Tim2190/kaz-rag-search-benchmark huggingface dataset:
Қарбыз
Қарбыз (Cіtrullus) – асқабақ тұқымдасына жататын бір немесе көпжылдық өсімдік. Ең көп тараған бақша дақылдарының бірі. Дүниежүзінде 500-ден аса асханалық Қарбыз сорттары өсіріледі. Жабайы түрі Африкада, Иранда, Орта Азияда, Ауғанстанда кездеседі. Қазақстанда Қызылорда, Түркістан, Жамбыл, Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Алматы облыстарында көбірек өсіріледі. Топырақтың ылғалдылығы мен ауа райының әртүрлі болуына байланысты бұл облыстарда өсірілетін сорттары да әртүрлі болады. Барлық аудандастырылған сорттары мәдени түрінен шыққан. Тамыры тармақты. Жапырақтары ірі, гүлдері ақсары түсті, сабағы төселмелі, ұзындығы 2 – 3 м-дей болады. Гүлі дара жынысты, бір үйлі, кейде екі үйлі. Түсі ақ, ала, қоңыр жасыл жолақты. Жемісі тәтті шырынды қызыл, қызғылт, күрең қызыл, сирегірек ақ және сарғыш болады. Тағамдық Қарбыздың салмағы 0,6 – 16 кг, құрамында 11% қант, витамин, т.б.
Тағамдық Қарбыздың салмағы 0,6 – 16 кг, құрамында 11% қант, витамин, т.б. заттар бар. Қарбыз – жылу сүйгіш, ыстыққа және құрғақшылыққа төзімді өсімдік, бірақ үсікке төзімсіз. Негізінен, өңделіп тыңайтылған жердің топырағында жақсы өседі. Мал азықтық Қарбыздың салмағы 10 – 15 кг. Құрамында 2 – 3% қант болады. Қарбыздың жабайы өсетін, асханалық және азықтық үш түрі белгілі. Осыған орай Қазақстанда ерте пісетін Қырым жеңімпазы – 395; орташа пісетін Княжин, тұтасжапырақты, Стокс 647/649, Багаев – Мурашка 747/749; кеш пісетін Дилноз сорттары кеңінен аудандастырылған. Қарбыз егілетін жер күзде 25 – 27 см тереңдікте жыртылады да, ерте көктемде тырмаланып, екі рет қопсытылады. Шопағын 6 – 8 см тереңдікке егеді, 9 – 12 рет суарады. Емдік мақсатқа Қарбыздың шырынды бөлігі мен қабығын және дәндерін пайдаланады.
Шопағын 6 – 8 см тереңдікке егеді, 9 – 12 рет суарады. Емдік мақсатқа Қарбыздың шырынды бөлігі мен қабығын және дәндерін пайдаланады. Қарбыздың тәтті бөлігі мен шырыны шөл басады, несеп жүргізеді. Дәндерінің қан тоқтататын және ішек құртын түсіретін қасиеті бар. Халық медицинасында Қарбыздың жемісін шемен мен сары ауруға қарсы қолданады. Қарбыз тосабы. Тосапқа пісуі жеткен қалың қабықты қарбыздар қолайлы. Жуып, тіліктерге тіледі, дәнді қызыл етін, қабығын алып тастайды. Қалған "етін"х тот баспайтын пышақпен жалпақтығын 4,5-5 см, ұзындығын 2,5—3 см етіп турап, қайнап тұрған суда 5—8 минут ұстайды да, суық сумен салқындатады. Ыстық шырын құйып, 6—7 сағат тұндырады. Бірінші рет баяу отқа қойып, 2—3 минут қайнатады да, оттан түсіреді.
Ыстық шырын құйып, 6—7 сағат тұндырады. Бірінші рет баяу отқа қойып, 2—3 минут қайнатады да, оттан түсіреді. 5—6 сағат тұндырады; екінші рет баяу отқа қойып, бірнеше минут қайнатады да, оттан алады. Сөйтіп 10—12 сағат тұндырады: үшінші рет дайын болғанша қайнатады да, оттан түсірмес бұрын ванилин мен лимон қышқылын қосады. Банкаларға ыстықтай құйып, қақпағын жабады.
Қауын
Қауын (Cucumіs melo) – асқабақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қауын жабайы түрде Оңтүстік-Батыс Азия мен Африкада өседі. Бұдан 2 мың жыл бұрын Қауынды Кіші және Орта Азия жерінде мәдени дақыл ретінде өсіре бастаған. Жапырағы ірі, кезектесіп орналасқан, жіңішке сабағы буындарға тарамданып жер бетіне төселіп өседі. Гүлі сары, дара жынысты, қос жынысты түрі де кездеседі. Жемісі – көп тұқымды, жемісінің түсі де, пішіні де сортына байланысты әртүрлі болады, салмағы 200 г-нан 16 кг-ға дейін. Қауынның жемісінің құрамында 4,5 – 18% қант, 0,6% белок, С, РР витаминдері, каротин болады. Қауын жәндіктер арқылы тозаңданады да, гүл жатыны түйнекке айналып жеміс салады. Қауын 25 – 300С температурада жақсы өседі, температура 150С-қа төмендесе өсуі баяулайды да, 3 – 50С-та үсікке шалдығады.
Қауын 25 – 300С температурада жақсы өседі, температура 150С-қа төмендесе өсуі баяулайды да, 3 – 50С-та үсікке шалдығады. Құрғақшылыққа төзімді, саздақ, құмайт, құмды жерлерде жақсы өседі. Пісу кезінде суарса немесе жаңбыр жауып топырақта ылғал шамадан тыс көп болса дәмі кемиді, кейде шіріп те кетеді. Қауын сорттары мен түрлеріне қарай әңгелек, әміре, т.б. топтарға бөлінеді. Қауынды тіліп кептіріп қауынқақ жасайды, қауынқұрт қайнатады, тосап, мармелад, т.б. дайындайды. Қазақстанның оңтүстігіндегі суармалы жерлерде гектарынан 300 – 400 ц өнім алынады. Себер алдында шопағын 6 – 7 тәулік күнге жайып, не 4 – 6 сағат 50 – 60 0С температурада қолдан қыздырады. Топырақ температурасы 12 – 140С-қа жеткенде егеді.
Топырақ температурасы 12 – 140С-қа жеткенде егеді. Қауынның Қазақстанда аудандастырылған сорттары: Іле, Ашық сары, Бұхара – 944, Іші қызыл – 189, Қалайсан, 1940 жылы Қызылорда облысының диқандары шығарған – әңгелек, ерте пісетін – Ақ дәмбілше, орта мерзімде пісетін – Колхозшы 749/753, кеш пісетін – Қара күләбі, торлама т.б. түрлері бар. Қауын өсіру, оның тұқымын жақсарту жұмысымен Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты шұғылданады. Қауынға жанышқан сок
Асқабақ
Асқабақ — асқабақтар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Асқабақтың отаны Солтүстік және Оңтүстік Америка. Ол жерлерде Асқабақ б.з.б. 3 мың жыл бұрын егіле бастаған. Асқабақтың 20 түрі белгілі. Қазақстанда Асқабақтың кәдімгі Асқабақ (С. реро), мускатты (С. moschata) және ірі Асқабақ (С. maxіma) деген түрлері мен «Волгалық сұр-92», «Мозолеевская-10», «Қашғарлық-1644» сорттары өсіріледі. Кәдімгі Асқабақтың қатарына кәді мен патиссон жатады. Асқабақ сабағының ұзындығы 2 – 10 м, жұмыр, түкті, бұтақты, жайыла өседі. Жапырағы – ірі, ұзынша қалемшелі, бүйрек пішіндес. Гүлі – қос жынысты, ірі, сарғыш түсті. Тарамдалған мұртшалары жанындағы өсімдіктерге оралады. Жемісі – жалған жидек, ірі, пішіні – дөңгелек, сопақша, түсі әр түрлі болады. Шырыны жұмсақ дәмді. Ірі жемісті Асқабақтың салмағы 40 – 50 кг-ға дейін тартады.
