Suchinthana/si-wikipedia huggingface dataset:
සූර්යාගේ ව්‍යුහය

සූර්යයා යනු ප්‍රධාන අනුක්‍රමණයේ තාරකාවකි. සමස්ත සූර්යග්‍රහ මණ්ඩලයේ ස්කන්ධයෙන් 99% පමණ සූර්යාට අයත් වේ. සූර්යා ආසන්න වශයෙන් ගෝලාකාර ව්‍යුහයකි. සූර්යා තරමක්  පැතලි ගෝලාකාරය , එනම් සූර්යාගේ ධ්‍රැවීය විෂ්කම්භය හා සමකාසන්න විෂ්කම්භය අතර 10km (6mi) පමණ වෙනසක් පවතී. සූර්ය සම අවස්ථාවේ නොව ප්ලාස්මා අවස්ථාවේ පවතින නිසා එය තම අක්ෂය වටා පරිභ්‍රමණය වන විට විවිධ ස්ථානවල එකිනෙකට වෙනස් චලිත වේග‍යන් දක්වයි. (එනම් සූර්යාගේ සමකයේ දී භ්‍රමණ වේගය එහි ධ්‍රැවයේ භ්‍රමණ වේගයට වඩා වැඩිය) සමකයේදී ආසන්න වශයෙන් සූර්යාගේ භ්‍රමණ කාලය දින 25ක් වන අතර ධ්‍රැව ප්‍රදේශවලදී එම දින 35ක් පමණ වේ.  කෙසේ වෙතත් පෘථිවිය සූර්යා වටා සිදුවන භ්‍රමණය නිසා පෘථිවියේ උස්බිම් නිරන්තරයෙන් වෙනස්වීම නිසා පෘථිවියේ සිට පැහැදිලිව සූර්යාගේ සමකාසන්න භ්‍රමණ කාලය දින 28 ලෙස නිරීක්ෂණය කළ හැක. සූර්යාගේ මෙම භ්‍රමණය නිසා ඇතිවන කේන්ද්‍රාපසාරක බලපෑම නිසා එහි භ්‍රමණයේ සිදුවන වේගය අඩාල වීම සමකාසන්නයේ එහි පෘෂ්ඨික ගුරුත්වය නිසා එයට සිදුවන බලපෑම මෙන් මිලියන 18 ගුණයක් අඩුවෙනි. තවද අනෙකුත් ග්‍රහ වස්තූන් විසින් සූර්යා කෙරෙහි ඇති කරන ආකර්ශන බලපෑම එහි හැඩයට බලනොපායි.

ඝන ග්‍රහ වස්තුවලට මෙන් සූර්යායාට නිශ්චිත මායිමක් නැත. සූර්යාගේ කේන්ද්‍රයේ සිට දුර වැඩිවෙත්ම එහි අඩංගු වායුවල ඝනත්වය ආසන්න වශයෙන් ඝාතීයව අඩුවීම සිදුවේ. නමුත් සූර්යයාට ඉතා පැහැදිලි අභ්‍යන්තර සැකිල්ලක් පවතී. සූර්යාගේ අරය එහි කේන්ද්‍රයේ සිට ප්‍රකාශ ගෝලයේ කෙළවරට මණිනු ලැබේ. ප්‍රකාශ ගෝලය යනු සූර්යාගේ බාහිරයෙන්ම පවතින සැලකිය යුතු තරම් ආලෝකය හෝ විකිරණ පිට කිරීමට ප්‍රමාණවත් තරම් උෂ්ණත්වයක් හෝ ඝනත්වයක් නොමැති වායු ස්ථරයකි. ප්‍රකාශ ගෝලය පියවි ඇසට ‍ෙබාහෝ පහසුවෙන් නිරීක්ෂණය කළ හැක. සූර්ය මාධ්‍යය, එහි සමස්ත පරිමාවෙන් 10% පමණ වුවද එය සමස්ත ස්කන්ධයෙන් 40% පමණ වේ. 

සූර්යා අභ්‍යන්තරය එක්වර නිරීක්ෂණය කළ නොහැක. තවද සූර්යයා විද්‍යුත් චුම්භක විකිරණයන්ට ස්වභාවයෙන්ම පාරාන්ධ වස්තුවකි. භූකම්පන විද්‍යාව භූමි කම්පාවකදී නිකුත් වන තරංග පෘථිවියේ අභ්‍යන්තරය ගැන ගවේෂණය කිරීමට යොදාගනු ලබන්නා සේම සූර්ය භූකම්පන විද්‍යාවේ දී සූර්යාගේ අභ්‍යන්තරයේ හටගන්නා පීඩන තරංග එහි අභ්‍යන්තරය ගවේෂණය කිරීමට යෙදාගනී. තවද පරිගණක ප්‍රතිනිරූපණය කිරීම් ද සූර්ය අභ්‍යන්තරය ගවේෂණය කිරීමට සෛද්ධාන්තික ක්‍රමවේද ලෙස යොදාගනී.

ප්‍රධාන කොටස්
සූර්යයා ප්‍රධාන වශයෙන් කොටස් තුනකට බෙදා වෙන් කර දැක්විය හැක. එනම්,
 න්‍යෂ්ඨික ප්‍රතික්‍රියා සිදුවන හරය
 විකිරණ කලාපය
 සංවහන කලාපය

හරය
සූර්යයාගේ බලශක්ති නිපැයුම් මධ්‍යස්ථාන වශයෙන් හැඳින්විය හැක.
සූර්ය අරයෙන් කාලක (1/4) ප්‍රමාණය හරය ලෙස හැඳින්වේ.
 සූර්ය අරයෙන් කාලක ප්‍රමාණය තුල සූර්ය ස්කන්ධයෙන් හරි අඩක් ගැබ්ව ඇත.
 හරයේ උෂ්ණත්වය කෙල්වින් මිලියන 15ක් පමණ වේ.
 හරයේ පීඩනය වායුගෝල (පෘථිවියේ මුහුදු මට්ටමේ සාමාන්‍ය පීඩනය) බිලියන 250ක පීඩනයට සමානය.
මෙම තත්ත්ව න්‍යෂ්ඨක විලයනය සඳහා ඕනෑවටත් වඩා ප්‍රමාණවත් යැයි සැලකේ.

සූර්යයා ශක්තිය නිපදවන ආකාරය~~
{| border="0"
|- style="height:2em;"
|(1) || ||+ || ||→ || ||( ||3.5 MeV ||) ||+ ||n0 ||( ||14.1 MeV ||)
|- style="height:2em;"
|(2i) || ||+ || ||→ || ||( ||1.01 MeV ||) ||+ ||p+ ||( ||3.02 MeV ||) || || || || || || 50%
|- style="height:2em;"
|(2ii) || || || ||→ || ||( ||0.82 MeV ||) ||+ ||n0 ||( ||2.45 MeV ||) || || || || || || 50%
|- style="height:2em;"
|(3) || ||+ || ||→ || ||( ||3.6 MeV ||) ||+ ||p+ ||( ||14.7 MeV ||)
|- style="height:2em;"
|(4) || ||+ || ||→ || || || || ||+ ||2 n0 || || || || || ||+ ||11.3 MeV 
|}

හිරු
සූර්ය පද්ධතියේ ග්‍රහ වස්තු

හිරු වටා කක්ෂවල ගමන් කරන වස්තු කාණ්ඩ 3කට වෙන් කෙරේ. 
ග්‍රහලෝක, 
කුරු ග්‍රහලෝක හා 
කුඩා සෞර ග්‍රහ මණ්ඩල වස්තු.

