Suchinthana/si-wikipedia huggingface dataset:
භූමි සැකැස්ම

භූමි සැකැස්ම භූ රූප විද්‍යාත්මක ඒකකයක් ගණයට වැටේ. සිතියම් විද්‍යාවේ ඒකකයක් ලෙස, භෞම කොටසක් ලෙස , භූමි දර්ශනයේ මතුපිට සැකැස්ම හා ස්ථානගත වීම ලෙස පුළුල්ව එය අර්ථ දැක්වේ. උන්නතාංශය, ආනතිය, දිශානතිය, ස්තරීභවනය, පාෂාණ නිරාවරණය හා පස් වර්ගය යන ලක්ෂණ මත භූමි සැකැස්ම වර්ගීකරණය කෙරේ.

  
ඒවාට වැටි, ගොඩැලි, කඳු, අගාධ, නිම්න, ගංඟා හා තවත් මූලයන් රාශියක් අයත් වේ.

ඉහළ මට්ටමේ භූමි සැකැස්මවල් සඳහා සාගර හා මහාද්වීප උදාහරණ සපයයි. තවදුරටත් හඳුනාගත හැකි ඉහළ මට්ටමේ භූමි සැකැස්මවල් ලෙස කඳු මුදුන්, උරස් වැටි හා පසු ආනතීන් වැනි භූ සැකසුම් මූලයන් සැලකිය හැකිය.

ඇතැම් මව් භූ සැකසුම් මූලයන් වන්නේ වලවල්, කඳු මුදුන්, අගල්, හෙල්, දුර්ග, තටාක, තැනි ආදියයි. ස්වයංක්‍රීය තාක්ෂණයන් යොදා ගෙන මේවා බොහෝ දුරට අංකිත උන්නතාංශ ආකෘතියක් ඔස්සේ උකහා ගත හැකිය. ඒවායේ දී දත්ත එක් රැස් කර ගන්නේ නුතන චන්ද්‍රිකා, ස්ටීරියන් ඒරියල්, මිනින්දෝරු කැමරා ආදිය යොදා ගෙනයි. මෑතක් වන තුරුම ඒවැනි දත්ත කුලකයන්හි දත්ත සකස් කිරීමට මිනිස් පැය ගණනාවක් ගතවන “පොළව මත පා තැබීම” සිදු කළ යුතු විය. භූමි මතුපිටෙහි තුන්වන මානය භූ විෂමතාවයයි. ජලය යට භූ විෂමතාවයක් විස්තර කිරීමේ දී අගාධමිතිය යන පදය භාවිතා කෙරේ. භූ ලක්ෂණය ඒ තුළ සාර්ථයක් වන අතර සමෝච්ච සිතියම්වල දි භාවිතා කෙරේ.

     
මූලික භූමි සැකැස්මවල් ඛණ්ඩ, භූ විෂමතා ඒකක, දෙන ලද විශාලනයක දී,පරිමාණයක දී, කුඩාම සමප්‍රභව භූ මතුපිට බෙදීම් වේ. ඒවා රූප විද්‍යාත්මක වශයෙන් සාපේක්ෂව සම ප්‍රභව ගුණාංග සහිත ප්‍රදේශ වේ. එය විඛන්ඩතා රේඛා මඟින් වටවී ඇත. කඳු වැටියක සානුවක් මීටර් සිය ගණනක සිට කිලෝමීටර් ගණනක් දක්වා විචල්‍ය පරිමාණවලදී දැක ගත හැකිය. එබැවින් බිම් සැකසුම්වල අවකාශීය ව්‍යාප්ති පරිමාණය පරායත්ත වන අතර පස් හා භූ ස්ථර සඳහා ද එලෙසම වේ.

භූ සැකසුම් ජනනයේ දී භූ විෂමතාවල සිට ඛාදනය හා අවසාදනය දක්වා සාධක රාශියක් බලපායි. ජෛව විද්‍යාත්මක සාධක ද ඊට බලපායි. උදාහරණ ලෙස වැලි වැටි පද්ධති හා ලවණ වගුරු බිම් වර්ධනයේ දී ගහ කොළෙහි වැදගත්කම හා කොරල්පර සෑදීමේ දී කොරල් හා ඇල්ගීවල කාර්යභාරය සැලකිය යුතුය.

භූ සැකසුම්වල මිනිසා විසින් ඉදි කළ අගල්, ද්වාර, වරාය ආදියත් කාන්තාර, වනාන්තර තණ බිම් හා ගැටුම් ආගාධ ආදියත් අන්තර්ගත වේ.

බොහෝ ලක්ෂණ පෘථිවියට පමණක් සීමා නොවන අතර ග්‍රහ ලෝක හා එවැනි වෙනත් විශ්වීය වස්තූන්ගේ මතුපිට විස්තර කිරීමට පවා යොදා ගත හැකිය.

සටහන්
උත්තර ධ්‍රැවය

උත්තර ධ්‍රැවය යනු පෘථිවියේ උතුරින්ම පිහිටි ලක්ෂ්‍යයයි. දක්ෂිණ ධ්‍රැවයට අත්‍යන්තයෙන්ම විරුද්ධව මෙම ධ්‍රැවය පිහිටා ඇත. උතුරු අක්ෂාංශ 90 සැබෑ උතුරු දිශාව ලෙස අර්ථ දැක්වේ. උත්තර ධ්‍රැවයේදී සියලු දිශාවන් දකුණට යොමු වී ඇත.එය උතුරු චුම්භක ධ්‍රැවය සමග පටලවා ගත යුතු නොවේ.

දක්ෂිණ ධ්‍රැවය (දක්ෂිණ ධෘවය) මහාද්වීපික භූමි ස්කන්ධයක පිහිටන අතර උත්තර ධ්‍රැවය ආක්ටික් සමුද්‍රය මධ්‍යයේ පිහිටා ඇත. එය මුහුදු අයිස් තැටිවලින් ස්ථිරව වට වූ ජලතටාක මධ්‍යයේ පිහිටා ඇත. එබැවින් දක්ෂිණ ධ්‍රැවය මෙන් නොව උත්තර ධ්‍රැවය සඳහා ස්ථිර පිහිටීමක් ඇති කිරීම අසීරුය. කෙසේ නමුත් සෝවියට් සමුහාණ්ඩුව හා පසුව රුසියාව උත්තර ධ්‍රැවයට ඉතා ආසන්නයෙන් ඇදී ගිය පිරිස් බල ප්ලවිත නැවතුම් රාශියක් ඉදිකරන ලදී. 

