Skalası (ASRS)
Bunların haricinde en sık kullanılan ve en kapsamlı testlerden biri de Moxo dikkat testidir. Moxo sürekli performans testi olarak da tanımlanan test, 6-12 yaş aralığındaki çocuklarda ve 13-65 yaş arası erişkinlere uygulanmak üzere geliştirilmiştir. Toplamda 420 tepki ve 420 tepkisizlik eyleminin ölçüldüğü Moxo testi sayesinde zamanlama problemi, dürtüsellik ve hiperaktivite ölçülür. Çocuklarda yaklaşık 15, yetişkinlerde ise 18 dakika süren test boyunca kişinin çevresel koşulların değişimine bağlı olarak performansının nasıl etkilendiği de değerlendirilir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Neden Olur?
Dikkat eksikliği , çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun bir şekilde dikkatini toplamakta, sürdürebilmekte ya da belirli bir göreve odaklanmakta zorlanması durumudur. Bu sorun, çocuğun akademik başarısını, sosyal ilişkilerini ve günlük yaşam becerilerini olumsuz etkiler. Dikkat eksikliği tek başına görülebileceği gibi, çoğu zaman hiperaktivite ve dürtüsellik ile birlikte seyreden bir tabloya da dönüşebilir. Çocuklarda dikkat eksikliğine neden olan faktörler oldukça çeşitlidir ve genetik yatkınlıktan çevresel etkilere kadar birçok unsur bu durumu tetikler.
Çocuklarda dikkat eksikliği nedenleri şunlardır;
Dikkat eksikliği, sıklıkla ailesel geçiş gösterir. Aile bireylerinde DEHB veya benzeri dikkat sorunları olan çocuklarda bu durumun görülme ihtimali daha yüksektir. Genetik faktörler, beynin dikkat ve dürtü kontrolünü yöneten alanlarının gelişimini etkiler.
DEHB’li çocukların beyinlerinde dikkat, planlama ve dürtü kontrolünü yöneten bölgelerde (örneğin prefrontal korteks) işlevsel farklılıklar gözlemlenmiştir. Ayrıca dopamin ve noradrenalin gibi nörotransmitter maddelerin seviyelerinde dengesizlikler dikkat eksikliğine yol açar.
Hamilelik sırasında annenin alkol ve sigara kullanması; gebelikte stres, yetersiz beslenme veya doğum komplikasyonları çocuğun beyin gelişimini etkiler. Erken doğum veya düşük doğum ağırlığı da dikkat sorunlarıyla ilişkilendirilmektedir.
Aile içi stres, düzensiz ev ortamı, aşırı ekran kullanımı (tablet, telefon, televizyon), yetersiz uyku veya sağlıksız beslenme gibi faktörler çocukların dikkat becerilerini olumsuz etkiler.
Travmalar (boşanma, kayıp, istismar), duygusal ihmal ya da güvensiz bağlanma ilişkileri çocukların odaklanma becerilerini sekteye uğratır. Sürekli eleştirilen ya da aşırı baskı altında olan çocuklarda kaygı bozuklukları gelişir ve bu da dikkatin dağılmasına yol açar.
Disleksi gibi özel öğrenme güçlüğü olan çocuklar, ilgilerini derse vermekte zorlanır. Bu durum dikkat eksikliği ile karıştırılabilir ya da eşlik edebilir. Özellikle sınıf içi başarısızlıklar motivasyonu ve dikkat süresini azaltır.
Depresyon, anksiyete gibi duygusal sorunlar çocuklarda dikkat dağınıklığına neden olur. Bu tür durumlar sıklıkla göz ardı edilir ya da sadece “isteksizlik” olarak yorumlanabilir.
Demir, çinko, magnezyum ve omega-3 gibi bazı vitamin ve minerallerin eksikliği beyin fonksiyonlarını etkileyerek dikkat performansını düşürebilir. Özellikle dengesiz ve işlenmiş gıdalarla beslenen çocuklarda bu eksiklikler daha sık görülür.
Dikkat Eksikliği Bozukluğu Tedavi Yöntemleri Nelerdir?
Dikkat eksikliği bozukluğu tanısı alan kişinin tedavisi, kişinin yaşı, cinsiyeti, var olan diğer hastalıkları ve bulguları doğrultusunda düzenlenir. Dikkat eksikliğine eşlik eden hiperaktivite varlığında farklı tedavi yöntemleri uygulanabilir. İlaçlı ve ilaçsız tedavi yöntemleri bulunan dikkat eksikliği rahatsızlığında genellikle her iki tedavi yöntemi bir arada uygulanır. İlaçsız tedavide mental ve fiziksel egzersizler önemli bir paya sahiptir. Psikolojik destek türlerinden biri olan terapi de süreç boyunca uygulanabilir. Çocuklarda ilaçsız tedavi, çocuğun aldığı terapi ve eğitimlerin yanı sıra ebeveyn eğitimi de gerektirir. Ailenin tedavi süreci boyunca anlayışlı ve sabırlı olması gerekir.
