Suchinthana/si-wikipedia huggingface dataset:
බ්‍රහ්ම දේවාලය, බින්දුසාගර්

බ්‍රහ්ම දේවාලය පිහිටියේ බින්දුසාර ගංගාවේ නැගෙනහිර ඉවුරේ ලිංගරාජ් දේවාලය වෙත දිවෙන මාර්ගයේ වම් පස ය. මෙම දේවාලය වටා භුබනේස්වර්හි බටහිරට වන්නට බින්දුසාගර් ජලාශය පිහිටා ඇත.

පුරාවෘත්තය
බ්‍රහ්ම දෙවියන් භුබනේස්වර් වෙත පැමිණෙන්නේ ලිංගරාජ් දේවගේ අභිෂේක මංගල්‍යය සඳහා සහභාගී වීමටයි. මෙම ස්ථානයේ දී ඔහුගෙන් සදහටම නැවතී සිටින ලෙස ඉල්ලා සිටින ලදී. නමුත් ඔහු සෑම වර්ෂයකම චෛත්‍රා මාසයේ දී අශෝකාෂ්ටමි උත්සවයට සහභාගී වීමට පැමිණෙන බවට පොරොන්දු විය. එසේම තමන් ශ්‍රී ලිංගරාජගේ රුකුණ රථයේ රථාචාර්ය (සාරථි) ලෙස කටයුතු කරන බවට ද ඔහු පොරොන්දු විය. එම නිසා ඔහුට ගෞරව වශයෙන් බින්දුසාගර් අසල දේවාලයක් ඉදිකෙරිණි.

ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය
ප්‍රධාන දේවාලය ක්‍රි.ව. 15වන සියවසට පමණ දිවෙන අතර එහි කාලිංග ගෘහනිර්මාණ ශෛලියේ ලක්ෂණ දැකගත හැක. වර්තමානයේ විද්‍යාමානව ඇති දේවාලය ඉදි කරවන ලද්දේ ගජපති පාලකයන් විසිනි. මෙම දේවාලයේ අත් සතරකින් යුත් බ්‍රහ්ම දෙවියන්ගේ කළු ක්ලෝරයිට් ප්‍රතිමාවක් දැකගත හැක. එහ ප්‍රතිමාවේ ඔහු ඉහළ අත් යුගළෙන් වේද සහ ජල කෙණ්ඩියක් ද, පහළ අත් යුගළෙන් අක්ෂමාලාවක් සහ අභය මුද්‍රාව දරා සිටියි.  ලිංගරාජ් දේවාලය නරඹන්නකු මෙම දෙවොලට සහ අනන්ත වසුදේව දේවාලයට නොපැමිණෙන්නේ නම් එය අසම්පූර්ණ යැයි සැලකේ. වර්තමානයේ මෙහි දෛනික පූජා පැවැත්වීම සිදු කරන්නේ පාණ්ඩ පවුලට අයත් බ්‍රාහ්මණ පූජකයන් විසිනි.

මේවාත් බලන්න
පුෂ්කර්හි බ්‍රහ්ම දේවාලය
භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව

ආශ්‍රේයයන්

බාහිර සබැඳි
හරිහරගේ රථකරු
බ්‍රහ්ම දේවාලය

භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
බ්‍රහ්ම දේවාල
ධෞලි

ධෞලි කඳු () පිහිටා ඇත්තේ ඉන්දියාවේ ඔඩිෂාවේ භුබනේස්වර් සිට 8 km දකුණින් දයා ගංගා ඉවුරේ ය. විශාල විවෘත ප්‍රදේශයකින් සමන්විත මෙම කඳුගැටයේ මුදුන තෙක් දිවෙන මාර්ගයේ පසෙක වූ ගිරි කුළක අශෝක අධිරාජයාගේ ප්‍රධාන රාජාඥාවක් සඳහන්ව ඇත. ධෞලි කඳු ප්‍රදේශය කාලිංග යුද්ධය සිදුවූ ප්‍රෙද්ශය යැයි අනුමාන කෙරේ.

මෙහි හමුවන ශිලා ආඥා අතරට අංක I-X, XIV ශිලා ලිපි සහ වෙනත් කාලිංග ආඥා දෙකක්ද ඇතුළත් වේ. කාලිංග ආඥාව VI තුළ, "සමස්ත ලෝකයටම සෙත සැලසීම" සඳහා තමන් තුළ ඇති අභිප්‍රාය නිරූපණය වේ. රාජාඥාවලට ඉහළින් ගලෙන් නෙළන ලද හස්ති රුව ඔඩිෂාවෙන් පැරණිතම බෞද්ධ ප්‍රතිමා නිර්මාණය ලෙස සැලකේ. මෙම හස්ති රුවේ දැක්වෙන්නේ අලියාගේ ඉදිරි කොටස පමණි. නමුත් එහි ස්වරූපය සහ ජංගම ස්වභාවය මැනවින් නිරූපණය කොට ඇත.

සටන සිදුවූ ධෞලි සම්බන්ධයෙන් අශෝකගේ විශේෂ දුර්වලතාවක් පැවතිණි. සටනේ දී දයා ගංගාවේ ජලය රතු පැහැයට හැරුණු බවත්, බොහෝ ජනයා මියගිය බවත් පැවසේ. මේ නිසා අශෝක යුද්ධය සමග සම්බන්ධ නිරර්ථක බව වටහා ගත්තේ ය. මේ නිසා ධෞලි බෞද්ධ ක්‍රියාකාරකම් සම්බන්ධයෙන් වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් විය. එහි ඔහු චෛත්‍ය, ස්තූප සහ ස්තම්භ පිහිටුවී ය. භික්ෂූන් සඳහා ආරාම තැනවූ ඔහු නිලධාරීන් සඳහා උපදෙස් සෙල් ලිපි පිහිටුවී ය. මහජනයා සඳහා දණ්ඩනීතිවල මූලික සිද්ධාන්ත ගෙනහැර දැක්වී ය. ධෞලියේ ස්තූප ඇතුළු සිය නව රාජධානිය සඳහා ඔහු විශේෂ තත්ත්වයක් ලබාදුන්නේ ය.

1970 දශකයේ දී ජපන් බුද්ධ සංඝ සහ කාලිංග නිපොන් බුද්ධ සංඝ සංවිධාන විසින් කන්ද මුදුනෙහි අලංකාර සුදු පැහැ සාම ස්තූපයක් ගොඩනංවන ලදී.

