Suchinthana/si-wikipedia huggingface dataset:
කතුවැකිය

Quicksilver

කතුවැකිය හෙවත් ප්‍රධාන ලිපිය යනු, පුවත් පත් හෝ සගරාවක කර්තෘවරයායා, කර්තෘ මණ්ඩලය හෝ ප්‍රකාශකයා හෝ අදහස් පල කරන ලිපියකි. 

කතුවැකයාට ප්‍රතවිරුද්ද පිටුවේ පළ වෙන්නේ පුද්ගලයාගේ අදහස්‍ය. මේවායේ ආකෘතිය කතුවැකියාට සමානය. මෙම පුද්ගලයා ප්‍රකාශනනය සමග සම්බන්දයක් නොමැති කෙනෙකු විය හැක. 

මෙම වදන් දෙක සමහර විට පටලවා ගැණනද බොහෝ වෙනස් වදන් දෙකකි.

කතුවැකිය - මාර්ග සූචක

කතුවැකියන් සාමාන්‍යයෙන් වෙනම පිටුවක හෝ පැහැදිලි ලෙස වෙන් කරන ලද තීරුවක පලවන අතර කතුවැකියක් වශයෙන් ලේබල් කර ඇත. (අනෙක් ප්‍රවෘත්ති සමග නොපැටලිමටය ) ඒවා සාමාන්‍යයෙන් වර්තමාන සිදුවීම් හෝ පොදු විවිධාත්මක කරණු පිළිබදව ලියවේ. 

කර්තෘ වාක්‍යයන් සාමාන්‍යයෙන් කොටස් හතරකි.  ප්‍රවෘත්ති, ප්‍රතිපත්ති, සමාජීය හා විශේෂ. මැතිවරණ ගැටලු වැනි විවිදාත්මක මාතෘකා සම්බන්ධයෙන් සමහරවිට “ද්වන්ධ” කතුවැකි පවා ලියවිය හැක. ( ගැටලුවේ පැති දෙකටම පෙන්වා ) 

බොහෝ සඟරා වලද සංස්කාරකවරයා හෝ ප්‍රකාශකයා විසින් රචිත කතුවැකි පළ වේ. බොහෝ මුද්‍රිත ප්‍රකාශ වලද කතුවැකියන් හෝ කතුවැකියන් ලිපියක් පල වන අතර සාමාන්‍යයෙන් එයට පසු  කතෘට ලැබුණු ලිප කොටසක්ද පළවේ. සාමාන්‍යයෙන් කතුවැකියක් යම්කිස කරුණක් ප්‍රචාරය කිරීමට ලියවුණු රචනාවක හෝ නිබන්ධයක ස්වරූපයක් ගනියි.

කතුවැකිවල කතුවැකි ව්‍යුහය..

පුවත්පත්ක කතුවැකි පිටුව ප්‍රවෘත්ති ගැන සඳහන් නොවේ. ඒ වෙනුවට එහි ඇත්තේ පෞද්ගලික දර්ශනයකි. එහි පළවන ලිපිය කතෘතුමාගේ හෝ කතෘ මණ්ඩලයේ අදහස් හෝ දර්ශනය පිළිඹිබු කරයි. ප්‍රකාශනයක “කතෘට ලියන ලිපි” යන කොටස යටතේ පාඨකයන්ගේ මතයන් සහිතව පාඨකයා විසින් එවන ලිපිවලට අනුකූලව කතෘවරයාගේ අදහස් අලලා ලියන ලිපියේ කතුවැකිය යටතේ පළවේ. ලොව පුරා වෙසෙන පාඨකයන් මෙසේ ලිපි ලියන අතර මුම්බායි හි වෙසෙන අයෙක් විසින් ලියන ලද ලිපියක් ඔහු ලියන ලද ප්‍රකාශනයේ මුම්බායිහි පළවන ප්‍රකාශනයේ පළ වේ.

සාමාන්‍යයෙන් දැනෙන පරිදි කතුවැකියක පළ වන පණිවිඩය ඉතා ප්‍රබල ලෙස ජනතාව අතරට යා යුතු අතර එසේ කිරීමට ඒ හා බැඳුණු පින්තූර හෝ ඡායාරූපවලින් තොර විය යුතුය.

බොහෝ කතුවැකි රචනාමය හෝ නිබන්ධන ආකාරයන්ගේ එහි වන දර්ශනය ප්‍රමුඛ වන ලෙසට විවාද මත ස්වරූපයෙනි. සාකච්ඡාවට තුඩු දෙන ලෙස හා සමබරතාවය රැක ගැනීමට විරෝධාත්මක අදහස් ඇති කතට ලියන ලද ලිපි ද පුවත් පතෙහි කතුවැකිය පළ වන අසලින්ම එවෙලෙහිම පළ කිරීම පුවත් පත්වල නිතර සිදු වේ. ලිපියෙහි දිග සඳහා අවශ්යමතාවයන් සෑම පුවත් පතකම ප්‍රතිපත්තියකට අනුව වෙනස් විය හැක. එසේම මාතෘකාව සහ මාදිලිය ද ඊට හේතු සාධක වේ. සාමාන්‍ය කතු වැකියක් වඩා 750හෝ ඊට අඩු විය හැකිය.

References 
http://en.wikipedia.org/wiki/Editorial
පාරිසරික පත්‍රකලාවේදනයේ ප්‍රභේද

පාරිසරික සන්වේදනිය යනු පාරිසක ගැටළු සම්බන්ධ සමාජ විවාදයට අධාල වන සියළු සන්නිවේදන මාධ්‍යන්‍්‍ය 

පාරිසරික සන්නවේදනය තුල සොබාදහම් ෙල්ඛණය,විද්‍යා ලේඛනය,පාරිසරික සාහිත්‍ය, පාරිසරික අර්ථ විවරනය, සහ පාරිසරික පක්ෂපාති ලේඛණ ආදී ප්‍රෙභ්ද පවති. මෙම  ප්‍රෙභ්ද සමහර විට  එකනෙකාගෙන් වෙන් කර හදුනා ගැනිම අපහසු වුවද ඒ සැම ප්‍රභේදනයක්ම නිර්වචනය කිරීම සුඳුසුය. 

සොබාදහම් ෙල්ඛනය. 
  
