Suchinthana/si-wikipedia huggingface dataset:
ජිරොෆ්ට් ජනාවාසය(ශිෂ්ඨාචාරය)



ජිරොෆ්ට් ජනාවාසකරණය - (තඹ)ලෝකඩ යුගය ආරම්භය 
           
 
මෙම ජනාවාසය පිහිටියේ ඉරානයේ මධ්‍ය හා බටහිර දිශාවට සීමා වන්නටය.(බුද්ධවර්ෂ ශතවර්ෂ 20). (Sistan)සිස්ටාන් සහ (Kerman Province)කර්මැන් ප්‍රදේශයේ කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක ගවේෂණයන් මේ සදහා මුලාකෘත විය. ජිරොෆ්ට් ජනාවාසය පිහිටියේ (Halil River)හලිල් නදිය අසබඩය. දැනට මෙම ප්‍රදේශයේ පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම් බිම් 12 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් පවති. විද්‍යාඥ්ඥයන්ගේ මතයට අනුව ජිරොෆ්ට් ශිෂ්ටාචාරය අවුරුදු 7000 ක් පමණ පැරණිය. Shahr- I Sokhta(Burnt City) Tepe Bampur, Espiedej, Shahdad, Iblis සහ Tepe Yahya මුලින් සඳහන් කරන ලද කැණීම් බිම් වලින් කිහිපයකි.

"ලෝකඩ යුගයේ ශිෂ්ටාචාරයන්හි ඔවුන්ටම ආවේණික වු නිර්මාණ ශිල්පයන් හා භාෂාවන් තිබු බවට මෑතදී කරන ලද ගවේෂණවලින් තහවුරු වී ඇත. ජිරොෆ්ට් ශිෂ්ටාචාරය නෂ්ට වු (Aratta)ආරට්ට රාජධානිය බවට පුරාවිද්‍යා ගවේෂණ කණ්ඩායමේ ප්‍රධානි මහචාර්ය යුසුෆ් මජිඩ්ඩේෂ් අනුමාන කරයි. නමුත් සෙසු පිරිස මෙම මතයට එකගතාවක් දක්වන්නේ නැත. අනිකුත් මත පළකරන්නන්(උදා: Daniyel T.Potts, Piotr Steinkeller) මෙය Elam ශිෂ්ටාචාරයේ නැගෙනහිරට වන්නට තිබු Marhashi හි අඳුරු නගරය බවට මත පළකරයි. කෙසේ වෙතත් මෙම රාජධානියේ බහුල වශයෙන් කුඹල් කර්මාන්තය පැවති බවට සාධක හමුවේ. එමෙන්ම බටහිර Elamite(Elam) ශිෂ්ටාචාරය හා නැගෙනහිර ඉන්දු නිම්න ශිෂ්ටාචාරය අතර සිදුකෙරුණු වෙළෙදාම් හා අන්තර් සහයෝගිතා කටයුතුවලදි භාවිතා කළ වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙසටද මෙය හඳුනාගෙන ඇත.

කැනිම් සහ සොයාගැනීම් 

යුසුෆ් මජිඩ්සාඩ්ප් ප්‍රමුඛ පුරාවිද්‍යාත්මක කණ්ඩායම විසින් සොයාගන්නා ලද නටබුන් හා මංකොල්ලකරුවන්ගෙන් නැවත ලබාගන්නා ලද මෙවලම්වලටද අනුව මෙම නගරයේ අතීතය බුද්ධවර්ෂ 03 වන ශතවර්ෂයේ අගභාගය දක්වා දිවෙන බවට සාධක සපථ කරයි.

පුර්ව මෙසපොතේමියානු මෙවලම් 

ජීරොෆ්ට් පුරවිද්‍යාත්මක කැණීම් කටයුතුවලදී ක්‍රි.පු 4 වැනි සියවසට අයත් බොහොමයක් මෙවලම් මතුකරගන්නා ලදී. මෙහිදී සොයා ගත් තඹවලින් සාදන ලද එළු හිස ප්‍රතිමාව ක්‍රි.පු 3 වැනි සියවසට අයත් බව පුරාවිද්‍යාඥයන් සපත කරයි.ජීරොෆ්ට් කණ්ඩායම පවසන්නේ පුරවිද්‍යාත්මක කටයුතුවලට මෙය සැඟවුණු පාරදීසයක් බවයි.  කැණීම් කටයුතුවලදී කලින් කී ප්‍රතිමාව පොළොව මතුපිටට ආසන්නයේ පස් තට්ටු අතරින් සොයා ගත් බැවින් මෙය ක්‍රි.පු 4 වැනි සියවසේ හලීල් නදියේ ශිෂ්ටාචාරයට අයත් එකක් බවටද මතයක් පවතී. එනම් එම ආයුධ මෙසපොතේමියානු ශිෂ්ටාචාරයටද එපිට ඉතිහාසයකි.

සමහර සාක්ෂි හා නෂ්ට මෙවලම්වලට අනූව මෙසපොතේමියානු ප්‍රදේශය ක්‍රි.පු 3 වැනි සියවස තරම් ඈත අතීතයකට නෑකම් කියයි. මැටට් ඇබඩ් සුසාන භූමියෙන් හමුවූ මෙවලම් හා අනිකුත් සාක්ෂි අනූව මෙසපොතේමියානු භූමිය  ක්‍රි.පු 6 වැනි සියවස තරම් ඈත අතීතයකට අයත් බවද පැහැදිලි විය.

ජීරොෆ්ට් කැණීම් භූමියෙන් මැටි වර්ග  ප්‍රභේද 2 ක් සොයා ගැනුණි. මෙම මැටි ප්‍රභේද එක් වර්ගයක් ක්‍රි.පු 3 වැනි සියවසටත් අනෙක  ක්‍රි.පු 4 වැනි සියවසටත් අයත් වේ.  එම නිසා ජීරොෆ්ට් මෙම කාලවකවානු 2 ටම අයත් සුසාන භූමියක් බව සලකනු ලැබේ. කෙසේ වෙතත් මෙම සුසාන භූමිය පිහිටුවා ඇත්තේ ඊට පෙරද ජනාවාස පිහිටි භූමියක බැවින්  (ක්‍රි.පු 6 වැනි සියවස ) කැනීම් කටයුතු වලදී මෙසපොතේමියානු ශිෂ්ටාචාරයට පෙර මෙවලම්ද හමු වී ඇත. මෙහිදී පුරවිද්‍යාඥ කණ්ඩයාම තවදුරටත් අභ්‍යන්තරයට කැණීම් කටයුතුවල නියැළෙමින් නවතම කරුණු සොයාගනිමින් සිටිති.

සටහන්
ඊශ්‍රායල් රාජධානිය

එක්සත් රාජ්‍යයේ සම්භවය

එක්සත් රාජ්‍යය බිහිවුණේ වත්මන් ඊශ්‍රායල් හා පලස්තීනය පවතින ප්‍රදේශයේය. හීබෲ ගෝත්‍රිකයන් කණ්ඩායම් 12ක් වාසය කළේද මේ ප්‍රදේශයේය.