ග්‍රහලෝකය
ග්‍රහලෝකයක් යනු ගෝලාකාර හැඩයකට පත්වීමට තරම් ස්කන්ධයෙන් යුත් එහි වටපිටාව කුඩා වස්තූන්ගෙන් තොර කර ගත් සූර්යයා වඩා කක්ෂයක චලනයේ යෙදෙන ඕනෑම වස්තුවකි. මෙම අර්ථ දැක්වීමට අනුව සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයට හඳුනාගත් ග්‍රහලෝක අටක් ඇත. බුධ, සිකුරු, පෘථිවිය, අඟහරු , බ්‍රහස්පති, සෙනසුරු , යුරේනස් හා නෙප්චූන් , 1930 දී සොයා ගැනීමේ සිට 2003 දක්වා ප්ලූටෝ සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ නව වැනි ග්‍රහයා ලෙස සැලකීය. නමුත් 20 වන සියවසේ අග භාගයේ දී හා 21 වන සියවසේ මුල් භාගයේ දී බාහිර සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ ප්ලූටෝට සමාන වස්තු ගණනාවක් බාහිර සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ ප්ලූටෝට සමාන වස්තු ගණනාවක් සොයා ගනු ලැබීය. ඒ අතරින් ප්ලූටෝට වඩා මඳක් විශාල ඒරිස් විශේෂ වේ. 2006 අගෝස්තු 24 වන දා අන්තර්ජාතික තාරකා විද්‍යාත්මක සංගමය ප්‍රථම වරට ග්‍රහලෝකය යන්න අර්ථ දැක්වූ අතර ඉන් ප්ලූටෝ ග්‍රහලෝක යන්නෙන් ඉවත් වී ඒරිස් හා සෙරස් සමඟ කුරු ග්‍රහලෝක යන නව කාණ්ඩයට එකතු විය. කුරු ග්‍රහලෝකවල ඒවායේ වට පිටාව කුඩා වස්තූන්ගෙන් තොර කරගත යුතු නොවේ. කුරු ග්‍රහලෝක ලෙස නම් විය හැකි අනෙකුත් වස්තුන් නම් සෙඩ්නා, ඔ(ර්)කස් හා ක්වෝර්ය. සූර්යයා වටා කක්ෂයේ ඉතිරිව ඇති අනෙකුත් වස්තු කුඩා සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය වස්තු (SSSBs) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. 
ස්වභාවික චන්ද්‍රිකා යනු සූර්යා වෙනුවට වෙනත් ග්‍රහලෝක , කුරු ග්‍රහලෝක සහ කුඩා සෞරග්‍රමණ්ඩලීය වස්තුවටා කක්ෂ ගතව පවතින චන්ද්‍රයන් වේ.

තාරකා වි‍ද්‍යාඥයන් සාමාන්‍යයෙන් සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ දුරවල් මනිනු ලබන්නේ තාරකා විද්‍යා ඒකක (AU) වලිනි. තාරකා විද්‍යා ඒකක එකක් යනු පෘථිවිය හා හිරු අතර ඇති සමීපම දුරයි. දළ වශයෙන් මෙය 149,598,000 km (93,000,000mi) වේ. ප්ලූටෝ දළ වශයෙන් හිරුගේ සිට 38AU වන අතර බ්‍රහස්පති 5.2AU වේ. අන්තර් තාරකා දුරවල් සඳහා වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ඒකකය ආලෝක වර්ෂය , දළව 63.240AU පමණ වේ. සූර්යයාගේ සිට වස්තුවකට ඇති දුර එහි වර්ෂයක කාලය තුළ වෙනස් වීමට ලක් වේ. හිරුට වඩාත් සමීපතම අවස්ථාව එහි උප‍හේලිකය ලෙස හඳුන්වන අතර දුරස්ථව අවස්ථාව සූර්ය දුරකය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

අනියම් ලෙස , සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය සමහරක් විට කොටස්වලට වෙන් කරනු ලැබේ. අභ්‍යන්තර සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයට භූගෝලීය ග්‍රහලෝක හතරක් හා ප්‍රධාන ග්‍රහක වළල්ල අයත් වේ. සමහරෙක් බාහිර සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය ග්‍රහක වළල්ලෙන් පිට සියලු දේ ලෙස අර්ථ දක්වනු ලැබේ. අනෙකුත් අර්ථ දැක්වීම්වල එය නෙප්චූන්ට එපිටින් පිහිටි ප්‍රදේශය ලෙස හඳුන්වන අතර වායු දැවැන්තයන් හතර දෙනා වෙන් වූ මධ්‍ය කලාපයක් 

සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය
උත්තල දර්පණ



උත්තල දර්පණය
 උත්තල දර්පණයක්, මත්ස්‍ය අක්ෂි දර්පණයක් හෝ  අපසාරී දර්පණයක් යනු, පරාවර්තක පෘෂ්ඨය ආලෝක ප්‍රභවය දෙසට නෙරා ඇති වක්‍ර දර්පණයකි. උත්තල දර්පණ විසින් ආලෝකය බැහැරට පරාවර්තනය කරන බැවින්, අලෝකය නාභිගත කිරීම සඳහා ඒවා භාවිතා කල නොහැක.  මෙවැනි දර්පණ සැමවිටම අතාත්වික ප්‍රතිබිම්බයක් තනන්නේ, නාභිය F සහ  වක්‍රතා කේන්ද්‍රය 2F යන දෙකම  දර්පණය  " තුල " පිහිටන, සම්ප්‍රාප්ත විය නොහැකි,  අතාත්වික ලක්ෂයන් නිසාය. එමනිසා, මෙම දර්පණ මගින් සාදන ප්‍රතිබිම්බ තිරය මතට ගත නොහැක. (ඒවා දර්පණය තුල පිහිටන බැවින්)

උත්තල දර්පණයේ මුහුණතට ඇඳි   අභිලම්භයේ දිශානතිය දර්පණය වන තැනින් තැනට වෙනස් වන බැවින් සමාන්තර ආලෝක කදම්භයක් උත්තල දර්පණයකින් පරාවර්තනය වූ විට අපසාරී (විසිරේ) වේ.