පාරිසරික සන්නවේනය තුල වැඩිම ඉතිහාසයක් ඇති ප්‍රභේදනය මෙයය.තෝමස්  J ලියෝන් සිය “ This inwmparable land a guid to American nature writing ”  කෘතිය තුළ මෙම ප්‍රෙභ්ද නිර්වචනය කිරිමට උත්සාහ කරයි. ඔහු පවසන්නේ එම වර්ගීකරණය එකිනෙක අතිජාදය වන බවයි.  සොබාදහම් සාහත්‍ය ප්‍රධාන කොටස් තුනකි.  - ස්වාහවික ඉතිහාසය තොරතුරු පරිසරයට ලබාදෙන පෘද්ගලක පිළිතුරු සහ පරිසරය පිළිබද දාර්ශනික අර්ථ විවරනයය. (Lyon’, 20 ) ස්වාභාවික ඉතිහාසය පිළිඹදව රචනාවේ ඔහු පවසන්නේ ලිවීමේ ඥ්දහන ගැටලුවනම් සොභාවික කරුණු පලඹද නයම උපදෙස් සැපයිම බවයි. “අද්දැකිම් පිළිබදව රචනාවලදී ලිවීමේ රාමුව වන්නේ ලේඛකයා සහ පරිසරය අතර ඇති සම්බන්ධයය. ” එසේම දාර්ශනික අර්ථ විවරණයේ අන්තර්ගත ඉහත ඛාණ්ඩ දිත්වයේ අන්තර්ගතයට සමානවුවද එය ඉදිරිපත් කිරීම වඩා විද්වත්‍ය. “ ද නෝටන් බුක් ඔෆ් නේචර් රයිටිං ” ද මෙම ප්‍රබේදනනයට අලුත් මාන කිහපයක් එක් කරයි. උදා - සත්ව ආක්‍යාන , ගෙවතු රචනා ගොවිපල රචනා පාරිසරික සාධාරනත්වය පිළිබදව රචනා,පරිසරික සංරක්ෂනය පිළිබද රචනා සහ ෙෙජවව විවිදත්වය සුරකිම රචනා පරිසරික පත්‍රකලාවේදනය මෙම ප්‍රෙභ්දයෙන් ඇරබිණි. 

විද්‍යා ලේඛණය.

විද්‍යා ෙල්කණය යනු විද්‍යාත්මක අධ්‍යාපනය පිළිබද විද්‍යා ෙක්ෂත්‍රයෙන් පරිබාහිර කෙනෙකුට වූව තේරුම් ගත හැකි ආකාරයට රචනා කිරීමයි. මෙය විස්තරාත්මක හෝ කථාන්දර ස්වරූපයෙන් ගත හැක. සෑම විද්‍යා ලේඛණයක්ම පාරිසරි සන්නවේදනයට අධාල නොවේ. අධාලවන්නේ පරිසරයට සමබන්ධ විද්‍යා ලේඛණ පමණි. මෙමගින්ද පාරිසරික පත්‍රකලාවේදය පෝෂනය වී ඇත. 

පාරිසරික අර්ථ විවරණය. 

පාරිසරික අර්ථවිවරණය අදාල තොරතුරු සන්නවේදනය හා සහ භාවිතා කරන ආකෘතියකි. තාක්ෂන භාෂාව  සරල කොට ජනතාවට විද්‍යාත්මක සහ අධාල අයුරින් කරුණු පල ගැන්වීමට මෙහදී සිදු කෙරේ.  එය සතුටු දායක ( ප්‍රේකෂකයන්ට මාතෘකාව පිළිබදව ඉගන ගැනිමට උදවු කරති ) අදාළය. ,සංවිධානාත්මකය, තේවාමත්කය පාරිසරික පත්‍රකලාවේදනය මගින් බිහි නොවූවත් මෙහි මෙවලම් සදහාද අධාල කරගත හැක. 

පාරිසරික සාහිත්‍ය. 

පාරිසරික සාහිත්‍ය යනු පාරිසරික තේමාවන් විෂයන් මිනසා ,සමාජනය සහ පරිසරය අතර සම්බන්දතාවයන් පිළිබදව ඥාන වන්ත ලෙස අදහස් දක්වන ලේඛණ ක්‍රමයය. මේ යටතට සොභාදහම් ලේඛණය මෙන්ම විද්‍යා ලේඛණය ද අධාල විය හැක. බොහෝ විට මේ හරහා පරිසරයට ඇති ඇල්ම වඩවන අතර එම නිසා මිනසා සහ පරිසරය අතර සංවේදී සම්බන්ධතාවයන් ගොඩ නැන්වීමට උදවුවේ. පාරිසරික පත්‍රකලාවේදනය බිහි වීමට ද මෙම ප්‍රෙභ්ද ඉවහල් විය. 

පාරිසරික පක්ෂපාති ලේඛණන

පාරිසරික පක්ෂපාති ලේකණය යනු පාරිසරික ගැටළු සම්බන්ධයෙන් අදහස් හා තොරතුරු පිළිගැන්වීම හරහා ජනතාව තුල පරිසරය සුරකිමේ අවශ්‍යතාවය ජනිත කරවීමයි. ඉහත සදහන් ඕනෑම ප්‍රෙභ්දයක් තුල මෙය දැකිය හැක. 
පාරිසරික පත්‍රකලාවේදනය මෙම මෙවලම් භාවිතා කල යුතුද යන්න පිළිබදව වර්තමානයේ විවාදයක් මුතුව ඇත.
ගැසට්

ගැසට් යනු පුවත්පතකි.
පොදු රාජ්‍ය මණ්ඩලීය රටවල ගැසට් යනු රජයේ තීන්දු හා නව නීති ප්‍රකාශයට පත් කරණ නව ලේඛණයකි.

 
අතීතයේ ඉතාලි පුවත්පත් මිලදී ගැනිමට භාවිතාකල “ ගැසටා ” යන ටෙනිසියානු කාසිය ඇසුරෙන් එම යෙදුම බිහිවිය. මෙම වචනය ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ යෙදුණේ “ පුවත් පත ” යන අර්ථයෙන්ය. මෙය නිල රාජ්‍ය පුවත්පත බවට පත් වූයේ 1665 දී “ ද ඔක්ස්ෆර්ඩ් ගැසට් ” යන නමින් පළවූනු ලන්ඩන් ගැසට් පුවත්පත හරහාය. මෙය ලෝකයේ ප්‍රථම පුවත්පත් කිහිපය අතරට ද අයත්වේ. 1699 දී එඩින්බර්ක් ගැසට්පතද පළවිය.

ව්‍යාපතියත් සමග මෙම යෙදුම ප්‍රධාන ප්‍රවාහයේ මුද්‍රිත ප්‍රශ්නපත් සඳහාද යෙදී ඇත. උදා - මොනට්‍රීයල් ගැසට්

ගැසට් යන පදය ක්‍රියාපදයක් ලෙසද යෙදේ. එනම් “ ගැසට් පතක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ” යන්නට ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ ගැසට් යන්න භාවිතාවේ. උදා - 1960 දී ‘ලෙක් නාපුරු කරුලු අභය භුමිය ලෙස ගැසට් කරන ලදී.

නිල ගැසට් 
            

කිසියම් අත්‍යවශ්‍ය කරුණක් ක්‍රියාවට  නන්වා නිල ලේඛනයක් මඟින් මහජනනයා වෙත දැන්වීම සාමාන්‍ය සිරිතයි. එය නිල ගැසට්පත වෙයි.