යාබද ප්‍රදේශයේ ද අශෝකානු ආඥා හමුවන අතර, තංකපාණි මාවතේ භාස්කරේශ්වර් දේවාල භූමියෙන් ස්තූපයක යැයි සිතිය හැකි නටබුන් හමු නොවේ. ධෞලිගිරි කන්දේ පුරාතන ශිව දේවාලයක් ද පිහිටි අතර, ශිව රාත්‍රී උත්සවයේ දී එය රැස්වීම් ස්ථානයක් ලෙස ද භාවිතා වේ.

ආශ්‍රේයයන්

බාහිර සබැඳි

බෞද්ධ කලාව
ඔඩිෂාවේ ඉතිහාසය
ඉන්දියාවේ ස්තූප
බුද්ධ ප්‍රතිමා
භුබනේස්වර්හි සංචාරක ආකර්ෂණයන්
ඔඩිෂාවේ පුරාවිද්‍යා අඩවි
ඔඩිෂාවේ පුරාවිද්‍යා ස්මාරක
ඔඩිෂාවේ බෞද්ධ අඩවි
රාමේශ්වර් දෙවොල

රාමේශ්වර් දේවාලය යනු භුවනේස්වර්හි පිහිටි අතිශයින් පුරාණ දේවාලයකි. මෙය ලිංගරාජ් දේවාලයේ මෞසි මා(ඔරියා: ମାଉସୀ ମା ଦେଉଳ) ලෙස ද හැඳින්වේ. මෙය පිහිටියේ ලිංගරාජ දේවස්ථානයේ සිට 2 km පමණ දුරිනි.

පුරාවෘත්තය
පුරාවෘත්ත අනුව රාවණා පරාජය කොට ලංකාවේ සිට රාම නැවත පැමිණි පසු මෙම ස්ථානයේ ශිව දෙවියන් වන්දනාමාන කිරීමට සීතා දේවිය ඉල්ලා ඇත. එම නිසා ඒ වෙනුවෙන් රාමචන්ද්‍ර ලිංගයක් තැනවී ය. සම්ප්‍රදායිකව චෛත්‍රා මාසයේ රාම නවාමි දිනයට පෙර දින යෙදෙන අශෝකාෂ්ටමි දිනයේ දී ලිංගරාජ දෙවියන් රුකුණ රථ නම් රථයක නැගී මෙම ස්ථානයට පැමිණෙන බවත්, එහි දින සතරක් නවාතැන් ගන්නා බවත් කියැවේ. ඓතිහාසිකව මෙම දේවාලය ක්‍රි.ව. 9වන සියවසට අයත් යැයි පිළිගැනේ.

පින්තූර

මේවාත් බලන්න
 භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව

ආශ්‍රේයයන්

බාහිර සබැඳි
මිථිලාගේ දියණිය හැර ශිවගේ නැන්දණිය කවු ද?
භුබනේස්වර්
භුබනේශ්වර්හි පුරාතන දේවාල
භුබනේශ්වර්හි අශෝකාෂ්ටමි
අශෝකාෂ්ටමි

භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
9වන සියවසේ හින්දු දේවාල
දිශීෂ්වර ශිව දේවාලය

දිශීෂ්වර් ශිව දේවාලය පිහිටියේ භුබනේස්වර්හි ය. මෙහි වන්දනාවට පාත්‍ර වන ප්‍රධාන දේවතාවා වන ශිව ලිංගය ගර්භගෘහයෙහි ස්ථාපිත වෘත්තාකාර යෝනි පීඨයක් මත තැන්පත් කොට ඇත.

විස්තරය
15වන සියවසේ දී පෞද්ගලික හිමිකරීත්වයක් යටතේ පැවති මෙම දේවාලය පිහිටා තිබුණේ නැගෙනහිරින්, බටහිරින් සහ දකුණින් පෞද්ගලික නිවහන්වලින් වටවූ පෞද්ගලික ඉඩමක ය. එයට උතුරින් මාර්ගය පිහිටා ඇත.

මෙහි ගොඩනැගීම් මාධ්‍යය ලෙස ලැටරයිට් යොදාගෙන ඇති අතර, වියළි පෙදරේරු ක්‍රම ශිල්පය සමග කාලිංග ශෛලියෙන් යුතු මෙය නිර්මානය කොට ඇත.

වර්තමාන තත්ත්වය
මෙම දේවාලය වර්තමානයේ ජරාවාස වූ තත්ත්වයෙන් පවතියි. උපරිව්‍යූහය සහ අවට ප්‍රදේශය වටා ශාක ගහනය එයට හේතුවයි. මෙහි පියස්සේ පිපිරීම් ද දැකගත හැක. X සහXI මූල්‍ය කොමිසමේ ප්‍රදානයන් අනුව ප්‍රාන්ත පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් මෙහි අලුත්වැඩියා කටයුතු සිදුකොට ඇත.

මේවාත් බලන්න
 භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව

ආශ්‍රේයයන්
 

ඔඩිෂාවේ ශිව දේවාල
භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
15වන සියවසේ හින්දු දේවාල
ගෝසාගරේස්වර් ශිව දේවාලය

ගෝසාගරේස්වර් ශිව දේවාලය යනු ඉන්දියාවේ ඔරිස්සාහි භුබනේස්වර් නගරයේ පිහිටි ශිව දෙවියන්ට කැපකළ හින්දු දේවාලයකි. මෙම දේවාල සංකීර්ණයේ ප්‍රාකාරය ඇතුළත ශිව වෙනුවෙන් කැප කළ පූජාස්ථාන තුනක් ඇත.

ඉතිහාසය
ක්‍රි.ව.14වන-15වන සියවස්වල මෙම දේවාලය ඉදිවූයේ ගංග පාලන සමයේ ය. මෙම දේවාලයේ කාලිංග ස්මප්‍රදායේ තන පීඪ විමානයක් ඇත. ජීවමාන දේවාලයක් වන මෙහි ප්‍රධාන දේව ප්‍රතිමාව වන ශිව ලිංගය වෘත්තාකාර යෝනි පීඨයක් මත පිහිටා ඇත. ඔරිස්සා ප්‍රාන්ත පුරාවිද්‍යා අධිකාරියේ X සහ XI මූල්‍ය කොමිසමේ ආධාර මත මෙම දේවාලය ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. ශ්‍රීවරාත්‍රී සහ සංක්‍රාන්ති වැනි උත්සව මෙහි සමරනු දැකගත හැකි ය.