ප්‍රතිබිම්භ 

උත්තල දර්පණ මගින් ප්‍රතිබිම්භ ඇතිවීම

ප්‍රතිබිම්භය සෑම විටම අතාත්වික (සත්‍ය වශයෙන්ම කිරණ ප්‍රතිබිම්භය තුළින් ගමන් නොකරයි)  කුඩා හා උඩුකුරු වේ. මෙම ගුණාංගය නිසා උත්තල දර්පණ ඉතා ප්‍රයෝජනවත් වේ. දර්පණය තුළින් සෑම දේම කුඩාවට පෙනෙන බැවින් සාමාන්‍ය තල දර්පණයකට සාපේක්ෂව , එමගින් විශාල ප්‍රදේශයක් දර්ශනය දැකගත හැක. මෙහිදී ප්‍රතිබිම්භය සංකුංචනය සිදුවේ.

ප්‍රයෝජන/ භාවිතයන් 

වාහන පැති කණ්ණාඩි ලෙස උත්තල දර්පණවල පොදු භාවිතයකි. සමහර රටවලද එම උත්තල දර්පණ මත ‘දර්පණය තුළ වූ ප්‍රතිබිම්භ/ වස්තූන්  පෙනෙනවාට වඩා ළඟින් පිහිටයි’ යනුවෙන් අනතුරු හැඟවීමක් සටහන් කර තිබේ. මෙමගින් උත්තල දර්පණ දුර පිළිබඳ අවබෝධයද විකෘති කරන බව රියැදුරාට සිහිගැන්වේ.

ස්වයංක්‍රීය ටෙලර් යන්ත්‍ර වල භාවිතා කරන්නාට ඔවුන් පිටුපස කුමක් වන්නේද යන්න දැක ගැනීමට ඉඩ සලසන සරල හා ප්‍රයෝජනවත් ආරක්ෂක උපාංගයක් ලෙස උත්තල දර්පණ යෙදා තිබේ. Think Greek  සහ වෙනත් සමාගම් මගින් මේ ආකාරයටම යොදාගතහැකි  සාමාන්‍ය පරිගණක තිරයටම සවිකළ හැකි උපාංග නිර්මාණය කරති.  

කැමරා සහිත ජංගම දුරකථනවල තමාගේම ඡායාරූපයක් ලබා ගැනීමේදී භාවිතා කරන්නාට නිවැරදිව කැමරාව එල්ල කල හැකි වන සේ  උත්තල දර්පණ යෙදා තිබේ.

උත්තල දර්පණවල ගුණාංගයන් මෙලෙස විශේෂ අරමුණුවලට සඳහා  නිෂ්පාදනය නොකල වස්තූන් වලද දැකිය හැක.සමහර ඩ්‍රෝවින් පින් (Drawing Pin ) නත්තල් ගස් සරසන වර්ණවත් විදුලි බුබුළු සහ අව්කණ්නාඩි පවා වෙනත් උපකරණ / වස්තූන් සඳහා නිදසුන් වේ.

References 
http://en.wikipedia.org/wiki/Convex_mirror
නෙප්චූන් වෙතින් ඔබ්බෙහි පිහිටි ග්‍රහලෝක

තාරකා විද්‍යාවෙහිදී ‘Planet X’ හෙවත් නොදත් ග්‍රහලොව නමින් සලකනුයේ නෙප්චූන් ග්‍රහලොවට ඔබ්බෙන් වූ න්‍යායාත්මක ග්‍රහ වස්තුවකි. මෙම සංකල්පය ගොඩ නගනු ලැබුයේ වායු යෝධයන්ගේ විසංගත හැසිරීම් තර්කානුකූලව පහදාදීම සඳහා විය. ප්‍රධානවම මෙම සංකල්පය මගින් විමර්ශනයට ලක් කෙරුණු ග්‍රහලෝක වූයේ යුරේනස් හා නෙප්චූන්ය. මෙම ග්‍රහලෝකවල කක්ෂවල වූ අපගමනයන් පිළිබඳව නිරාකරණය කරගනු ලැබුයේ 1980 දශකයේ දීය.

‘X’ යනුවෙන් අදහස් කරනුයේ රෝම ඉලක්කම්වලින් “10” යන සංඛ්‍යාව නොව “නොදත්” යන අදහසය. මෙම සංකල්පය ගොඩනගන ලද අවධියේ අප දැන සිටියේ ග්‍රහලෝක 8ක් ගැන පමණක් බැවින් එම කාලයේ දී මෙය “නවවන ග්‍රහලොව” නමින් ද හැඳින්වූ අවස්ථාවන් එමටය. එසේම 1930 න් පසු 1990 දී මෙම සංකල්පය ඉවත් වීමට පටන් ගන්නා තෙක්ම “දසවන ග්‍රහලොව” නමින් ද හැඳින්විය. කෙසේ වුවද , අදවන විට ‘Planet X’ යනුවෙන් තාරකා විද්‍යා අයවළුන් සලකනුයේ කල්පිත වස්තුවකි.

‘Planet X’ සෙවීමේ ගැඹුරු නිරීක්ෂණවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ප්ලූටෝ සොයාගැනුණද එය ‘Planet X’ ලෙස නොසලකයි. ජාත්‍යන්තර තාරකා විද්‍යා සංගමයේ වාර්ෂික සැසියේදී “එරිස්” ග්‍රහකය ග්‍රහලොවක් ද නැත් ද යන්න පිළිබඳව සලකා තිබුණි. (2006 ග්‍රහලෝක පිළිබඳ නැවත අර්ථ දැක්වීම අනුව) කෙසේ වුවද ජනප්‍රිය සංස්කෘතිය අනුව ‘Planet X’ සලන්නේ සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ සොයා නොගත් ග්‍රහලෝකයක් ලෙසිනි.

X ග්‍රහලොව - විෂමතාවයේ ආරම්භය
බොහෝ තාරකා විද්‍යාඥයින් 20 වන සියවස ආරම්භයේ සිටම නෙප්චූන් ග්‍රහලොවට එපිටින් තවත් ග්‍රහලෝකයක් පැවතීම පිළිබඳව අනුමාන කළහ. නෙප්චූන් ග්‍රහලොව ගණිතඥයින් වන ජෝන් කව්ච් ඇඩම් (John Couch Adams) සහ අර්බේන් ලෙවෙරියර් (Urbain Le Verrier) විසින් ගණිතමය ගණනය කිරීම් මගින් සොයාගත් අතර ඒ සඳහා යුරේනස් , සෙනසුරු සහ බ්‍රහස්පතිගේ ගණිතමය පෙරයීම් සහ සැබෑ නිරීක්ෂණ අතර පැවති විෂමතා හේතු පාදක විය.

නෙප්චූන් සොයාගැනීමෙන් පසුව ඉහත සඳහන් ග්‍රහයින්ගේ කක්ෂවල සුළු වෙනස්කම් දක්නට ලැබූණු අතර නෙප්චූන් ග්‍රහයාගේ ද කක්ෂයේ විෂමතා දක්නට ලැබිණි. මෙය නෙප්චූන්ගෙන් එපිට ද තවත් ග්‍රහලොවක් පැවතිය හැකි බවට සාක්ෂියක් ලෙස පෙන්වා දෙන ලදී.