උදා - තායිලන්තයේ “ ද රෝයල් ගැසට් ”

සටහන් 

පත්‍රකලාවේදය
බ්‍රිතාන්‍ය පුවත්පත්වල ඉතිහාසය

17 වන සියවසේ ප්‍රවෘත්ති මෙන්ම ඕපාදූප ද පළ කරන ප්‍රකාශන රාශියක් විය. මේවා අතර පත්‍රිකා, පෝස්ටර් සහ කවි කතා ද විය. පසුකාලීන පුවත්පත් බිහිවුව ද මෙම මාධ්‍ය අතුරුදහන් වූයේ නැත. පුවත් වාර සගරා වල වෙනස නම් කාලානුරූපව පළ වීමය. 14 වන සියවසේ ග්‍රන්ථ සහ පුවත්පත් හැදින්වූයේ අවම වශයෙන් සතියකට වරක් ප්‍රකාශනය වන්නක් ලෙසනි. 1605 දී  ප්‍රකාශයට පළ කරන ලද ස්ට්‍රිස්බර්ග් ජෝහාන් කැරොලස්ගේ "relation aller furnermmen und genenckwurdingen historian" ප්‍රථම පුවත් වාර සගරාව ලෙස සැළකේ.
   

17 වන සියවසේ  මුල් භාගයේ දී මුද්‍රණ කාර්යය එංගලන්තය තුළ දැඩිව මර්දනය විය. ප්‍රථම ඉංග්‍රීසි භාෂා පුවත්පත 1620 දී සොරිස් වෙල්සර් විසින් ඇමිස්ටර්ඩැම්හි මුද්‍රණය කිරීමට මෙය ද හේතුවක් විය. මීට පෙර වෙස්ලර් විසින් මුද්‍රණය කළ "courante uyt italien,duytsland & C" ලංදේසි පුවත්පත් ආකෘතිය මෙම පුවත්පත් අනුගමනය කළේය. එහෙත් ලන්ඩනයේ ඉංග්‍රීසි පුවත්පත් මුද්‍රණය ඇරඹූ විට එය පත්‍රිකා ස්වරූපයක්  ගනු ලැබීය. මෙම ස්වරූපය 1665 “ඔක්ස්ෆර්ඩ් ගැසට්” ප්‍රකාශනය වන තෙක් ම පැවැතුණි.

මුද්‍රණය පිළිබදව තහංචි 1641 දී නිදහස් කෙරුණි. සිවිල් යුද්ධය නිසා ප්‍රවෘත්ති ඉල්ලුම ඉහළ ගියේය. මේ නිසා බොහෝ ප්‍රකාශන බිහි විය. උදා - ප්‍රථම නිල වාර්තා සංග්‍රහය සහ රාජකීය පුවත්පත වන “ලන්ඩන් ගැසට්”. 1662 බලපත්‍ර පණත යටතේ ප්‍රකාශනය පාලනය කෙරුණ ද 1679 - 1685 සහ 1659 සිට පණත ක්‍රියාත්මක නො වීම නිසා බොහෝ නව ප්‍රකාශන බිහි විය.

සටහන් 
පත්‍රකලාවේදය
ප්‍රකාශන නිදහස පිළිබදව ජාත්‍යන්තර හුවමාරුව

ප්‍රකාශන නිදහස පිළිබදව ජාත්‍යන්තර හුවමාරුව යනු 1992 පිහිටවු ප්‍රකාශන නිදහස ආරක්ෂා කිරීමට අරමුණු කරගත් රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන 81 ක් එකමුතුවකි.

මේ යටතේ අන්තර්ජාලය හරහා තොරතුරු හුවමාරු කරයි. එමෙන්ම මාධ්‍ය නිදහස ,අන්තර්ජාල වාරණය , තොරතුරු පිළිබදව නීතීන්වලින් නිදහස් වීම, නිග්‍රහ සම්බන්ධිත නීති, මාධ්‍ය සංකේන්ද්‍රනය සහ පත්‍රකලාවේදීන් , ලේඛකයන් මනාව හික්මවීම අන්තර්ජාල ග්‍රාහකයින් සිදුකරන පහරදීම් පිළිබදව මෙම ආයතනය ක්‍රියාත්මක වේ.

මෙහි කටයුතු කැනාඩාවේදී සම්බන්ධීකරණය කරන්නේ ‘ කැනේඩියන් ජර්නලිස්ට්ස් ෆෝ ෆ්‍රී එක්ස්ප්‍රෙශන් ‘ ආයතන හරහාය.

පත්‍රකලාවේදීන් ජනමාධ්‍යවේදීන් , වියුතුන්, ඡායාරූප ශිල්පීන්, කැමරා ශිල්පීන්,ලේඛකයන්, ප්‍රකාශකයන්, කාටුන් ශිල්පීන්, ප්‍රජා ගුවන්විදුලි ආයතන, පුස්තකාල ආදී සංස්කරණය සඳහා වෙහෙසෙන සංවිධාන රාශියක් මෙහි සාමාජිකත්වය දරයි.
                     

උදාහරණ - හවුමන් රයස්ට් වෝච් , රිපෝටරිස් විතවුට් බෝඩර්ස් පුස්තකාල සමාගම් සහ ආයතන වල ජාත්‍යන්තර එකමුතුව, ප්‍රජා ගුවන් විදුලි විකාශනයන්ගේ ලෝක සංගමය සහ ඉන්ටනැශෙනල් පෙන්.

යුනෙස්කෝ, මානව හා පුද්ගලික අයතින් පිළිබද අප්‍රිකානු කොමිසම, යුරෝපා කවුන්සිලය සහ මාධ්‍ය නිදහස පිළිබදව නියෝජනය ආදී ප්‍රකාශන නිදහස නිරීක්ෂණය කරන අන්තර්ජාලය සංවිධාන රැසකට මෙ මගින් තොරතුරු සැපයේ.

සටහන් 

පත්‍රකලාවේදය
කැබලි ලිපි
විකාශන ජනමධ්‍යවේදියා

ගුවන් විදුලි ජනමාධ්‍යවේදීන් කරුණු රැස් කර ඒවා නිවැරදිව සහ සමබරව ඉදිරිපත් කල යුතු අතර තම වාර්තා විචිත්‍ර කිරීම සඳහා සුදුසු ශබ්ද ප්‍රයෝගද එක් කල යුතුය.ප්‍රවෘත්තියට අදාළ පුද්ගලයන් සමග පැවැත්වූ සම්මුඛ සාකච්ඡා,සහ පසුබිම් ශබ්ද මේ සඳහා යොදාගත හැක. ගුවන් විදුලි ප්‍රවෘත්ති ඉදිරිපත් කරන්නා කියවන හැදින්වීමට රචනා කිරීමට සහ සජීවීව ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දීමටද ඔවුන්ට සිදුවිය හැක.

           
රූපවාහිනී මාධ්‍යවේදීන් සිය වාර්තාකරණ විචිත්‍ර කිරීම සඳහා දෘෂ්‍ය ප්‍රයෝග යොදා ගනී. අදාළ සම්මුඛ සාකච්ඡා,සිද්ධිය වූ ස්ථානයේ දර්ශනය සහ ග්‍රැෆික් මේ සඳහා යොදාගැනේ. ගුවන් විදුලි වාර්තාකරුවන් මෙන් මොවුන්ටද ප්‍රවෘත්තියේ හැදින්වීම රචනා කිරීමට සිදුවේ.

රූපවාහිනියේ සහ ගුවන්විදුලියේ වාර්තාකරුවන්ට සිය ප්‍රවෘත්ති ඉදිරිපත් කිරීමේ දී මුද්‍රණ මාධ්‍යවේදීන්ට අදාළ නොවන සීමාවන් පැනවේ. රූපවාහිනී වාර්තාකරුවන් හොදින් සූදානම් වී සිය ඉදිරිපත්කිරීම කලයුතුය.