ගෘහිනර්මාණ ශිල්පය
ව්‍යූහමය ක්‍රමය: කාලිංග සම්ප්‍රදායේ පීඪ විමාන
ගොඩනැගිලි තාක්ෂණ : ආහ්ලේෂ වියලි පෙදරේරුවම
ඉදිකිරීම් මාධ්‍යය : රළු වියරම් වැලිගල්

මේවාත් බලන්න
 භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව

සටහන්

ආශ්‍රේයයන්

භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
ඔඩිෂාවේ ශිව දේවාල
13වන සියවසේ හින්දු දේවාල
මදනේස්වර් ශිව දේවාලය

මදනේස්වර ශිව දේවාලය යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ක්‍රි.ව. 12වන සියවසට අයත් ශිව දෙවියන් උදෙසා කැපකළ හින්දු දේවාලයකි. සාන්තරාපූර්හි ගැරේජ් චෞක් සිට සිසුපාල්ගාර් තෙක් දිවෙන මහාවීර් වීදියේ වම් පස මෙම දේවාලය දැකගත හැකි ය. දේවාලයේ වන්දනාවට ලක්වන ප්‍රධාන දේව පිළිමය වන්නේ වෘත්තාකාර යෝනිපීඨයක් (පාදමක්) මත පිහිටි ශිව ලිංගයකි. විනාශ වී ඇති මෙම පූජාස්ථානයෙහි අද වන විට දක්නට ඇත්තේ ප්‍රභාග කොටස පමණකි.

ගෘහනිර්මාණය සහ ව්‍යූහය 
මෙම දේවාලය උතුරු, බටහිර සහ නැගෙනහිර යන තුන් පැතිවලින් නිවාස ගොඩනැගිලි ආදියෙන් වට වී ඇත. මෙහි දකුණු පස පෙදෙස මාර්ගයෙන් සීමා වී ඇත. නැගෙනහිරට මුහුණලා පිහිටි මෙම දේවාලයෙහි චතුරස්‍රාකාර ගර්භ ගෘහයක් ඇත. දීර්ඝ කාලයක සිට මෙහි උපරි ව්‍යූහය ඇද වැටී ඇති අතර, ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලද ප්‍රභාගය සමග ඛුර, කුම්භ, පට, කණි සහ බසන්ත යන බොරදම් පහ පමණක් වර්තමානයේ දක්නට ඇත.

මේවාත් බලන්න
 භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව

ආශ්‍රේයයන් 
 Lesser Known Monuments of Bhubaneswar by Dr. Sadasiba Pradhan ()

බාිහර සබැඳි
 http://www.ignca.gov.in/asi_reports/orkhurda113.pdf

භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
ඔඩිෂාවේ ශිව දේවාල
12වන සියවසේ හින්දු දේවාල
මේඝේස්වර් දේවාලය

මේඝේස්වර් දේවාලය යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ශිව දෙවියන් උදෙසා කැප කළ 12වන සියවසට අයත් හින්දු දේවාලයකි. ජීවමාන දේවාලයක් වන මෙය ඉන්දියාවේ භුබනේස්වර්හි තංකපාණි මාර්ග කලාපයේ පිහිටා ඇත.

ආශ්‍රේයයන්

භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
ඔඩිෂාවේ ශිව දේවාල
13වන සියවසේ හින්දු දේවාල
සිවතීර්ථ මාථා, පැරණි නගරය

සිවතීර්ථ මාථා  යනු භුවනේස්වර් පැරණි නගරය අවට පිහිටා ඇති හින්දු මාථාවකි. (ආශ්‍රමයකි) මෙය චන්දන් යාත්‍රා සහ දෝල පූර්ණිමා යන උත්සව සඳහා ප්‍රසිද්ධියට පත්ව ඇත. දෝල පූර්ණිමා උත්සවය සමරනු ලබන්නේ, දෝල පූර්ණිමා දිනයේ දී ලිංගරාජ දෙවියන් සිය පන්ක්ති භෝගෝ (සමූහ දිවා භෝජනය) ගත් ස්ථානය මෙම මාථා ආශ්‍රමය යැයි ඇති විශ්වාසයත් සමගිනි.

පිහිටීම 
භුබනේස්වර් පැරණි නගරයෙහි රාථාගාදා චොව්ක් හි නැගෙනහිර දෙසින් මෙම මාථා ආශ්‍රමය පිහිටයි. මෙම ආශ්‍රමයට පිවිසිය හැකි එක් පිවිසුමක් වන්නේ ලිංගරාජ් දේවස්ථානයේ සිට මෞසිමා දේවාලය තෙක දිවෙන රථා මාර්ගය ඔස්සේ ය. මෙය ලිංගරාජයේ උත්තර ද්වාරයේ සිට මීටර් 30ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇත. 1970 දී මාථා ආශ්‍රමය උරුම කොමිසම යටතට ගන්නා ලදී.  මෙම මාථා ආශ්‍රමය සංකරාචාර්ය නම් සම්ප්‍රදායයට අයත් වේ. ලිංගරාජ දෙවියන්ගේ රථය තැනීමට ගන්නා දැව කඳන් වඩුවන් විසින් කැටයම් කිරීමට ප්‍රථම මෙම දේවාලය වෙත ගෙනැවිත් ඇත.

සිවතීර්ථ මාථා භූමදාන දේවස්ථාන 
මාථා සීමාව තුළ දේවස්ථානයන් පිහිටා ඇත්තේ නැගෙනහිර කෙළවරට වන්නට ය. ලිංගරාජ් දේවස්ථාන‍යේ උත්තර පිවිසුම ඉදිරිපස රථා මාර්ගය ඔස්සේ මාථා පිහිටා ඇත. දහතුනක් පමණ වන භූමදාන දේවස්ථාන පේළි එක හමාරක් ලෙස ගොඩනගා ඇත. පසුපස පේළියෙහි දේවාල නවයක් දක්නට ලැබේ. ඉන් උතුරු දෙසින් පිහිටි  දේවාල සතරක්පෞද්ගලික තාප්පයක් විසින් අනවසරයෙන් කොටු කරගෙන ඇත. දකුණු දිශාවේ පිහිටි දේවස්ථාන අර්ධ වශයෙන් වැළලී ඇත. පළමු පේළියේ ඇති දේවාල හතරෙන් තුනක්  ගන්දි අංගය තෙක් වැළලී ඇති අතර සිව්වන දේවාලය බාදා දක්වා ඇත. භූමදාන දේවාල චතුරස්‍රාකාර සැලැස්මකින් යුක්ත ය. උච්චත්වය අනුව මෙම දේවාල ඵීඪ ක්‍රමයෙන් යුත් අතර, ඒවායේ බාදා, ගාන්දි සහ මස්තක යන අංග දැකගත හැක. මෙම දේවාලවල ගන්දි පේසා තුනකින් සමන්විත ය.