උත්තර ධ්‍රැවය අසල මුහුදේ ගැඹුර මීටර 4261 ක් (අඩි 13980) ලෙස ගණන් බලා ඇත. ආසන්නතම භූමිය සාමාන්‍යයෙන් හැඳින්වෙන්නේ Kaffekluben දුපත ලෙසයි. එය ග්‍රීන්ලන්ත උතුරු මුහුදෙන් සැතපුම් 440 ක් (700 km) දුරින් පිහිටා ඇත. එසේ වුවද ඇතැම් අස්ථිර බොරලු ඉවුරුවලින් මදක් උතුරට වන්නට ඇත.

කාලය 

පාථිවියේ බොහෝ ස්ථානවල ප්‍රාදේශීය වේලාවන් අහසේ හිරුගේ පිහිටීම සමග දළ වශයෙන් සමාවයවික වේ. එබැවින් දිනය මධ්‍යයේදී හිරු දළ වශයෙන් එහි උච්ඡයේ පවතී. හිරු නොකඩවා අහසේ සිටින මාස 6 ක් ඇති උත්තර ධ්‍රැවයේ මෙම ක්‍රමය වලංගු නොවේ. මෙහි මානව වාසයක් නැති නිසා කාල කලාපයක් නිර්ණය කොට නැත. ධ්‍රැව ගවේෂණයන්ට ඔවුන්ගේ රටේ හෝ GMT වැනි ඕනෑම ගැලපෙන කාලකලාපයක් යොදා ගත හැකිය.

භූ විද්‍යාව හා දේශගුණය 

උත්තර ධ්‍රැවය දක්ෂිණ ධ්‍රැවයට වඩා ලාක්ෂණිකව උණුසුම් වේ. ශීත සෘතුවේ (ජනවාරි) උත්තර ධ්‍රැව උෂ්ණත්වය -430 සිට -260 දක්වා වෙනස් වේ. දල උෂ්ණත්වය සාමාන්‍යයෙන් -34 0 පමණ වේ. ගිම්හාන උෂ්ණත්වයන් (ජුනි, ජූලි, අගොස්තු) දළ වශයෙන් හිම මිදෙන ලක්ෂ්‍යය (00) පමණ වේ.
මීටර දෙකක හෝ තුනක ඝනකමට උත්තර ධ්‍රැවයේ මුහුදු අයිස් ඇත. එසේ නමුත් පාවෙන අයිස් හා පැහැදිලි ජලය චලනයන්ගේ සැලකිය යුතු වෙනසක් පවතී. ගෝලීය උණුසුම් වීම නිසා මධ්‍යන්‍ය අයිස් ඝනකම මෑත අවුරුදුවල අඩු වී ඇති බව විද්‍යාඥයින් පවසයි. නමුත් මෙය මතභේදාත්මකය. වාර්තා කරන අන්දමට දශක කිහිපයක් තුළදී ගිම්හාන මාසවල ආක්ටික් මුහුද මුළුමණින්ම අයිස් රහිත වනු ඇත. මෙය සුවිශේෂී වාණිජ භාවිතයක් සහිතය. ; “භෞමික හිමිකම” බලන්න.

 පලාවු

උත්තර ධ්‍රැවය
උත්තර අර්ධ ගෝලය

සමකයට උතුරින් පිහිටි පෘථිවියේ භාගය උත්තර අර්ධ ගෝලයයි. එසේම මෙය කබෝල සමකයට උතුරින් පිහිටමින් කබෝල අර්ධ ගෝලය ද අයත් කරගනී. පෘථිවියේ උත්තර අර්ධ ගෝලයට අයත් භූමියේ පෘථිවිය මත වෙසෙන ජනගහනයෙන් බහුතරය එනම් 90% ක් පමණ දක්නට ඇත.

භූ විද්‍යාව හා දේශගුණය 

පෘථිවි අක්ෂයේ ආනතිය නිසා ශීත සෘතුව ශීත සූර්යය නිවෘත්තියේ (දෙසැම්බර් 22) සිට වසන්ත විෂුවය (මාර්තු 20) දක්වා පවතින අතර ගිම්හානය ගිම්හාන සූර්යය නිවෘත්තිය (ජුනි 21) සිට සරත් විෂුවය (සැප්තැම්බර් 21) දක්වා පවතී. 

ආක්ටික් වෘත්තයට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශය ආක්ටික් ප්‍රදේශයයි. එහිදී දේශගුණය ලාක්ෂණික වන්නේ ශීත සෘතුවලින් හා ශීත ගිම්හාන සෘතු වලිනි. වර්ෂණය හිම ආකාරවලින් පමණක් සිදු වේ. හිරු කිසිදා නොබසින ගිම්හානයන් මෙන්ම හිරු කිසිදා නොපායන ශීත සෘතූන් ද ආක්ටික් ප්‍රදේශය අත්විදී මෙම කාලවලදී ආක්ටික් වෘත්තය මත පිහිටි ප්‍රදේශවලට එක් දිනක සිට උත්තර ධ්‍රැවයේ ප්‍රදේශවලට මාස කිහිපයක් දක්වා වශයෙන් විචලනය වේ. 

ආක්ටික් වෘත්තය හා කර්කටක නිවර්තනය අතර උත්තර උෂ්ණත්ව කලාපය පවතී. මෙම කලාපවල ගිම්හානය හා ශීත සෘතුවේ වෙනස්වීම් සාමාන්‍යයෙන් සෞම්‍ය වේ. ආන්තික උෂ්ණ හෝ ශීත දේශගුණ නොමැත. නමුත් උෂ්ණත්ව දේශගුණයේදී ඉතා අවිනිශ්චිත කාලගුණයන් දැරිය හැකිය.

ඝර්මකලාපීය ප්‍රදේශවල (කර්කටක නිවර්තනයේ සිට සමකය දක්වා) වසර පුරා උණුසුමක් පවතින අතර ගිම්හාන මාස තුළදී වැසි සමයක් අත්වීඳීමට නැඹුරුවක් පවතී. එමෙන්ම ශීත කාලය තුළ දී වියළි කාලයක් අත්වීඳීමට ද නැඹුරුවක් ඇත.
   