සටහන් 

| Journalism - Broadcast journalism
|}
{|
ජනමාධ්‍ය පාසල

ජන මාධ්‍ය පාසල යනු පාසලක් හෝදෙපර්තමේන්තුවක් ‍වන අතර සාමානයෙන් එය පිළිගත් විශ්ව විද්‍යාලයක කොටසක් වේ. ජනමාධ්‍යකරුවන් පුහුණකරුවන්ය. ජනමාධ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුවක පාසල හෝ උසස් විද්‍යාලයක ජේ. පාසල යන කෙටි නමින් ජනමාධ්‍ය පාසල හඳුන්වයි. අතීතයේ සහ වර්තමානයේ සිටින බොහෝ ප්‍රසිද්ධ සහ පිළිගත් ජනමාධ්‍යකරුවන් ජනමාධ්‍යය පිළිබඳ විධිමත් පුහුනවක් නොමැති නමුත් ඔවුන්ගේ වෘත්තියේ හැකියාව ඉගෙන ගනු ලබන්නේ බොහෝ විට පිටපත් රචිත/ රචිකාවක් ලෙසිනි. නුතන ලෝකයේ බොහෝ පෙදස්වල ජනමාධ්‍යකරැවන් විශ්වවිද්‍යාල මට්ටමේ පුහුණුවක්, පර්යේෂණ හැකියාවන්, සම්මුඛ සාකච්ඡා ක්‍රම හා ලඝු ලේඛණය ආදී තාක්ෂණික හැකියාවන්ද මාධ්‍ය න්‍යායන්ද, සංස්කෘතික අධ්‍යයනය වවන, ආචාර ධර්ම පැති අධ්‍යන කටයුතු පිළිබඳවද හැකියාන් ලබා ගනී.

අතිතයේ එක්සත් රාජාධානියේ  අපේක්ෂකයන් ප්‍රථමයෙන් රාජ්‍ය නොවන උපාධියක් හදාරා පසුව පශ්චාත් උපධි මට්ටමේ දී මාධ්‍ය හැදෑරීය. එහෙත් පසුගිය දශකය තුළ මෙය වෙනස්වී ඇති අතර ජනමාධ්‍ය දැනුම හා පුහුණුව උසස් අධ්‍යාපන ආයතන තළද දැන් ලබා දේ. ජනමාධ්‍යවේදය පිළිබදව ශාස්ත්‍රෙවදය උපාධි පිරිනමන විශ්වවිද්‍යාල 60 කට වැඩි ගණනක් ද එ.රාජ්‍යය තුළ ඇත. ජනමාධ‍ය පශ්චාත් උපාධි මට්ටම දක්වා වර්ධනය වී ඇති අතර ජාතික පත්‍රකලාවේදීන්ගේ සංගමය, පත්‍රකලාවේදීන් පුහුණුව සදහා වන ජාතික මණ්ඩලය මගින් මේවා බොහෝ විට පිළිගැනේ.

සංස්කෘතිය
ප්‍රජාචාරය

ප්‍රජාචාරය යනු පුරවැසිභාවය සහ රජය පිළිබද අධ්‍යාපනයයි.මෙහිදී භාහිර සාධකවලට වඩා,රජයේ ක්‍රියාකාරිත්වය සහ පාලනය අධ්‍යයනය පුරවැසියාගේ කාර්යභාරය ආදිය පිළිබද වැඩි අවධානයක්යොමු කරයි.
               

දෙන ලද දේශපාලන හා සදාචාරත්මක සම්ප්‍රදාය තුළ පරිපාලනය යනු එම සම්ප්‍රදාය තුළ තමන්ගේ අයිතිවාසිකම් හා යුතුකම් පිළිබද පුරවැසියන් දැනුවත් කිරීමයි. මේවා වෙනස් වනවිට පරිපාලනයේ නිර්වචනය ද වෙනස් වෙයි.ඉතිහාසය,ආගම සහ මාධ්‍ය භාවිතය පිළිබද අදාල දැනුම මෙයට ඇතුලත්වේ.ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ  මහජන අධ්‍යාපනය පිළිබද තාර්කිකත්වයද මෙයයි.එනම්  එරට ව්‍යවස්ථාව පිළිබද මහජනයා දැනුවත් විය යුතු අතර එය පිළිගත යුතු බවයි.

නගර සහ ඒවායේ සංවිධානය සැලකීමේදී පෙනීයන්නේ ප්‍රජාපාලනය නාගරික සැලසුම් කරණයෙන් වෙන් කර ගැනීම අපහසු බවයි.ග්‍රාමීය  ප්‍රදේශවලදී මෙය ග්‍රාම සංවර්ධන නායකයන්ගෙන් වෙන්කිරීමට අපහසුවේ. ප්‍රජාපාලනයේ ඉතිහාසය ග්‍රීසියේ ප්ලේටෝ සහ චිනයේ කොන්ෆියුසියස්ගේ කාලය දක්වා දිවෙයි. මෙම අදහස් නැගෙනහිර සහ බටහිර වෙනස් වන අතර අයිතිවාසිකම්,සාධාරණත්වය සහ සදාචාරාත්මක බව පිළිබද වෙනස් වන අදහස් ඒම නිසා ඉදිරිපත් වී ඇත.

රජයේ හැඩගැස්ම,මැතිවරණ කොට්ඨාස ක්‍රමය සහ ඒවායේ ප්‍රතිසංස්කරණයන් පිළිබද විශේෂ අවධානය යොමු කළ යුතුවේ. මෙහිදී ඡන්ද ක්‍රමය,වත්කමි ව්‍යාප්තිය, දේශපාලන හා නෛතික බලතල විමධ්‍යගතකරණය, නීතිය පාලනය සහ ආශ්‍රිත නීති සංග්‍රහයන්ද, දේශපාලනිකව හා පෞද්ගලික සංසන්දය කිරීම වටී. මේවා රාජ්‍ය දුෂ්පෝෂක තත්ත්වයකට හෝ දේවාධිරාජ්‍යකට යටත් වීම වැළැක්වීම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය ලෙස සලකනු ලැබේ. මෙම කරුණු නිසා ඇතිවන ප්‍රභේදනයන් විවිධ රාජ්‍යයන් ගොඩනගන අතර රාජ්‍ය පාලන ක්‍රමයද ඒ අනුව වෙනස් වේ.ප්‍රජාපාලනය උත්සාහ කරනුයේ විවිධ ස්ථරවල නායකයන් අතර බලතුලනයක් ඇති කිරීමයී. මේ අනුව ලෝක පාලනයක් ඇති කිරීමද ප්‍රජාපාලන ගැටළුවකි.
   