අගහරු ග්‍රහයා මත ඇළ මාර්ග ඇති බවට නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් ප්‍රකට වූ “පර්සිවෙල් ලොවෙල්” (Percival Lowell) මෙම කල්පිත ග්‍රහලොව “X ග්‍රහලොව” (Planet X) ලෙස හැඳින්විය. ඔහු මේ ග්‍රහලොව සෙවීමට අසාර්ථක සෙවීම් 2ක් ක්‍රියාවට නැංවූ අතර පළමු වර සෙවීම X ග්‍රහලොව තිබිය හැකි යැයි අනුමාණ කළ ස්ථානය සංශෝධනය කිරීමෙන් 1909 දී අවසන් වූ අතර දෙවැන්න ලොවෙල් විසින් X ග්‍රහයාගේ පරාමිතියේ ගණිතමය කල්පිත ප්‍රකාශයට පත් කිරීමෙන් පසු 1913  ආරම්භ කර 1915 දී අවසන් විය. එම වසරේ ඔහු තම නිරීක්ෂණාගාරයෙන් ලබා ගත් ජායාරූපවල ප්ලූටෝ ග්‍රහයාගේ දීප්තියෙන් හීන ප්‍රතිබිම්භ සටහන් වී තිබූ නමුත් අවාසනාවකට මෙන් ඔහුට එකල එය සැබැවින් හඳුනාගත නොහැකි විය.

නොදත් ග්‍රහලොව
Planet X
X ග්‍රහලොව
තාරකා විද්‍යාව
අයෝ

අයෝ යනු බ්‍රහස්පතිගේ ගැලීලියානු චන්ද්‍රයින් අතුරින් ඇතුළතින් ම (එනම් ග්‍රහ ලෝකයට කිට්ටුවෙන්ම) පිහිටි  චන්ද්‍රයා වන අතර එහි විෂ්කම්භය කිමී 3,642 වේ. එය සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ චන්ද්‍රයින් අතුරින් හතරවන විශාලතම චන්ද්‍රයා ද වේ. එය හේරා දේවතාවියගේ පූජකවරිය මෙන්ම සියුස් මහ දෙවියා‍ගේ ආදරවන්තියද වූ අයෝ වෙනුවෙන් අයෝ ලෙස නම් කරන ලදී. 

සක්‍රීය ගිණි කඳු 400කට අධික ප්‍රමාණයක් සහිත අයෝ චන්ද්‍රයා භූ විද්‍යාත්මකව සෞරග්‍රහ  මණ්ඩලයේ ඇති සක්‍රීයම වස්තුව වේ. මෙම අධික භූ ගෝලීය සක්‍රීයතාවයට ‍හේතු වන්නේ බ්‍රහස්පති විසින් ඇති කරන වෙනස්වන ආකර්ෂණය නිසා අයෝ චන්ද්‍රයාගේ අභ්‍යන්තරයේ  ඝර්ෂණය තුළින් හටගන්නා උදම් උෂ්ණත්වයයි. මෙහි ඇති ඇතැම් ගිණි කඳු මගින් පිට කරන  සල්ෆර් හා සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් දුම් රොටු කිලෝමීටර 500 (සැතපුම් 310) පමණ උසකට ඉහළ යයි. තවද අයෝ ග්‍රහයාගේ පෘෂ්ඨය කඳු 100කින් පමණ සමන්විත වේ. ඒවා අයෝහි පාදමේ වූ සිලිකේට කබොල්ලෙහි වූ අධික තෙරපුම පාදක කරගෙන ඉහළට සෑදුණු කඳු වේ. එහි ඇතැම් කඳු පෘථිවියේ එවරස්ට් කන්දටත් වඩා උස් වේ. බාහිර සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ ඇති (ඝන අයිස් තට්ටු ඇති) අනෙක් බොහෝ උපග්‍රහයන් මෙන් නොව අයෝ චන්ද්‍රයා ද්‍රව යකඩ හෝ අයන් සල්ෆයිඩ් හරයක් වටා  ඇති සිලිකේට් පාෂාණවලින් මූලිකව සමන්විත වේ. තවද, අයෝ ග්‍රහ‍යාගේ පෘෂ්ඨයේ වැඩි ප්‍රමාණයක් සල්‍ෆර් හා සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් තුහිනවලින් වැසී පවතී.

අයෝ ග්‍රහයා තුළ ඇති ගිණි කඳු ක්‍රියාකාරිත්වය එයටම ආවේණික වූ බොහෝ ගති ලක්ෂණවලට පාදක වී ඇත.  එහි ගිණි කඳු හා ලාවා ගැලීම් විශාල පෘෂ්ඨ වෙනස්වීම් ඇතිකර  පෘෂ්ඨය රතු , කහ, සුදු, කළු හා කොළ පැහැති විවිධ වූ වර්ණවලින් වර්ණ ගන්වයි. එයට හේතුව වන්නේ සල්ෆර් සහිත සංයෝගයන්ය. තවද කිලෝමීටර් 500 (සැතපුම් 311) තරම් දික් වූ ලාවා ගැලීම මගින් ද එහි පෘෂ්ඨයේ සලකුණු තබයි. මෙවැනි ගිණි කඳු ක්‍රියාවලි නිසා අයෝ චන්ද්‍රයාගේ මතුපිට පෙනුම පිසා (pizza) එකකට සමාන කළ හැකි බවට පත්ව තිබේ.  අයෝ මත ඇති ගිණි කඳු විසින් අයෝගේ ඇති තුනී හිඩැසි සහිත  වායුගෝලය නිර්මාණයට මෙන්ම බ්‍රහස්පතීගේ චුම්භක ගෝලයට ද අවශ්‍ය ද්‍රව්‍ය සපයයි.