Corilis ආචරණය නිසා උත්තර අර්ධ ගෝලය තුළදී කුණාටු සහ ඝර්ම කලාපීය චණ්ඩ මාරුත වාමාවර්තව  භ්‍රමණය වේ. මීට පරස්පර ලෙස දක්ෂිණ අර්ධ ගෝලය තුළදී කුණාටු සහ චණ්ඩමාරුත දක්ෂිණාවර්තව භ්‍රමණය වේ. භූ තැටියක සෙවනැල්ල උත්තර අර්ධ ගෝලයකදී දක්ෂිණාවර්තව චලනය වන අතර දක්ෂිණ අර්ධ ගෝලය තුළදී ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වේ. දිවා කාලය තුළදී දකුණට බර පිහිටුමකට සිට උපරිම නැගීම දැක්වීමට හිරු නැඹුරු වේ. නමුත් දක්ෂිණ අර්ධ ගෝලය තුළදී මෙහි පරස්පරය සිදු වේ. (එය සමකයේ දිශාවට නැඹුරු වේ.) අර්ධ ගෝල දෙකෙහිදීම හිරු නැගෙනහිරින් පායා බටහිරින් බැස යයි. දක්ෂිණ අර්ධ ගෝලයේදී දර්ශනයට සාපේක්ෂව උත්තර අර්ධ ගෝලයේදී චන්ද්‍රයා උඩු යටිකුරු වී දිස්වේ. තාරකාවල දර්ශනය ද වෙනස්ය. උත්තර ධ්‍රැවය ක්ෂීරපථයේ මන්දාකිණි මධ්‍යයෙන් ඉවතට යොමු වී තිබේ. මේ අනුව උත්තර අර්ධ ගෝලයේ නිරීක්ෂකයෙකුට දක්ෂිණ අර්ධ ගෝලයට සාපේක්ෂව දීප්තිමත් බවින් අඩු තාරකා දැක ගැනීමට සිදු වේ. ඒනිසා ගැඹුරු අවකාශීය ආකාශ නිරීක්ෂණයන්ට උත්තරාර්ධ ගෝලය වඩාත් උචිත වන්නේ ක්ෂීරපථයේ දීප්තිය නිසාවෙනි.

මහාද්වීප හා රටවල් ලැයිස්තුව

මහාද්වීප 
 සමස්ත යුරෝපය
 සමස්ත උතුරු ඇමරිකාව
 ආසියාව මුළුමනින්ම පාහේ
 දකුණු ඇමරිකාවෙන් කුඩා කොටසක්, ඇමෙසන් නදියෙහි මෝයට උතුරෙන්
 අප්‍රිකාවෙන් 2/3 පමණ, කොන්ගෝ නදියේ චාපයට උතුරින්

          
සම්පූර්ණයෙන්ම උත්තර අර්ධ ගෝලයේ පිහිටන රටවල්

 ප්‍රංශ ගයනාව
 ගයනාව
 සුරිනාම්
 වෙනිසියුලාව
 කොලොම්බියාව

පාර්ශ්විකව උත්තර අර්ධ ගෝලයේ පිහිටන රටවල්
 බ්‍රසීලය
 ඉක්වදෝරය
 ඔසනියාව 

ප්‍රාථමික වශයෙන් උත්තර අර්ධගෝලයේ පිහිටන රටවල්
 මාෂල් දිවයින්
 මයික්‍රොනීසියාව
 පලාවු

ආශ්‍රිත 

උත්තර අර්ධ ගෝලය
පෘථිවියේ අර්ධගෝල
සාගරික කලාප

භෞතික හා ජීව විද්‍යාත්මක තත්ත්වයන්ට අනුව සාගරය නොයෙක් කලාප වලට වර්ග කෙරේ. සමුද්‍ර කලාපය (pelagic) තුළ සියලු විවෘත සාගර කලාප අඩංගු වන අතර ගැඹුර හා ලැබෙන ආලෝක ප්‍රමාණය අනුව එය තවදුරටත් උපකලාප වලට බෙදේ. මුහුදු මට්ටමේ සිට  මිටර් 200 දක්වා ගැඹුරෙන් පවතින්නේ ප්‍රකාශ කලාපයයි.මෙම කලාප තුළ ප්‍රභාසංස්ලේෂණ ක්‍රියාවලිය බහුලව සිදුවන බැවින් සාගරයේ ජෛව විවිධත්වයෙන් පොහොසත්ම කලාපය මෙය වේ. පැළෑටියකට තම ජීවිතය පවත්වා ගත හැක්කේ ප්‍රභාසංස්ලේෂණ කාර්යයෙන් පමණක් නිසා මෙම කලාපයට පහතින් ජීවත් වන සියළු ජීවින් ඉහළින් පාවී පැමිණෙන ද්‍රව්‍ය කෙරෙහි හෝ තවත් ප්‍රාථමික නිෂ්පාදකයෙකු මත හෝ රඳා පැවතිය යුතුය. මීටර් 2000 ට වඩා වැඩි ගැඹුරෙන් පවතින නිරාලෝක (Aphetic) කලාපයේ පවතින ජලතාප වෙනට් මෙවැනි ජිවියෙකි. ප්‍රකාශ කලාපයේ, සාමුද්‍ර කලාපය, අභි සාමුද්‍ර කලාපය (epipelagic) ලෙස හැඳින්වේ. නිරාලෝක කලාපයේ සාමුද්‍ර කොටස විෂමතා එක පිහිටන තවත් උප කලාප කිහිපයකට බෙදිය හැක. එහි ඉහළින්ම පවතින්නේ මොසෝ සාමුද්‍ර (meso pelagic) කලාපයයි. එහි පහත් සීමාව සෙල්සියස් අංශක 12 තාපයක පවතින අතර නිවර්තන අනුව සැලකුවහොත් මීටර් 70-1000 අතර මට්ටමක මෙම කලාප පිහිටයි. ඉන්පසු හමුවන ආගාධ සාගරික/ අව්‍යාමුද්‍ර (bathypelagic )කලාප පවතින්නේ සෙල්සියස් අංශක   හෙවත් මීටර් 700 හෝ 1000 සහ මීටර් 2000 හෝ මීටර්  400 අතර කලාපයේය. ආගාධ තලය මතින් පවතින්නේ ආගාධ සමුද්‍ර කලාපය (Ned pelagic) පහත් සීමාව 6000m පමණ ගැඹුරකින් පිහි‍ටයි. මෙහි ගැඹුර 6000m -10000m අතර පවතින අතර එය සාගරයේ ගැඹුරින්ම පිහිටි සාගර කලාපයයි.

සාමුද්‍ර, නිරා‍ලෝක කලාප මෙන්ම නිතල නිරාලෝක (benthic apnohc) කලාපද සාගරයේ පිහිටා ඇත. මෙම වර්ගයට ඉතා ගැඹුරින් පිහිටි කලාප 3 ක් අයත් වේ. (bathyal) කලාපයේ මහද්වීපික බෑවුම සහ නැග්ම 400m දක්වා ආවරණය කරයි. ආගාධ කලාපයට 4000m-600m අතර ඉතා ගැඹුරින් පිහිටි තලය අයත් වේ. අවසාන වශයෙන් හෙඩාල් (hedal) කලාපය යනු සාගරයේ පතුලේ පිහිටි හෙඩාල් සමුද්‍ර (dalpeagic) කලාපයයි. සාමුද්‍ර කලාපය නෙට්රික් (netric) හා සාගරික (oceanic) ලෙස තවත් උප කලාප 2 කට වෙන් කළ හැක. නෙට්රික් කලාපය සමන්විත වන්නේ මහද්වීපික තටාකයට ඉහළින් පිහිටි ජල ස්කන්ධය මඟින් වන අතර සාගරික කලාපයේ පවතින්නේ නිරාවරණය වු ජලය පමණි. වෙරළාසන්න (littanal) කලාපය වඩදිය හා බාදිය ඇතිවන ප්‍රදේශය ආවරණය කරන අතර නාවික හා භෞමික තත්ත්ව අතර සංක්‍රමණික තත්ත්වයක් පෙන්නුම් කරයි. අන්තර් උදම් (intertidal)කලාපය ලෙසද මෙය හැඳින්වෙන අතර එයට හේතුව වන්නේ වඩදිය බාදිය මට්ටම මෙම කලාපීය තත්ත්ව මත බලපෑම් ඇති කිරීමයි.