Шырыны жұмсақ дәмді. Ірі жемісті Асқабақтың салмағы 40 – 50 кг-ға дейін тартады. Асқабақ жемісінің құрамында 15 – 18% құрғақ заттар, 8 – 10% сахароза, аскорбин қышқылы, каротин, тиамин, рибофлавин, т.б. болады. Дәнінде 20 – 40% май бар. Асқабақтың асханалық сорттарын піскен, қуырылған күйінде тамаққа пайдаланады. Мал азықтық түрінен сүрлем дайындалады.
Қытай тілінің транскрипциясы
Қытай тілінің транскрипциясы — қытай жазуынан (пін-іннан) қазақ әліппесімен транскрипция жасау жүйесі. Негізін архимандрит Палладий (П. И. Кафаров) 19 ғ. аяғында жасаған. Қазақша бір қалыпты немесе ресми жүйе жоқ. Төменгі кестелерде Қытайдағы қазақтар тәжірибесі көрсетілген. (араб жазуы негізіндегі төте жазу бойынша). Пін-інді қазақ әліппесіне көшіру Поливанов системасы Палладий системасы Сырқы сілтемелер
Ақпан
Ақпан — қазіргі Григориан күнтізбесіндегі 2-ші келетін феурал айына сай қазақша атауы. Қазақ халқының азаматтық күнтізбесіндегі 12-ай, 30 күндік, қаңтардан соң, наурыздан бұрын келеді. Ақпан аты “Ақ ықпа” (боран) сөзінен шыққан. Ауа райының қатал болатынына қарай ақ басқын мен ақ ықпа екі ағайынды деп те аталған. Ақпан ескі санат бойынша 2 Ақпаннан 3-наурызға, ал жаңа санат бойынша 14 Ақпаннан 16-наурызға дейінгі аралық. Ақпан — Григорий күнтізбесінің 2-айы, қыстың 3-айы. Бұл айды ежелгі түркілер “Кічік ай”, хакастар “Кічік қырлас ай” дейді. Қазақ күнтізбесі Григориан күнтізбесі
Бесқонақ
Бесқонақ — байырғы қазақ күнтізбесінде қолданылып келген, жыл айларынан тыс алынатын бес күн. Нақты астрономиялық жылдың ұзақтығы бүтін күн санымен өрнектелмейді. Ол жуық түрде 365,24 тәулік (яғни 365 күн 6 сағат) деп есептеледі. Тәуліктің ширегін жыл сайын күнтізбеге енгізіп отыру қолайсыз. Сондықтан қазіргі қолданылып жүрген Григорий күнтізбесінде бұл ширектерден 4 жылда 1 күн құралатындығы ескеріліп, әрбір 4 жылдың алдыңғы үшеуі 365 күннен, төртіншісі 366 күн болып алынған. Ал әрқайсысы 30 күндік 12 айдан тұратын қазақ күнтізбесінде 360 күн болды. Жыл толық болу үшін оған 5 (кібісе жылдары 6) күн қосу керек. Аптаға толмайтын осы 5 күнді қазақ халқы «Бесқонақ» деп атаған. Айлардан тыс алынатын мұндай күндер басқа халықтарда да болған. Мысалы, б.з.д.
Айлардан тыс алынатын мұндай күндер басқа халықтарда да болған. Мысалы, б.з.д. 4-мыңжылдықта Мысырда 360 күннен кейін қосылатын 5 күнді құдайлар атымен (Осирис, Гор, Сет, Исида және Нефтида) атаған. Ежелгі парсы күнтізбесінде қосалқы 5 күн «фәнджи» немесе «андаргах» («ұрланып кіретін» не «кетікті толтыратын») деп аталған. Фәнджи парсылардың 8- және 9-айының аралығына қойылған. Ежелгі Соғдыда мен Хорезм күнтізбелерінде де қосалқы күндер болған. Байырғы қазақ күнтізбесінде «Бесқонақ» үнемі жыл аяғына қосылып отырған. Қазіргі күнтізбе бойынша «Бесқонақ» жыл сайын 17 наурыздан (кібісе жылдары 16 наурыздан) 21 наурызға дейінгі аралыққа келіп отырады. Қазақ күнтізбесі Қазақ күнтізбесі
Сөз табы
Сөз табы деп жалпы лексика-грамматикалық сипаттары мен белгілері бәріне бірдей ортақ болып келетін сөздердің тобын атаймыз. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздер мынадай 9 сөз табына бөлінеді: Зат есім (бет, қол) Сын есім (қызыл, биік) Сан есім (бір, жүз) Есімдік (мен, сен) Етістік (бару, жазу) Үстеу (тез, таза) Шылау (үшін, туралы) Еліктеу сөз (күмп, тарс-тұрс, ыржың-ыржың) Одағай (алақай, тәйт, құрау-құрау) А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж.
Әбдірәхім Шаңбаев
Әбдірәхім Шаңбаев () — көрнекті ақын, журналист (1930-1985). 1930 ж. Тарбағатай аймағының Шәуешек ауданындағы Абдыра деген жерде малшы отбасында дүниеге келген. 1937 ж. әкесі оны жаңаша бастауыш мектепке беріп, 1946 ж. дейін орталық мектепте оқыды. 1948 ж. бастап қоғамдық қызметтерге араласады. 1953 ж. Қытай коммунистік партиясына мүше болады. Қоғам табалдырығын аттағаннан кейін Әбең оқу-ағарту шебінде және басқа да қоғамдық қызметтерде болады. 1955 ж. «Шинжяң газетіне» орналасады. Онан кейін соң «Іле газеті» қазақ редакциясында тілші, редактор, редакция бөлімінің орынбасар бастығы болып өмірінің соңына дейін қызмет істеп келді. 1979 ж. Қытай жазушылар одағы Шинжяң бөлімшесінің мүшелігіне қабылданды. Соңғы тыныша дейін ақпарат саласы мен әдебиет бау-бақшасына адал терін аямай төккен ақын ұзақ аурудан айыға алмай 1985 ж.
Соңғы тыныша дейін ақпарат саласы мен әдебиет бау-бақшасына адал терін аямай төккен ақын ұзақ аурудан айыға алмай 1985 ж. 23 мамыр күні Құлжа қаласында қайтыс болды. Қытай қазақтары 1930 жылы туғандар 1985 жылы қайтыс болғандар
Кәдірәлі Есболатұлы
Кәдірәлі Есболат ұлы (1932, Күнес ауданы) — ақын. 1944 ж. ауылдық бастауыш мектепті бітіргеннен кейін, тұрмыс тақсыреті салдарынан оқи алмайды. 1948 ж. 1951 ж. дейін аудандық орталау мектепте оқып, оқу тауысқан соң сол мектепте оқытушы болады. 1960 ж. бері ақпарат саласында қызмет істеп келеді. 1950-ші жылдардың бас шенінде әдебиет табалдырығынан аттағаннан бастап, бір талай әңгіме, очерк, фельетон және өлеңдер жазды. 1932 жылы туғандар Күнес ауданында туғандар Қытай қазақтары
Сәулет Төлегенұлы
Сәулет Төлеген ұлы (1936, Құлжа ауданы) — ақын. 1936 ж. Құлжа ауданында туған. 1952 жылдан - 1956 жылға дейін Іле білім жұртында оқиды. Одан соң Құлжа қазақ мектебінде мұғалім болады. 1960 ж. бастап «Жаңа жазу газеті», «Іле газеті» редакцияларында істейді. 1980 жж «Іле жастары» журналы, «Іле өрендері» газеті редакцияларында қызмет істейді. 1936 жылы туғандар Құлжа ауданында туғандар Қытай қазақтары
Қызыр Мамырбекұлы
Қызыр Мамырбекұлы ) (1893 - 1931) — қазақ ақыны Сәлиха - Сәмен () «Сәлиха-Сәмен» әсілінде ғашықтық дастан. 1946 жылы алғаш жарияланатын кезде авторы Әсет Найманбайұлы делініп, арада біраз дау туған екен. Ал оны Қызыр Мамырбекұлы жазған деушілер де көп болған. Авторы кім болса ол болсын, жергілікті халықтың аңызы бойынша оқиға осы Шіңгіл жерінде болған деседі. Жұрт соның куәсі етіп, Сәлиха мен Сәмен бекінген «Жаятас» деген жерді көрсетеді. Дастан - қосыла алмаған екі ғашықтың трагедисымен аяқталады. 1893 жылы туғандар 1931 жылы қайтыс болғандар
Септік жалғау
Септік жалғаулары () арқылы есімдер сөйлемдегі етістіктермен де, шылау сөздермен де, есімдер өзді-өздері де жалғасып әр алуан қарым-қатынасқа түседі. Еңбектен еңбек шығады, еңбек туады, Еңбекті еңбек ақтап, еңбек жуады. Еңбек етіп күшті туған ерлер Еңбекке ерте тұра бекін буады. Еңбекте еңбек еткен ерлерім бар, Еңбекке сіңірген көп түрлерің бар, Еңбегім өзгерген жоқ, өз орнында, Еңбекпен ерік алатын жерлерім бар (И. Б.). Бұл мысалда 13 мәртебе ұшырасатын еңбек сөзі түрлі-түрлі қосымшалар қосылып, әр алуан формада қолданылып тұр. Егер жетінші жолдың басындағы еңбегім дегеннен басқаларының қосымшаларын алып тастасақ, сөйлемдегі сөздердің байланысы бұзылып не қиыспай қалады, не сөйлемдердің мағыналары өзгеріп кетеді. Бұл қосымшалар сөйлемдегі сөздерді бірі-бірімен жалғастырып, септестіріп тұр. Осындай қосымшаларды септік жалғаулары дейміз.