සුළු පරිමාණයෙන් සලකන විට නුතන මානව සංවර්ධනයන් උත්සාහ කරනුයේ සදාචාරය සහ සුළු  පරිමාන දේශපාලනය,නාගරික හා ග්‍රාමීය තිරසාර සංවර්ධනය ආර්ථික විද්‍යාවත් සමග සංකලනය කිරීමය. ජේන් ජෙකබිස්, කැරොල් මුවර් පවසන ආකාරයට නගර හෝ ප්‍රදේශ දේශපාලන වශයෙන් අත් හැරීම පොදු සදාචාරයක් ගොඩනැගීම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වේ.මක්නිසාදයත් නාගරික හා ග්‍රාමීය ජනතාවන් සදාචාරය පිළිබද අදහස් එක් කළ නොහැකි තරමට වෙනස් බැවිනි . මෙසේ විමධ්‍යගතකරනය හරහා අවම ප්‍රජාපාලන තත්ත්වයක්  එනම් සෛවරීවාදය ඇතිවේ.

සටහන් 

දේශපාලන විද්‍යාව
සංසන්නාත්මක දේශපාලනය

සංසන්නාත්මක දේශපාලනය

සංසන්දනාත්මක දේශපාලනය යනු ආනුභුතික ප්රවෙිෂයක් සහ සංසන්දනාත්මක ක්රමවේදයක් සහිත දේශපාලන විද්යාවෙි උපවිෂයකි. සංසන්දනාත්මක දේශපාලනයට ස්වාධීන කේන්ද්රයක් නොමැති අතර එය ක්රමවේදයකි. එය අවධානය ෙයමු කරන්නේ  ‘කෙසේද ‘ යන්නට මිස ‘ කුමක්ද ‘ යන්නට නොවේ. වෙනත් වචනවලන් පවසන්නේ නම් එය අරමුණකන් නර්වචනය නොවේ. එය නර්වචනය වනුවේ දේශපාලන ප්රපංච අධ්්යනයට යොදාගන්නා ක්රමවේදයනි. වෙනත් ක්ෂේත්රවලදී මේ සඳහා වෙනත් නම්ද භාවිතවේ. උදාහරණ ලෙස සංසන්දනාත්මක රජයයන්  (විවිධ රජයන් සංසන්දනය)  හෝ සංසන්දනාත්මක විදේශ ප්රතිපත්ති ( විවිධ රජයන්හි විදේශ ප්රතිපත්ති  සංසන්දය කොට රාප්ජයේ හා විදේශ ප්රතිපත්ති ලක්ෂණ අතර සංබන්ධතාවන් නිරීක්ෂණය කරීම) දැක්විය හැක. 
  
සමහර අවස්ථා වලදී, විශේෂයෙන් එක්සත් ජනපදයේදී, සංසන්දනාත්චක දේශපාලනය යන යෙදුම ‘විදේශ රට වල දේශපාලනය’ සඳහා ද භාවිතා කෙරේ. එහෙත් මෙම යෙදුම නිවැරදි යැයි නොසැලකේ.
අසම්භා්‍ය මැතිවරණ ක්‍රමය

අසම්භා්‍ය මැතිවරණ ක්‍රමය
  

අසම්භා්‍ය මැතිවරණ ක්‍රමය යනු ඡන්ද දායකයන් අපේක්ෂකයන් සිය කැමැත්තේ අනුපිළිවලට ලකුණු කල පසු ඉන් එක් ජයග්‍රහකයෙකු තෝරාගන්නා මැතිවරණ ක්‍රමයකි. ප්‍රතම මනාප ගණනයෙන් පසුව එක් අපේක්ෂකයේකුටවත් බහුතර මනාප ලබාගත නොහැක ( 50% ) වී නම් ඉහල මනාප ලබාගත් දෙදෙනා හැර ඉතිරි අපේක්ෂයන් තරගයෙන් ඉවත් කරනු ලැබේ. පසුව එසේ ඉවත් කෙරුන අපේක්ෂකයන්ට ලැබී තිබුණු ඡන්ද වල දෙවන මනාප ගණන් කර තරගයේ රැදී සටින අපේක්ෂකයන් දෙදෙනා අතර බෙදා හැරේ. මෙමගින් අවසානනයේ එක් අපේක්ෂකයෙකු බහුතරයක් ලබා ජයග්‍රහනය කරයි.මෙය විකල්ප මැතිවරණ ක්‍රමයකට සමාන නමුත් එක් වෙනසක් ඇත. එනම් විකල්ප මැතිවරණ ක්‍රමයකදී ඡන්ද ගණන්කිරීම වට කිහපයකදී සිදුවිය හැකි නමුත් මෙහි දී පැවතිය හැක්කේ වට දෙකක් පමණි. එක්සත් ජන පදයේ  මෙම මැතිවරණ ක්‍රම දෙකම  instant run off sysstem ප්‍රභේදන ලෙස සලකනු ලැබේ. අසම්භා්‍යය මැතිවරණ ක්‍රමය Two Round system හි  සංයුත්ත අවස්ථාවක් ලෙසද සැලකිය හැකිය. ඡන්දදායකයින් දෙවරක් ඡන්ද පොළ වෙත යෑමකන් තොරව ඡන්දවට දෙකම සිදුවේ. 

අසම්භා්‍යය මැතිවරණ ක්‍රමයේ විශේෂ ප්‍රභේදනයක් ශ්‍රී ලංකා ජනාදිපතිවරණයේ දී යොදාගැනේ. තවත් ප්‍රබභ්දනයක් වන Supemetary vote එන්ගලංතයේ නගරාදිපතිවරුන් පත් කිරීම සදහා යොදාගැනේ. අතිතයේදී  1892 - 1942 දක්වා ක්වීන්ස්ලන්ඩ් ව්‍්‍යවස්ථාදායක සභාව පත් කර ගැනිම සදහාද යොදාගැනුනි. අද දක්වා අඛණ්ඩව දීර්ඝතම කාලයක් ලොව භාවිතා කෙරුණු මැතිවරණ ක්‍රමය මෙය වේ. අැමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ඇලබාමා ප්‍රන්තයේද 1920 දශකයේදී මෙම ක්‍රමය භාවිතාවිය.
ප්‍රඡාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණයක නිර්වචන -Definition of democratic elections

දේශපාලන දර්ශනවාදයට අනුව ප්‍රඡාතන්ත්‍රවාදී රජයක බලය හිමිවනුයේ එම බලයට යටත්වන්නන්ගේ කැමැත්තෙනි. එම කැමැත්ත රාජ්‍ය බලයට හරවනු ලබන ප්‍රධාන යාන්ත්‍රණය වන්නේ මැතිවරණයයි. මැතිවරණ නිදහස සාධාරණ වියයුතු බව සාමාන්‍ය සම්මතයයි. 

කුමන ආකාරයේ මැතිවරණයක් නිදහස් හා සාධාරණ ලෙස සැලකිය හැකිද යන්න පිළිබඳව විවිධ මත පවතියි. එක්සත් ජනපදය වෙනුවෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ හිටපු නියෝජිත ජීන් කර්ක්පැටිරික් ට අනුව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණය සං‍කේතයක් පමණක් නොවේ. ඒවා රජය විවේචනය කිරීමට , විවේචන ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට සහ විකල්ප ඉදිරිපත් කිරීමට පුළුල් බල තල ඇති පුරවැසියන් විසින් ප්‍රධාන තීන්දු ගන්නන් තෝරා ගැනීම සඳහා යොදාගන්නා තරගකාරී, කාලාන්තර සහ නියත මැතිවරණ වේ. 