දේශගුණික ආචරණය  

සාගරික කාලගුණයේ වඩාත් චමත්කාර ජනක ආකාරයක් නම් ඝර්ම කලාපීය වාසුලි වේ. (ටයිපූන් හෙවත් කුණාටු වශයෙන් ද ඇතිවන පද්ධතිය මත හැඳින්වේ) සමුද්‍ර තරංග පෘථිවි දේශගුණයට දැඩිව බලපෑම් කරන්නේ උණුසුම් හෝ ශීත සුළං සහ වර්ෂණය වෙරළ බඩ කලාපයට පරිණාමණයෙනි. ඒව‍ා භූමිය තුළ සුළං මගින් වහණය කෙරේ. ඇන්ටාටික් මහාද්වීපය වටා ඇති ඇන්ටාටිකා පරිධ්‍රැවක තරංග සමුද්‍ර කිහිපයක තරංග ගොණු කරන අතර ප්‍රදේශයේ දේශගුණයට බලපෑම් ඇති කරයි.

{|

|Oceans - Regions and depths
|-
{|
ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව

ස්වභාවික හා මානවීය මූලද්‍රව්‍ය සහිත නිෂ්චිත ප්‍රදේශයක අනන්‍ය ලක්ෂණ නිර්වචනය කිරීම සඳහා හෝ තේරුම්ගැනීම සඳහා හෝ ලොව වටා ප්‍රදේශ අධ්‍යයනය කිරීම ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාවයි. එහිදී අවකාශ නිරීක්ෂණයේ තාක්ෂණ විධි යොදමින් ආවරණය කෙරෙන ප්‍රාදේශීයකරණයට ද අවධානය යොමු කෙරේ.

භූගෝලීය විද්‍යාවේ අධ්‍යයනය සඳහා කෙරෙන සුවිශේෂී එළඹුමක් ලෙස ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව හැඳින්වේ. (විවේචනාත්මක භූගෝලීය විද්‍යා සමූහයට හෝ ප්‍රමාණාත්මක භූ විද්‍යාවට අනුරූප වේ.) මෙම අධ්‍යයනය කරා එළඹුම 19 වැනි ශත වර්ෂයේ අග භාගයේ මෙන්ම 20 වැනි ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේ දී ද පැවතිණි. මෙම කාලය පවතින ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාවේ පූර්වාදර්ශීය සමයක් ලෙස ද සැළකෙන අතර එකල්හි ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව සකල භූ විද්‍යාවේ කේන්ද්‍රස්ථානය ලෙස පැවතුණි. එය පසු කලෙක සවිස්තරාත්මක බව හා න්‍යායික හිඟ කම පිළිබඳව විවේචනය කෙරිණි. (ඒ ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව, භූ විද්‍යාවන් අතර පරීක්ෂණාත්මක එළඹුමක් වන බැවිනි) ප්‍රමාණාත්මක විප්ලවය 50 ගණන්වල සිදුවන විට මේ කෙරේ සුවිශාල විවේචන එල්ල විය. ප්‍රධාන විවේචකයන් වූයේ ක්‍රිම්බ්ල් හා ස්කැෆර්ය.

ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාවේ පූර්වාදර්ශය වෙනත් භූ විද්‍යා කෙරෙහි බලපෑම් එල්ල කරන්නට විය. ආසියාව, උතුරු හා ලතින් ඇමරිකාව, යුරෝපය ආදී ලෝකයේ ප්‍රධාන ප්‍රදේශ හා ඒවායේ රටවල් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් ලෙස අදටත් ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව සරසවිවල ඉගැන්වේ.

මීට අමතරව, පීටර් ස්ටෝපර් වැන්නන්ගෙන් විවේචන එල්ල වුව ද සස්කියා සසේන් වැන්නන්ගේ ක්‍රියාවන්ගෙන් පසු 90 දශකයේ මැද භාගයේ භූ විද්‍යාවට නාගරික ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාවේ එළඹුම යම් ප්‍රතිලාභයක් අත් කර ගන්නා ලදී.
     
කැපී පෙනෙන ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාඥයින් වන්නේ,

 අල්ෆඩ්හෙට්නර් - ජර්මනිය - භූ ව්‍යාප්ති විද්‍යා සංකල්පය 
 විචාල් ඩිලා බ්ලැවේ - ප්‍රංශය- ශක්යත වාදී සංකල්ප (මෙය පාරිසරික නිර්ණයේ සුමට සංකල්පයකි)
 රිචඩ් හාට්ෂෝන් - එක්සත් ජනපදය - ප්‍රභේදන සංකල්ප

1980 දශකයේ මෙන් ප්‍රාදේශීයතාවයේ යම් ප්‍රමාණයක් යළි හඳුන්වා දීමට ඇතැම් භූ විද්‍යාඥයින් ප්‍රයත්න දරන ලදී. එය ප්‍රදේශය පිළිබඳ සංකීර්ණ නිර්වචනයක් හා වෙනත් පරිමාණ සමඟ එහි අන්තර්ක්‍රියා පිළිබඳව ඇතුළත් වේ.
සතර සතිපට්ඨානය



හැඳින්වීම

බුදුන් වහන්සේ විසින් කුරු රට කල්මාෂ්‍යදම්‍ය හෙවත් කම්මාස්සදම්ම නම් නියම් ගමෙහි දී දේශනා කරන ලද මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රය අනුව සතර සතිපට්ඨානයන් වනුයේ කායානුපස්සනාව, වේදනානුපස්සනාව, චිත්තානුපස්සනාව හා ධම්මානුපස්සනාව යි. නිවන් අවබෝධය සදහා සතර සතිපට්ඨානයම වැඩිය යුතු අතර කායනුපස්ස්නාවට අයත් සියලු භාවනා තුලින් සතර සතිපට්ඨානය වඩා ගත හැක. සමථ භාවනා තුල කායානුපස්සනාව නොමැති බැවින් එකී භාවනා වැඩීමෙන් නිර්වාණය අවබෝධ නොවේ.