එක්සත් රාජ්‍යය

ඊශ්‍රායල් රාජධානියේ හිමිකරුවන් වනුයේ පැරණි කුඩා ඊශ්‍රායල් රාජධානිය(ක්‍රි.පූ.1050-930) හා ජෝඩා රාජධානියයි(ක්‍රි.පූ 931-586) යුසුබියස් හා ජොසපියස් යන දෙදෙනාම ක්‍රි.පූ.997දී මෙහිදී ප්‍රාන්ත පිහිටුවා ගත්හ. මෙහි සඳහන් කරුණුවලට පාදක වී ඇත්තේ බයිබලයේ සඳහන් වී ඇති කරුණු වන බැවින් මෙහි සඳහන් සමහර කරුණු  ගැටලුකාරි  විය හැකිය.(සාධක හමුවී ඇත්තේ අල්ප වශයෙනි) ඔවුන් සඳහන් කරන්නේ බයිබලයේ සඳහන් වි ඇති සිද්ධි හා අවස්ථා ක්‍රි.පූ. 10 වැනි සියවසේ සිදුවී ඇති බවයි. එනම් බයිබලයේ සඳහන් වූවාට වඩා ශත වර්ෂයක් මෙපිටිනි.

රාජධානි බෙදීම 

සොලමන් රජුගේ මරණයෙන් පසු රාජධානිය බිඳ වැටීමත් සමග අහිජාහි අනාවැකිය සම්පූර්ණ විය. පැරණි හතුරන් වූ ජෝදා ගෝත්‍රය හා අනෙකුත් ගෝත්‍ර බිඳී එකතු වීමෙන් සොලමන් රජුගේ පුත් රිහෝබෝම් සිහසුනට පත්විය. තවද අසතුටට පත්වූවන් විසින් ජෙරොබෝම්ව ඊජිප්තුවෙන් පිටුවහල් කරන ලදී.

සටහන් 

ඉතිහාසය
ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ ප්‍රදීපාගාරය

ඊජිප්තුවේ ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාහි ෆාරොස් දූපතේ පිහිටා ඇති මෙම ප්‍රදීපාගාරය ඉදි කරන ලද්දේ වරාය හදුනා ගැනීමේ මං සලකුණක් ලෙසිනි.

විවිධාකාරයෙන් මනිනු ලැබූ මෙහි උස මීටර් 115-150 අතර වේ. එය සියවස් ගණනාවකට පෙර මිනිසා විසින් මිහිපිට තැනූ උසම ගොඩනැගිලි අතරින් එකක් ලෙස පැවතුණි. සයිඩනයේ ඇන්ටිපේටර් විසින් මෙය පුදුම හතෙන් එකක් ලෙසද නම් කරන ලදී.

එකල එය උසින් දෙවෙනි වූයේ කුෆු හා කෆ්‍රා හි පිහිටි පිරීමඩ දෙකට පමණි. සමහර උගතුන්ට අනුව මෙය මීටර් 180 ක් උස වන අතර එය 14 වැනි සියවස දක්වා ලොව උසම ගොඩනැගිල්ල ලෙස පැවතුණි.

ගොඩනැගීම හා පරිහානියට පත්වීම
 	
මෙම ප්‍රදීපාගාරය ඉදිකරන ලද්දේ ක්‍රි. පූ තුන්වැනි සියවසේදීය. මෙහි ආරම්භක කටයුතු සිදු වූයේ සැට්‍රැප් ආණ්ඩුකාරයා අතින් සහ පළමුවන ටොලමි සෝටර් නම් වූ ඊජිප්තුවේ පළමු හෙලනිස්තික පාලකයා හා ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ අධිරාජ්‍යාගේ ජෙනරාල්වරයෙකු විසිනි. වයස අවුරුදු 33 දී ඇලෙක්සැන්ඩර් අධිරාජ්‍යාගේ අනපේක්ෂිත මරණයෙන් පසු ක්‍රි.පු.305 ටොලමි සොටර් (රොඩියස් හි වැසියන් විසින් ගැලවුම් කාරය ලෙස හඳුන්වනු ලැබු ) පත්විය.ඉන්පසු කෙටි කාලයක් තුළ ඔහු විසින් ෆෙරොස් හි ප්‍රදීපාගාරය ගොඩ නැංවීමට අණ කරන ලදී. ඔහුගේ  පුත් ටොලමි ෆිඩෙලිෆෙරොස්ගේ රාජ්‍ය කාලය තුළදි එහි ඉදිකිරීම් කටයුතු නිම කරන ලදී.

මිත්‍යා ප්‍රවාදයන් නිසා ටොලමි විසින් ඔහුගේ ඉදි කිරීමට සොස්ට්‍රටස්ගේ නම යෙදීම වළක්වන ලදි. නමුත් එහි නිර්මාණ ශිල්පියා පහත ශිලා ලිපිය එහි බිත්තියේ කොටා තබන ලදී.ඩෙක්සිෆෙන්ස්ගේ පුත්‍රයා වු සොස්ට්‍රැටස්, ගැලවුම්කාර දෙවියා සඳහා මෙය ඉදි කරන ලදී. (මුහුදෙ යාත්‍රාකරන්නවුන් වෙනුවෙන් )මෙම සෙල්ලිපිය සඟවා තිබුණේ ප්ලාස්ටර් තට්ටුවකට යටින්ය.එහි මතුපිට මෙම ප්‍රදීපාගාරයේ නිර්මාතෘ ටොලමි රජු බව සදහන් වන රජුට ගෞරවයෙන් ලියු සෙල්ලිපියත් කොට තිබුණි. සියවස් ගණනාවකට පසු ප්ලාස්ටර් මැටි තට්ටුව ගැලවී සොස්ට්‍රස්ගේ නාමය ලොවට ප්‍රදර්ශනය විය. 

