Srijan-Upadhyay/marathi-tts-indictts huggingface dataset:
त्यातच एक माकडीण होती, तिच्या हातांच्या झुल्यात ती आपले चिमुकले पिलू झुलवत होती.
नकटया, चपटया नाकाचे, अंगावर केस असलेले ते पिलू मजेशीर दिसत होते.
डोक्याचा कोबीचा कांदाच जणू, एकंदरीत ते ध्यान पाहता सारे पशु खदखदा हसू लागले.
माकडिणीला जाणवत होते की तिची टर उडवित आहेत.
माकडीणीने आपल्या चिमुकल्याला हृदयाशी अधिकच कवटाळून धरले.
ती म्हणाली, सुंदरपणाचे बक्षिस देवांनी हवे त्याला द्यावे, पण मला मात्र माझे मूलच सर्वात सुंदर दिसते आणि तेच माझे सर्वात मोठे बक्षिस आहे.
आपले मूल कसेही असले तरीही प्रत्येक आई त्याच्यावरून सारे जग ओवाळून टाकते.
एक भुकेलेला डोमकावळा एका उंबराच्या झाडावर बसला होता.
तो वाट पाहात होता कि, उंबराची फळे अजून पिकली नाहीत.
ती कधीतरी पिकतील याची वाट पाहात तो तिथेच बसून होता.
हा डोमकावळा बराच काळ तिथेच बसला आहे, असे एका कोल्ह्याच्या लक्षात आले, तेंव्हा त्याने त्याला कारण विचारले.
डोमकावळयाने कारण सांगितल्यावर कोल्हा त्याला म्हणाला, 'अरे वेडया, आशेने असा वाहून जाऊ नकोस.
आशेमुळे माणसाला भ्रम तेवढा होतो, अशाने वाट पाहून कुणाचेच पोट भरत नाही.
केवळ आशा करणे व्यर्थ आहे, प्रयत्न हवा.
एका गावाच्या एका पेठेत एक कोळसेवाला राहात होता.
जवळच एक धोबी राहावयास आला, त्या दोघांची चांगली ओळख झाली.
कोळसेवाल्याला वाटले, धोबी फार चांगला मनुष्य आहे.
आपल्या अर्ध्या घरात तो राहीला तर सोबत होईल नि हळुहळू परस्परांची मैत्रीही वाढत जाईल.
एक दिवस कोळसेवाल्याने धोब्याला आपल्या मनातील विचार बोलून दाखविले.
कोळसेवाला पुढे म्हणाला, या महागाईच्या दिवसांत आपल्या खर्चात तेवढीच बचत होईल, शिवाय एकमेकांना सोबतही होईल.
फार फार आभारी आहे, तुम्ही खरोखरच फार चांगले आहात, धोबी त्याला नम्रपणे म्हणाला.
बाकी सर्व ठीक आहे हो, पण तुमचं आमचं एकत्र राहाणं जमायचं नाही.
कारण मी जीवाचा आटापीटा करून जे जे स्वच्छ करीत जाईन, ते ते एका क्षणांत काळंकुट्टं होईल, तुमच्या शेजारानं.
चांगल्या हेतूने होणा-या मैत्रीलाही परिस्थितीच्या नैसर्गिक मर्यादा असतात.
एका सापाच्या डोक्यावर एक गांधीलमाशी बसली व दंश करून ती त्याला सतावून सोडू लागली.
साप त्यामुळे अगदी वेडापिसा झाला.
काय करावे व तिच्या तडाख्यातून कसे सुटावे, हे त्याला मुळीच कळेना.
रागारागाने तो तिचा सूड उगवण्यासाठी मार्ग शोधू लागला.
तेवढयात तेथून एक बैलगाडी जाताना त्याला दिसली.
सापाने आपल्या शत्रूला ठार करण्यासाठी तत्काळ त्या बैलगाडीच्या चाकाखाली आपले डोके ठेवले.
त्या चाकाखाली ती गांधीलमाशी चिरडून मेलीच, पण तिच्याबरोबर त्या सापाचीही सपाटपोळी झाली.
आपल्या शत्रूंना जिवंत ठेवण्यापेक्षा काही लोक त्यांच्याबरोबर स्वत:चाही मृत्यु झालेला पत्करतात.