අයෝ චන්ද්‍රයා සොයාගැනීම 17 හා 18 වැනි ශත වර්ෂවලදී අභ්‍යවකාශ විද්‍යාවේ දියුණුවට විශාල ලෙස උපකාරී විය. එය 1610 දී ගැලීලියෝ ගැලීලි විසින් අනෙකුත් ගැලීලියානු උපග්‍රහයන් සමඟ  සොයාගන්නා ලදී මෙම සොයාගැනීම සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ කොපර්නිකන් ආකෘතිය (Copernican model) පිළි ගැනීමට, කෙප්ලර්ගේ චලිතය පිළිබඳ නියමයන්වල දියුණුවට  හා  මුල් වරට ආලෝකයේ ප්‍රවේගය මැනීමට ද එය උපකාරී විය. 19 හා 20වන සියවස් ‍දක්වාම පෘථිවියට අයෝ චන්ද්‍රයා ආලෝක ලපයක්ම පමණක් විය. ඉන් පසු එහි අඳුරු රතු ධ්‍රැව හා දීප්තිමත් සමක ප්‍රදේශ වැනි මහා පරිමාණ පෘෂ්ඨ  ලක්ෂණ හැදෑරීමට හැකි විය. 1979 දී වොයේජර් අභ්‍යවකාශ යානා දෙක අයෝ ,ගිනිකඳු , විශාල කඳු හා නැවුම් පෘෂ්‍ඨයකින් යුත් හා ගැටුම් ආවාටවලින්  තොර භූවිද්‍යාත්මක සක්‍රීය ග්‍රහලොවක් බව හෙළි කෙරිණි.ගැලීලියෝ අභ්‍යවකාශ යානය 1990 ගණන්වලදී හා 2000 දී එය අසලින් ගමන් කරමින් එහි අභ්‍යන්තර ව්‍යුහය හා පෘෂ්‍ඨයේ සංයුතිය සොයා බලන ලදී. තවද මෙම යානා විසින් බ්‍රහස්පතිගේ චුම්භක ගෝලය හා උපග්‍රහයා අතර ඇති සබැඳියාව ද අයෝ ග්‍රහයාගේ කක්ෂයේ කේන්ද්‍රගත වී ඇති විකිරණ තීරුව පිළිබඳව ද සොයා බැලීය. මෙම පර්යේෂණ 2007 මුල් මාස කිහිපය තුළදී නැවත සක්‍රීය වුණු අතර ඒ ප්ලූටෝ‍ වෙත යැවූ නිවු හොරයිසන්  (New horizons) හි දුරස්ත පියැඹීම තුලිනි.

මූලාශ්‍ර 

බ්‍රහස්පති
යුරෝපා (චන්ද්‍රයා)

බ්‍රහස්පතිගේ සය (6) වැනි චන්ද්‍රයා වන යුරෝපා ක්‍රි.ව. 1610 දී ගැලීලියෝ ගැලිලි විසින් සොයාගන්නා ලදී. (නමුත් සමහරුන් දරනා මතය වනුයේ ගැලීලියෝ ගෙන් ස්වාධීනව සයිමන් මේරියස් (Simon Marius ) විසින් මෙම උප ග්‍රහයා සොයා ගන්නා ලද බවයි) යුරෝපා චන්ද්‍රයාට එම නම ලැබී  ඇත්තේ පොලිතීෂියානු මාත්‍යා කථාවල පැවතෙන වංශවත් කාන්තාවකගේ නමිනි. ඇය සියුස් (Zeus ) විසින් ආලය කරනු ලැබූ ක්‍රීට් (Crete) හි රැජිණ බවට පත්වූ බව පැවසේ.

ගැලීලියානු චන්ද්‍රයින් අතරින් කුඩාම චන්ද්‍රයා වන්නේ යුරෝපා චන්ද්‍රයායි. කි.මි. 3000 කට මදක් වැඩි විෂ්කම්භයකින් යුතු යුරෝපා පෘථිවියේ චන්ද්‍රයාට වඩා කුඩා වන්නේ ස්වල්ප වශවයනි. සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ චන්ද්‍රයින් අතර සයවැනියට විශාල මෙය එයට වඩා කුඩා සියළුම උපග්‍රහයන්ගේ ස්ක්ධවල එකතුවටත් වඩා වැඩි ස්කන්ධයක් දරයි. මෙහි හරය සිලිකේට් පාෂාන වලින් සහ යකඩ වලින් සමන්විත වේ. යුරෝපාහි තුනීවායු ගෝලයේ මූලික සංඝටකය ඹක්සිජන්වේ. අයිස් වලින් සැදි යුරෝපාහි මතුපිට පෘෂ්ඨය සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය තුල දක්නට ලැබේන සුමටම පෘෂ්ඨයන්ගෙන් එකක් ලෙස සැලකේ. ආවාටයන්ගෙන් දුලබ වූ මෙම නැවුම් මතුපිට පෘෂ්ඨය පැළුම් නිසා වයිරම් වැටුණු ස්වභාවයක් උසුලයි. මෙම නැවුම් සහ සුමුදු බව නිසාම මෙම පෘෂ්ඨයට යටින් ජලයෙන් සෑදුණු මුහුදක් පවතින බවට උපකල්පනයක් පවතී. උදම් මගින් ජනනය වූ තාප ශක්තිය මෙම මුහුද ද්‍රව තත්වයෙන් පවත්වා ගැනීමට හේතුවේ. මෙය පිටසක්වළ ජීවයට වාසස්ථානයක් වීමටද ඉඩ ඇත.

2007 වසර වන විටත්  ආසන්නයෙන් පියඹා යෑමේ මෙහෙයුම් වලට පමණක් (only fly by mission) යුරෝපා ලක් වී ඇත. යුරෝපාහි ඇති කුතුහලය දනවන ලක්ෂණ පරීක්ෂණ බොහෝ ප්‍රමාණයකට මඟ පාදා ඇත.ගැලිලීයෝ මෙහෙයුම් මගින්  යුරෝපා පිළිබඳව වත්මන් දත්ත බොහොමයක් අනාවරණය කෙරුනු අතර 2005 දී අවලංගු වු ජුපිටර් අයිස් මූන් එබ්ටර් (Jupiter Icy moon Orbiter) මෙහෙයුම්  යුරෝපා , ගැනිමේඩ් හා කැලිසටෝ යන චන්ද්‍රයින් පාදක කරගත් එකක් විය. පිටසක්වල ජීවය පිලිබඳ උපකල්පනය මෙම චන්ද්‍රයාට විශේෂිත ස්ථානයක් හිමිකර දී ඇති අතර අනාගත මෙහෙයුම් වලදී විශේෂ නවාතැන් පලක් බවට යුරෝපා චන්ද්‍රයා පත් කර ඇත.

මූලාශ්‍ර

බ්‍රහස්පති
සෙනසුරු ග්‍රහ‍යාගේ වළලු

සෙනසුරු වළලු යනු සෙනසුරු ග්‍රහයා වටා පිහිටා ඇති ග්‍රහලෝකමය වළලු වේ. එය සමන්විත වී ඇත්තේ විශාලත්වයෙන් මයික්‍රෝ මීටර් සිට මීටර් දක්වා පරාසයක විශාලත්වයෙන් යුතු නොගිනිය හැකි තරම් විශාල සංඛ්‍යාවක් වූ අංශුවලිනි. ඒවා සෙනසුරු ග්‍රහයා වටා සමූහයක් ලෙස කක්ෂගත වී ඇත. වළලු සෑදී ඇති මෙම අංශු සම්පූර්ණයෙන්ම සෑදී ඇත්තේ ජල හිම කැට (water ice) වලින් වන අතර සමහර ඒවා දූවිලි සහ වෙනත් රසායනික ද්‍රව්‍යවලින් දූෂිත වී ඇත. 