බුදුරාණන්වහන්සේ එහිදී මෙසේ වදාළහ. 

එහි අරුත වන්නේ

කායානුපස්සනාව

කායානුපස්සනාව කොටස් 14 කින් යුක්තය. ඒවා නම් ආනාපාන පබ්බ, ඉරියාපථ පබ්බ, සම්පජඤ්ඤ පබ්බ, පටික්කුල මනසිකාර පබ්බ, ධාතු මනසිකාර පබ්බ හා කොටස් නවයකින් යුක්ත වූ නව සිවථිකා පබ්බ යි........
යමෙක් සතිපට්ඨාණ භාවනාව වඩයි නම් ඔහුගේ පංච නීවරණ යටපත් වූ පසු කායානුපස්සනාව ඉබේ වැඩෙයි. යමෙක් කායානුපස්සනාව නිසියාකාරව වඩයි නම් ඔහු බුද්ධ දේශණාව අනුව මළමිනියක් සේ කය කෙරෙහි අවධානයෙන් සිටිය යුතුය. තමන් ඉගෙනගත් හෝ අසන ලද ධර්ම කරුණු ගැන සිතයි නම් කායානුපස්සනාව නිසියාකාරව සිදු නොවේ. මෙසේ කායානුපස්සනාව වඩන විට අජත්ත කය , බහිද්ධ කය, සමුදය, වය ආදී ධර්ම කාරණා සමග විපස්සනාව සිදුවේ. මෙවිට ඒ මොහොතේ කායායතනයෙන් හදන පංචස්කන්ධය නිරීක්ෂණයට ලක්වේ. මෙවන් පංචස්කන්ධ නිරීක්ෂණයන් තුල තමන්ගේ දැක්මට නිරීක්ෂණය වන්නේ අනිත්‍ය, දුක්ඛ ,අනාත්ම පමණි. සම්මාදිට්ඨිය යනු චතුරාර්‍ය සත්‍ය අවබෝධයයි.  චතුරාර්‍ය සත්‍ය නොමැති විට සංසාර ගත සත්‍වයාගේ දිට්ඨිය තුල විවිධාකාර දැක්මයන් පැවතිය හැක. එනමුත් සම්මාදිට්ඨිය ඇති විට දැක්ම තුල අන්තර්ගත වන්නේ චතුරාර්‍ය සත්‍ය පමණි.

වේදනානුපස්සනාව

වේදනානුපස්සනාව කොටස් 9 කින් යුක්ත ය. ඒවා නම් සුඛ වේදනා, දුක්ඛ වේදනා, උපේක්ඛා වේදනා, සාමිස සුඛ වේදනා, සාමිස  දුක්ඛ වේදනා, සාමිස  උපේක්ඛා වේදනා, නිරාමිස සුඛ වේදනා, නිරාමිස  දුක්ඛ වේදනා හා නිරාමිස  උපේක්ඛා වේදනා  ය

වේදනා 

වේදනා යනුවෙන් බෞද්ධාගමේ හඳුන්වන්නේ හැඟීම් දැනීම හෝ සංවේගයයි. එය අපය හෝ ප්‍රිය හෝ සාමාන්‍ය වින්දනයක් විය හැකිය. මෙය එකතු වන්නේ විඥානය සමගය.     

බෞද්ධාගමේ සඳහන් පරිදි අල්ලාගැනීමට ඇති තණ්හාව වේදනාවට මුල් වේ. 

උපලක්ෂණ

චෛතිසික සමස්තය 

ප්‍රධාන කොන්දේසි 

සතිපට්ඨානයේ පදනම

ප්‍රඥාව පුහුණු කිරීම

සමකාලීන අනුශාසනා

චිත්තානුපස්සනාව

චිත්තානුපස්සනාව කොටස් 16 කින් යුක්ත ය. ඒවා නම් සරාග චිත්ත, වීතරාග චිත්ත, සදෝස චිත්ත, වීතදෝස චිත්ත, සමෝහ චිත්ත, වීතමෝහ චිත්ත, සංඛිත්ත චිත්ත, වික්ඛිත්ත චිත්ත, සමාහිත චිත්ත, අසමාහිත චිත්ත, මහග්ගත චිත්ත, අමහග්ගත චිත්ත, සෞත්තර චිත්ත, අනුත්තර චිත්ත, විමුත්ත චිත්ත හා අවිමුත්ත චිත්ත යි.

ධම්මානුපස්සනාව

ධම්මානුපස්සනාව කොටස් 5 කින් යුක්ත ය. ඒවා නම් නීවරණ පබ්බ, ස්කන්ධ පබ්බ, ආයතන පබ්බ, බොජ්ඣංග පබ්බ හා සච්ච පබ්බ ය.

බුදු දහම
ඉරියාපථ පබ්බ

සතර සතිපට්ඨානය ට අයත් කායානුපස්සනාවේ කොටසක් වන  ඉරියාපථ පබ්බ යනු සතර ඉරියව්වෙන් යම් ඉරියව්වක හිඳිමින් එම ඉරියව්වෙන් සිහියෙන් යුක්ත ව ඉඳීම යි. සතර ඉරියව් නම් සිටීම, ඉඳීම, නිදීම හා සක්මන් කිරීමයි.

බුදු දහම
දේවදූතයන් පිළිබඳව ඉස්ලාමීය සංකල්පය

ඉස්ලාමීය සංකල්පයට අනුව දේවදූතයන් යනු අල්ලාහ් ආලෝකයෙන් මවා ඇති මැවීම් වන අතර මොවුන්ව මවා ඇත්තේ දෙවියන්ට කෘතවේදීව වන්දනාමාන කිරීමටය. මුස්ලිම්වරයෙකු විශ්වාස කළයුතු ප්‍රධාන කරුණු 6 ක් ඇති අතර දේව දූතයන් ගැන විශ්වාස කිරීම එහි දෙවන අංගයයි. විශ්වාස කළ යුතු ප්‍රධාන කරුණු හයෙන් එකක් හෝ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් විශ්වාසය සම්පූර්ණයෙන්ම කඩවේ. එම කරුණු 6 වන්නේ, නැමදීමට හා අවනත වීමට සුදුස්සා අල්ලාහ් හැර වෙන දෙවියෙක් නැති බව, දේවදූතයන් ගැන, පහළ වූ ආගම් ගැන , වක්තෘවරුන් ගැන, අවසාන විනිශ්චය දිනය ගැන ,පෙර මිණූම ගැන එනම් යහපත අයහපත සියල්ලම දෙවියන් නිර්මාණය කළ පරිදි සිදුවන බව විශ්වාස කිරීමයි. අල්කුර්ආනයේ සුරා 17 : [ අල් ඉස්රා - මැදියම් රෑ ගමන , ඊස්රායිල් දරුවන් ] 95 “ පිනායෙමින් ඇවිදින මලක්කු භූමියෙහි වූවාහු නම් , අපි ඔවුන් වෙත අහසින් මලක්වරයෙකු රසුල්වරයෙකු වශයෙන් එවන්නෙම්ය”  යි කියව.
017.095 قُلْ لَوْ كَانَ فِي الأرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا

දේවදූතයන් සහ ඔවුන්ගේ ගුණාංග
මිනිසාගේ පියවි ඇසට නොපෙනෙන දේව දූතයන් ඇල්ලීමට හෝ ග්‍රහණය කර ගැනීමට අපහසු ඉන්ද්‍රිය ගෝචර නොවන කොට්ඨාශයකි. ඔවුන්ට ඇසීම, පෙනීම, දැනීම හෝ කුසගින්න,පිපාසය ආශාව , නිදිමත වැනි දෑ හෝ ඇති නොවේ. ඔවුන්ට ස්වාධීනව තීරණ ගැනීමේ හැකියාව ද නොමැත. අල්ලාහ් ඔවුන්ව නිර්මාණය කර ඇත්තේ අල්ලාහ්ට වන්දනාමාන කරමින් අල්ලාහ්ගේ අණ ඉටු කිරීමට පමණි. ආලෝකයෙන් නිර්මාණය කර ඇති මෙම දේව දූතයන්ට සුනඛ හෝ සුඛර වෙස් හැර අනෙක් ඔනෑම වේශයකින් මිනිසුන් ඉදිරියේ පෙනී සිටිය හැකි අතර නිමේෂයකින් , එනම්, ආලෝකය බඳු වේගයයෙන් සැණකින් වෙනස් ස්ථානවලද පෙනී සිටිය හැකිය. 
ඉබිලීස්
අල්ලාහ් තආලා මිනිසාව නිර්මාණය කිරීමෙන් අනතුරුව ඉබ්ලීස් අල්ලාහ්ගේ අණට පිටුපෑමත් සමගම ඔහුව ස්වර්ගයෙන් නෙරපා හැරිය අතර ඔහු මිනිසාගේ පරම සතුරෙකු ලෙස පෙනී සිටිමින් මිනිසා නොමඟ යැවීමට කටයුතු කරමින් සිටියි. ඉබ්ලීස් යනු දේව දූතයෙක් නොවන අතර එයට වෙනස් කොට්ඨාශයක් වන ජින් වර්ගයට අයත්ය. මොවුන් දේව දූතයන්ට කිසිසේත් සමාන නොවන අතර අල්ලාහ් ජින්වරු මවා ඇත්තේ ගිනි දැල්ලෙනි. ඔවුන්ට ස්වාධීනව තීරණ ගැනීමට හැකියාව ඇති අතර අල්ලාහ්ගේ අණ ඒ අයුරින්ම  පිළිපැදිය යුතු වුවත් ඔවුන්ට ඇති තෝරා බේරා ගැනීමේ හැකියාව නිසා අල්ලාහ්ගේ අණ කඩ කරන අවස්ථාද ඇත. ක්‍රිස්තියානි ආගමේ මෙන් ඉස්ලාමයේ  දේව දූතයන් පිළිබඳ සංකල්පයක් නැත.

References 
http://en.wikipedia.org/wiki/Angels_in_Islam
අමෙරිකා එක්සත් ජනපද සාහිත්‍යය

කොලෝනෝනියානු ඇමරිකාවේ හා එක්සත් ජනපදයේ සිදු කළ ලිඛිතමය හෝ සාහිත්‍යමය ක්‍රියාකාරකම් ඇමරිකානු සාහිත්‍ය යටතට අයත් වේ. නෘත්‍ය හා පද්‍ය සම්බන්ධව සුවිශේෂී සාකච්ඡා සඳහා එක්සත් ජනපද පද්‍ය හා එක්සත් ජනපද නෘත්‍ය බලන්න.

මතුපිටින් දැක්මක්

ආදි ඉතිහාසයේ දී ඇමරිකාව බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත ශ්‍රේණියක් ලෙස අද එක්සත් ජනපදයේ නැ‍ඟෙනහිර වෙරළේ පැවතිනි. එබැවින් සාහිත්‍යමය සම්ප්‍රදායේ ආරම්භය ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යයේ පුළුල් සම්ප්‍රදායන් සමඟ බද්ධ වී ඇත. කෙසේ නමුත් ඇමරිකාවට අනනය වු ගති ලක්ෂණ හා එහි පෘථුලත්වය එය වෙනත් මාවතක් හා සම්ප්‍රදායක් ලෙස සැලකීමට හේතු විය.

මුල්ම හා යුද්ධයට පෙර රචිත සාහිත්‍ය

	17 වන හා 18 වන සියවස් වලදි බොහෝ රච‍කයෝ දකුණු ඇමරිකාව පිළිබද ලියුහ. එසේත් නැතිනම් ඔවුනු ඇමරිකානුවෝ වුහ. (උදා: කැප්ටන් ඩජෝන් ස්ම්ත්ගේ කෘථි) කෙසේ වෙතත් මෙම කෘති දකුණු ඇමරිකාවට අයත් නොවුනේ ඒවා ඇමරි‍කාවේ ගොඩනැගිම විස්තර කරන බැවිනි.

	දකුණු ඇමරිකාව විශේෂිත වු සංස්කෘතියකින් හෙබිව පැවතීම ඇරඹුයේ 1800 යේ මුල්  කාලයේදී ප්‍රථම වගාව, වහල් භාවය ඇරඹිමත් සමගය. යුද්ධයවට ප්‍රථම කාල වකවානුයව්දි ජිවියෙන් පිරි ාසාක්ඹෂරතාවක් සහිත සමාජයක් චාල්ස්ටන් හා දකුණු කැරොලිනාඩ් දැක ගත හැකිවිය. මෙම සමගයේ ලේඛකයන් වන ජොන් හැම්ල්ටන් හයිනි වැනි කිවිවරැන්ගේ ගිතමය, හැගිම්බර කෘති එළි දැක්වුහ. මේ සමයේ බිහි වු වැදගත් කෘතියක් ලෙස clotel  හා  The President's Daughterයන කෘති දැක්විය හැක. මේවායේ කතුවරයා වනුයේ දකුණු ඇමෙරිකානු වහලකු වන විලියම් වෙල්ස් බ්‍රවුන්ය. මෙය අප්‍රිකානු ඇමරිකානුවකු අතිනි ලියවුණු ප්‍රථම කෘතිය වන අතර මෙහි අඩංගු වුයේ එසමයේ වු කටකතාවක් වන තෝමස් ජෙරේසන් ගේ හා ඔහුගේ වහලියකගේ දරැවා පිලිබදවය.