सूडाने आंधळी झालेली माणसे आत्मघात व समाजघातच करतात.
सूडबुध्दीने जगाचे एकूण अकल्याणच जास्त होते.
कोंबडयांवरून जुंपलेल्या भांडणामध्ये एक कोंबडा खूप जखमी होऊन पराभूत झाला होता.
बिचा-याने लाजेने चूर होऊन एका अडगळीमध्ये तोंड लपविले.
विजयी झालेला दुसरा कोंबडा एका उंच भिंतीवर दिमाखाने चढला व अगदी उच्च स्वरात त्याने आपण जिंकल्याच्या आनंदात एक ललकारी मारली.
त्याला पाहाताच, एका गरूडाने त्याच्यावर झेप टाकली व त्याला उचलून तो आकाशात उंच उडाला.
पराभूत झालेला कोंबडा तोंड लपवनू बसलेला असल्यामुळेच बचावला नि अखेर कोणी प्रतिस्पर्धी न उरल्यामुळे निश्चिंतपणाने तो त्या कोंबडयांमध्ये खेळूबागडू लागला.
गर्वाचे घर नेहमी खालीच असते.
घमेंडीत वावरणा-यांचा सदैव नाश होतो.
एक कोळी होता, रोज मासे पकडायचे, ते विकायचे, आणि जे पैसे येतील त्यावर उपजीविका करायची असा त्याचा जीवनक्रम होता.
एक दिवस, दिवसभर प्रयत्न करूनही त्याला मासे सापडले नाहीत.
शेवटी संध्याकाळी त्याच्या जाळयात लहानसा मासा सापडला.
तो मासा, कसेबसे श्वास घेत कोळयाला म्हणाला, बाबा रे, मी तुझ्याकडे माझ्या प्राणांची भीक मागतो.
मी इतका लहान आहे की, माझी बाजारात काहीही किंमत यायची नाही.
कोणी मला खाल्ले तर त्याचे पोट देखील भरणार नाही.
माझ्या शरीराची अजून वाढ व्हायची आहे, कृपा कर, मला पुन्हा पाण्यात सोडून दे.
मी मोठा गरगरीत झाल्यावर माझा मेजवानीसाठी उपयोग होईल.
त्यावेळी मला विकून तुला खूप पैसे मिळतील, आज तू मला सोडून दे.
कोळी त्या माशाला म्हणाला, उद्याचे कोणी पाहिले आहे.
शंकांनी घेरलेल्या उद्याच्या लाभासाठी आजच्या हातात गवसलेल्या लाभावर पाणी सोडणे अगदी मूर्खपणाचे कृत्य होईल.
झाडातल्या दोन पाखरांच्या मागे लागून, हातातले एक गमावून बसण्यात अर्थ नाही.
खुप वर्षापूर्वीची गोष्ट आहे.
एका संध्याकाळी एक वृध्द मनुष्य नदीच्या काठी थंडीत कुडकुडत बसला होता.
त्याला नदी पार करायची होती तेवढयात त्याला घोडयांच्या टापांचा आवाज आला.
उत्कंठतेने त्याने पाहिले तर, वळणारून अनेक घोडेस्वार येतांना दिसले.
घोडेस्वार नदी जवळ आले, एकएक करून सर्वजण नदी पार करू लागले.
वृध्द गृहस्थ हे पहात होता.
एका घोडेस्वाराचे त्याच्याकडे लक्ष गेले.
घोडेस्वार आपल्या दिशेने चालत येत आहे हे पाहून वृध्द त्याला म्हणाला, राजा मला नदी पार करायची आहे, मला तुझ्या घोडयावरून नेतोस का?
हो नेतो ना असे म्हणून घोडेस्वाराने त्या वृध्दास उचलून आपल्या घोडयावर चढवले.
दोघांनी सुखरुप नदी पार केली.
त्या वृध्दाला घोडेस्वाराने नदी पलिकडील झोपडी पर्यंत नेले.
घोडयावरून खाली उतरताना घोडेस्वार वृध्दाला म्हणाला, बाबा एवढया कडाक्याच्या थंडीत नदी कडेला तुम्ही किती वेळ बसला होतात.