Бұл қосымшалар сөйлемдегі сөздерді бірі-бірімен жалғастырып, септестіріп тұр. Осындай қосымшаларды септік жалғаулары дейміз. Сөздердің жалғауларды қабылдап өзгерту жүйесін сөздердің септелуі деп немесе септеу деп атайды. Септеулік шылаулар Септік жалғауларының тізілісі
Күрделі зат есім
Күрделі зат есімдерге кемінде екі я онан да астам түбір морфемадан құралған зат есімдер жатады. Ондай зат есімдер қазіргі қазақ тілінде төрт түрлі: Біріккен зат есімдер, Қосарланған зат есімдер, Тіркес (құрама) зат есімдер, Қысқарған зат есімдер. Біріккен зат есімдер Біріккен зат есімдерге кемінде екі түбір морфемадан бірігу арқылы жасалған зат есімдер жатады. Мысалы: бәйтерек, бәйшешек, белбеу, көкпар, қайнаға, қолбасы, қолқанат т. б. Қосарланған зат есімдер Қосарланған зат есімдерге екі түбір морфемадан қосарланып жасалған зат есімдер жатады. Мысалы: абысын-ажын, ақыл-айла, ас-су, ата-ана, бала-шаға, әл-қуат, ел-жұрт, жігіт-желең, жауын-шашын, ой-пікір, ой-қыр, отын-су, тері-терсек, ұрыс-керіс, шай-су т. б.
б. Тіркес зат есімдер Тіркес (құрама) зат есімдерге кемінде екі я онан астам түбір сөздерден әр қилы жолмен тіркесу арқылы жасалған зат есімдер жатады. Мысалы: ауыл шаруашылығы, балалар бақшасы, кәсіп одағы, күн тәртібі, қоғамдық еңбек, сары май т. б. Қысқарған зат есімдер Қысқарған зат есімдерге бірнеше сөзден құралып қысқарған зат есімдер жатады. Мысалы: ҚР, БҰҰ, ҚазМҰУ, пединститут, см, мм, га, Кб, Мб т. б. А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж.
Сөз тіркесі
Сөз тіркесі деп толық мағыналы екі я бірнеше сөздің бір-біріне тұлғалық әрі мағыналық жағынан бағына байланысуын атаймыз. Мысалы: Қайрат балаларға Досанмен болған әңгіменің мән-жайын баяндады деген сөйлемдегі сөздер мына сияқты тіркестерден құралған: Қайрат балаларға; балаларға Досанмен; Досанмен болған; болған әңгіменің; әңгіменің мән-жайын; мән-жайын баяндады. Мұнда әрбір сөз өзін керек қылған, қажет етіп тұрған сөзбен ғана байланысқан. Сөздердің мағыналық байланысын сұрау қою арқылы табамыз. Сөздердің байланысу тәсілдері Сөздер өзара тіркескенде, бір-бірімен әр түрлі тәсілдер арқылы байланысады: Сөздер өзара қосымшалар арқылы, әсіресе жалғаулар арқылы, байланысады. Мысалы, Ол келді, Астанаға келді деген тіркестердеге сөздер өзара жіктік, септік жалғауы арқылы байланысқан. Сөздер бір-бірімен септеулік шылаулар арқылы байланысады. Мысалы, Оқу үшін келді тіркесі шылау арқылы байланысқан.
Сөздер бір-бірімен септеулік шылаулар арқылы байланысады. Мысалы, Оқу үшін келді тіркесі шылау арқылы байланысқан. Сөздер өзара ешбір жалғаусыз, шылаусыз, түбір тұлғаларында тұрып байланысады. Мысалы, жақсы дәрігер сөзі жалғаусыз байланысып тұр Сөздердің арасындағы мағыналық байланыс кейде дауыс ырғағы арқылы де беріледі. Мысалы, Айдын-дәрігер деген сөздер дауыс ырғағы арқылы байланысып тұр. Сөз тіркесіндегі сөздердің қосымшалар арқылы байланысуы синтетикалық байланыс, орын тәртібі, интонация, шылаулар арқылы байланысуы аналитикалық байланыс болады. Сөздердің байланысу түрлері Қазақ тілінде сөздердің байланысы бес түрге бөлінеді: олар - қиысу, меңгеру, матасу, қабысу және жанасу. Қиысу деп сөзбен сөздің жіктік жалғаулары арқылы және жіктелу ретімен байланысқан түрін айтамыз. Бірінші мысалдағы 3-жақтың арнаулы жіктік жалғауы жоқ, сөздер тек жіктелу ретімен байланысқан, сонымен қатар олардың арасында кідіріс болады, жазуда сызықша қоямыз.
Меңгеру деп сөздің ілік септігінен басқа септік жалғаулары арқылы байланысуын атаймыз. Мысалы: Уикипедияны өңдеу; үлкенді сыйлау; балтамен ағашты жару Матасу - сөздердің ілік септігі мен тәуелдік жалғаулары арқылы байланысуын матаса байланысу тәсілі Мысалы: мектеп үйі, ауылдың малы. Қабысу - сөздердің бір-бірімен ешбір жалғаусыз, шылаусыз, тек іргелес тұру арқылы байланысу түрі. Мысалы: қызық кітап, ақ жаға, алтын сағат. Жанасу деп алдыңғы сөздің соңғы сөзбен шылаулар арқылы немесе ешбір жалғаусыз, түбір тұлғаларында тұрып, орын жағынан бірде іргелес, бірде алшақ байланысуы аталады. Мысалы: шарықтап ұшу, шарықтап көкке ұшу.
Бастауыш
Бастауыш деп сөйлемде атау септік тұлғасында тұрып, ойдың иесі болатын тұрлаулы сөйлем мүшесін атаймыз. Бастауыш кім? не? кімдер? нелер? кімім? нем? кімің? нең? кімі? несі? қайсысы? қаншасы? нешеуі? деген сұраулардың біріне жауап береді Бастауыш болатын сөз таптары Сөйлемде бастауыш әр түрлі сөз табынан бола береді: Зат есімнен болады. Есімдіктен болады. Мысалы: Бұл - менің келешектен күткен үмітім. Сан есімнен болады. Мысалы: Алты екіге бөлінеді Заттық мағынада қолданылып, атау тұлғада тұрған сын есім, есімше және тұйық етістік сөйлемде бастауыш бола алады: Мысалы: Жақсы (сын есім) - көпке ортақ (мақал). Оқыған (есімше) білер әр сөзді. (Абай). Отанды қорғау (тұйық етістік) - абыройлы іс. Заттық мағынаға ие болып, бастауыштың сұрауына жауап беретін үстеу, одағай, шылау сөздер де бастауыш бола алады. Бірақ бұлар сөйлемде өте сирек кездеседі.