ඉතිහාසය
පුරාතන ලෝකයේ පුදුම හත
සිංහ මිනිසා

මුල් කාලීනව සිංහ මිනිසා යන නමින්ද, පසුව සිංහ ගැහැනිය යන නමින්ද හඳුන්වනු ලැබු මේ සිංහ සිරසකින් යුතු මේ ප්‍රතිමාව ඇත් දළින් නිමවූවක් වන අතර ලොව පැරණිතම මුර්තියන්ගෙන් එකක් ලෙසද විශේෂයෙන් සත්ව රූපිත පැරණිතම මුර්තියක් ලෙසද සැලකේ. මෙය සත්ව රූපයකට මානුෂීය ලක්ෂණ කැටි කර විදහා දක්වන ප්‍රතිමාවක් මෙන්ම යම්දේවතා ආත්මයක් නිරුපනය කරන්නාක් ලෙසද අර්ථ දක්විය හැකිය.ප්‍රතිමාව සොයා ගනු ලැබු ස්ථරයේම තැන්පත්ව තිබු කාබන් අඩංගු ලෝහ අංග මත පදනම්ව සිදුකරනු ලැබු C-14 පරීක්ෂණ මගින් අනාවරණය වූ පරිදි මුර්තිය වසර 32000 ට පමණ පෙර නිමවන ලද්දක් වේ

මෙම ප්‍රතිමාවේ කොටස් කිහිපයක් 1939දී  ජර්මනියේ 'ස්වාබියන් ඇල්බ්' යන ප්‍රදේශය වන ලොන්ටෙල්හි(දිගු නිම්නය ) වන ස්ටැඩල්- ඉම්-හොලස්ටීන් නම් ගුහාව තුළ තීබි සොයා ගැනුණි. දෙවන ලොක යුද්ධයේ ඇරඹුමත් සමග මේ පිළිබදව අවධානය ගිලිහි ගිය අතර නැවත අවධානය යොමු වුයේ වසර තිහකට පසුවය. ප්‍රතිමාව නැවත ස්ථාපනයෙදි හිසක් රහිත ප්‍රතිමාවක් නිමකරනු ලැබු අතර 1997 හා 1998 කාල වලදි සොයාගනු ලැබු කොටස් මගින් ප්‍රතිමාව සම්පුර්ණයෙන්ම ස්ථාපනය කරන ලදී.

ප්‍රතිමාව සෙ.මි. 29.6 (අඟල් 11.7)ක උසකින්ද, සෙ.මි.5.6ක පළලකින්ද, සෙ.මි.5-9 අතර ඝනකමකින්ද යුක්තවේ. එය ආදි කාලීන මැමත් කෙනෙකුගෙ දළ ඇසුරින් තද ගලකින් නිමවුනු පිහියක ආධාරයෙන් නෙලනු ලැබ ඇත. ප්‍රතිමාවේ වම් හස්තය තිරස් අතට සමාන්තරව විහිදුණු ඉලිප්පීම් 7 ක් දැක්වේ.

ප්‍රථමයෙන් මෙම ප්‍රතිමාව පුරුෂයකුගේ එකක් බැව් මහාචාර්ය හෑන් විසින් ප්‍රකාශයක් කරන ලදී.නමුත් පසුව සොයා ගනු ලබු කොටස් නිරීක්ෂණයට ලක් කිරිමෙන් අනතුරුව මහචාර්ය ස්චිමිඩ් මෙය කාන්තාවකගේ ප්‍රතිමාවක් බැව් සනාථ කර එය සිංහ ගැහැනිය යන අරුත දෙන ලෝවන් ෆ් රෝ ලෙස නම් තබනු ලැබීය. ඉහත අර්ථ නිරුපන දෙක සඳහාම විද්‍යාත්මක සාක්ෂි අල්ප බව පෙනේ.තවද ප්‍රතිමාවේ සිංහයෙකුට අනන්‍ය කේෂරද දක්නට නොමැති වෙයි. මෙය මෑතක් වනතුරුම නිරවද්‍ය බවින් අඩු සිංහ මිනිසා යන නම වෙනුවට සිංහ සිරස් දරන ප්‍රතිමාව ලෙසින් හඳුන්වනු ලැබීය. 
අවසාන වශයෙන් ජර්මානු මුර්ති කලාවන්ට වඩා වසර දහස් ගණනකින් ලාබාල වු ප්‍රංශයේ ලෙන් බිතු සිතුවම්වලට ලාක්ෂණික ලෙස සැලකෙන දෙමුහුන් සත්වයන්ගේ දේහ ලක්ෂණද විදහාපාන්නාවු මෙම ජර්මානු මුර්තිය අර්ථ නිරුපනය කිරීම බෙහෙවින් සංකීර්ණ කර්තව්‍යක් වනු ඇත.

සටහන් 

| Lion man
|}
{|

ඉතිහාසය
මැන්නීයන්වරු

මැන්නීයන්වරු  වනාහී, ක්‍රිපූ 10වන සි‍ට 7වන සියවස දක්වා කාලයේදී   වර්තමාන ඉරානයේ සහ අසයිබයිජානයේ ජීවත්වූ පුරාතන ජන කොට්ඨාශයක් වෙති. එම කාලයේදී ඔවුහූ ඇසිරියානු සහ උරාර්ටු අධිරාජ්‍යයන්ගේද ඒවා අතරවූ මුසැසිර් සහ සිකිර්ටා වැනි කුඩා සිමාන්තරීක රාජ්‍යයන්ගේද අසල්වැසියෝ වූහ.

ඔවුන්ගේ නියම ජන්ම භූමිය උර්මියා විලට නැගෙනහිරට හා දකුනට වන්නට පිහිටා තිබණ. මෙය දළ වශයෙන් වර්තමාන මහාබාද් නගරය වටා මධ්‍යගත වී තිබුණි. ඔවුන් විසූ ප්‍රදේශය උපරිම වශයෙන් කුරා නදිය දක්වා විහිදෙන ලදී. 1957 දී ආරම්භ වූ කැණීම් මගින් ආරක්ෂිත නගරයක් වූ හසනීලු නගරය සොයා ගන්නා ලදී. කලක් මෙය මැන්නීයන් භූමියක් බවට සැක කෙරිනි. සිතියන් හා ඇසිරියන් වරු අතින් කිහිප විටක් පරාජය වීමෙන් පසු ඉතිරි වූ මැන්නීයන් වරු ඉරාක ජනතාවට අවශෝෂණය වීය. ඉන්පසු මෙම යුගය මැටි ඒනේ ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර මෙඩස් විසින් ක්‍රි. පූ 616 දී අත්පත් කරගන්න ලදී.

ඉතිහාසය

ක්‍රි.පූ.850 දී පමණ මැන්නයී රාජධානිය සමෘද්මත් වීමට පටන් ගැනුණි. මැන්නයින්වරු යනු ප්‍රධාන වශයෙන් සංක්‍රමණය වූ මොවුහු වාරිමාර්ග පිළිබඳව දැනුමක් තිබූ, ගවයන් හා අශ්වයන් ඇති කළ ජනතාවක් විය. මොවුන්ගේ අගනුවර වූයේ ඉසිර්ටු ( සිර්ටා) නගරයයි. ක්‍රි.පු අටසිය විසි ගණන්වල ඔවුන් කලාපයේ විශාලතම රාජ්‍ය බවට පත්විය. මේ කාලය වනවිට ඔවුන්ට පාලන පන්තිය ලෙස ප්‍රධාන රදළ පන්තියක් තිබූ අතර ඔවුන් රජුගේ බලය තරමක් බෙලහීන කළහ.
ක්‍රි.පූ.800 දී පමණ මෙම ප්‍රදේශයේ සටන් ඇති වුණි. ඒ උරාර්ටු ගොත්‍රිකයන් සමගය. හේතුව ඔවුන් මැන්නියන්වරුන්ගේ ප්‍රදේශයේ හා ඇසිරියාවේ බලකොටු කිහිපයක් තනීමටය. ක්‍රි.පූ..750 හා 730 අතර මෙම දෙපාර්ශවය අතර ඇතිවූ විවෘත ගැටුමෙන් පසු මැන්නියන්වරු ඔවුන්ගේ භූමි ප්‍රමාණ තවත් වැඩි කරගැනීමට සමත් විය. ක්‍රි.පූ.725 හා 720 අතර ඉන්පසු රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේ මැන්නියන් රාජධානිය එහි ප්‍රබලත්වයේ උත්කෘෂ්ටම අවස්තාවට පත්විය.