ඩිමොක්‍රටික් වොච් වෙබ් අඩවිය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණ තව දුරටත් නිර්වචනය කරමින් පවසන්නේ අපේක්ෂකයා පිළිබද සියලු තොරතුරු දැනගෙන සිදුවන පක්ෂග්‍රාහිත්වය හැරුණු කොට අනෙක් සියලු සෘජු හෝ වක්‍ර පක්ෂග්‍රාහිත්වයන් වැළැක්වීමට දැඩි උනන්දුවක් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණයට අත්‍යවශ්‍ය බවයි. 2002 දී ඕස්ට්‍රේලියානු මහ අධිකරණයේ අග්‍රවිනිශ්චයකාර මරේ ග්ලීසන් තවදුරටත් එය පිළිබදව පැවසුවේ වෙනසක් අවශ්‍ය නම් එය ලබාගැනීමේ ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සහ නෛතික ක්‍රමය වනුයේ ඡන්ද දායකයන්ගේ කැමැත්ත බවයි. 

නිදහස් සහ සාධාරණ මැතිවරණයක් පහසුවෙන් නිරීක්ෂණය කල හැකි වුවත්, දැනුවත් ඡන්ද කොට්ඨාසයක් එසේ නිරීක්ෂණය කල නොහැක. කොට්ඨාසයේ සුළු කොටසක් පමණක් අ‍පේක්ෂකයාව පෞද්ගලිකව හඳුනනු ඇත. මේනිසා දැනුම අසම්පූර්ණය. ඉතුරු ඡන්ද දායකයන් අපේක්ෂකයාගේ තොරතුරු සහ වැඩ සටහන් සම්බන්ධයෙන් තෙවන පාර්ශවයක් මත රැදීමට සිදූවෙයි. මෙය විශ්වාසනීත්වයෙන් අඩුවේ. පක්ෂග්‍රාහිත්වය වැඩිපුරම ලැබෙනුයේ පවත්නා රජයටය. 

තවත් සමහර විද්වතුන් පවසන්නේ ක්‍රියාකාරී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට මැතිවරණ දෙවන වන බවයි. ඔවුන්ට අනුව නීතියේ ආදිපත්‍ය වඩා වැදගත්ය. උදාහරණයක් ලෙස හොංකොං දේශයේ එක්සත් කිරීමට පෙර එය බ්‍රිතාන්‍ය ආණ්ඩුකාරවරයා විසින් පාලනය කෙරුණද දැඩි නෛතික ආයතන නිසා එය නිදහස් හා විවෘත සමාජයක් ලෙස සැලකුණි.

සටහන්
මැතිවරණය
 මැතිවරණය
මැතිවරණ හා සම්බන්ධ ගැටලු

මැතිවරණ හා සමිබන්ධ ගැටලු -Problems Related To Eletion

නීතියේ ආධිපත්‍ය දුර්වල වී ඇති බොහෝ රට වල මැතිවරණ නිදහස් හා සාධාරන නොවීමට ප්‍රධාන හේතුව වනුයේ පවත්නා රජයේ මැදිහත් වීමය. ඒකාදිපතවරුන් විධායකයේ බල තල පාවිච්චිකරමින් බලයේ රැදී සිටිමට උත්සාහ දරන්නේ ජනතාවගේ මතයට හිස නොනමමින. ව්‍්‍යවස්ථාදායකයේ සාමාජිකයන් ද සිය බහුතර බලය බාවිතා කරමින් මැතිවරණයේ දී ප්‍රතිවාදියාට වැඩි බලයක් ලැබීම වැලැක්වීමට කටයුතු කරයි. 
රාජ්‍්‍ය නොවන සංස්ථතින්ටද ශාරීරික හි’සනය, වාචික තර්ජනය හෝ දූෂණ හරහා මැතිවරණ වලට බාදා කල හැක. 
මැතිවරන දූෂණ නිරීක්ෂණය සහ අවම කිරීම නිදහස් හා සාධාරන මැතිවරණ පිළබඳ දැඩි දේශපාලන සංස්කෘතියක් පවතින රාජ්‍යන් හි සිදු කෙරෙමින් පවති.

 
මැතිවරනයක් නිදහස් සහ සාධාරණ නොවීමට බලපාන කරුනු විවිධ මට්ටම්වල ඇත විය හැක.
 
 විවෘත දේශපාලන සංවාද හෝ දැනුමැති ඡන්ද කොට්ඨාසවල හිගය. මධ්‍ය නිදහස නොමැති වීම,මධ්‍ය පක්ෂග්‍රාහිත්වය හෝ මාධ්‍ය පරිශිලනය නොකරීම නිසා ජනතාවට සමිපූර්ණ දැනුමක් නොමැතවිය හැක. භාෂනයේ නිදහස ද රජය මගින් පාලනය කල හැක නසා රාජ්‍්‍ය ප්‍රචාරණය පමනක් ක්‍රයාත්මක වියහැක.
 
 අසාධාරණ නීති 
රජයේ වාසියට අයුතු ලෙස නිති පැනවීම, විරුද්ධ අපේක්ෂකයන්ට බලයටපත් වීමේ හැකියාවට බාධාපැනවීම, මැතිවරණය සාර්ථක කල හැකි දොරටු අයුතුලෙස හැසිරවීම ආදී කරුනු නිසා මැතිවරණයක වි්‍යුහය පක්ෂක්ග්‍රාහි විය හැක.
 
 වියාපාරවලට බාධාකරීම 
විපක්ෂ අපේක්ෂකයන් අත්අඩංගුවට ගැනිම, මරාදැමීම, වි්‍යාපාර මර්දනය කිරීම, වි්‍යාපාර මූලස්ථාන වසා දැමීම, වි්‍යාපාර අපරාදයක් ලෙස නම් කිරීම වදහින්සනය, තර්ජනය කරීම හෝ සැබෑ ප්‍රචණ්ඩත්වය
 
 මැතිවරණ යාන්ත්‍රණයට බාධා කිරීම. 
ඡන්දධායකයන්ව ඡන්දය ප්‍රකාශකල යුතු අයුරු පළබඳව දැනුවත් නොකිරීම හෝ වැරැදි උපදෙස්ලබා දීම, රහස් ඡන්දය උල්ලංගනය කිරීම ඡන්ද පෙට්ටි පිරවීම, ඡන්ද යන්ත්‍ර අත පත ගෑම, ඡන්ද විනාශ කිරීම, ඡන්ද දායකයන් මර්දනය කිරීම, වැරදි ලෙස ප්‍රතඵල වගුගතකරීම, ශාරීරික හෝ වාචික ප්‍රචන්ඩත්වය ඡන්ද පොලවලදී ‍යෙදවීම.
මැතිවරණය