Бірақ бұлар сөйлемде өте сирек кездеседі. Мысалы: Жалқаудың ертеңі бітпес (мақал). Сенің опырмайың қашан қалады? Және - жалғаулық шылауы. Дара бастауыш - жеке бір сөзбен айтылған бастауыш. Күрделі бастауыш Күрделі бастауыш деп екі я бірнеше сөздің тізбегінен жасалып, бір-ақ ұғымды білдіретін бастауышты атайды. Күрделі бастауыш мына сияқты жолдармен жасалады: Екі я бірнеше сөздердің тіркесінен құралған зат атауы. Мысалы: Каспий теңізі - әлемдегі ең үлкен көл боп саналады Қос сөз түріндегі зат есімдер: Мысалы: Әке-шешем жасымда асырады, бақты, адам қылды. Ашық я жасырын түрдегі ілік жалғаулы зат есім мен көмекші есімдердің тізбегі. Мысалы: Үй іші енді тып-тыныш. Сын есім тіркесі Мысалы:Үш салт алтты тіл қатыспай жүріп келеді.
Мысалы: Үй іші енді тып-тыныш. Сын есім тіркесі Мысалы:Үш салт алтты тіл қатыспай жүріп келеді. Кейде зат есім мен есімшеден, зат есім мен сын есімнен құралған сөз тізбектері күрделі бастауыш болады. Мысалы: Білегі жуан бірді жығады, білімі толық мыңды жығады (мақал). Тұлғасына қарай күрделі және бөлшек сан есімдер де сөйлемде күрделі бастауыш бола береді. Мысалы: Жиырма бес маған тағы қайтып келді. Бастауыштан кейін қойылатын сызықша Осындай жағдайларда бастауыштан кейін сызықша қойылады.
Баяндауыш
Баяндауыш деп сөйлемде бастауыштың қимылын, ісін, жай-күйін, кім, не екенін білдіріп тұратын тұрлаулы сөйлем мүшесін атаймыз. Баяндауыштар көбінесе сөйлемнің соңында тұрады да, не істейді? не болды? не етеді? қайтеді? қандай? қанша? кім? не? деген сұрауларға жауап береді. Баяндауыш болатын сөз таптары Баяндауыш болатын сөз таптары: Етістіктер мына тұлғаларда айтылып, баяндауыш болады: ашық райдағы етістіктер Мысалы: Мен бір аса маңызды жұмыспен келіп отырмын. бұйрық және қалау райларындағы етістіктер Мысалы: Ғылым таппай мақтанба. Кел балалар оқылық. Ол сағат жетіге шейін қайтса игі еді. тұйық етістіктің атау түрі мен жатыс жалғаулы түрі Мысалы: Дұрыс жазуға үйренудің бір жолы — кітапты көп оқу.
тұйық етістіктің атау түрі мен жатыс жалғаулы түрі Мысалы: Дұрыс жазуға үйренудің бір жолы — кітапты көп оқу. Мысалы: Аяңшыл ат арымас Есім сөздер (зат есім, сын есім, сан есім) және есімдіктер ешқандай жалғаусыз да, көптік, тәуелдік, жіктік жалғаулары және жатыс септік жалғауы қосылып та баяндауыш болып келе береді Мысалы: Ердің сыншысы — елі Мезгіл және мекен үстеулері (ілгері, кейін, жоғары, төмен, ертең, кеш, былтыр, күндіз т. б.) атау тұлғада, кейбіреулері жатыс септікте тұрып та баяндауыш болып келе береді Мысалы: Киноға баруға уақыт тым кеш Дара және күрделі баяндауыш Дара баяндауыш — жеке бір сөзден болған баяндауыш. Күрделі баяндауыш деп екі я одан да көп сөздерден құралып, бір-ақ ұғымды білдіретін баяндауышты атайды.
Күрделі баяндауыш деп екі я одан да көп сөздерден құралып, бір-ақ ұғымды білдіретін баяндауышты атайды. Күрделі баяндауыштар келесі жолдармен жасалады: Күрделі етістіктен Есім сөздер мен көмекші етістіктердің тізбегінен жасалады Ілік септіктегі есім сөздер мен көмекші есімдердің тіркесуі арқылы жасалады Күрделі сан есімнен болады Есім сөздер мен мөлшер, өлшемнің бірлігін білдіретін сөздердің тіркесінен болады Жоқ, бар, тиіс, жөн, керек, қажет сияқты сөздер мен көмекші етістіктер тіркесіп келіп те, күрделі баяндауыш жасайды Қалыптасқан тұрақты сөз тізбектерінен (идиомалардан) да жасалады. С. Аманжолов, Қазақ тілі грамматикасы, 1966 жыл
Анықтауыш
Анықтауыш деп сөйлемде негізінде зат есімнен болған мүшені сын, сапа, сан, мөлшер және меншіктік жағынан сипаттайтын тұрлаусыз мүшені айтады. Анықтауыштар қандай? қай? қайдағы? (недегі?) қашанғы? ненің? қанша? неше? қайткен? не еткен? деген сұраулардың біріне жауап береді. Ол ирекпен белгіленеді. Анықтауыш болатын сөз таптары Анықтауыш болатын сөз таптары: Негізгі, туынды сын есімдер анықтауыш болады: Мысалы: Ақ сары ат доп болып ішін тартқан Зат есімнен болады: Мысалы: Қой қораның алдында электр моторының дүбірін естіді. Сан есімнен болады: Мысалы: Жаңадан екі үй құрылып жатыр Есімдіктен болады: Мысалы: Оспан мына қимылға тіпті сүйсініп кетті Етістіктің есімше түрінен болады: Мысалы: Оқыған кітаптарым мені іске бастады Ілік септік жалғауы жалғанған сөздер анықтауыштың қызметін атқарады Мысалы: Көптің ісінде береке бар. Талаптанғанның еңбегі жанады.
Талаптанғанның еңбегі жанады. Анықтауыштың түрлері Қандай, қай, қайсы, қайдағы сұрақтарына жауап беріп тұратын анықтауыш сапалық, ал ілік септігінде тұрғаны иелік анықтауыш деп аталады. Бір ғана сөзден тұратын анықтауыш дара анықтауыш деп аталса, екі не оданда көп сөз тіркесімен келетін анықтауыш күрделі анықтауыш деп аталады.
Пысықтауыш
Пысықтауыш деп сөйлемде іс-әрекеттің жай-күйін, сын-сипатын, мөлшерін, мезгіл-мекенін, себеп-мақсатын білдіретін тұрлаусыз мүшені атаймыз. Пысықтауыштардың сұраулары: қашан? қайда? (қалай қарай?) қайдан? қалай? қайтіп? не себептен? неліктен? кім үшін? не үшін? не істеуге? не қылуға? не мақсатпен? не арқылы? кім арқылы? ненің арқасында? кімнің арқасында? не сайын? кім сайын? қанша? қанша уақыт? неше рет? Пысықтауыштың түрлері Пысықтауыш құрамына қарай үшке бөлінеді: 1) дара пысықтауыш; 2) күрделі пысықтауыш; 3) үйірлі пысықтауыш. Пысықтауыш мағыналық жағынан алты түрге бөлінеді: 1) мезгіл пысықтауыш; 2) мекен пысықтауыш; 3) мақсат пысықтауыш; 4) амал пысықтауыш; 5) себеп пысықтауыш; 6) мөлшер пысықтауыш. Пысықтауыш болатын сөз таптары Пысықтауыш болатын сөз таптары: Үстеуден болады Сын есімнен болады Сан есімнен болады Көсемшелер сөйлемде қайтіп? қалай? не мақсатпен?
қалай? не мақсатпен? деген сұрақтарға жауап берсе, пысықтауыш болады Барыс, жатыс, шығыс және көмектес септіктерінде тұрған сөздер мекен, бет алыс-бағыт, сын-қимыл мағыналарын білдіріп, қайда? қайдан? қашан? қалай? деген сұрауларға жауап берсе, пысықтауыш болады Мезгілге байланысты зат есімдер тәуелдік жалғау я шылау тіркесу арқылы, кейде оларсыз да, басқа сөздермен бірігіп те пысықтауыш болады барыс септіктегі кейбір сөздерден кейін шейін (дейін), бола, қарай, таман сияқты шылаулардың бірі тіркесіп пысықтауыш болады. кейбір шығыс септіктегі сөздердің соңынан соң, кейін, ары, бері, қарай, бұрын сияқты шылаулардың бірі тіркесіп, пысықтауыш болады. кейбір көмектес септіктегі сөздердің соңынан бірге, қабат, қатар сияқты шылаулардың бірі тіркесіп, пысықтауыш болады кейбір сөздерге арқылы, арқасында, үшін, сайын шылаулары тіркесіп келіп, пысықтауыш жасайды.