මෙයද බලන්න

ඉරානයේ ඉතිහාසය
මෙඩියන් අධිරාජ්‍යය

ආශ්‍රිත

බාහිර සබැඳි

මැන්නියන් ආට්
කිංඩම් ඔෆ් මැන්නායි, Regnal Chronologies
මැන්නියන් ග්ලේස්ඩ් බ්‍රික්ස් ෆ්‍රොම් බුකාන්

 
ඉරානයේ ඉතිහාසය

ඉතිහාසය
ද්‍රව්‍ය සංස්කෘතිය



ගල් යුගයේ ආහාර රටාව 
               
ගල් යුගයේ ජීවත් වූ මිනිසුන්ගේ ආහාර වූයේ ඔවුන් ජීවත් වූ ස්වභාවික පරිසරයෙන්ම සොයාගත් ශාක හා සතුන්ය.මොවුහු සතුන්ගේ අක්මාව,වකුගඩු සහ මොලය වැනි කොටස් ඇතුලත්ව සත්ව මාංශ කෑමට වැඩි ප්‍රියතාවයක් දැක්වුහ. ඔවුහූ කිරි ආහාර, ධාන්‍ය මෙන්ම කාබෝහයිඩ්‍රේට් අධික ශාක ආහාරද  ආහාරයට ගත්හ.එසේම කොල වර්ග හා අල වර්ගද එළවළු, පලතුරු සහ දඩයම් කරගත් සතුන්ද ආහාරයට ගෙන ඇත.
දැනට හමුව ඇති සාක්ෂිවලින් පිළිබිඹු වන්නේ මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් හා ධාන්‍ය වර්ග ආහාරයට ගැනීම අතර සම්බන්ධය අවුරුදු 23000 ක් තරම් ඈත අතීතයට  දිව යන බවකි.
විස්කොන්සින්හි හිම දිය වීමට ආසන්න කාලයේ , එනම් වසර 15000 කට 9000 කට පෙර ආසියාව, යුරෝපය , උතුරු අමෙරිකාව, සහ  ඕස්ට්‍රේලියාවේ මෙගෆවුනා  ඇති විය.මෙය ප්‍රථම හොලෝසිනේ හි අභාවය විය. මෙම සිදුවීම එකල විසු මිනිසුන්ගේ ආහාර ගැනීමේ පුරුදු වෙනස් කිරීම කෙරෙහිද, නව කෘෂිකාර්මික ක්‍රමවේදයන්ගේ වැඩි දියුණුව කෙරෙහි ද බලපාන ලදී.
එසේම ශාකමය ආහාර ,ආහාර වේලේ ස්ථිර කොටසක් බවටද පත් විය. සමහරවිට මෙම අභාවයට හේතු වන්නට ඇත්තේ මිනිසුන් විසින් ලොම් සහිත මැමත් වැනි විශාල සතුන් වැඩියෙන් දඩයම් කිරීම නිසා එම සතුන් අභාවයට පත්විය. නමුත් වෙනත් විද්‍යාඥයින් විශ්වාස කරන ආකාරයට නම් කාලගුණ විපර්යාසයක් නිසා මේ තත්ත්වය ඇතිවිණි.
පේලියොලිතික් මානවයා ප්‍රථම වරට සකස් කරගත් බීම වර්ගය බීර ලෙස සැලකේ. සත්ව හමින් සෑදු මලු තුළ හෝ ලී බදුන් තුළ ස්වභාවිකව මිදි පැසවා පානය කිරීමට ඔවුන් පුරුදු වී සිටියහ.

සටහන 

| Stone_Age
|}
නැබටීයන්වරු

නැබටීයන්වරු යනු ජෝර්දානයේ, කැනාන්හි සහ උතුරු අරාබිකරයේ සිටි පුරාණ අරාබි යුදෙව්වන්ය. ජොසෆූස්ගේ කාලයේදී, ඔවුන් සිරියාව හා අරාබිය අතර දේශසීමාවේත්, ඉයුෆේරට්ස් නදියේ සිට රතු මුහුද දක්වා වූ ප්‍රදේශයේත්, ක්ෂේමභූමිකරණය වීම නැබටීයන් යන නම ලැබීමට හේතු විය. ඔවුන්ගේ ලිහිල්ව පාලනය කෙරුණු වෙළෙඳාම් ජාලය මධ්‍යගත වී තිබුණේ එකට යාවී තිබුණු ඔවුන්ම පාලනය කළ ක්ෂේම භුමි තුළය. මෙම ක්ෂේම භූමිවල වූ සීමිත ප්‍රදේශ තුළ හා ක්ෂේමභූමි යා කළ මාර්ගවල අධික වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්ත කටයුතු සිදු කෙරිණි. ඒ වටා පිහිටි කාන්තාර භූමිය හා මෙම කෘෂි භූමි අතර පැහැදිලි හා ආරක්ෂිත සීමාවල් නොතිබුණි. අවසානයේදී ට්‍රොජන්වරු, නැබටීයන්වරුන්ව ආක්‍රමණය කර ඔවුන්ව රෝමානු අධිරාජ්‍යයට ඈඳා ගත්හ. මෙහිදී නැබටීයන්වරුගේ ප්‍රධාන සාම්ප්‍රදායික කර්මාන්තයක් වූ කුඹල් කර්මාන්තය පරිහාණියට පත් වී අවසානයේදි නැති වී ගියේය.