මැතිවරණය යනු ජනතාව විසින් පුද්ගලයන්ට බලය පැවරීම සඳහා භාවිතා කෙරෙන තීන්දු ගැනීමේ ක්‍රමයකි. නූතන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට අනුව ව්‍යවස්ථාදායකයට, විධායකයට සහ අධිකරණයට මෙන්ම කලාපීය සහ පලාත් පාලන ආයතන වලට සාමාජිකයන් පත් කරන යාන්ත්‍රනය මෙයයි. පුද්ගලික හා වෙළඳ ව්‍යාපාර වලද, සංගම් සහ ස්වේච්ඡා සංවිධාන මෙන්ම සංස්ථාවලද මෙම ක්‍රමය යොදාගැනේ. “ ද ස්පරිට් ඕෆ් ලෝස් ” කෘතියේ දෙවන පොතේ දෙවන පරිච්ඡේදයේ මොන්ටෙස්කපු පැවසූ ආකාරයට, මැතිවරණයකදී ජනතාව රටේ පාලකයන් මෙන්ම වැසියන් ද වෙති. ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමේ දී වරණීය හැකියාවෙන් ඔවුහු පාලකයන් වෙති. විශේෂයෙන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයන් සහ ජන රජයන් වල ඇති විශේෂ ලක්ෂණ නම්, ජනතාවගෙන් සහ ජනතාව වෙනුවෙන් සාදන රජයකට නෛතික බලය හිමි වන්නේ ජනතාවගේම කැමැත්තෙන් වීමය.

වර්තමානයේ නියෝජිතයන් තෝරාගැනීම සඳහා මැතිවරණ පැවැත්වුවද  ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ මුලාකෘතිය වන ඇතැන්ස්හි එවැන්නක් නොතිබිනි. එහි මැතිවරණ රදළ ආධිපත්‍යය ලෙස සලකනු  ලැබු අතර නිලයන්ට පුද්ගලයන් පත් කෙරුනේ තේරීමකින් නැත්නම් විභජනයකිනි.

මැතිවරණ ප්‍රතිසංස්කරණය  යනු සාධාරණ මැතිවරණ ක්‍රම හඳුන්වාදීම හෝ පවතින ක්‍රමවල සාධාරණත්වය වැඩි කිරීමේ ක්‍රියාවලියයි. ඡන්ද වේදය යනු මැතිවරණ ප්‍රතිඵල හා අනෙක් සංඛ්‍යාන අධ්‍යනයයි.

මැතිවරණ හා සම්බන්ධ ගැටලු

නීතියේ ආධිපත්‍ය දුර්වල වී ඇති බොහෝ රටවල මැතිවරණ නිදහස් හා සාධාරණ නොවීමට ප්‍රධාන හේතුව වනුයේ පවත්නා රජයේ මැදිහත්වීමය. ඒකාධිපතිවරුන් විධායකයේ බලතල පාවිච්චිකරමින් බලයේ රැදී සිටීමට උත්සාහ දරන්නේ ජනතාවගේ මතයට හිස නොනමමින. ව්‍යවස්ථාදායකයේ සාමාජිකයන් ද සිය බහුතර බලය භාවිතා කරමින් මැතිවරණයේ දී ප්‍රතිවාදියාට වැඩි බලයක් ලැබීම වැළැක්වීමට කටයුතු කරයි. රා ජ්‍ය නොවන සංස්ථාවන්ටද ශාරීරික හිංසනය, වාචික තර්ජනය හෝ දූෂණ හරහා මැතිවරණ වලට බාධා කල හැක. මැතිවරණ දූෂණ නිරීක්ෂණය සහ අවම කිරීම නිදහස් හා සාධාරණ මැතිවරණ පිළිබඳ දැඩි දේශපාලන සංස්කෘතියක් පවතින රාජ්‍යන්හි සිදු කෙරෙමින් පවතී. 

මැතිවරනයක් නිදහස් සහ සාධාරණ නොවීමට බලපාන කරුනු විවිධ මට්ටම්වලින් ඇති විය හැක.

විවෘත දේශපාලන සංවාද හෝ දැනුමැති ඡන්ද කොට්ඨාසවල හිගය. 
මාධ්‍ය නිදහස නොමැති වීම, මාධ්‍ය පක්ෂග්‍රාහිත්වය හෝ මාධ්‍ය පරිශීලනය නොකිරීම නිසා ජනතාවට සම්පූර්ණ දැනුමක් නොමැතිවිය හැක. 
භාෂණයේ නිදහස ද රජය මගින් පාලනය කල හැකි නිසා රාජ්‍ය ප්‍රචාරණය පමණක් ක්‍රියාත්මක වියහැක.

අසාධාරණ නීති 

රජයේ වාසියට අයුතු ලෙස නීති පැනවීම, විරුද්ධ අපේක්ෂකයන් බලයටපත් වීමේ හැකියාවට බාධාපැනවීම, මැතිවරණය සාර්ථක කල හැකි දොරටු අයුතුලෙස හැසිරවීම ආදී කරුනු නිසා මැතිවරණ ව්‍යුහය පක්ෂග්‍රාහී විය හැක.

ව්‍යාපාරවලට බාධාකරීම 

විපක්ෂ අපේක්ෂකයන් අත්අඩංගුවට ගැනීම, මරාදැමීම, ව්‍යාපාර මර්දනය කිරීම, ව්‍යාපාර මූලස්ථාන වසා දැමීම, ව්‍යාපාර අපරාධයක් ලෙස නම් කිරීම වදහිංසනය, තර්ජනය කරීම හෝ සැබෑ ප්‍රචණ්ඩත්වය

මැතිවරණ යාන්ත්‍රණයට බාධා කිරීම. 

ඡන්දදායකයන්ව ඡන්දය ප්‍රකාශකල යුතු අයුරු පිළිබඳව දැනුවත් නොකිරීම හෝ වැරදි උපදෙස් ලබා දීම, රහස් ඡන්දය උල්ලංගනය කිරීම ඡන්ද පෙට්ටි පිරවීම, ඡන්ද යන්ත්‍ර අත පත ගෑම, ඡන්ද විනාශ කිරීම, ඡන්ද දායකයන් මර්දනය කිරීම, වැරදි ලෙස ප්‍රතඵල වගුගතකිරීම, ඡන්ද පොලවලදී ශාරීරික හෝ වාචික ප්‍රචන්ඩත්වය.

සටහන් 

මැතිවරණ
විධායකය (ආණ්ඩුව)