	දකුණු ඇමරිකාවෙන් බිහි වු තවත් සාර්ථක කතුවරයකු වන්නෙන් මහාචාර්ය විලියම් එච් පෙක්ය. (1830) ජෝර්ජියාවේ ඉපදුණු ඔහු සිය පියාවන කර්නල් පෙක් සමග 1843 දී මධ්‍යම ෆ්ලෝරිඩාවට පදිංචියට ගියේය. ඔහු පසුව විස්තරාත්මක අයුරින් මෙම පුදේශය පිළිබද ලියුවේය. 1853 දී උපාධිය ලබා ගත් ඔහුගේ ලේඛන ජිවිතය රිචඩ් බොනර්ගේ නිව්යෝර්ක් ලෙජරයට ලබා දුන් ලිපි මගින් ඇරඹිනි. ඔහු ඉතිහාසය පිළිබද මාහාචාර්යවරයකු ලෙස සේවය කළ අතර ජෝර්ඩජ්යා වික්ලි යන සගරාව පසුව ජෝර්ජියාවේ දි ඇරඹිය. පසුව ඔහු විශ්‍රාමිකව ‍ෆ‍්ලෝරිඩාවේ දිවි ගෙවු අතර සිය බිරිදගේ අබාවයෙන් පසු 1892 දී අභාවියට පත් විය.

සාහිත්‍යය - රටවල් අනුව
ඇමරිකාව
සාහිත්‍යය
මුල්කාලීන එක්සත් ජනපද සාහිත්‍යය



මුල්කාලීන එක්සත් ජනපද සාහිත්‍යය 
 

යුද්ධයෙන් පසු කාලපරිච්ජේදය අතර තුරදී ඇලෙක්සැන්ඩර් හැමිල්ටන්, ජේම්ස් මැඩිසම් හා ජෝන් ජේ විසින් ලියන ලද “ද ෆෙඩරලිස්” නිබන්ධන මගින් රාජ්‍ය සංවිධාන හා රිපබ්ලිකන් අගයන් පිළිබද ඓතිහාසික සාකච්ඡාවක් ගෙනහැර දක්වන ලදී. තෝමස් ජේෆර්සන්ගේ එක්සත් ජනපද සාම කෙටුම් පත (Declaration of Peace), ව්‍යවස්ථාවලියට ඔහුගේ බලපෑම, ඔහුගේ චරිතාපදානය, වර්ජිනියා ප්‍රාන්තය පිළිබඳ සටහන් හා ඔහුගේ සුවිසල් ලිපි සමුහය නිසා ඔහුව වඩාත් දක්ෂ මුල් කාලීන ඇමරිකානු ලේඛකයා ලෙස සැලකෙයි. ෆිෂර් ඒම්ස්, ජේම්ස් ඔටිස් හා ෆැට්රික් හෙන්රිද ඔවුන්ගේ දේශපාලනික ලිපි හා දේශනා වලට ඇගයීමකට ලක්වෙයි. 

විලියම් හිල්බ්‍රවුන්ගේ ද පවර් ඔෆ් සිම්පති (1789) ග්‍රන්ථය ප්‍රථම ඇමරිකානු නව කථාව ලෙස සමහරක් විට සැලකෙයි. නව ජාතියේ බොහෝමයක් මුල් කාලීන සාහිත්‍යයන් ආවේනික ඇමෙරිකානු හඩක් ‍සොයා ගැනීමට වෙර දැරූහ. බොහෝ විට යුරෝපානු ආකාර හා රටා පරිවර්තනයට ලක් වු අතර විභේදකයන් විසින් ඒවා පහත් දේ ලෙස සලකනු ලැබීය. උදාහරණ ලෙස චාල්ස් බ්‍රෝකේඩන්ස් බ්‍රසවුන්ගේ වෙයිලන්ට් හා අනෙකුත් නව කථා බොහෝ විට සලකනු ලබන්නේ එංගලන්තයේ ලියැවුණු ගොතික් නව කතා වල අනුකරණ ලෙසටයි. 

	http://en.wikipedia.org/wiki/American_literature#Early_U.S._literature
ඉන්දු පර්සියානු සාහිත්‍යය



ඉන්දු පර්සියානු සාහිත්‍යය 

මුල් කාලීන මුස්ලිම් කාලය අතරතුරදී පර්සියානු භාෂාව උප මහද්වීපයේ ප්‍රධාන භාෂාවවු අතර බොහෝමයක් උගතුන් හා රාජ්‍යයන් විසින් භාවිතා කරන ලදී. පර්සියාවේ තිබු පර්සියානු සාහිත්‍ය්‍ය එහි ප්‍රසිද්ධ අතර ඉන්දියානුවන් කිහිප දෙනෙක් ප්‍රධාන පර්සියානු පද්‍යකරුවන් බවට පත් වෙයි. ඔවුන් අතරට අමීර් කෘසෝ හා නූතන කාලයේ අලාමා ඉබ්බාල් ඇතුළත් වෙයි. පැරණි සංස්කෘත සාහිත්‍යය බොහෝමයක් ද පර්සියානු භාෂාවට පරිවර්ථනය කරන ලදී. යම් කාලයක් පුරාවට එය මෝගල් අධිරාජ්‍යයේ අධිකරණ භාෂාව ලෙස තිබු අතර පසුව එය උර්දු භාෂාව මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය  ‍විය. උර්දු වල ව්‍යාප්තවීම නොසලකා හරිමින් පර්සියානු භාෂාව තවමත් එහි තත්ත්වය ඉන්දියාවේ බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයේ මුල් කාලීන වර්ෂ දක්වා ආරක්ෂා කර ගෙන සිටී. බොහෝමයක් බ්‍රිතාන්‍ය නිළධාරීන්ට ඉන්දියාවට පැමිණීමේදි පර්සියානු භාෂාව ඉගෙනීමට සිදු වු අතර ඔවුන්ගේ සාකච්ඡා පර්සියානු භාෂාවෙන් සිදු කිරීමට සිදු විය. කෙසේ නමුත් 19 වන සිය වසේ මුල් භාගයේදී බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ඔවුන්ගේ බලපෑම ව්‍යාප්ති කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස පර්සියානු භාෂා භාවිතය නැවැත්වීමට රාජ්‍ය නීතියක් පැනවු අතර ඒ වෙනුවට ඉංග්‍රීසි භාෂා භාවිතය හදුන්වා දෙන ලදී. මේ නිසා උප මහද්වීපයේ ප්‍රධාන භාෂාවලෙස වු පර්සියානු භාෂාවේ පසු බැසීම ආරම්භ වු අතර එහි ස්ථානය ඉංග්‍රීසි භාෂාව විසින් හිමි කරගන්නා ලදී. බොහෝමයක් නූතන ඉන්දියානු භාෂා තවමත් අධික පර්සියානු බලපෑමේ සලකුණු පෙන්වයි. (වඩාත් විශේෂිතව උර්දු හා හින්දු) 

http://en.wikipedia.org/wiki/Indian_literature#Indian_Persian_literature
අයර්ලන්ත සාහිත්‍යය

සාපේක්ෂව කුඩා දිවයිනක් වන අයර්ලන්තය එහි අංශ වලින් ලෝක සාහිත්‍ය්‍යට සමානු පාතික නොවන දායකත්වයක් ලබාදී ඇත. අයර්ලන්ත සාහිත්‍යය අයර්ලන්ත හා ඉංග්‍රීසි භාෂා සංයුක්ත කරයි. 