නැබටීයන් සංස්කෘතිය                       

නැබටීයන් සංස්කෘතිය විහිදී තිබූ ප්‍රදේශය මළ මුහුදේ උතුරු කෙළවර දක්වා විහිදී තිබූ බව ඔවුන්ගේ නම්වලින් හා සුබ පැතුම් ඇතුළත් කුරුටු චිත්‍ර හා ශිලා ලේඛන වලින් පැහැදිලි වේ. මෙය ඔවුන්ගේ සාක්ෂරතාවය ඉහළ මට්ටමක තිබුණ බවටද සාක්ෂි දරයි. කෙසේ වෙතත් ඔවුන් සතුව සාහිත්‍ය කලාවක් නොපැවති අතර ඔවුන්ගේ පූජා ස්ථානවල සෙල්ලිපි දක්නට නොලැබේ. නාම විශ්ලේෂණ විද්‍යාවට අනුව නැබටීයන් සංස්කෘතිය විවිධ ජන වර්ග වල එකතුවකි. සාම්ප්‍රදායික විග්‍රහයන්ට අනුව ‘ඩයෝඩරස් සයිකියුලස්’ සමග නැබටීයන් සංස්කෘතිය ආරම්භ වී ඇත. ඒ අනුව නැබටීයයන්ගේ වෙළෙඳ මාර්ග හා ඔවුන්ගේ භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය වූ තැන් වෙළෙඳ රහස් ලෙස පැවතිණි.ඩියෝඩරස් ගෝත්‍රිකයන්ට අනුව නැබටීයන්වරුන්ට 10,000 ක පමණ යුද හමුදාවක් සිටියේය.මොවුහු අරාබි එඬේරුන් අතරින් විශිෂ්ටයන්ය.ඔවුහු කෘෂි කර්මාන්තයේ නොයෙදිණි. ඔවුනට ස්ථිර නිවාස තිබූණි.එමෙන්ම වයින් භාවිතා කළහ. frankincense හා myrrh යන වෙළඳ වරායන්හි ලාභ උපයන වෙළඳාම් කළ අතර අරාබියා ෆෙලික්ස්(වර්තමාන යේමනය)යෙන් කුළු බඩු ආනයනය කළහ. මොවුන් ඊජිප්තුවේ බිටුමෙන් සමග මළ මුහුද හරහා වෙළෙඳාම් නියැළි ගෝත්‍රික කණ්ඩායමකි.ඔවුන්ගේ කාන්තාර බදු රට ඔවුන්ට වඩා ආරක්ෂිත ස්ථානය විය.  ඔවුන් විසින් ගල් සහ මැටි සහිත ස්ථාන වල බෝතල් හැඩැති වැසි ජලය එකතු වන ජල ටැංකි සකසා තිබූ අතර මේවා පිටස්තරයන්ගෙන් ප්‍රවේසම් සහිතව සඟවා තිබුණි.
නැබටීයයන්ගේ වෙළෙඳ කටයුතු වල ව්‍යාප්තිය අරාබියේ රතු මුහුදේ වෙළෙඳ කලාපය තරම් ඈත ප්‍රදේශවල පවා අන්තර්-සංස්කෘතික බලපෑම් ඇති කිරීමට හේතු විය.පෙට්‍රා හි දුෂාරා සහ අල්-උස්සා යන දෙවිවරු ඇදහීමද සිදු විය.

සටහන් 

| Nabateans
|}
ක්ෂාන්ති (ඛන්ති)

ශාන්තිය හෙවත් පාලි භාෂාවෙන් ඛන්ති යනු ඉවසීම හා සමවාදීම යන ගුණයයි. ‍එය ථේරවාද හා මහායාන සම්ප්‍රදායන් දෙකෙහිම පාරමිතාවක් ලෙස සැලකේ.

ශාන්ති යනු එය පවත්වා ගැනීමට අපහසු වන අවස්ථාවකදී ඉවසීමෙන් කටයුතු කිරීමයි. එයින් අදහස් කෙරෙන්නේ එම අවස්ථාවේ ඇතිවන පීඩනය හේතුවෙන් හෝ වෙන කළහැකි කිසිවක් නොමැතිවීම හේතුවෙන් ඉවසිම නොව පරිත්‍යාගයක් වශයෙන් ස්වකැමැත්තෙන්ම ඉවසීමයි.

ධර්ම ග්‍රන්ථ වල සඳහන් ශාන්තිය

අන් අයගේ වෛරය, හිංසාව හෝ බොරු චෝදනා කිරීමේදී ඉවසීම ආදිය පිළිබඳව පාලි ධර්ම ග්‍රන්ථ වල නිදසුන් රාශියක් සඳහන් වේ.

ධම්මපද ගාථාව

ඛන්ති යන වචනය ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂයේ සඳහන් වන පළමු වචනය වේ. ඉවසීම හා දරා ගැනීම පළමුවන තපසම් නිර්වාණය බුද්ධ දේශනාවේ ප්‍රධාන වචනයයි. ‍යමෙකුට හිංසා කරන තැනැත්තා ධ්‍යාන වඩන්නෙකු නොවේ, යමෙකුට අයහපත් ලෙස සලකන තැනැත්තා භික්ෂුවක් නොවේ.

ධම්මපදයේ 399 වන ගාථාව 

චෝදනා, හිරිහැර හා සිරගතකිරීම් ක්‍රෝධයෙන් තොරව දරාගන්නා තැනැත්තාගේ හමුදා ශක්තිය වන්නේ දරාගැනිමේ හැකියාවයි. ඔහුට මම බ්‍රහ්මණ යැයි කියමි.

ඛන්ති වන්නන ජාතකය හා ශාන්තිවාදී ජාතකයේ දී ඉවසීම පිළිබඳව නිදසුන් දැක්වේ.

බුදු දහම
නාමරූප

නාමරූප යනු පාලි හා සංස්කෘත භාෂා එක්වීමෙන් තැනුනු නම හා ස්වභාවය යන අර්ථ දෙන වචනයකි. 

බුද්ධ ධර්මයේ දැක්වෙන නාමරූපය

1 අවිද්‍යාව

2 හට ගැනීම (නිර්මාණය) 

3 සිහිය 

4 සිත හා කය 

5 සංඥා සය 

6 ස්පර්ශය 

7 දැනීම 

8 තණ්හාව 

9 දැඩිව ග්‍රහණය 

10 භවය 

11 උපත 

12 මහළු වීම හා මරණය

පටිච්ච සමුප්පාදය

බුද්ධ  ධර්මයේදී නාමරූප යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මනුෂ්‍යයා තැනී ඇති කොටස් දෙකවන නාම හෙවත් චිත්ත (මානසික) කොටස් හා භෞතික ‍කය හෙවත් රූපයයි. බුදුදහමේ දී නාම හා රූප අන්‍යොනයව බැඳී තිබෙන අතර වෙන් කිරීම අපහසුය. නාමරූප එක්වීමෙන් මනුෂ්‍යයා නිර්මාණ වේ. 

මනෝවිද්‍යාත්මක පැහැදිලි කිරීම

නාමරූපය පිළිබඳ බුද්ධ දේශනාව  

මහණෙනි, නාමරූපය යනු කුමක්ද? ස්පර්ශය, දැනීම, අරමුණ හා අවධානය යන සියල්ල නාම රූපයයි. පඨවි, අපෝ, තේ‍ජෝ, වායු යන සතර මහා භූත හා සතර මහා භූත මත රඳාපවතින සියලුම දේ රූපයයි. මෙම කරුණු දෙක එකතුවීමෙන් නාමරූප තැනේ. නාමරූප පටිච්ච සමුප්පාදයේ කොටසකි.