මේවාත් බලන්න
 භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව

ආශ්‍රේයයන්

ග්‍රන්ථාවලිය 
 Lesser Known Monuments of Bhubaneswar by Dr. Sadasiba Pradhan ()

බාහිර සබැඳි
 http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2008/July-2008/engpdf/75_The_Role_of_Mathas.pdf

ඔඩිෂාවේ ශිව දේවාල
භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
ඔඩිෂාවේ පුරාවිද්‍යා ස්මාරක
චන්ද්‍රසේඛර මහාදේව දේවාලය

චන්ද්‍රසේඛර මහාදේව දේවාලය යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ඉන්දියාවේ ඔරිස්සාවේ භුබනේස්වර්හි පාටියා ගම්මානයේ පිහිටි ශිව දෙවියන් උදෙසා කැපකළ හින්දු දේවාලයකි. මෙහි වන්දනාවට ලක්වන ප්‍රධාන දේව ප්‍රතිමාව වන්නේ වෘත්තාකාර යෝනි පීඨයක් මත පිහිටි ලිංගයයි. මෙම දේවාලයට පෞද්ගලික හිමිකාරීත්වයක් පවතින නමුත්, එය බොහෝ දෙනකු විසින් හිමිකාරීත්වය දරන්නකි.

දේවාලය
මෙම දේවාලයේ ඉතිහාසය ක්‍රි.ව. 19වන සියවස තෙක් දිවෙයි. මෙය නිගමනය කොට ඇත්තේ ගෘහනිර්මාණ ලක්ෂන සහ ගොඩනැගිලි අමුද්‍රව්‍ය අනුව ය. මෙම දේවාලය හා සම්බන්ධ විශාල සංස්කෘතික වැදගත්කමක් ද ඇත. බදාඕසා සහ සංක්‍රාන්ති වැනි චාරිත්‍ර ගණනාවක් මෙහි ඉටු කෙරේ. පාටියා ග්‍රාම මංගලි පදනම් මණ්ලය ද මෙම දේවාලය හා සම්බන්ධ ය.

වටපිටාව
උතුරින් සහ දකුණින් මෙම දේවාලය වටකොට නිවාස ගොඩනැගිලි පිහිටා ඇත. බටහිරින් තණ බිමක් සහ නැගෙනහිරින් කොන්ක්‍රීට් ශාලාවක් ද දක්නට ලැබේ.

ගෘහනිර්මාණ ලක්ෂණ 
මෙම දේවාලය සතුව විමානයක් පවතින අතර, විමානය ඉදිරිපස සිමෙන්ති කොන්ක්‍රීට් ශාලාවක් ද දැකගත හැක. මෙය ජගමෝහනය ලෙස භාවිතා වේ. උච්චත්වය අතින් පහළ සිට ඉහළට මෙට මීටර 4.80ක උසකින් යුක්ත වේ. දේවාලයේ බාදාව මීටර 1.75ක උසින් යුක්ත ය. ගාන්දි අංගය උසින් මීටර 1.55ක් සහ මස්තකය මීටර 1.50ක් ද වේ. උළුවහු කුළුණු මෙම දේවාලයේ මෝස්තර අංග අතර වේ. ඒවා මීටර 1.20 x මීටර 0.51 මිනුම්වලින් යුතු වේ. ඉදිකිරීම් මාධ්‍යය ලැටරයිට් ය. මෙහි ඉදිකිරීම් තාක්ෂණය වනුයේ සිමෙන්ති බදාම සමග ආශේලේෂ පෙදරේරුවමයි. මෙය ද කාලිංග ශෛලියෙන් යුතු ය.

මේවාත් බලන්න 
 ඉන්දියාවේ හින්දු දේවාල ලැයිස්තුව
 භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව

ආශ්‍රේයයන්

බාහිර සබැඳි 
 
 http://ignca.nic.in/asi_reports/orkhurda245.pdf

ඔඩිෂාවේ ශිව දේවාල
භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
19වන සියවසේ හින්දු දේවාල
නාගේස්වර දේවාලය, භුබනේස්වර්

නාගේස්වර දේවාලය යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ භුබනේස්වර් ගම්මානයේ පිහිටි අත්හැර දැමූ හින්දු දේවාලයකි. මෙය පිහිටියේ ලිංගරාජ බටහිර ඇළෙහි බටහිර දකුණු ඉවුරේ සිට  දුරිනි.  මෙය සුබර්ණේස්වර ශිව දේවාලයේ සිට බටහිරින් පිහිටා ඇත.

විස්තරය
නාගේස්වර දේවාලය පිහිටියේ භුබනේස්වර් ගම්මානයෙහි නේවාසික/කෘෂිකාර්මික කලාපයක මධ්‍යයේ ය. නැගෙනහිරට හුමුණලා පිහිටි මෙය පළල  වන, ගැඹුර  සහ  උසැති වේදිකාවක් මත පිහිටා ඇත. මෙම දේවාලයේ උස  වේ.

දේවාලයේ ගර්භ ගෘහය හිස්ව ඇත. එසේවුව ද, පිටත බිත්තිවල වූ මෝස්තර අංගවලින් යෝජනා වී ඇත්තේ මෙම දේවාලය මුලින් කැප කොට තිබුණේ ශිව දෙවියන්ට බවයි.

මෙම දේවාලයේ ප්‍රතිමා තැන්පත් කර තිබූ අවකාශයන් ගණනාවක් දක්නට ලැබේ. නමුත් වර්තමානයේ එම ප්‍රතිමා දක්නට නොමැත. දේවාලයේ පිටත නිර්මාණය කොට ඇත්තේ හිරියල් පැහැ වැලිගල් පාෂාණයෙනි. (මුක්තේශ්වර දේවායේ මාධ්‍යයට සමාන අයුරින්) මෙය කාලිංග රාජධානියේ ශෛලිය අනුව අලංකාරව කැටයම් කොට තිබේ.

ඉතිහාසය
මෙම ප්‍රදේශයේ ප්‍රදේශ වාසීන් විශ්වාස කරන්නේ මෙම දේවාලය ඉදිකරන ලද්දේ කේෂරීවරුන් විසින් බවයි.

සංරක්ෂණ තත්ත්වය
මෙම දේවාලය වර්තමානය වන විට තරමක් හොඳ තත්ත්වයෙන් පැවතුණත්, එහි ඇතැම් වර්ණාලේපිත පෘෂ්ඨ වියැකී යමින් පවතියි. බාහිරින් මෙය වල් බිහිවී යන ස්වාභාවයක් දක්නට ලැබේ.