Толықтауыш
Толықтауыш деп сөйлемде негізінде атау мен іліктен басқа септіктің бірінде тұрып, бір мүшені заттық мағына жағынан толықтыратын тұрлаусыз мүшені атаймыз.Толықтауыш кімді? нені? кімге? неге? кімнен? неден? кімде? неде? кіммен? немен? кім (не) туралы? кім (не) жөнінде? не тақырыпты? деген сұрауларға жауап береді. Толықтауыш түрлері Мазмұны мен тұлғасы жағынан толықтауыш екі түрлі болады: тура толықтауыш; жанама толықтауыш. Тура толықтауыш табыс септігіндегі сөзден жасалып, ол үнемі сабақты етістіктен жасалаған мүшелермен көбінесе жақын тұрып байланысады да,соларды толықтырады, оларсыз қолданылмайды. Тура толықтауыштың сұрақтары:кімді? нені? кімін? несін? Мысалы, Мына кітапты дүкеннен алдым. Жанама толықтауыш салт етістіктен болған сөйлем мүшелерін табыс септігінен басқа септіктерде (барыс, жатыс, шығыс, көмектес) тұрып толықтырады және сөйлемнің кез келген жерінде тұрып байланыса береді.
Мысалы, Жанат Жантасқа ұзақ әңгіме айтты. Толықтауыш болатын сөз таптары Толықтауыш болатын сөз таптары: Зат есімнен болады Зат есім орнына қолданылған немесе заттық мағынаға ие болған есімдік, сан есім, сын есім, есімше, тұйық етістік, үстеу сөздерден болады. Туралы, жөнінде, жайында деген шылаулардың бірімен тіркесіп келген сөздер етістіктен болған мүшенің алдында келсе, толықтауыш болады. Толықтауыш та дара, күрделі және үйірлі болып келеді. С. Аманжолов, Қазақ тілі грамматикасы, 1966 ж.
Жіктік жалғау
Жіктік жалғау - баяндауышқа ғана тән жалғау. Жіктік жалғау тек қана синтаксистік қызмет атқарады. Жіктеу категориясы - қазіргі қазақ тілінде тек етістікке ғана тән қасиет емес, баяндауыш болып қызмет атқара алатын өзге де сөз таптарына, соның ішінде есімдерге де тән қасиет. Жалғану жүйесі мен формалары Қазақ тіліндегі сөздер төмендегідей төрт топқа бөлініп, төрт үлгі бойынша жіктеледі: Бірінші топқа отыр, тұр, жүр, жатыр етістіктері, есімшелер, зат есімдер, сын есімдер, сан есімдер, есімдіктер, үстеулер жатады; Екінші топқа -а, -е, -й (бара, келе, сөйлей) формалы және -п, -ып, -іп (қарап, айтып, келіп) формалары көсемшелер жатады; олар екінші үлгі бойынша жіктеледі. Үшінші топқа етістіктің жедел өткен шақ формасы (бар-ды, кел-ді), мен шартты рай формасы (барса, келсе) жатады; бұлар үшінші үлгі бойынша жіктеледі.
Төртінші топқа етістіктің бұйрық рай формасы (бар, кел) жатады да, төртінші үлгі бойынша жіктеледі. А. Ысқақов, "Қазіргі қазақ тілі", 1974 ж.
Сөз түбірі
Сөз түбірі,Түбір морфема — сөздің әрі қарай бөлшектеуге келмейтін ең түпкі негізі. Бұл түпкі негіз сөздің құрылысының да, мағынасының да негізгі ұйтқысы болып есептелінеді. Өйткені түбір морфема сөздің негізгі лексикалық мағынасын білдіреді. Түбір морфема қатыспаса, қосымша морфеманың бір де біреуі яки бірнешеуі қосылып та ешқандай мағынаны білдіре алмайды. Түбір морфема өздігінен жеке тұрып семантикалық жағынан да, қызметі жағынан да дербес сөз бола алады. Мұндай жағдайда түбір морфеманың мағынасы мен сөздің мағынасы бірдей болып шыға береді. Мысалы, бас, тіл, жол, кел, жүр морфемаларын алсақ, олардың әрқайсысы әрі түбір морфема, әрі жеке сөз бола алады.
Фарер аралдары
Фарер аралдары — Еуропада орналасқан аралды ел. Исландияның шығысында, Норвегияның батысында жайғасқан. Данияға бағынатын автономия. Фарер аралдары — Атлант мұхитының солтүстік-шығыс бөлігінде, Норвег теңізінде орналасқан аралдар тобы. Жалпы ауд. 1,4 мың км² болатын 34 аралдан тұрады, оның 18-іне адамдар қоныстанған. Аралдар жанартаулар әрекеттерінен пайда болып, туф және базальт тау жыныстарынан түзілген. Жер бедері мұздықтардың әсерінен қалыптасқан. Ең биік жері 882 м (Слаттаратиндур тауы). Фарер аралдары өзара терең әрі тар бұғаздар мен фьордтар арқылы бөлінген. Фарер аралдарының теңіздік субарктикалық ылғалды климатына жылы Солтүстік Атлант ағысының әсері зор. Суы балыққа бай. Теңіз құстарының түрі көп, жағалауларында құс базары ұшырасады. Жерінде қалың шалғынды, шымтезекті батпақтар кең таралған. Фарер аралдары 1380 жылдан Дания корольдығының құрамында, ал 1948 жылдан Данияның автоном.
Жерінде қалың шалғынды, шымтезекті батпақтар кең таралған. Фарер аралдары 1380 жылдан Дания корольдығының құрамында, ал 1948 жылдан Данияның автоном. облысын құрайды, әкімшілік жағынан 8 ауданға бөлінген. Халқы 46 мың адам. Әкімшілік орталық — Торсхавн (Стреймой аралында). Экономикасының басты салалары — балық және қой ш. жатады. Жағалауында мұнай өндіріледі. Фарер аралдарында викингтер дәуірінен қалған ескерткіштер сақталған. Сыртқы сілтемелер Official tourist site Flick photo set Фарер архипелагы аралдары
Аланд аралдары
Аланд аралдары ( — Оланд, , Ахвенанмаа - «алабұға елі») — Балтық теңізінде орналысқан архипелаг, Скандинавия елдерінің бірі. Финляндия құрамындағы автономия болып табылады. Халық саны - 28 501 (2012 ж.). Провинцияның жалғыз қаласы әрі астанасы - Мариехамн (11 мың тұрғын 2008 жылы). Ресми тілі - Швед тілі: 91,2 % халық үшін - бұл ана тілі, тұрғындардың 5 % үшін ана тілі Фин тілі; басқа тілдердің үлесі - 3,8 %. Валютасы - еуро. Ақша айналуында швед кронасы да бірдей пайдаланады. Архипелаг Балтық теңізінің Ботник шығанағында орналасқан. Шығысында Финляндияның құрлық аймағынан Архипелаг теңізінің шхераларымен бөлінген. Батысында және солтүстік-батысында Швециядан Сёдра-Кваркен бұғазымен бөлінген. Солтүстіктен оңтүстікке қарай архипелагтың ұзындығы - 130 км. Архипелаг 6757 аралдардан құралған, олардың ішінде 60-сы - елді мекен. Әлемдегі ең үлкен архипелаг болып саналады.