බුදු දහම
පාරමිතා



දස පාරමිතා 

සම්මා සම්බුද්ධ, පසේ බුද්ධ, අරහත් යන තුන්තරා බෝධියට පමුණුවන ලෝකෝත්තර කුසල ධර්ම දස පාරමිතා නම් වෙති. ලෞකික සැප සම්පත් පතා කරන කුසලයෙන් ලෞකික සැප සම්පත්ම පමණක් ලබා දෙනු මිස සම්බෝධියට නො පමුණුවනු ලැබේ.එ බැවින් ඒ කුසලයෝ පාරමී සංඛ්‍යාවට නො ගැනෙති. සම්බෝධිය හෝ නිවන හෝ පතා කරන කුසලයෝ පාරමී සංඛ්‍යාවට අයත් වෙති.

"දානං සීලඤ්ච නෙක්ඛම්මං - පඤ්ඤා විරියෙන පඤ්චමං
ඛන්ති සච්චමධිට්ඨානං - මෙත්තුපෙක්ඛාතිමා දස"

යනුවෙන් මෙම ගාථාවේ සදහන් වන පරිදි එම දස පාරමිතා මෙසේය,

 දාන පාරමිතාව
 ශීල පාරමිතාව
 නෛෂ්ක්‍ර‍ම්‍ය පාරමිතාව
 ප්‍ර‍ඥා පාරමිතාව
 වීර්‍ය්‍ය පාරමිතාව
 ක්ෂාන්ති පාරමිතාව
 සත්‍ය පාරමිතාව
 අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව
 මෛත්‍රී පාරමිතාව
 උපේක්ෂා පාරමිතාවය යි පාරමිතා දසයෙකි. (උපුටා ගැනීම, මහාචාර්ය පූජ්‍ය රේරුකානේ චන්දවිමල මහනාහිමි- බෞද්ධයාගේ අත්පොත)

සය පාරමිතා 

1. දාන

2. ශීල

3. ඛන්ති	

4. වීර්ය

5. ධ්‍යාන

6. ප්‍රඥා

පාරමිතාවක් යනු පරිසමාප්ත කිරීමයි. බුද්ධ ධර්මයේදි පාරමිතා නම් වන්නේ යහපත් ගුණධර්ම සම්පුර්ණ කර ගැනීමයි. පාරමිතා පිරීම මඟින් තම කර්ම ප්‍රහීනකර නිර්වාණය අවබෝධ කර ගත හැක.

ථේරවාදි බුදු දහමේ දැක්වෙන පාරමිතා 

ථේරවාදි බුදු දහමේ බුද්ධ වංශය, ජාතක පොත යන ග්‍රන්ථවල පාරමිතා පිළිබඳ සඳහන් වේ. එමනිසා පාරමිතා මුල් බුදු දහමේ අංගයක් ලෙස සැලකෙන නමුත් සූත්‍ර පිටකයේ පාරමිතා පිළිබඳ සඳහන් නොවීම නිසා මෙය අර්ධ මහායාන මතයක් බවට අදහසක් පවතී.

 දාන		-	පරිත්‍යාගශීලිත්වය ,  මනසින් අත් හැරීම

 ශීල		-	යහපත් හැසිරීම , 

 නෙක්කම්ම	-	අභිනිෂ්ක්‍රමණය

 ප්‍රඥා		-	විදර්ශනාව

 වීර්ය		-	නොපසුබසින උත්සාහය

 ඛන්ති		-	ඉවසීම

 සච්ච		-	සත්‍යය
 	
 අධිට්ඨාන	-	අධිෂ්ඨානය

 මෙත්තා	-	මෛත්‍රිය
 
 උපේක්ෂාව	-	ශාන්තභාවය හා උපේක්ෂාව

අවසානයට සඳහන් මෙත්තා හා උපේක්ඛා සතර බ්‍රහ්ම විවරණයේද කොටසකි.

බුදු දහම
ස්පර්ශය



පංචස්කන්ධය 

ස්පර්ශය හෙවත් ඵස්ස (පාලි ) යනු බුදුදහමට අනුව ස්පර්ශය මඟින් ඇතිවන දැනීමකි.

ස්පර්ශය යනු හැඟිම්, හැඟිම් ඇතිකරන වස්තුව හා හැඟිම් ඇතිවන වස්තුව අතර ඇතිවන සම්බන්ධයයි. නිදසුනක් ලෙස ඇස, ආලෝකය හා යමක් දැකීම යන සම්බන්ධය දැක්විය හැක. බුදුදහමේ අනුව ස්පර්ශ  ද්වාකාර සයකි. ඇස, කන, නාසය, දිව, කය හා මනස එම කොටස් සය වේ.

‍පටිච්ච සමුප්පාදයේ සයවන අංගය ස්පර්ශයයි. එය ඇතිවන්නේ විඥ්ඥානය හටගැනීම හේතුවෙන් වන අතර ස්පර්ශය නිසා වේදනා ඇතිවේ (කයට ඇතිවන හැඟීම)

සංස්කාර ධර්ම පහට අනුව රූප හා විඥ්ඥානය නිසා ස්පර්ශය ඇතිවන අතර වේදනා සංඥා හා සංස්කාර එමඟින් හටගනී.

අභිධර්මයේදී ස්පර්ශය චෛතසික 52 න් කොටසක් වන අතර සබ්බචිත්ත කොටස් 7 ද අයත් වේ.

සටහන් 

බුදු දහම
විනය (බුද්ධාගම)

පාලි භාෂාවේ හා සංස්කෘති භාෂාවෙන් විනය යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ සංයමය හෙවත් හික්මීමයි. බෞද්ධ භික්ෂු ශාසනයේ හෙවත් සංඝයා වහන්සේලාගේ පාලන රාමුව අඩංගු වන්නේ විනය පිට‍කයේය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනා ධර්මය හා විනය ලෙස කොටස් 02 කට බෙදිය හැකි අතර බුදුදහමට යෙදෙන තවත් නමක් වනුයේ ධර්ම විනයයි.