දේශපාලන විද්‍යාවේ හා ව්‍යවස්ථාදායක නීතියේදී රජයක විධායකය යනු රාජ්‍යයේ එදිනෙදා කළමනාකරණය භාරව සිටින අංශයයි. බොහෝ රටවල මෙය ‘රජය‘ වශයෙන් හැඳින්වුවද ජාත්‍යන්තර තලය තුළ මෙසේ භාවිතය ගැටලු සහගතය. විධායකය තුළ රජයේ ප්‍රධානියා සිටින අතර ඔහු විධායකයේද ප්‍රධානියාය. බලතල බෙදීමේ න්‍යාය යටතේ විධායකයට නීති සකස්කිරීමේ හෝ විවරණය කරීමේ බලයක් නැත. ඔහුගේ කාර්යය වනුයේ නීති ක්‍රියාත්මක කිරීමයි. එහෙත් භාවිතයේ දී මෙම වෙන් කිරීම මෙසේ සිදුවන්නේ කලාතුරකිනි. ජනාධිපති ක්‍රමයේ දී ජනාධිපතිවරයා රජයේ සහ රාජ්‍යයේ ප්‍රධානියාවේ. පාර්ලිමේන්තු ක්‍රමයේ දී රජයේ ප්‍රධානියා අගමැතිවරයා වන අතර ඔහු හා පාලක පක්ෂයේ ප්‍රධානියාය. ප්‍රංශයේ විධායක බල තල ජනපති හා අගමැති අතර බෙදී ඇත. මෙම ක්‍රමය බොහෝ ප්‍රංශයේ යටත් විජිතවල ද යොදාගැනේ. ස්විස්ටර්ලන්තයේ සහ බොස්නියා -හර්සගොවිනා වල රජයේ සහ රාජ්‍යයේ ප්‍රධානියා මැතිවරණ විද්‍යාල හරහා පත් කෙරේ. රජයේ ප්‍රධානියාගේ සහයට ඇමතිවරුන් ද පත්කෙරෙන අතර ඔවුන්ට විශේෂිත ක්ෂේත්‍ර සඳහා බල තල පවරා තිබේ. (උ.දා. - සෞඛ්‍යය අධ්‍යාපනය) රාජ්‍ය සේවකයන් සහ සවිල් සේවකයන් ද රජයේ ප්‍රධානියාට සහය සඳහා යොදාගනියි .

සටහන් 

දේශපාලන විද්‍යාව
ක්‍රීඩා න්‍යාය

ක්‍රීඩා න්‍යාය යනු ස විද්‍යාවෙහි, සංගණන ලෙසින් ආර්ථික විද්‍යාවෙහි, මෙන්ම ජීව විද්‍යාව (සංගණ්‍ය ලෙසින් පරිණාමීය ජීව විද්‍යාව සහ පරිසර විද්‍යාව), ඉංජිනේරු විද්‍යාව, දේශපාලන විද්‍යාව, අන්තර්-ජාතීක සබඳතා, පරිගණක විද්‍යාව, සහ දර්ශන විද්‍යාව යන්නෙහි භාවිතා වන ව්‍යවහාරික ගණිතයෙහි ශාඛාවකි. යමෙකුගේ හැකියාව අනෙකෙකුගේ තෝරා ගැනුම් මත රැ‍ඳෙන උපායමාර්ගික අවස්ථාවන්හිදී හැසිරීම ගණිතමය වශයෙන් උපග්‍රහණය කිරීමට උත්සාහ කිරීම ක්‍රීඩා න්‍යාය තුළින් ඉදිරිපත්වේ. අනෙකෙක්ගේ දුර්වලතාවයක් මත යමෙකු ජය ගන්නා තරග (ශුන්‍ය ඓක්‍ය ක්‍රීඩා), විශ්ලේෂණය කිරීමට මුලදී මෙය භාවිතා වුවද, විවිධ උපමානයන් අනුව වර්ගීකරණය වන්නාවූ පුළුල් අන්තර්ක්‍රියා පරාසයක් සම්බන්ධයෙන් ක්‍රියාකිරීමට හැකි වන අයුරින් මෙය පුළුල් කිරීමකට භාජනය වී ඇත. වර්තමානයෙහි, "ක්‍රීඩා න්‍යාය යනු සමාජ විද්‍යාවෙහි තාර්කික පාර්ශවය සඳහා වූ ඡත්‍ර හෝ 'ඒකීකෘත ක්ෂේත්‍ර' වාදයක්  වැනිය. මෙහි 'සමාජ' යන පදය පුළුල් ලෙසින් අර්ථකතනයට ලක් වෙමින් මානව හා මානව-නොවන ක්‍රීඩකයන් ද (පරිගණක, සතුන්, ශාකයන්) අන්තර්ග්‍රහණය කොට ඇත. “(අවුමාන් 1987)".

        
ක්‍රීඩා න්‍යායෙහි සාම්ප්‍රදායික යෙදවීම් යත්න දරනුයේ මෙම ක්‍රීඩාවන්හී සමතුලනය ග්‍රහණය කර ගැනුමටය. සමතුලනයෙහිදී, එකිනෙක ක්‍රීඩකයා, තවදුරටත් වෙනස්වීමකට ලක් වීමට සම්භාවතාවයක් නොමැති, යම් උපායමාර්ගයක් යොදා ගනියි. බොහෝ සමතුලිත සංකල්පයන් විකසනය කොට ඇත්තේ (වඩාත් ප්‍රචලිත ලෙසින් නෑෂ් සමතුලනය) මෙම අදහස පරිග්‍රහනය කෙරුමෙහි උත්සාහයක් ලෙසිනි. එකිනෙක උපයෝග ක්ෂේත්‍රය ට අනුකූලව මෙම සමතුලිත සංකල්පයන් සඳහා වෙන් වෙන් අභිප්‍රේරණයන් ජනිත වන මුත්, බොහෝ විට ඒවා උපරිපතනය හෝ සමපාත හෝ වීම සිදු වෙයි. මෙම ක්‍රමවේදය සඳහා විවේචනයන් නොමැති. සුවිශේෂී සමතුලිත සංකල්පයන් හි සුදුසු බව, හුදෙක් සමතුලන සංකල්පයෙහි සුදුසු බව, සහ පුළුල් ලෙසින් ගණිතමය ආකෘතීන්ගේ ඵලදායී බව පිළිබඳව විවාදයන් පවතියි.

මින් පෙරටුව යම්කිසි විකසනයන් සිදු වී තිබුණද, ක්‍රීඩා න්‍යාය යන ක්ෂේත්‍රය ප්‍රාදූර්භූත වූයේ ජෝන් වොන් නියුමන් සහ ඔස්කාර් මෝර්ගෙන්ස්ටර්න් විසින් 1944 දී රචිත තියරි ඔෆ් ගේම්ස් ඇන්ඩ් ඉකනමික් බිහේවියර් නමැති ග්‍රන්ථය සමගය. 1950 ගණන් වලදී බොහෝ ප්‍රාඥයන් විසින් මෙම න්‍යාය විස්තීර්ණ ලෙසින් විකසනයට බඳුන් කර ඇත. ක්‍රීඩා න්‍යාය ඉක්බිතිව 1970 ගණන් වලදී ජීව විද්‍යාව වෙත ප්‍රකාශිත ලෙසින් ව්‍යවහාර වූ මුත්, 1930 ගණන් වැනි අතීතයෙහි පවා සමාකාර විකසනයන් තිබූ බව සැලකිය මනාය. බොහෝ ක්ෂේත්‍රයන්හී ප්‍රයෝජනවත් මෙවලමක් ලෙසින් පුළුල් පිළිගැනුමකට ක්‍රීඩා න්‍යාය පාත්‍ර වී ඇත. ක්‍රීඩා න්‍යායවාදීන් අටදෙනෙකු ආර්ථික විද්‍යාවන් සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය දිනා ඇති අතර, ජෝන් මේනාඩ් ස්මිත් වෙත ක්‍රාෆූර්ඩ් ත්‍යාගය පිරිනමා ඇත්තේ ජීව විද්‍යාව වෙත ඔහු විසින් ක්‍රීඩා න්‍යාය උපයෝගී කිරීම වෙනුවෙනි.

සටහන් 
දේශපාලන විද්‍යාව