Архипелаг 6757 аралдардан құралған, олардың ішінде 60-сы - елді мекен. Әлемдегі ең үлкен архипелаг болып саналады. Жалпы аумағы - 1552 км²,оның ішінде 27 км² аумағын өзендер мен көлдер алады. Архипелагтың ең ірі аралы - Аланд аралы, аумағы - 685 км². Архипелагтың ең биік жері - Оррдальсклинт белесі, биіктігі 129 м. Кейбір ірі аралдары (аумағы 5 км²-ден көп): Климаты қоңыржайлы, солтүстік елдерінің арасында күн көзін көбірек көретін аймақ болып есептеледі. Мұздар қаңтардың ортасында қатады да сәуірдің ортасы-мамырдың басында ериді. Қаңтардың орта температурасы - —4 °С, шілдеде 15 °С; жауын-шашын мөлшер - 550 мм в год. Аралдарда бірнеше табиғи қорықтар бар. Әкімшілік бөлінуі
Сан-Марино
Сан-Марино (), ресми атауы — Сан-Марино Мәртебелі Республикасы () — Eуропада Италияда орналысқан ел. Италия аумағымен қоршалған. Жер аумағы 61 км². Халқы 519,9 мың адам (2018). Тұрғындары: сан-маринолықтар (80%) мен италиялықтар (18%). Басым көпшілігі католик дінін ұстанады. Астанасы — Сан-Марино қ. Әкімш. жағынан 6 округке бөлінеді. Ресми тілі — италия тілі. Мемлекет билігі әрбір 6 айда капитан-регенттері тағайындалатын 2 депутатқа жүктеледі. Мемл. жоғ. атқарушы органы — бір палаталы Үлкен бас кеңес. Ақша бірлігі — италия лирі. Сан-Марино Титано тауында орналасқан (ең биік нүктесі 749). Климаты субтропиктік жерортатеңіздік. Қаңтардағы орташа температурасы 0 — 12°С, шілдеде 20 — 28°С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 800 — 900 мм. Сан-Мариноның негізі 301 ж. қаланды деп саналады. Аңыз бойынша Сан-Мариноны далмац.
Жылдық жауын-шашын мөлш. 800 — 900 мм. Сан-Мариноның негізі 301 ж. қаланды деп саналады. Аңыз бойынша Сан-Мариноны далмац. тас қалаушы Марино қалаған, кейіннен ол “қасиеттілер” қатарына жатқызылған (“сан” деген қосымша осыдан шыққан). 11 — 13 ғ-ларда Сан-Марино аумағы сатып алынған көрші жерлер есебінен кеңейтілді. 1600 ж. конституциясы қабылданды. 1631 ж. Рим папасы ресми түрде мемлекет ретінде мойындады. Біртұтас Италия мемлекеті құрылғаннан (1861) кейін, Сан-Марино онымен достық, көршілік қатынас туралы шарт (1872, 1897 және 1953 ж.) жасасты. Шарт бойынша Сан-Марино Италия протекторатын мойындады. Италияда фашистердің өкімет басына келуіне байланысты (1922) республикада фаш. элементтер жандана бастады. 2-дүниежүз. соғыс кезінде Сан-Марино бейтараптық жариялады. 1944 ж. 4 қыркүйекте Сан-Марино аумағын фаш. неміс әскерлерлері басып алды.
2-дүниежүз. соғыс кезінде Сан-Марино бейтараптық жариялады. 1944 ж. 4 қыркүйекте Сан-Марино аумағын фаш. неміс әскерлерлері басып алды. 1944 ж. қыркүйектің аяғында оларды ағылшын-америка әскері қуып шықты. 1966 жылдың аяғында елдегі демокр. күштердің қысымымен қазіргі сайлау жүйесі қалыптасты. Сан-Марино экономикасының негізгі саласы туризм ұлттық табыстың 60%-ын береді. Мата тоқу, цемент, қағаз, былғары, металл өңдеу, химия, мебель, керамика кәсіпорындары бар. Экспортқа — вино, сувенир, машина бұйымдарын шығарып, сырттан өндіріс шикізатын, отын ресурстарын алады. Негізгі сауда серіктесі: Италия.
Етіс
Етіс (етіс категориясы) деп амалдың (істің) субъекті мен объектіге қатысын, сондай-ақ, керісінше субъекті мен объектінің амалға (іске) қатысын білдіретін формалардың жүйесін айтамыз. Етістер - етістіктен етістік тудыратын, өздерінше морфологиялық және синтаксистік сипаттары басқашалау болып келетін, бір алуан жұрнақтардың жүйесі. Етістерді етістіктің өзге категорияларынан ерекшелендіріп тұратын сипаттары мынадай: ол онан жөн сұрады; олар бір-бірінен жөн сұрасты; ол одан жөн сұратты; онан жөн сұралды; деген сөйлемдердегі етістіктерін (сұра, сұрас, сұрат, сұрал, сұран) бір-бірімен салыстырғанда, олар бір түбірден өрбіген түбірлес негіздер екені айқындалады. Осы бес түрлі негіздің соңғы төртеуі сұра түбірінен тиісті жұрнақтар арқылы (-с, -т, -л, -н) туып, бір-бірінен ерекшеленіп тұр; осы формаларына қарай (түпкі лексикалық мағынасы бір бола тұрса да), олардың семантикалық мәндерінде де бір-бірінен айырмашылық бар.
Етістер жұрнақтарының түрлеріне, мағыналары мен қызметтеріне қарай, төмендегідей бес түрге бөлінеді: ортақ етіс -с (-ыс, -іс), өзгелік етіс -т; -тыр (-тір, -дыр, -дір), ырықсыз етіс -ыл (-іл, л), өздік етіс -ын (-ін, -н) А. Ысқақов, "Қазіргі қазақ тілі", 1974 ж.
Лихтенштейн
Лихтенштейн кінәздігі ( ) — Орталық Eуропада oрналасқан ел. Швейцария аралының шығысында және Аустрияның батысында жайғасқан. Елордасы - Вадус. Шығыста Аустриямен шектеседі, ал батыста Швейцариямен шектеседі, оның аумағы толығымен осы мемлекеттердің аумақтарымен қоршалған. Үкімет нысаны - дуалистік монархия. Жоғарғы сот - Жоғарғы сот (Оберстер Геричцхоф), апелляциялық соттар - 1 жоғарғы сот (Обергеричт), бірінші сатыдағы соттар - Ленгерхехт, әкімшілік соттар - әкімшілік соттар, конституциялық қадағалау органы - Жоғарғы Сот (Staatsgerichtshof) Әділет соттары (Verwaltungsgerichtshof). Халқы-38 423 адам. Әкімшілік бөлінісі Лихтенштейн тарихи қалыптасқан екі әкімшілік бөліктен тұрады: орталығы Вадус қаласында орналасқан Оберланд (Жоғарғы Лихтенштейн) және орталығы Шелленберг қаласында орналасқан Унтерланд (Төменгі Лихтенштейн). Лихтенштейн кінәздігі 11 муниципалды ауданға (ұйымдастыққа) бөлінген. Аудандар екі немесе бір ауылдан тұрады. Елде нақты қалалар жоқ. Бес ұйымдастық Төменгі Лихтенштейн сайлау аймағы шегінде, қалған алтауы Жоғарғы Лихтенштейнге жатады.
Ахмеди Ысқақұлы Ысқақов
Ысқақов Ахмеди Ысқақұлы (1910—1996) — тілтанушы, филология ғылымдарының докторы (1965), профессор (1968), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының мүше-корреспонденті (1972), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957). Алматы педагогикалық институтын бітірген (1940). КСРО ғылым академиясының КСРО халықтарының тілі мен жазуы институтының аспиранты (1940—1941), ҚазПИ (1941-1942), содан кейін Педагогикалық және оқытушылық институты директорының орынбасары және оқутышысы (1942-1947), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі (1947-1951), ҚазССР ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтының директоры (1951-1953), ҚазМҚПИ кафедра меңгерушісі (1953-1955), ҚазССР ағарту министрлігі Педагогикалық ғылымдар ғылыми-зерттеу институтының директоры (1955-1961), 1961 ж. бастап ҚазССР ғылым академиясының Тілтану институтында бөлім меңгерушісі.