ඔරිස්සා ප්‍රාන්ත පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් දේවාලයේ ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු සහ අලුත් වැඩියා කිරීම් සිදුකළ අතර, එහි දී පාෂාණ මත සුදු පැහැ තීන්තෙන් සලකුණු කෙරිණි. මෙය මෙම දේවාලයේ පුරාවිද්‍යාත්මක මුහුණුවර විකෘති වීමට හේතුවී ඇත.

මේවාත් බලන්න
 භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව

ආශ්‍රේයයන්

බාහිර සබැඳි
 දේවාලයේ ඡායාරූප

භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
ලාබේස්වර ශිව දේවාලය

ලාබේස්වර ශිව දේවාලය (හනුමන්තේස්වර) යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ඉන්දියාවේ ඔඩිෂාවේ භුබනේස්වර් අසල පිහිටා ඇති හින්දු දේවාලයකි. මෙම වැලිගල් දේවාලය වියැකී යාමේ සලකුණු පෙන්වයි. මෙහි පියස්සේ ඇතිව තිබෙන පැළීම් හේතුවෙන් වැසි ජලය ගර්භ ගෘහය තුළට කාන්දු වේ.

මේවාත් බලන්න
 භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව
 ඉන්දියාවේ හින්දු දේවාල ලැයිස්තුව: ඔරිස්සා

ආශ්‍රේය සටහන්

Lesser Known Monuments of Bhubaneswar by Dr. Sadasiba Pradhan ().
https://web.archive.org/web/20121009190909/http://ignca.nic.in/asi_reports/

භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
ඓසාන්‍යේස්වර ශිව දේවාලය

ඓසාන්‍යේස්වර ශිව දේවාලය යනුවෙන් හැදින්වෙන්නේ ඉන්දියාවේ ඔඩිෂා ප්‍රාන්ත අගනුවර වන භුබනේස්වර්හි පිහිටි හින්දු දේවාලයකි. මෙය ශිව දෙවියන් සඳහා කැප කළ දෙවොලකි. මෙම දේවාලය භුබනේස්වර් පැරණි නගරයේ ශ්‍රීරාම් නගර්හි නාගරික සංස්ථා රෝහලේ භූමි භාගයට අයත් ය මෙය ලිංගරාජ් දේවාලයේ බටහිර ප්‍රාකාරය ආසන්නයේ පිහිටා ඇත. ‍ජීවමාන දේවාලයක් වන මෙහි නැගෙනිහරට මුහුණලා පිහිටි පිළිමගෙයක් ඇත.

මෙහි ගර්භගෘහයේ වෘත්තාකාර යෝනිපීඨයක්(පාදමක්) මත පිහිටි ශිව ලිංගයක් ඇත. ශිවරාත්‍රී, ජලාභිෂේක, රුද්‍රාභිෂේක, සංක්‍රාන්ති වැනි උත්සව ගණනාවක් මෙහි පැවැත්වේ. ශිවරාත්‍රී උත්සවයේ සයවන දිනයෙන් පසු උත්සවයට අධිපති ලිංගරාජ දේව ප්‍රතිමාව මෙහි රැගෙන එනු ලැබේ.

ඉතිහාසය
සප්තරථ (සප්ත රථයන්) සැලැස්ම වැනි ගෘහනිර්මාණ ලක්ෂණ අතින් මෙය මේඝේස්වර් දේවාලයට සමීප සමානත්වයක් පෙන්නුම් කරන බැවින් ඓසාන්‍යේස්වර ශිව දේවාලය ද ක්‍රි.ව. 13වන සියවසේ දී ඉදිවූයේ යැයි යෝජනා වී ඇත. වෙනත් ගෘහනිර්මාණ ලක්ෂණ සැලකූ විට මෙය ගංගයන් විසින් ඉදි කරන්නට ඇතැයි විශ්වාස කෙරේ.

ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය
මෙම දේවාලය ගොඩනගා ඇත්තේ කාලිංග ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය අනුගමනය කරමින් අළු වැලිගල් පාෂාණයෙනි. තල ජංඝ සහ උපර ජංඝ යනුවෙන් හැඳින්වෙන අංග පිළිවෙලින් ඛාඛාර මුණ්ඩි සහ පීඪ මුණ්ඩි ක්‍රම අනුව විසිතුරු කොට ඇත.මෙහි පීඨය බොරදම් තුනකින් සමන්විත අතර, ඒවා ඛාඛාර මුණ්ඩි මාලාවකින් විස්තු කොට ඇත. අනුරථ පාග (ප්‍රධාන භාගය) සතුව ඛාඛාර මුණ්ඩි මාලාවක් සහ අනුක්‍රමිකව, අනුරහ පාග තුළ නෙළුම් සරාවක් සහ කණික පාග තුළ භූමි අම්ලා 10ක් දක්නට ලැබේ. රහපාගයෙහි ගණ්ඩිය තුළ උද්‍යෝත සිංහ රූ දෙකක් දැකගත හැක. ඉදිරි බිත්තියේ ගණ්ඩි නම් කොටසේ පාදමෙහි කුඩා රේඛා අංගසිඛරයක් දැකගත හැක.

දොරබාවේ පිටත සිට ඇතුළට සිරස්ව පිහිටි පුස්ප සාඛ, පත්‍ර සාඛ සහ ලතා සාඛ කැටයම් තීරු තුනකින් සමන්විත ය. දොරබාවේ පාදමේ දෙපස ඛාඛාර මුණ්ඩි නම් සැරසිලි අංග දක්නට ලැබේ. ලලිතාසනයෙන් හිඳගත් ලලාටබිම්බ ගජලක්ෂ්මී දෙවඟනගේ රුවක් ද දැකගත හැක. උළුවස්සට දකුණින් ඉහළින් පිහිටි කවුළු ස්තරයෙහි නවග්‍රහ පනේලය්ක ඇති අතර, සෑම ග්‍රහයෙක් සඳහාම එහි අවකාශයක් තබා ඇත. සූර්ය දෙවියන් සිය දෑත්වල නෙළුම් මල් දරාසිටිනු දැකගත හැක. සර්ප වලිගයකින් යුත් කේතු සය වමතේ දුන්නක් ද දකුණතේ පලිහක් ද දරා සිටියි. මෙම දේවාලයේ නඩත්තු කටයුතු සිදුකරනු ලබන්නේ භුබනේස්වර් නාගරික සංස්ථාව විසිනි. ඓසාන්‍යේස්වර ශිව දේවාලය හොඳ සංරක්ෂණ තත්ත්වයකින් ඇත.