විනයේ ප්‍රධාන අංගය වන්නේ පටිමොක්ඛ (පාලි) හෙවත් ප්‍රාතිමෝක්ෂයයි. විනය නීති භික්ෂුන්වහන්සේලා කට පාඩමින් පරපුරෙන් පරපුරට ‍පත්වා ගෙන එන ලදී. කල්යාමේදී භූගෝලීය, සංස්කෘතික හා විවිධ සම්ප්‍රදයන්ගේ වෙනස්කම් අනුව විනය නීතිද විවිධ වේ. නමුත් විනය නීතිවල සංයුතිය සමාන වන අතර කුඩා වෙනස්කම් පමණක් දැකිය හැක. බුරුමය, කාම්බෝජය, ලාඕස්, ශ්‍රී ලංකාව හා තායිලන්තවාසි බෞද්ධ භික්ෂුන් ථේරවාදී විනය අනුගමනය කරන අතර භික්ෂුන් වහන්සේලාට නීති 227 ද, භික්ෂුනීන් වහන්සේලාට නීති 311 ද එහි අඩංගුය. (භික්ෂුනී ශාසනය සියවස් ගණනාවකට පෙර පරිහානියට පත් වු අතර වර්තමානයේද චීන සම්ප්‍රදාවට අනුව එය නැවත පිහිටුවීම මත‍භේදයට තුඩු දෙන්නකි) චීන, ජපාන, කොරියානු හා වියට්නාම භික්ෂුන් වහන්සේලා අනුගමනය කරන ධර්ම ගුප්තක විනයේ භික්ෂුන් වහන්සේලාට නීති 250 ද භික්ෂුනීන් වහනසේලාට නීති 348 ද පවතී. ටිබෙට් හා මොං‍ගෝලියානු මුලා සර්වාතිවාද විනයට අනුව භික්ෂුන් වහන්සේලාට නීති 253 ද, භික්ෂුනීන් වහන්සේලාට නීති 364 ද පවති (ඓතිහාසිකව ටිබෙටයේ භික්ෂුනී ශාසනයක් කිසිම දිනෙක නොපැවති අතර දලයි ලාමාතුමා විසින් නොබෝදා ඇති කරන ලදී) මෙම ප්‍රාතිමෝක්ෂ නීතිවලට අමතරව තවත් විනය නීති පවතී.

මෙම විනය නීති පැහැදිලි කිරිමට ලියවුනු ග්‍රන්ථ පවතී. මෙම ග්‍රන්ථවලින් මෙම විනය නීතිවල ආරම්භය පැහැදිලි කරන අතර විවිධ විනය නීති උල්ලංඝනය වීම් නිසා ගන්නා ලද ක්‍රියාමාර්ග ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. සමහර කොටස්වලින් මෙම විනය නීති යොදාගත යුත්තේ කෙසේද, විනය කඩ කිරීම් සඳහා ගතයුතු පියවර හා සංඝයා අතර ඇතිවන මතවාද පාලනය කළ යුතු අන්දම සඳහන් වේ.

ආරම්භයේදි බුදු සසුනේ විනය නීති නොවු අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ හා ශ්‍රාවකයෝ සාමදානයෙන් වාසය කළහ. බොහෝ අවස්ථාවල උන්වහන්සේලා තනිව සංචාරය කරමින් ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතුවල නිතර වු අතර වස් කාලයේදී පමණක් ඔවුන් එක් ස්ථානයකට‍ රැස්විය. සංඝ සමාජය විශාල වීමත් සමඟ මාර්ගඵල ලබානොගත් භික්ෂුන් වහන්සේලා හික්මවීමට නීති අවශ්‍ය විය.

ආරම්භයේදී එම නීති නම්‍යශීලි හා අවස්ථාවට උචිත ලෙස හැඩගැසිය හැකි පරිදි විය. බුදුරජාණන්වන්සේගේ පරිනිර්වාණ සමය වන විට භික්ෂුන් වහන්සේලාට වෙන්වු වෙනම නීති පද්ධතියක් විය. මහා පරිනිබ්බාන සුත්‍රයේ සඳහන් වන අන්දමට කුඩා විනය නීති ලිහිල් කලහැකි වුවද, ප්‍රධාන නීති සියල්ලෝම පිළිපැදිය යුතුය. නමුත් කුඩා හා ප්‍රධාන විනය නීති වෙන්කර හඳුනාගැනිමට අපහසු වු නිසා මුළු විනය පද්ධතියම ‍පවත්වාගෙන යාමට තීරණය කරන ලදී. බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් අනතුරුව පැවති ප්‍රථම ධර්ම සංඝායනාවේදී ආනන්ද තෙරුන් ධර්ම කරුණු අති විශාල ප්‍රමාණයක් මතකයෙන් පැවසු අතර උපාලි තෙරුන් විනය නීති දේශනා කළේය.

= සටහන් සෙක්‍ය 72 මොකක්ද 
=

Good 

බුදු දහම
ගෞතම බුද්ධ පරිනිර්වාණය

මහා පරිනිබ්භාණ සූත්‍රයට අනුව 80 වැනි වියේදී බුදුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණය සිදු විය. උන් වහන්සේගේ අවසාන දානය පිරිනමනු ලැබුවේ චුන්ද නමැති සිටුපුත්‍රයාය. මෙම දානය වැලඳීමෙන් පසුව ඉතා ගිලන්වූ සේක. මෙසේ ගිලන් වූයේ  චුන්ද පිලිගැන්වූ දානය නිසා නොවන බව උන් වහන්සේ දැන්වූ සේක. උන්වහ්සේ ආනන්ද තෙරුන් ලවා මේ බව චුන්දට  දැනුම්දුන් සේක. ඒ වාගේම ඔහු පිරිනැමුවේ අවසන් දානය බවත් එමගින් ඔහු මහා පින් සම්භාරයක් අත්පත් කරගත් බවත් දැනුම් දුන් සේක.
මහායාන විමලකීර්ති සූත්‍රයේ බුදුන් වහන්සේ ගිලන්ව නොසිටි බව දක්වා ඇත. එහෙත් මනුෂ්‍ය ස්වභාවය කියාපාන්නට උන්වහන්සේ ගිලන්ව සිටි බවට තව දුරටත් සඳහන් වේ. 
තථාගත වහන්සේලාගේ ශරීරය කිසි දිනෙක ගිලන් නොවන බව ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට බුදුන් වහන්සේ දේෂනා කොට ඇත. එහෙත් ජීවත් වන සියලු සත්ත්වයාගේ ශරීර වල ස්භාවය කියාපාන්නට බුදුන් වහන්සේ නිහතමානීව සාමන්‍යය පුද්ගලයෙකුගේ ස්වරූපය ගත් සේක.  
කුසිනාරා නුවර පාලු වනයක පිරිනිවනට තෝරා ගැනීම පිලිබඳව ආනන්ද තෙරුණ්ගේ නොසතුට පල කෙරූ අවස්තාවේදී බුදුන් වහන්සේ දේෂනා කොට සිටියේ එම නුවර එක් කලෙක ඉතා උත්සවශ්‍රියෙන් බබලපු එකක් බැවිනි. 

බුදුන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා බෙදාගැනීම

බුදුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යය භික්ෂූන් කැඳවා ඔවුන් හට තිබෙන සියලුම ප්‍රශ්න නිරාකරණය කර දීමට උත්සුක වූ සේක. ඉන් පසු උන් වහන්සේ මහා පරිනිර්වානයටහ පත් වූ සේක. බුදුරජානන් වහන්සේ අවසානයට වදාරේ “සියල්ල නැසෙන සුලු බවටය” . උන් වහන්සේගේ දේහය ආදාහනය කරන ලදී. උන්වහන්සේගේ දේහයේ කොටස්  ස්ථූපයන් තුල තැන්පත් කරන ලදී. අදටත් එම ධාතූන් වහන්සේලා වැඩම සිටින බවට සාදක ඇත. ඉන් එකක් වන්නේ ශ්‍රි ලංකාවේ දළදා මැදුරේ තැන්පත් කොට ඇති බුදුන් වහන්සේගේ දන්ථ ධාතුන් වහන්සේය.
 
ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි වංශකථා වන දීපවංශය හා මහාවංශය අනුව අශෝක රජතුමාග් රාජාභිකේෂය බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් අවු 218 කට පෙර පසුවිය. චීනයේ මහායාන වර්තාවකට අනුව රාජාභිකේෂය සිදුවුයේ බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් අවුරැදු 116 කට පසුවය. ඒ අනුව තේරවාද වර්තාවන්ට අනුව බුද්ධ පරිනිර්වාණය ක්‍රි.පු. 486 දී හෝ මහායාන වාර්තාවලට අනුව ක්‍රි.පු 386 දී සිදුවිය. නමුත් වඩා නිවැරදි දිනය ලෙස තේරවාද රටවල් පිගන්නේ ක්‍රි.පු 544 හෝ 543  ය. එයට හේතුව අශෝක රාජ්‍ය කාලයේ වර්තමාන නිගමනයට පත් දිනයට වඩා අවුරැදු 60 ක් පමණ පෙර සිදු වුයේ යැයි පිළිගැනීමයි. 

පිරිනිර්වාණයේදී බුදුරජාණන්වහන්සේ තම ශිෂ්‍යන්ට කිසිදු ගුරැවරයෙක් අනුගමනය නොකර තමන් වහසේ දේශනා කළ ධර්මය පමණක් අනුගමය කරන ලෙස දේශනා කල සේක. නමුත් පළවන ධර්ම සංඝායනාවේ දි මහා සංඝයා මහා කාශප රහතන් වහන්සේ ප්‍රධානියා ලෙස පත්කර ගත්හ. මෙයට හේතුව අග්‍ර ශාවක දෙනම වන සැරියුත් හා මුගලන් රහතන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේට පෙර පිරිනිවන් පෑමයි.

බුද්ධාගම
චීනයේ බෞද්ධ ඉතිහාසය

බෞද්ධාගම 1 වන සියවසේදි පමණ මධ්‍යම ආසියාවෙන් චීනයට පැතිරුණු අතර (අශෝක අධිරාජ්‍ය සමයේ චීනයට වැඩම කළ භික්ෂුවක් මඟින් පැවතුනු බවට ද ජනප්‍රවාද පවතී) 8 වන සියවස තෙක් එය ඉතාමත් සක්‍රිය බෞද්ධ කේන්ද්‍රස්ථානයක් ව පැවතුනි.

ක්‍රි.ව. 67 දී මොටොන් හා Chufarian  නම් බෞද්ධ භික්ෂුන් දෙනමගේ ආගමනයන් සමඟ බුද්ධාගම චීනයට නිල මට්ටමෙන් හඳුන්වා දෙන ලදි. ක්‍රි.ව 8 දී අධිරාජ්‍යයාගේ අනුග්‍රහය යටතේ ලුම්යැන්ග් නුවර ආසන්නයේ තනන ලද ධවල අශ්ව විහාරය වර්තමානයේද දක්නට ලැබේ. 

ප්‍රථම මහායාන ග්‍රන්ථය චීන භාෂාවට පරිවර්තනය කළේ කුෂාණ භික්ෂුවක් වු ලෝතක්සේම විසින් ක්‍රි.ව. 178-189 කාලය තුළදීය. චීනය තුළ හමුවු මුල්ම කලා කෘති නම් ක්‍රි.ව. 200 දී පමණ ගාන්ධාර සම්ප්‍රදායට අනුව තනන ලද කුඩා ප්‍රතිමාය.

මැන්ග් අධිරාජ්‍යය (618 - 907) සමයේදි බුදුදහම ප්‍රචලිත වු අතර මෙම අධිරාජ්‍යයන් විදේශීය බලපෑම් සඳහා ඉතාමත් විවෘතව පැවති අතර චීන බෞද්ධ භික්ෂුන් 4 සිට 11 වන සියවස් තුළ ඉන්දියාවට සංචාරය කිරීම නිසා ඉන්දියානු සංස්කෘති සමඟ හුවමාරුවීම ඇතිවිය. ටැන්ග් අධිරාජ්‍යයේ අගනුවර වු චැන්ගන් (වර්තමානයේ සියදන්) බෞද්ධ චින්තනයේ වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් බවට පත්විය. බුදුදහම ‍එතැනින් කොරියාවට ව්‍යාප්ත වු අතර කෝටොෂි නම් තානාපතිවරයා මඟින් එය ජපානයට පැතිරුනි.

නමුත් ටැන්ග් අධිරාජ්‍යයේ අවසානය සමයේදී විදේශීය බලපෑම් කෙරෙහි විරෝධයක් ඇතිවිය. ටැන්ග් අධිරාජ්‍යයා වු සොන්ග් 845 දී සියළු විදේශීය ආගම් (ක්‍රිස්තියානි, නෙස්ටෝරියානු, ශරකුස්වාදය හා බෞද්ධ) නීතියට පටහැනි බව ප්‍රකාශ කර දේශීය වාට් වාදයට අනුග්‍රහ දැක්විය. ඔහුගේ රාජ්‍ය පාලන සමයේදී බෞද්ධ වස්තුන් රාජසන්තක කිරීම, විහාරස්ථාන විනාශ කිරීම හා භික්ෂුන් වහන්සේලා ඝාතනය මඟින් බෞද්ධ සංස්කෘතික හා චින්තනයේ බලය නැතිකර දැමීම.

නමුත් මෙම මහා සංහාරයෙන් සියවසකට පමණ පසු ඇතිවු සොන්ග් අධිරාජ්‍ය සමයේදී (1127-1279) බුදුදහම නැවත පුනර්ජීවනය ලැබීය.

චැන් බුදුදහම සියවස් ගණනක් සමෘද්ධිමත්ව පැවතුනු අතර ජපානයේ සෙන් බුදුදහමේ මුල්‍ය වුයේ මෙයයි. හෙන්ගි රාජ්‍ය සමයේදි චීනයේ චැන් බුදුදහමට විශාල අනුග්‍රහයක් ලැබුණු අතර විහාරස්ථාන සංස්කෘත හා අධ්‍යාපන කෙන්ද්‍ර බවට පත්විය.

වර්තමානයේදි චීනය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ප්‍රදේශවලට අනුව ලෝකයේ වැඩිම බෞද්ධ කලා නිර්මාණ එකතුවට හිමිකම් කියයි. ටැන්ග් රාජ්‍ය සමයේ දි 8 වන සියවසේ කන්දක නෙලන ලද ප්‍රතිමාවක් වන ලෙෂාන් බුද්ධ ප්‍රතිමාව ලෝකයේ විශාලම ශෛලමය බුද්ධ ප්‍රතිමාවයි.

සටහන් 

බුද්ධ ශාසනයේ ඉතිහාසය