бастап ҚазССР ғылым академиясының Тілтану институтында бөлім меңгерушісі. Зерттеу бағыттары: қазақ тілтануының тарихы мен қазіргі жағдайы, грамматика (морфология), сөз таптарының теориясы және сұрыпталуы, лексика және лексикография, оқыту методикасы. Бұл кісінің бастауымен он томдық «Қазақ тілінің сөздігі» мен «Абай шығармаларының сөздігі» құрастырылған. Ысқақовтың жалпы редакциясын басқаруымен «Абай тілі сөздігі»( 1968) жарық көрді. Оның «Абай және қазақ әдеби тілі» деген мақаласында («Абай тағылымы».-А., 1986) ақынның қазақ әдеби тілін дамыту тарихында алатын орнына, әдеби тілді бірыңғай ізге түсіріп қалыптастырудағы айрықша еңбегіне, ақын тілінің мәдениеті, сөз қолдану шеберлігіне жан-жақты талдау жасалған. Монографиялар, оқулықтар, жинақ ішіндегі бөлімдер; қазақ тілтануы, педагогика, халық білімі тарихының сауалдарына қатысты мақала топтамалары сияқты 200-ден астам ғылыми еңбектің ауторы. Орден, медалдермен марапатталған.
Орден, медалдермен марапатталған. Негізгі ғылыми еңбектері: сөздің морфологиялық құрамы мен қазіргі қазақ тіліндегі атаушы есімдер. Алматы, 1964 Морфологическая структура слова и именные части речи в современном казахском языке. Алма-Ата, 1964. Қазақ тілінің грамматикасы: (Морфология). Алматы, 1967. 1 том, (авторлас) Грамматика казахского языка: (Морфология). Алма-Ата, 1967. Т. 1 (соавтор). Қазіргі қазақ тілі: (Морфология). Алматы, 1964, 1974. 1910 жылы туғандар Қазақстан тілтанушылары Қазақстан филологтары Қазақстан ғалымдары Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Облыс орталығы
Облыс орталығы — Қазақстанда облыстың әкімшілігі орналасқан қала. Ағымда барлығы облыс әкімшілігіне бағынады. Абай облысы— Семей Ақмола облысы — Көкшетау Ақтөбе облысы — Ақтөбе Алматы облысы — Қонаев Атырау облысы — Атырау Батыс Қазақстан облысы — Орал Жамбыл облысы — Тараз Жетісу облысы — Талдықорған Қарағанды облысы — Қарағанды Қостанай облысы — Қостанай Қызылорда облысы — Қызылорда Маңғыстау облысы — Ақтау Павлодар облысы — Павлодар Солтүстік Қазақстан облысы — Петропавл Түркістан облысы — Түркістан Ұлытау облысы — Жезқазған Шығыс Қазақстан облысы — Өскемен Қазақстан әкімшілік-аумақтық құрылысы
Байұлы
Байұлы — Алшын тайпасынан тарайтын рулар бірлестігі. Шежіре бойынша, Алшын тайпасынан тарайды және Кіші жүз құрамына кіреді. Байұлы рулар бірлестігі мен ежелгі байырқу тайпасы арасында еш байланыс жоқ. Ноғай ордасы ыдыраған кезде алшын, алтыауыл, жембойлық ноғайлының басты жұртының бірі тамалармен бірге қазақ хандығының құрамына енген Байұлы жайлы деректер 18 ғасырдың 1-жартысынан бастап орыс әкімшілігінің құжаттарында жиі ұшыраса бастады. Оны 12 ата Байұлы (қайсыбір тізімдерде 13 ата) деп көрсетеді. Байұлы құрамына Шеркеш, Ысық, Алтын, Есентемір, Байбақты, Беріш, Адай, Жаппас, Тана, Алаша, Масқар, Таз, Қызылқұрт рулары енеді.
Башқұрт тілі
Башқұрт тілі ( ) — Башқұртстан Республикасының ресми тілі. Башқұрт халқының ұлттық тілі. Түркі тілдердің қыпшақ-бұлғар тобына жатады. Башқұрт тілі – башқұрттардың ана тілі. Әлемде 1,2 млн башқұрт тілінде сөйлейтін халық бар. Оның ішінде 977484 башқұрт, 131950 татар, 20258 орыс, 6276 чуваш, 3211 марий, 1935 қазақ, 1630 удмурт, 1279 өзбек және 8367 басқа ұлт өкілдері бар. Башқұрт тілінде 1 379 000 адам сөйлейдi (2002). Башқұрт тілінің мәртебесі бірінші рет Орынбор қаласында 1917 жылы 8-20 желтоқсанда өткен III Бүкілбашқұрттық құрылтайда қаралды. Башқұрт тілі 1918 жылы қаңтарда Кіші Башкирияны автономды басқару туралы ереже және Кіші Башкирияның автономиялығы туралы ереженің жобаларында ресми тіл болып жарияланды. Осы құжаттарға сәйкес мемлекеттік билік пен басқару органдарында башқұрт башқұрт тілін қолдану қарастырылды.
Осы құжаттарға сәйкес мемлекеттік билік пен басқару органдарында башқұрт башқұрт тілін қолдану қарастырылды. Кеңес үкіметінің құрылыуымен аймақта башқұрт тілінің мәртебесі туралы мәселе бірнеше рет қарастырылды және Бүкіл Башкирияның территориясына башқұрт тілін мемлееттік тіл ретінде енгізудің жалпы ережесін жобасы жасалды. 1921 жылы 1-4 маусымдағы II Кеңестердің Бүкілбашқұрттық II cьезі башқұрт тілін мемлекеттік тіл ретінде жариялап және міндетті түрде оқыту енгізілді. Морфологиясындағы ерекшеліктері: еди көмекші етістігі ине түрінде жұмсалады: барһаине <<барса еді>> нақ өткен шақ аффиксі -зы болымсыздық аффиксінен кейін -ны формасында қолданылады: тапманым <<таппадым >> Жіктеу есімдіктері Башқұртша Уикипедия Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер Қыпшақ-бұлғар тілдері
Тығыз индекс
Тығыз индекс () - дерекқорға арналған файл. Бұл файл бірқатар қостан тұрады: кілт пен көрсеткіш. Әрбір кілт пен байланған көрсеткіш, сирек индекске қарағанда, дерек файлындағы жазбаға көрсетеді. Индекстерді қолдану себебі: қазырғы дерекқорлар өте үлкен болғандықтан олар компьютердің бас зердесіне (main memory) сыймайды. Сондықтан, жалпы деректер бас зердеге блоктарға бөліп еңгізіледі. Бірақ үлкен дерекқордан жазбаны табу ұзаққа созылып кетуі мүмкін. Ал енді, индекс файлы немесе индекс блогы дерек файлынан әжептеур жеңіл болғандықтан бас зердеге сыйп кетеді. Бұл жазбаны іздеу уақытын азайтады. Тағы бір себеп, кілттер сортталған болғандықтан бинарлық іздеу қолдануға болады. Кластерлік, кілттері дубликатталған индекстерде тығыз индекс дерекқордағы кілті дәл келген бірінші жазбаға көрсетеді. Database Systems: The Complete Book. Hector Garcia-Molina, Jeffrey D. Ullman, Jennifer D. Widom
Сирек индекс
Сирек индекс () — дерекқорға арналған файл. Бұл файл бірқатар қостан тұрады: кілт пен көрсеткіш. Әрбір кілт пен байланған көрсеткіш сирек индексінде, тығыз индекске қарағанда, дерек файлындағы блокка көрсетеді. Индекстерді қолдану себебі: қазіргі дерекқорлар өте үлкен болғандықтан олар компьютердің бас зердесіне (main memory) сыймайды. Сондықтан, жалпы деректер бас зердеге блоктарға бөліп енгізіледі. Бірақ үлкен дерекқордан жазбаны табу ұзаққа созылып кетуі мүмкін. Ал енді, индекс файлы немесе индекс блогы дерек файлынан әжептеуір жеңіл болғандықтан бас зердеге сыйып кетеді. Бұл жазбаны іздеу уақытын азайтады. Тағы бір себеп, кілттер сортталған болғандықтан бинарлық іздеу қолдануға болады. Кластерлік, кілттері дубликатталған индекстерде, сирек индекс әр блоктағы ең төмен нөмірлі іздеу кілтіне көрсетеді. Database Systems: The Complete Book. Hector Garcia-Molina, Jeffrey D. Ullman, Jennifer D. Widom
Үшінші қалыпты түр
Үшінші қалыпты түр (; немесе 3NF) дерекқор нормалауында қатынастың барлық кілт емес атрибуттары кандидат кілттерінен тәуелді болуын тексеруіне арналған қалыпты түр (форма) . 3NFтың екінші қалыпты түрінен айырмашылығы: 3NFтың барлық кілт емес атрибуттары кандидат кілттерінен тәуелді болуы шарт. Сондықтан Bill Kent айтуынша, 3NF тілеуі: " қатынас кілтпен ғана негізделеді, тек қана кілтпен". Формалдық анықтама қатынас схемасы болсын, бір қатар ды үстайтын функциялық тәуелділік/функциялық тәуелділіктер болсын - дың бір қатар жиыны болсын - дың атрибуттары болсын Еғер, әрбір түріндегі функциялық тәуелділікке төмендегі жағдайлардың біреу сәйкес келсе үшінші қалыпты түрде болады. ; деғеніміз, тривиалды функциялық тәуелділік, суперкілт болса, - кілтіне кірсе. кез келген жартылай тәуелділіктегі немесе тразитивті тәуелділіктегі қатынас үшінші қалыпты түріне кірмейді. Мына қатынасты көрелік: Бұл жерде, өндірушінің мекен жайы қатынасқа кірмейді.