මේවාත් බලන්න
 භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව

ස‍ටහන්

ආශ්‍රේයයන්

භුබ‍නේස්වර්හි හින්දු දේවාල
ඔඩිෂාවේ ශිව දේවාල
13වන සියවසේ හින්දු දේවාල
අඛාඩචණ්ඩි දේවාලය

අංශුමාන් දේවාලය යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ඉන්දියාවේ ඔඩිෂා ප්‍රාන්තයේ භුබනේස්වර්හි පිහිටි 10වන සියවසට අයත් හින්දු දේවාලයකි.  මෙම දේවාලය පිහිටා ඇත්තේ පැරනි නගරයේ බාඩු සාහියේ බින්දුසාගර් ජලාශයේ නිරිතදිග ඉවුරේ ය.

විස්තරය 
මාර්කණ්ඩේස්වර දේවාලයට මීටර 15ක් නැගෙනහිරින් සහ මෝහිනී දේවාලයට මීටර 30ක් වයඹදිගින් පිහිටි මෙම දේවාලයේ වන්දනාවට ලක්වන ප්‍රමුඛ දේවතාවා වන්නේ මහීෂාසුරමර්දිනී දෙවඟනයි. දකුණු දෙසට මුහුණලා පිහිටි මෙම දෙවොලේ දේව ප්‍රතිමාව නැගෙනහිරට මුහුණලා පිහිටා ඇත. දුර්ගාෂ්ටමි සහ බලභෝග වැනි නොයෙකුත් ආගමික චාරිත්‍ර මෙහි දී සිදු කෙරේ. මෙම දේවාලය නඩත්තු කරනු ලබන්නේ භුබනේස්වර් නාගරික සංස්ථාව මගිනි. තරමක් සතුටු දායක සංරක්ෂණ මට්ටමකින් යුතුව මෙය පවතියි. X සහ XI මූල්‍ය කොමිසමේ ප්‍රදායනයන් මත ඔඩිෂා ප්‍රාන්ත පුරාවිදයා අධිකාරිය විසින් මෙහි ප්‍රතිසංස්කරණය කටයුතු සිදුකරන ලදී. මෙම දේවාලය වට කරමින් බින්දු සාගර් ජලාශය පිහිටියේ මෙයට මීටර 6.40ක් නැගෙනහිරිනි. බටහිරින් මාර්කණ්ඩේය දේවාලයෙනුත්, දකුණු දෙසින් නිවාස ගොඩනැගිලිවලිනුත් මෙය සීමා වී ඇත.

ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය

ගෘහනිර්මාණ ලක්ෂණ 
මෙම දේවාලය ඉදිකොට ඇත්තේ කාලිංග සම්ප්‍රදාය අනුගමනය කරමින් රළු වයිරම් සහිත වැලිගල් පාෂාණයෙනි. මෙහි ප්‍රධාන දෙවොල වන්නේ ඛාඛරා දෙවොලයි. ඍජුකෝණාස්‍රාකාර බිම් සැලැස්මකින් යුත් එහි මිනුම් මීටර 1.28 x  මීටර 1.83 ප්‍රමාණයේ වේ. උච්චත්වය අතින් ඛාඛරාහි විමානය පභාගයේ සිට මස්තකය තෙක්  මීටර 42.94ක උසකි. දේවාලයේ පහළ සිට ඉහළට බාදා, ගණ්ඩි සහ මස්තකය පිහිටයි. කොටස් පහකින් යුත් බාදාව මීටර් 1.74ක උසකින් යුක්ත ය. පභාගයෙහි පහළ මීටර 0.26ක උසින් යුතු ය. ජංඝ නම් අංගය මීටර 0.52ක ප්‍රමාණයෙන් යුත් අතර, එය තල ජංඝ සහ උපර ජංඝ ලෙස කොටස් දෙකකට වෙන්වී ඇත්තේ බන්ධන බොරදම් මගිනි. බන්ධන නම් කොටස මීටර 0.08කින් ද, බරන්ද නම් කොටස මීටර 0.26ක උසකින් ද යුක්ත ය. දේවාලයේ ගණ්ඩි නම් අංගය ඛාඛාරා සම්ප්‍රදායයයෙන් යුත් අතර, ඒවා අර්ධ සිලින්ඩරාකාර පියස්සකින් යුත් පේසා තුනක් ලෙස සැකසී ඇත. දේවාලයේ මස්තකයේ ගජක්‍රාන්ත රූ දෙකක් පිරිවරා ගත් කලසක් දැකගත හැක.

මෝස්තර අංග 
ද්වාරයේ උළුවහු කණු මීටර 1.10 x මීටර 0.65 මිනුම්වලින් යුත් බදාම නිර්මාණවලින් සරසා ඇත. ප්‍රධාන දොරටුව අසල නැගෙනහිර සහ උතුරු බිත්තිවල කුඩා තොරණවල් දෙකක් ද වේ. මෙම ද්වාරමාලක ද්විත්වය සමාන අතර මීටර 0.92 x මීටර 0.59 යන මිනුම්වලින් යුක්ත ‍වේ.

මේවාත් බලන්න 
 භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව

ආශ්‍රේයයන්

බාහිර සබැඳි
කලා සඳහා ඉන්දිරා ගාන්ධි ජාතික මධ්‍යස්ථානය: ඔඩිෂාවේ පුරාවිද්‍යා අඩවි

භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
10වන සියවසේ හින්දු දේවාල
දුර්ගා දේවාල
ශක්ති දේවාල
අෂ්ටසම්භු ශිව දේවාල

අස්ටසම්භු ශිව දේවාල යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ඉන්දියාවේ ඔරිස්සා ප්‍රාන්තයේ අගනගරය වන භුබනේස්වර්හි පිහිටි ශිව දෙවියන් උදෙසා කැපකළ හින්දු දේවාල 8කින් යුත් සංකීර්ණයකි.