සෙනසුරුගේ වළලුවලින් සිදුවන සූර්යාලෝක පරාවර්තනය සෙනසුරු ග්‍රහයාගේ දීප්තිය වැඩි කිරීමට හේතුවන නමුත් එය පෘථිවියේ සිට පියවි ඇසින් නිරීක්ෂණය කළ නොහැක. ගැලීලියෝ ගැලීලි ප්‍රථමවරට 1610 දී දුරේක්ෂයක් අහස වෙත යොමු කළ අතර සෙනසුරු වළලු නිරීක්ෂණය කිරීමේ පළමු පුද්ගලයා වීමේ භාග්‍යය හිමි කර ගත්තේය. එනමුදු එහිදී ඔහු සෙනසුරු වළලු ඉතා හොඳින් වටහා ගැනීමට තරම් ඒවා අධ්‍යයනය කිරීමට ‍අපොහොසත් විය. 1655 දී “ක්‍රිස්ටියන් හයිජන්” විසින් ඒවා සෙනසුරු ග්‍රහයා වටා පිහිටි මණ්ඩල ලෙස විස්තර කළ ප්‍රථම පුද්ගලයා විය.

වැඩි දෙනෙකු විසින් සෙනසුරුගේ වළලු සෑදී ඇත්තේ නොගැනිය හැකි තරම් ප්‍රමාණයක් වූ ඉතා කුඩා මුදුවලින් යැයි සිතන නමුත් (මෙය “ලාප්ලාස්” සංකල්පය වෙත නැවත ගෙන යයි) මෙහි සත්‍ය පරතර ඇත්තේ ඉතා කුඩා ප්‍රමාණයකි. මෙය වඩා සත්‍ය ලෙස සිතනවා නම් ඝනත්වයෙන් සහ දීප්තියෙන් ඒක කේද්‍රීය ස්ථානීය උපරිම සහ අවමවලින් සමන්විත වළයාකාර තැටි වේ. වළලු අතර ඇති සමූහ පරිමාණ‍යන් ගත් කළ මෙහි විශාල ප්‍රමාණයක් වූ හිස් අවකාශ ඇති නමුත් සාමාන්‍යයෙන් මෙම හිස් අවකාශ අසන්තතිකය.

මෙම වළලු අතර හිදැස් දැකිය හැකි අතර මින් දෙකක් ඇති වී ඇත්තේ සෙනසුරුගේ චන්ද්‍රයන් නිසාය. අනිකුත් බොහෝ ඒවා සෙනසුරුගේ චන්ද්‍රයන් සමග අස්ථායී කක්ෂීය අනුනාද ඇති ස්ථානවල පිහිටා ඇති අතර හිදැස් තවමත් පැහැදිලි කරගත නොහැකි වී ඇත. අනික් අතින් ගත් විට ස්ථායී අනුනාද සමහරක් වළලුවල දිගු කාලීන පැවැත්ම කෙරෙහි බලපාන අතර “ටයිටන් මුදුව” සහ G වළල්ල මීට උදාහරණ වේ.

සෙනසුරු ග්‍රහයාගේ වළලු නිර්මාණය 

සෙනසුරු ග්‍රහයාගේ වළලු ඉතා පැරණිය. ඒවා සෙනසුරු ග්‍රහයා සම්භවය ලද අවධිය දක්වා ඈත කාලයකට දිවයයි. කිලෝ මීටර 300 පමණ විෂ්කම්භයකින් යුතු විනාශ වී ගිය චන්ද්‍රයකුගේ කැබලි වලින් එම වළලු සෑදෙන්නට ඇතැයි සිතිය හැක. එතරම් විශාල චන්ද්‍රයෙක් විනාශවීමට තරම් ප්‍රබල ඝට්ටනයක් සිදු වන්නට ඇත්තේ මීට වසර බිලියන 4 කට පමණ පෙරය. සෙනසුරුගේ වළලුවල ඇති අයිස් වල දීප්තිමත් බව සහ පිරිසිදු බව එම වළලු සෙනසුරුට වඩා වයසින් අඩු බවට කදිම සාක්ෂියක් ලෙස ඉදිරිපත් කෙරේ. සමහර විට එය වසර මිලියන 100 පමණ කාලයක් විය හැකිය. ධූමකේතුවල දූවිලි නිසා වළලු අඳුරු පැහැයක් ගනී. කෙසේ වෙතත් නවීන පරීක්ෂණවලින් පෙනී යන්නේ බී වළල්ල එය මතට වැටෙන ද්‍රව්‍යමය දෑ විනාශ කර දැමීමට තරම් විශාලත්වයෙන් යුක්ත වන අතර එමඟින් අවුරුදු ගණනාවක් පුරා සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ සිදු වන අඳුරු වීම් වලින් වැලකී සිටිය හැකි බවත් ය. වළලු සෑදී ඇති මූලද්‍රව්‍යය වළලු තුළම ගොනු වශයෙන් ප්‍රතිචක්‍රීයකරණය වී ඝට්ටන මඟින් බිඳ වැටිය හැකිය. මෙමඟින් වළලු තුළ ඇති මූලද්‍රව්‍යය වයසින් තරුණ බව වඩාත් පැහැදිලි වේ. කැසිනි යූ. වී. අයි. එස් කණ්ඩායමේ නායක ලැරී එස්පොසිටෝ එෆ් වළල්ල තුළ මීටර 27 සිට කිලෝ මීටර 10 දක්වා ප්‍රමාණයේ වූ ආකාශ වස්තු 13 සොයා ගැනීමට තාරකා අන්තර්ධානය යොදා ගන්නා ලදී. ඒවා පාරභාෂක වන අතර තාවකාලිකව එකතුවී මීටර කිහිපයක් ඈතින් අයිස් කුට්ටියක් ලෙස සැදී ඇති බවට විශ්වාස කරයි. එස්පොසිටෝ ගේ විශ්වාසය නම් මෙය සෙනසුරුගේ වළලුවල මූලික ව්‍යුහය වන අතර අංශූන් එකට ගොනු වී පසුව පුපුරා කැබලිවලට කැඩී යන බවයි.

සෞරග්‍රහ මණ්ඩලය
සෙනසුරු ග්‍රහ ලොව
තාරකා විද්‍යාව
විද්‍යුත් ක්ෂමතාව



ක්ෂණික විද්‍යුත් ක්ෂමතාව 

යම් උපකරණයක් සඳහා ක්ෂණික විද්‍යුත් ක්ෂමතාව P  යන සමීකරණයෙන් දෙනු ලබයි.

 

P(t)  යනු වොට් (තත්පරයට ජූල්) වලින් මනිනු ලබන ක්ෂණික විද්‍යුත් ක්ෂමතාව වේ. 
V(t)  යනු වෝල්ට් වලින් මනිනු ලබන උපකරණය දෙපස විභව අන්තරයයි. (වෝල්ටීයතා බැස්ම)
I(t)  යනු ඇම්පියර් වලින් මනිනු ලබන ඒ හරහා ධාරාව වේ.

එම උපකරණය ප්‍රතිරෝධකයක් නම්,

R  යනු ඕම්වලින් මනිනු ලබන ප්‍රතිරෝධකතාව නම්, 

 

එමනිසා,

 

අක්‍රීය උපකරණයක් ( ධාරිත්‍රක හා ප්‍රේරක වැනි) සඳහා ක්ෂණික ක්ෂමතාව , එම උපකරණයේ ආරෝපිත ශක්තිය නැවත පරිසරයට ලබා දෙන විට ඍණ අගයක් ගනී. එනම්, ධාරාව හා වෝල්ටීයතාවෙහි දිශාව වෙනස් වූ විටය.