Мына қатынасты көрелік: Бұл жерде, өндірушінің мекен жайы қатынасқа кірмейді. Сондықтан өндірушінің мекен жайы бөлек кестеге өз аттрибуттарымен көшірілу керек. ...бастапқы кесте енді былай болу керек: Кесте 3NFте болмаса әрбір өндірушінің атына біз артық мекен жай қосуына мәжбір болушедік (Әр өндірушінің атына бір мекен жай емес, әр бөлшектің нөміріне бір бір мекен жай беруге тура келушеді). Ramakrishnan, Raghu and Johannes Gehrke. "Schema Refinement and Normal Forms." Database Management Systems, Third Edition. ISBN 0-07-246563-8. McGraw Hill. тамыз 14, 2002. Gupta, Gopal. "Third Normal Form (3NF)." Single Valued Normalization. 1996. Litt's Tips: Normalization Rules Of Data Normalization Date, C. J. (1999), An Introduction to Database Systems (8th ed.). Addison-Wesley Longman. ISBN 0-321-19784-4. Kent, W.
Әкім
Әкім — Қазақстан Республикасының Президенті мен Үкiметiнiң жергiлiктi атқарушы органды басқаратын және тиісті аумақта мемлекеттiк саясаттың жүргiзiлуiн, Қазақстан Республикасы орталық мемлекеттік органдардың барлық аумақтық бөлімшелерінің үйлесiмдi қызмет iстеуiн, тиiстi бюджеттен қаржыландырылатын атқарушы органдарға басшылықты қамтамасыз ететiн, Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес мемлекеттiк басқару өкiлеттiгi берiлген, тиiстi аумақтың әлеуметтiк-экономикалық дамуының жай-күйiне жауапты өкiлi. Облыстық (республикалық маңызы бар қалалық, астаналық) әкімдіктің Басшысын Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды. Облыстық (республикалық маңызы бар қалалық, астаналық) әкiмдік Қазақстан Республикасы атқарушы органдарының бiртұтас жүйесiне кiредi, атқарушы билiктiң жалпы мемлекеттiк саясатын тиiстi аумақты дамыту мүдделерiмен және қажеттілiгімен үйлестiре жүргізудi қамтамасыз етедi. Облыстық (республикалық маңызы бар қалалық, астаналық) әкiмдікті облыстың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) әкiмi басқарады.
Облыстық (республикалық маңызы бар қалалық, астаналық) әкiмдікті облыстың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) әкiмi басқарады. Әкiм облыстық (республикалық маңызы бар қалалық, астаналық) әкiмдіктің әкiм орынбасарларын, әкiм аппаратының басшысын, жергiлiктi бюджеттен қаржыландырылатын атқарушы органдардың бiрiншi басшыларын тағайындайды. Қазақстан Республикасындағы әртүрлі деңгейдегі әкімдер Облыс (республикалық маңызы бар қалалық, астаналық) әкімі — (басқа елдерде көбінесе губернатор, префект деп аталады). Оны Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды. Қала әкімі — (басқа елдерде көбінесе мэр, бургомистр деп аталады). Облыстағы қала әкімдерін облыс әкімі тағайындайды. Аудан әкімі — (басқа елдерде көбінесе супрефект деп аталады). Аудан әкімін облыс әкімі тағайындайды. Ауыл әкімі — Облыстық әкімшіліктің келісімімен аудан әкімі тағайындайды. Қазақстан әкімшілік-аумақтық құрылысы
Наталья Артёмовна Коржова
Наталья Артемовна Коржова (1958 жыл 8 сәуір Талдықорған облысы Сарқан қаласы) - Қазақстан мемлекеттік қайраткері. Украин. Экономика ғылымдарының кандидаты (1990), докторы (2000). Әкесі - Полийчук Артем Сидорович, мемлекеттік қызметкер болған. Анасы - Полийчук Нина Петровна, дәрігер. Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Өтпелі экономикасы бар елдердегі мемлекеттік зейнетақылық сақтандыру реформалары» (Мәскеу қ., 2000) 10 монографиялар (1995-2000), сонымен қоса, кәсіби тақырыпқа арналған 10-нан аса мақалалардың авторы. Қысқаша өмірбаяны Алматы Халық шаруашылығы институтының экономикалық факультетін бітірген (1979), экономист бітірген. Институтты бітіргеннен кейін мамандығы бойынша Қаржы министрлігінде жұмыс істеп, экономистен департамент бастығына дейінгі жолдан өтті. 1996—99 жж. Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі. 1999 ж. Қаржы вице-министрі, Экономика және бюджеттік жоспарлау бірінші вице-министрі болып тағайындалған. 2006 ж.
1999 ж. Қаржы вице-министрі, Экономика және бюджеттік жоспарлау бірінші вице-министрі болып тағайындалған. 2006 ж. қаңтар айынан бастап Қазақстан Республикасы Қаржы министрi. 2007 ж. қарашаның 13-інен қызметінен босатылды. 4 мамыр 2008 жылдан Қазақстан Қаржы министрлігінің жауапты хатшысы. Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы адам құқығы жөніндегі комиссия мүшесі. Қазақстан Республикасы әйелдер футболы және мини-футболы федерациясының президенті. Отбасылы, ұлы бар. 8 сәуірде туғандар 1958 жылы туғандар Сарқан ауданында туғандар Саясаттағы Қазақстан әйелдері Қазақстан украиндері Қазақстан экономистері Қазақстан ғалымдары Экономика ғылымдарының докторлары Қазақстан вице-министрлері Қазақстан еңбек және әлеуметтік қорғау министрлері Қазақстан қаржы министрлері Парасат орденінің иегерлері
Анатолий Григорьевич Дерновой
Дерновой, Анатолий Григорьевич — Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрi. Қысқаша өмірбаяны 1951 ж. тамыздың 21-інде Қарағанды қаласында туған. 1974 ж. Қарағанды медицина институтын бітірген. Медицина ғылымдарының кандидаты. Еңбек жолын Талдықорған облысы Киров ауданының санитарлық-эпидемиологиялық станса­сының бөлім меңгерушісі болып бастады, кейін осы ауданның бас мемлекеттік санитарлық дәрігері болып жұмыс істеді. 1991—1994 жж. — Алматы облысының Бас мемлекеттік санитарлық дәрігері. 1994—1996 жж. — Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің орынбасары — бас мемлекеттік санитарлық дәрігері. 1996 ж. — Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқармасы Медициналық орталығының бастығы. 2006 ж. қыркүйектің 20-ыдан Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрi.
1996 ж. — Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқармасы Медициналық орталығының бастығы. 2006 ж. қыркүйектің 20-ыдан Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрi. «Ерекше еңбегі үшін» медалімен 1987 жылы, «Астана» медалімен 2000 жылы, «Қазақстан Республикасына сіңірген ерен еңбегі үшін» медалімен 2001 жылы, «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» мерейтолық медалімен 2005 жылы марапатталды, ҚР Ғылым, техника және білім саласындағы Мемлекеттік сыйлықтың 2005 жылғы лауреаты. Қазақстан мемлекет қайраткерлері Қазақстан саясаткерлері 1951 жылы туғандар