දේවාලය 
උත්තරේස්වර ශිව දේවාලයේ සීමාවේ සමාන ප්‍රමාණයෙන් සහ මිනුම්වලින් යුත් මෙම දේවාල අට දක්නට ලැබේ. මෙය ප්‍රාදේශීය ජනයා විසින් අෂ්ටසම්භු ලෙස හඳුන්වයි. අෂ්ට යනු අට වන අතර, "සම්භු" යන්න ශිව දෙවියන් සඳහා යෙදෙන අන්වර්ථ නාමයකි. මින් පහක් එකම පේළියට පිහිටා ඇති අතර, ඒවා "පංචු පාණ්ඩව" යනුවෙන් ද හැඳින්වේ. මෙම දේවාලය පවතින්නේ පෞද්ගලික හිමිකාරීත්වයක් යටතේ වන අතර, එය පවත්වාගෙන යන්නේ රත්නකාර ගර්ගාබාටු පවුල විසිනි. බාදා බෙදීම වැනි වාස්තු විද්‍යා ලක්ෂණ සහ පභාග බොරදම් අනුව මෙම දෙවොල ක්‍රි.ව. 10වන සියවස අවට නිර්මාණය වූ‍ බැව් පෙනේ. ගල්වලින් තැනූ මෙම ගොඩනැගිල්ල රේඛා දොවොල් ආකාරයෙන් යුක්ත ය. මෙම දේවාලයේ නැගෙනහිරින් ගෝදාවරී ජලාශය ද, බටහිරින් උත්තරේස්වර ශිව දේවාල ප්‍රාකාරයත් සහ දකුණින් ප්‍රාකාරයට පිටතින් බින්දුසාගර් ජලාශයෙනුත් මායිම් වේ. මෙම දේවාලයේ නැගෙනහිරට මුහුණලා පිහිටි ආශ්‍රමයක් ඇත.

ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය 
මෙම දේවාලයේ චත්‍රරස්‍රාකාර විමානම් අංගයක් ඇති අතර මීටර 2.45ක ප්‍රමාණයෙන් යුත් එහි  මීටර 0.53ක ඉදිරි ද්වාර මණ්ඩපයක් ද ඇත. මෙහි පංචරථ අංගයෙහි වූ විශේෂ ලක්ෂණයක් ලෙස මධ්‍ය රාහ අංගයකුත්, රාහ අංගයේ දෙපස වූ 'අනුරථ සහ කණික පාග යුගළත් සැලකේ. උච්චත්වය සැලකූ විට, රේඛා ශෛලියෙන් යුත් විමානය පභාගයේ සිට කලස තෙක් මීටර 5.72ක උසකින් යුක්ත ය. දේවාලයේ පහළ සිට ඉහළට බාදා, ගණ්ඩි සහ මස්තක යන අංග පිහිටයි. මෙම දේවාලයේ බෙදීම් තුනකින් යුතු ත්‍රියංග බාදා අංගයක් පිහිටි අතර එය මීටර 1.72ක් පමණ වේ. පභාග කො‍ටසෙහි පහළ මීටර 0.47ක ප්‍රමාණයේ ඛුර, කුම්හ, පට, බසන්ත යන පාදම් බොරදම් තීරු හතරක් ඇත. මෙහි ජංඝ කොටස මීටර 0.90ක් උසැති අතර, බරණ්ඩ කොටස මීටර 0.35ක ඝනකමින් යුත් අතර, එහි ද බොරදම් තුනක් පවතියි. මීටර 3.00ක් උසැති ගණ්ඩි කොටස කිසිදු මෝස්තර අංගයකින් තොර ය. මීටර 1.00ක් උසැති මෙහි මස්තකය බේකි, ආම්ලක, ඛාපූරි සහ කලස යන අංගවලින් විසිතුරු කොට ඇත.

ජංඝ කොටසේ රාහ පාග අංගයන්හි දක්නට ලැබෙන පාර්ශ්වදේවතා අවකාශ උතුරු, බටහිර සහ දකුණ යන දිශා තුනෙහි දක්නට ලැබේ. මේවා මීටර 0.50 x මීටර 0.32 ප්‍රමාණයෙන් සහ මීටර 0.20ක ගැඹුරකින් යුක්ත වේ. දකුණු අවකාශය හැර සෙසු අවකාශ දෙක හිස්ව පවතියි. මෙම අවකාශඛාඛරා ශෛලියේ තාලගර්භික සහ ඌර්ධගර්භික අංගවලින් විසිතුරු කොට ඇත. දකුණු අවකාශය තුළ අත් සතරක් සහිත ගනේෂ ප්‍රතිමාවක් ‍දක්නට ලැබේ. ගනේෂ පහළ වමතෙන් පරසුවක් ද, වරද මුද්‍රාවෙන් යුත් පහළ දකුණතින් නව ගුණ වැලක් ද දරා සිටියි. මෙම ප්‍රතිමාවේ ඉහළ අත් කැඩී ගොසිනි. මෙම දේවතා රුව වටා පරිවාර පියාඹන විද්‍යාධර රූ දෙකක් දැකගත හැක. මෙම විද්‍යාධරයෝ මල් මාලා දරා සිටිති. මෙම දේවාලය නිර්මාණය කොට ඇත්තේ වයිරම් සහිත අළු වැලිගලිනි. වියළි පෙදරේරු තාක්ෂණය භාවිතා කකොට නිමැවූ මෙය කාලිංග සම්ප්‍රදායයෙන් යුක්ත ය.

මෝස්තර අංග 
උළුවහු කණු මීටර 1.20ක උසකින් සහ මීටර 0.84ක පළලින් යුත් සිරස් තීරු තුනකින් විසිතුරු කොට ඇත. උළුවහු කණුවල පාදමේ දෙපස දේවාපාල අවකාශ ඇති අතර, ඒවා උසින් මීටර 0.28ක් සහ පළලින් මීටර 0.12ක් වේ. මේවායේ ත්‍රිශූල අතින් ගත් ශෛවීය ද්වාරපාල රූ දැකගත හැක. ලලාටබිම්බයෙහි වමතෙහි නෙළුම් මලක් සහ දකුණත වරද මුද්‍රාවෙන් යුත් ගජලක්ෂ්මී කැටයමක් දැකගත හැක. උළුවස්සට ඉහළින් වූ ස්තරය සම්ප්‍රදායික නවග්‍රහ කැටයම්වලින් අලංකාර කොට ඇත.

මේවාත් බලන්න
 භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව

ආශ්‍රේයයන් 
K. C. Panigrahi, Archaeological Remains at Bhubaneswar, Calcutta, 1961. P. 19. 
T. E. Donaldson, Hindu Temple Art of Orissa, Vol. I, Leiden, 1985, P. 64.