සයිනාකාර වෝල්ටීයතාවක මධ්‍යන්‍ය ක්ෂමතාව 

සයිනාකාරව දිවෙන , ද්විඅග්‍ර රේඛීය විද්‍යුත් උපකරණයක සාමාන්‍ය ක්ෂමතාව උපකරණය හරහා වූ ධාරාවේත් අග්‍ර හරහා වූ වෝල්ටීයතාවේ වර්ග මධන්‍යය මූල අගයෙන් (rms)  වෝල්ටීයතාව හා ධාරාවේ කලා වෙනසක් අතර වූ ශ්‍රිතයකි.

P  යනු වොට්  වලින් මනිනු ලබන සාමාන්‍ය ක්ෂමතාව වේ. 
I  යනු ඇම්පියර් වලින් මනිනු ලබන සයිනාකාර ප්‍රත්‍යාවර්ත ධාරාව (AC)  වර්ග  මධ්‍යන්‍ය මූල ‍අගය වේ.
V  යනු වෝල්ට් වලින් මනිනු ලබන සයිනාකාර ප්‍රත්‍යාවර්ත වෝල්ටීයතාව වේ. වර්ග මධ්‍යන්‍යය මූල අගය ද වේ.

යනු වොල්ටීයතා හා ධාරා සයින් ශ්‍රිතවල කලා වෙනස වේ.

ඕනෑම විදුලි සැපයුමක දී සයිනාකාර වෝල්ටීයතාවක හා ධාරාවක විස්ථාරය දෙනු ලබන්නේ එහි වර්ග මධ්‍යන්ය මූල අගයකිනි. ඒ නිසා මෙම ගණනය කිරීම දෙආකාරයකට ප්‍රකාශිත අගයන් දෙකක් එකිනෙක ගුණ කිරීම මගින් සරළ වී ඇත.

මෙම ක්ෂමතාව ‍වෝල්ට් ඇම්පියර් (VA)  වලින් ප්‍රකාශිත දෘශ්‍ය ක්ෂමතාව සාපේක්ෂව සඵල ක්ෂමතාව ලෙස ද හඳුන්වයි. මෙහි දී ධාරාව හා වෝල්ටීයතාව කලා වලින් බැහැරවීම නිසා  cos     යන්න භාවිතා නොවේ. සරල ගෘහස්ථ උවාරණයක හෝ ප්‍රතිරෝධ ජාලයක  cos   යන පදය (ජව සාධකය ) එකක් ලෙස සලකනු ලබයි. එනිසා එය සමීකරණයෙන් ඉවත් කෙරේ. මෙම අවස්ථාවේ දී සඵල හා දෘශ්‍ය ක්ෂමතාවන් දෙකම සමාන වේ.

ප්‍රත්‍යාවර්ථ ධාරා (AC)  සදහා මධ්‍යන්‍ය ක්ෂමතාව 

 

v(t)  හා i(t)  යනු කාලයේ ශ්‍රිතයක් වූ ක්ෂණික වෝල්ටීයතාව හා ධාරාවයි.

හුදෙක් ප්‍රතිරෝධ ජාලයක මධ්‍යන්‍ය ක්ෂමතාව , වර්ග මධ්‍යන්ය මූල වෝල්ටීයතාවක් වර්ග මධ්‍යන්‍යය මූල ධාරාවෙත් සයිනාකාර නොවූවත් ඒවායේ ගුණිතයට සමාන වේ. වර්ග මධ්‍යන්‍යක් ඇති ආවර්ථීය හෝ වෙනත් සියළුම තරංග කෙරෙන මෙම සමීකරණය වලංගු වේ. වර්ග මධ්‍යන්‍යය මූල සූත්‍රකරණය ඉතා වැදගත් වන්නේ මේ නිසාය.

ප්‍රතිරෝධයකට වඩා සංකීර්ණ උපාංග සඳහා මධ්‍යන්‍ය සඵල ක්ෂමතාව ධාරාවේ හා වෝල්ටීයතාවේ ගුණිතයේත් හා ජව සාධකයේත් ගුණිතයක් වශයෙන් සාධාරණය පෙන්විය හැක. නමුත් උපාංග රේඛීය නොවන්නේ නම් හෝ තරංගය සයිනාකාර නොවන්නේ නම් ජව සාධකය තවදුරටත් කලා වෙනසේ කොසයිනය ලෙස සරළ නොවේ.

උච්ච ජවය හා සේවා චක්‍රය

 

T  ආවර්ථ කාලයක s(t)  නම් ස්පන්ධ තරංගයක් වැනි ආවර්ථ සංඥාවක ක්ෂණික ක්ෂමතාව 
P(t)  = |s(t)|2  ද ආවර්ථ කාලයේ ආවර්ථ ශ්‍රිතයකි.

යන්නෙන් උච්ච ක්ෂමතාව ලබාදෙනු ලබයි.

උච්ච ක්ෂමතාව සෑම විටම මැනිය හැකි අකාරයෙන් නොපවතී. කෙසේ වෙතත් බොහෝවිට මධ්‍යන්‍ය ක්ෂමතාව Pavg  මැනීම සිදු කරන්නේ උපකරණයක් ආධාරයෙනි. එක් ස්පන්ධයක ශක්තිය,

 

එනිසා මධ්‍යන්ය ක්ෂමතාව

ස්පන්දයේ දිග            නම්                  වේ.

ඒ නිසා අනුපාතයන් සමාන වේ.

මෙම අනුපාතය සේවා වක්‍රය ලෙස නම් කරනු ලබයි.

http://en.wikipedia.org/wiki/Power_%28physics%29#Electrical_power

විද්‍යුතය
විද්‍යූත් චුම්භක බලය

භෞතික විද්‍යාවේදී විද්‍යූත් චුම්භක බලයක් යනු විද්‍යූත් ආරෝපිත අංශු මත විද්‍යුත් චුම්භක ක්ෂේත්‍රයක් මගින් ඇතිකරන බලයයි. පරමාණු තුළ ඉලෙක්ට්‍රෝන හා පෝටෝනද එකිනෙක ඇද තබා ගන්නේත් අණූ තුළ පරමාණූ රඳවා සිටින්නේත් මෙම බල මගිනි. පෝට්‍රෝන හා අතථ්‍ය පෝටෝන ලෙස හඳුන්වන සන්නිවේදක අංශු ඔස්සේ විද්‍යූත් චුම්භක බල ක්‍රියාත්මක වේ. සන්නිවේදක අංශු ඔස්සේ විද්‍යූත් චුම්භක බල ක්‍රියාත්මක වේ. සන්නිවේදක අංශු හුවමාරු වීම ඔස්සේ උපකල්පිත බලය හටගන්නා අතර එමගින් හුදෙක් අංශු එකිනෙකින් ඉවතට ඇදීම හෝ තල්ලු කිරීම වෙනුවට හුවමාරුවට සහභාගි වූ අංශුවල ලක්ෂණ ද හුවමාරුව නිසා වෙනස්වීම ද සිදු වේ.