Çocuğun yaptığı eylemlerin yaramazlıktan değil bir rahatsızlıktan kaynaklandığı unutulmamalıdır. Tüm bunlarla birlikte hekim, tedaviyi desteklemek amacıyla bazı ilaçlar reçete edebilir. İlaçların düzenli ve önerilen dozda kullanımının yanı sıra tedavi süreci boyunca ailenin öğretmenlerle ve ailenin hekimle sürekli olarak irtibat hâlinde olması, tedavinin sürdürülebilirliği ve etkinliği açısından önemlidir.
Dikkat Eksikliği Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Dikkat eksikliği nasıl giderilir? Dikkat eksikliği genellikle dikkatle takip edilen bir tedavi gerektirir. Tedavi, kişinin yaşına, semptomların şiddetine ve nedenine bağlı olarak farklılık gösterebilir. Tedavi seçenekleri arasında bilişsel davranış terapisi, ilaç tedavisi, yaşam tarzı değişiklikleri ve destekleyici eğitim programları yer alabilir. Özellikle çocuklarda, ailelerin ve okulların işbirliği yaparak çocuğa destek sağlaması önemlidir.
Evde dikkat eksikliği ile başa çıkmak için yapabileceğiniz bazı şeyler arasında düzenli bir günlük rutin oluşturmak, dağıtıcı faktörleri azaltmak, düzenli egzersiz yapmak, dengeli bir beslenme alışkanlığı edinmek, uyku düzeninize özen göstermek ve teknoloji kullanımını sınırlamak yer alabilir.
Yetişkinlerde dikkat eksikliği belirtileri arasında dikkatin çabuk dağılması, unutkanlık, organizasyon güçlükleri, görevleri tamamlamada zorluk, sürekli ertelemeler ve dikkatsiz hatalar yapma eğilimi bulunabilir. Ayrıca, sabırsızlık, dürtüsel davranışlar ve öfke kontrolü zorlukları da dikkat eksikliği belirtileri olabilir.
Dikkat eksikliğinin yönetilmesine yardımcı olabilecek bazı yöntemler arasında bilişsel davranış terapisi, ilaç tedavisi (doktor önerisiyle), yaşam tarzı değişiklikleri, stres yönetimi, düzenli uyku, ve sağlıklı beslenme yer alabilir. Ayrıca, destek grupları ve profesyonel yardım da dikkat eksikliği ile başa çıkmada faydalı olabilir.
Dikkat eksikliği, belirli semptomların varlığına dayalı olarak tanımlanır. Bu semptomlar arasında sürekli dikkatin dağılması, unutkanlık, görevlerin tamamlanamaması ve sürekli ertelenen işler yer alır. Dikkat eksikliği teşhisi koymak için bir uzmanın, semptomları incelemesi ve gerekirse psikolojik testler yapması gerekebilir.
Yetişkinlerde dikkat eksikliği tedavisi, bireysel ihtiyaca göre farklılık gösterebilir. Bilişsel davranış terapisi, ilaç tedavisi ve yaşam tarzı değişiklikleri yaygın tedavi seçeneklerindendir. Tedavi sürecinde, kişinin semptomlarını hafifletmek ve işlevselliğini artırmak hedeflenir. İlaç tedavisi durumunda, bir uzmanın reçetelediği ilaçlar kullanılmalıdır.
Çocuklarda dikkat eksikliğini yönetmek için öncelikle bir uzmandan yardım almak önemlidir. Tedavi seçenekleri arasında bilişsel davranış terapisi, aile eğitimi, öğretmen desteği ve gerektiğinde ilaç tedavisi yer alabilir. Ayrıca, çocuğun günlük yaşamında düzenli rutinler oluşturmak, sağlıklı beslenmeye dikkat etmek, düzenli fiziksel aktivite sağlamak ve teknoloji kullanımını sınırlamak da dikkat eksikliğini yönetmeye yardımcı olabilir.
Eğer siz de kendinizde ya da çocuğunuzda dikkat eksikliği belirtileri olduğunu düşünüyorsanız, en yakın sağlık kuruluşuna başvurarak muayene olmayı ihmal etmeyin. Sağlıklı günler dileriz.