සටහන්

ඔඩිෂාවේ ශිව දේවාල
භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
බෛතාල දෙවොල

වෛතාල දෙවොල හෙවත් බෛතාල දෙවොල(, දේවනගරි: वैताळ देउळ) යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ චාමුණ්ඩා දෙවඟනට කැප කළ දර්ශීය ඛාකරා ශෛලියෙන් යුත් 8වන සියවසට අයත් හින්දු දේවාලයකි. මෙය ඉන්දියාවේ ඔරිස්සා ප්‍රාන්තයේ අගනුවර වන භුබනේස්වර්හි පිහිටා ඇත. මෙම දේවාලය ප්‍රදේශවාසීන් විසින් "තිනි මුණ්ඩියා මන්දිර" ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය
බෛතාල දෙවොලේ ඇති සුවිශේෂී ලක්ෂණය නම් එහි ඇති දේවාල කුළුණේ හැඩයයි. අර්ධ-සිලින්ඩරාකාර හැඩයක් ගන්නා එහි පියස්ස ඛාඛරා දේවාල සම්ප්‍රදාය සඳහා මනා නිදසුනකි. මෙය දකුණු ඉන්දියානු දේවාලවල ද්‍රවිඩියානු ගෝපුරයට සමානත්වයක් පෙන්වයි. ශිඛර පෙළක් සමග වූ ‍කුළු ශිඛර මගින් දකුණු ඉන්දියානු ආභාසයේ සලකුණු පෙන්වයි. දෙවොලේ සැලැස්ම ආයත අතර, ජග මෝහන් කොටස ඍජුකෝණාස්‍රාකාර ව්‍යූහයකි. නමුත් එහි සෑම කොණකම කුඩා යාබද පූජාසනයක් බැගින් සම්බන්ධ කොට ඇත. බෛතාල දෙවොලේ උන්නත කැටයම් කිහිපයක් දක්නට ලැබෙන අතර, එම කැටයම් ඒවායේ ඇති සියුම් භාවය සම සමානුපාතික භාවය හේතුවෙන් වර්ණනාවට ලක්ව ඇත.

පිටත බිත්තිවල හින්දු දෙවිවරුන්ගේ කැටයම් සහිත පනේල දැකගත හැක. මේ අතරින් ප්‍රධාන වශයෙන්ම ශිව සහ ඔහු භාර්යාව වන පාර්වතීගේ ශක්ති ස්වරූපය, දඩයම් දර්ශන, වන අලීන් අල්ලා ගැනීම සහ කලාතුරකින් ශෘංගාරාත්මක පෙම් යුවළවල් ද දැකගත හැක.

ජගමෝහනයට ඉහලින් වම් පස වූ දෙවොලේ ප්‍රසාද මුඛය චෛත්‍ය කවුළු දෙකකින් යුක්ත ය. ඉන් එකක අලංකාර සූර්ය දේව කැටයමක් වේ. මෙම කැටයම එහි වූ හැඟීම් ප්‍රකාශනය හේතුවෙන් ඇගයුමට ලක්ව ඇත. මෙහි සූර්ය සමග ඌෂා (අරුණෝදය) ප්‍රත්‍යූෂා දෙවඟනෝ හී විදිමින් සිටිති. සූර්යයාට ඉදිරියෙන් අශ්වයන් සතක් බැඳි රථය පදවන අරුණගේ රුව දැකගත හැක.

ඉහළ චෛත්‍ය කවුළුවේ වූ වෘත්තාකාර පනේලයෙහි අත් දහයක් ඇති නටරාජ හෙවත් නර්තනයේ යෙදෙන ශිව දෙවියන්ගේ රුවක් වේ. පැතලි පියස්සක් සහිත ජගමෝහනය ඉදිරියේ ධර්ම චක්‍ර ප්‍රවර්තන මුද්‍රාවෙන් වැඩ හිඳින් බුද්ධ රූ දෙකක් ද දැකගත හැක.

දේවාලයේ ඇති තවත් විශේෂ ලක්ෂණයක් නම් මෙහි ගර්භගෘහයේ තන්ත්‍රික සම්ප්‍රදායයන් හා සම්බන්ධ භයානක දර්ශන කැටයම් කොට තිබීමයි. ගර්භගෘහයේ කපාලිනී යනුවෙන් හැඳින්වෙන අත් අටක් සහිත චාමුණ්ඩා දේවතාවියගේ රුවක් දැකගත හැක. ඇය දුර්ගා දෙවඟනගේ භයංකාර ස්වරූපය යැයි විශ්වාස කෙරේ. ‍ඒ අනුව බෛතාල දෙවොල ශක්ති පූජාශ්‍රමයක් යැයි පිළිගැනේ.

දේවතාවා
මෙහි ප්‍රධාන දේවතාවා වන චාමුණ්ඩා හෙවත් චාර්චිකා දෙවඟන සිටින්නේ මලකඳක් මත හිඳගෙන වන අතර, ඇය වටා හිවලකු සහ බකමූණකු පිරිවරා සිටියි. ඇය හිස්කබල් මාලයක් පැලඳ සිටියි. ඇය නාගයකු, දුන්නක්, පලිහක්, අසිපතක්, ත්‍රිශූලයක්, අකුණක් සහ හීයක් දරා සිටින අතර, අසුරයාගේ ගෙල සිදුරු කරමින් සිටියි. මෙම අවකාශයට ඉහළින් හිඳගත් ශිව සහ පාර්වතී නිරූපිත චෛත්‍ය කවුළුව පිහිටයි.

චාමුණ්ඩා වටා වෙනත් මිත්‍ර දෙවිවරුන් ප්‍රමාණයෙන් කුඩාවට බිත්තියේ පහළ කොටස්වල නිරූපණය කොට ඇත. මේ සෑම රුවක් පිහිටි අවකාශයක්ම වෙන් කරන්නේ නෙරි කුළුණක් මගිනි. නැගෙනිහර බිත්තියේ දොරට දකුණු පසින් පිහිටි රූපය මගින් චාමුණ්ඩාගේ ප්‍රතිමූර්තිය වන භෛරවගේ සැකිලි ස්වරූපය දැක්වේ.

ගැලරිය

මේවාත් බලන්න
 වරාහි දෙවොල, චෞරාසි
 භුබනේස්වර්හි දේවාල ලැයිස්තුව

පාදක සටහන්

බාහිර සබැඳි

 චාමුණ්ඩා දේවාලය
 භුබනේස්වර්හි දුර්ගාගේ චාමුණ්ඩා ස්වරූපය
 වෛතාල් දියුල පිළිබඳ තවත් පින්තූර
 වෛතාල දියුල (තීනි මුණ්ඩියා දියුල)

භුබනේස්වර්හි හින්දු දේවාල
ශක්ති දේවාල
9වන සියවසේ හින්දු දේවාල