මෙම දිවයිනෙහි වඩාත් සුප්‍රසිද්ධ සාහිත්‍යමය කටයුතු විවාදයකින් තොරවම ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් එවැනි කටයුතු වලට උදාහරණ වන්නේ ජේම්ස් ඩෝයිල්, ඔස්කාර් වයිල්ඩ් හා අයර්ලන්තයේ සාහිත්‍යය සදහා නොබෙල් ත්‍යාගලාභීන් 4 දෙනා වන විලියම් බට්ලර් යීට්ස්, ජෝර්ජ් බර්නාඩ් ෂෝ, සැමුවෙල් බැකට් හා සීමස් හීනිගේ නිර්මාණ ය. කෙසේ නමුත් අයර්ලන්තයේ පැරණිතම සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායයන්  අයර්ලන්ත භාෂාවෙන් ලියවී ඇත. එමෙන්ම යුරෝපයේ තෙවැනියට පැරණිතම සාහිත්‍යය වන්නේ අයර්ලන්ත සාහිත්‍යයයි. (ග්‍රීත හා ලතින් සාහිත්‍යයන්ට පසුව) තවද ඕනෑම කෙල්ටික භාෂාවකින් ලියන සාහිත්‍යයේ (පෞරාණික හා නූතන)‍ වඩාත්ම සුවිශේෂී ව්‍යුහය ඇත්තේ ද අයර්ලන්ත භාෂාවටයි. තවදුරටත් පුරාවෘත්ත හා පද්‍ය  වල බලවත් මුඛ සම්ප්‍රදායයන්වැනි අයර්ලන්ත භාෂා සම්ප්‍රදායයයේ ඓතිහාසික බලපෑම් අනෙක් රටවලට වඩා සැලකිය යුතු අන්දමින් වෙනස් ලෙස ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යයක් නිර්මාණය කිරීමට උදවු විය. පැරැණි සම්ප්‍රදායයන් වලදී ඉංග්‍රීසි  භාවිතා කරන ලද බොහෝමයක් අයර්ලන්ත ලේඛකයන් ස්වභාව සෞන්දර්යය විස්තර කිරීමේ දී විශ්මය ජනක හැගීමක් අයත් කර ගෙන සිටි අතර ඉන්පසු එය වඩා විස්තිර්ණ හෝ තියුණු හාස්‍යරසයක් දක්වා ඇදී ගියේය. ඊට අමතරව භාෂා දෙක අතර අන්තර් ක්‍රියාව ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ ව්‍යුත්පන්නයක් වු හර්බනෝ ඉංග්‍රීසි භාෂාවට උත්පත්තිය ලබාදී ඇති අතර එමගින් ලියැවී ඇති සාහිත්‍යයට වෙනස් පද ගැලපුමක් හා සංගිතයකට ද මග පාදා ඇත.  

අයර්ලන්තය
සාහිත්‍යය
මලයාලම් සාහිත්‍යය

මලයාලම් සාහිත්‍යය යන පදය භාවිතා වන්නේ මලයාලම් භාෂාවෙන් රචිත සාහිත්‍යයට අදාලවය. මලයාලම් යනු මිලියන 30ක ජනතාවක් කතා කරන භාෂාවකි. ප්‍රධාන වශයෙන්ම කේරල ප්‍රාන්තවාසීන් හා ඉන්දියාවේ ලක්ෂදීප දූපත්වාසීන් ඒ අතරට ගැනේ. මෙය ද්‍රවිඩ භාෂාවක් වන අතර එබැවින් වෙනත් ද්‍රවිඩ භාෂාවන් සමඟ, විශේෂයෙන්ම දෙමළ භාෂාව සමඟ සංයෝජනය වී ඇත. සංස්කෘත භාෂාව ද සමඟ එසේමය. ඓතිහාසිකව කේරළ ප්‍රාන්තය විදේශීය බලපෑමට ලක් වූ අතර එය මලයාලම් සාහිත්‍යයට ද බලපෑවේය. එය කාලානුරූපව පරිණාමය විය.

සාහිත්‍යය‍
ඉන්දියාව
රෝමානු සාහිත්‍යය



රෝමානු සාහිත්‍යය 

13 වන ශත වර්ෂයේදී ප්‍රංශ භාෂාව සාහිත්‍යමය භාෂාවක් ලෙස විශාල දියුණුවක් ලැබීය. ස්කොට්ලන්තයේ සිට පැමිණි සෙල්ටික නොවන පළමු ස්වභාෂා සාහිත්‍යය නිර්මාණය Romanstv Fergus ය. මීට අමතරව ආතුරීයන් චක්‍රයේ ප්‍රංශ භාෂාවෙන් රචිත හා ස්කොට්ලන්තයෙන් පිටත පමණක් සංරක්ෂිත කෘත්‍යයන් ඇතැම් අධ්‍යාපනඥයන් විසින් (DDR ඕවන්) ස්කොට්ලන්තයේ රචිත කෘතීන් ලෙස උගන්වනු ලැබෙයි. 

ප්‍රංශ භාෂාවට අමතරව ලතින් භාෂාව ද සාහිත්‍යමය භාෂාවකි. ප්‍රසිද්ධ උදාහරණයන් වන්නේ Imchcolm atiphoner හා Carmen de morte sumerledi එය ගැස්ලෝ ජනතාවගේ Somailre Mac gilla brigte ට එරෙහිව ලැබු විජයග්‍රහණයෙන් පිනායමින් රචිත කෘත්‍යයන්ය. ස්කොට්ලන්තයේ මධ්‍යතන යුගයේ වැදගත්ම නිර්මාණය වන්නේ වීටා කොලොම්බේ වන අතර එය ද ලතින් භාෂාවෙන් රචනා කොට ඇත. 

http://en.wikipedia.org/wiki/Scottish_literature#Romance_literature