ඉතිහාසය 
මුල් කාලීනව විද්‍යූත් බල හා චුම්භක බල ප්‍රභින්න බල වශයෙන් සිතන ලදී. ධන හා ඍණ ආරෝපණ අතර අන්තර්ක්‍රියා හඳුන්වන්නේ එකම බලයකින් බව පෙන්වමින් 1873 දී ජේම්ස් ක්ලාක් මැක්ස්වෙල් විසින් පල කළ විද්‍යූතය හා චුම්භකත්වය පිළිබඳ වූ නිබන්දය නිසා මෙම මතය වෙනස් විය. පරීක්ෂණ මගින් පැහැදිලිව විස්තර කරන පරිදි මෙම අන්තර්ක්‍රියා නිසා ප්‍රධාන ආවරණ හතරක් ඇති වේ. ඒවා පහත පරිදිය. 

විද්‍යුත් ආරෝපණ දෙකක් ඒවා අතර වූ දුරෙහි වර්ගයට ප්‍රතිලෝමව සමානුපාතික වන බලයකින් එකිනෙක ආකර්ශනය හෝ විකර්ශනය කරගනී. සජාතීය ආරෝපණ විකර්ෂණය කරන අතර විජාතීය ආරෝපණ ආකර්ෂණය වේ.
චුම්භක ධ්‍රැව (ස්ථානීය ධ්‍රැවිත තත්ව) ඉහත ආකාරයෙන්ම එකිනෙක ආකර්ශනය හෝ විකර්ශනය වන අතර හැම විටම ඒවා යුගල වශයෙන් පවතී. 
කම්බියක් තුළින් වූ විද්‍යුත් ධාරාවක් ගමන් ගන්නා විට කම්බිය අවට වෘත්තාකාර චුම්භක ක්ෂේත්‍රයක් හට ගනී. එහි දිශාව ධාරාවේ දිශාව මත රඳා පවතී.
චුම්භක ක්ෂේත්‍රයක් දෙසට හෝ ඉන් ඉවතට කම්බි පුඩුවක් චලනයේදී හෝ කම්බි පුඩුවක් දෙසට හෝ ඉන් ඉවතට චුම්භකයක් චලනයේදී කම්බි පුඩුවේ ධාරාවක් ප්‍රේරණය වේ. මෙම ධාරාවේ දිශාව අදාල චලිතයේ දිශාව මත රඳා පවතී. 

පරමාණූවක න්‍යෂ්ටිය එක්ව තබා ගැනීම සිදු කරන්නේ විද්‍යූත් චුම්භක බලයකින් වේ. ඒ සඳහා ක්‍රියාත්මක වන්නේ ශක්තිමත් න්‍යෂ්ටික බල වේ.

දළ විශ්ලේෂණය 
විද්‍යූත් චුම්භක බලය ස්වභාවයේ මූලික බල හතරෙන් එකකි. අනෙක් මූලික බලයන් වන්නේ, ශක්තිමත් න්‍යෂ්ටික බල (මෙමගින් ක්වාක් එකිනෙක බැඳ තබා ගැනීම සිදුකරන අතර මින් හටගන්නා අතිරේක ශක්තිමත් බල ආචරණය හේතුවෙන් පරමාණූක න්‍යෂ්ටිය සෑදීමට හේතුවන පරිදි නියුක්ලියෝන බැඳතබා ගැනීම සිදු වේ), දුර්වල න්‍යෂ්ටික බල (මෙය සමහරක් ආකාරවල විකිරණශීලී ක්ෂයවීම් සඳහා හේතු වේ) සහ ගුරුත්වාකර්ෂණ ශක්තිය යන ඒවා වේ. විශ්වයේ ඇති අන් සියලු බල මෙම බලවලින් ව්‍යූත්පන්න වූ ඒවා වේ.
විචල්‍යතාව අර්ථ දැක්වීම

සසම්භාවී විචල්‍ය x අගයකට කිසියම් අපේක්ෂිත අගයක් (මධ්‍යන්‍යය) μ  = E(x) වන පරිදි පවතී නම් එම ව්‍යාප්තියේ විචල්‍යතාව පහත සූත්‍රයෙන් ලැ‍‍බේ.

මෙම අර්ථ දැක්වීම මගින් විවික්ත, සන්තනික හෝ එම දෙකෙන් එකක්වත් නොවන සසම්භාවී විචලනයන් සමග බැඳී පවතී. සම්මත අපගමනය ගණනය කළ හැකි සෑම ලක්ෂ්‍යයකදීම මධ්‍යන්‍යය මගින් සම්මත අපගමනයේ මධ්‍යන්‍යය එකතුවට ගත හැකි අඩුතම අගය ලැබේ.

කොශි  ව්‍යාප්තියේ මෙන් කිසියම් ව්‍යාප්තියක අපේක්ෂිත අගයන් නොපවතින්නේ නම් එවන් ව්‍යාප්තියක විචල්‍යතාවක්ද නොපවතී. උචිත පූර්ණ සංඛ්‍යාමය විහිදීයාම නිසා අපේක්ෂිත අගයක් පවතින බොහෝ ව්‍යාප්තිවල පරිමිත ව්‍යාප්තිවල පරිමිත විචල්‍යතාවයක් ‍නොපවතී. උදාහරණයක් ලෙස පෙරෙටො  ව්‍යාප්තියේ පරේටෝ සුචිය k.1 < x < z ප්‍රාන්ත‍රයේ තෘප්තිමත් වීම දැක්විය හැක.

විවික්ත තත්වය 
 

සසම්භාවී විකලක ස්කන්ධය සම්භාවිතා ශ්‍රිතයෙන් x1↦p1…xn↦pn  විවික්ත වෙයි නම් එය පහත දැක්වෙන්නට සමාන වේ.

(සටහන - මෙම විචල්‍යතාව විවික්ත භරිත විචල්‍යයතාවන්ගේ එකතුවෙන් වෙන් කළ යුතුය.)

එනම් එය x  තම මධ්‍යස්ථයේ සිට දක්වන අපගමනයේ සිට දක්වන අපගමනයේ වර්ග අගයයි. වඩාත් සරළව කිවහොත් එය සෑම දත්ත ලක්ෂයකටම මධ්‍යස්ථයේ සිට ඇති දුරෙහි වර්ගයේ මධන්‍යය අගය ලෙස පැවතිය හැක. එම නිසා එය මධ්‍යන්‍යය මධ්‍යස්ථ අපගමනය  ලෙස හැඳින්වේ.සසම්භාවි විචල්‍යය x අගයක විචලතාව සාමාන්‍යයෙන් ලෙස දක්වන‍ු ලැබේ.

http://en.wikipedia.org/wiki/Variance#Definition