माझ्या आधी बरेच घोडेस्वार येऊन गेले त्यांना सांगून तुम्ही नदी पार का केली नाही.
तो वृध्द हळूच घोडयावरून खाली उतरला आणि डोळे किलकिले करून म्हणाला, बाळ मी जग पाहिले आहे.
अरे तुझ्या आधी जे येऊन गेले त्यातल्या कोणीही माझ्याकडे पाहिले नाही की, थंडीत इथे का बसलात म्हणून विचारले नाही.
त्या उलट तु माझ्या जवळ आलास, तुझ्या डोळयात मला दयाळूपणा सहानुभूती दिसली, हेच मी जाणले आणि तुला विनंती केली.
या ह्रदयस्पर्शी बोलण्याने घोडेस्वाराला भरून आले.
तो वृध्दाला म्हणाला, या तुमच्या मताबद्दल मी आभारी आहे.
हे परमेश्वरा, मला माझ्या कामात इतका व्यग्र कधीच करू नकोस की मला दुस-यांबद्दल सहानुभूती वाटू नये, दुस-यांच्या मी सदैव उपयोगी पडो असा मला अशिर्वाद दे.
असं बोलून घोडेस्वाराने घोडयाला टाच् मारली.
आषाढातील पौर्णिमेस 'गुरूपौर्णिमा' म्हणतात.
गुरूंच्या आशीर्वादासाठी, त्यांच्या शिकवणीसाठी तसेच गुरूंच्या प्रति निष्ठा व्यक्त करण्याचा हा दिवस आहे.
भगवान वेद व्यास हे फक्त प्रज्ञावान ऋषीच नसून एक महान वैज्ञानिक व महान शास्त्रज्ञ होते.
आपल्या भारतवर्षामध्ये 'नमोस्तुते व्यास विशालबुध्दे।' असे म्हणून, या दिवशी घरोघरी व्यासपूजा करतात.
अशा व्यासांच्या असामान्य प्रतिभेने शब्दांकित झालेले महाभारत.
असं म्हणतात की या जगात अशी कुठलीही घटना, कथा, वा वेदना नाही, जिचा उल्लेख महाभारतामध्ये झालेला नाही.
वेदविद्या पारंगत महर्षी द्रोणाचार्य हे कौरव आणि पांडवांचे गुरू.
अतुलनीय ज्ञान आणि युध्दतंत्र याकरिता महर्षी द्रोणाचार्यांची ख्याती होती.
एकलव्य हा एक आदिवासी पुत्र.
द्रोणाचार्यांकडून धनुर्विद्या संपादन करण्याची त्याची महत्त्वाकांक्षा होती.
एकलव्याच्या शब्दांत त्याची कैफियत पुढे मांडली आहे.
तो दिवस माझ्या हृदयावर कोरून ठेवला गेला आहे, ज्या दिवशी मी माझ्या गुरूंना प्रथम पाहिले.
होय, गुरू द्रोणाचार्य, उत्कृष्ट शिक्षक, शस्त्रहाताळणीमध्ये निपुण, विशाल ज्ञान आणि विद्वत्ता यांचा जणू सागर.
त्यांच्या चेह-यावरचं तेज तर सदैव मनाला टवटवी देणारं आहे.
गुरूजी, मी सदैव तुमचा आहे, सदैव तुमचा राहीन.
मी भिल्लाचा पोर आहे, मला तुमच्या ऋचा ठाऊक नाहीत.
ठाऊक आहे, वनात बागडणं, मनसोक्त गीतं गाणं, पोहणं आणि त-हेत-हेची फळं औषधी यांच जतन करणं, झाडांवर प्रेम करणं.
माझं धनुष्य, बाण आणि बाणांचा भाता हाच एकमात्र माझा आग्रह, हट्ट, जिव्हाळा आणि ध्येय.
हे असं नेहमीच घडतं, प्रस्थापितांचं संरक्षण, त्यांची कोडकौतुक पुरवली जाणं हा तर रिवाज आहे.
पण मी देखील एक उत्तम धनुर्धारी आहे, माझेही काही हक्क आहेत.
हे या राजकुमारांच्या मांदियाळीमध्ये कोण लक्षात ठेवणार, मला काय हवं होतं?
मला फक्त विद्या हवी होती.
तुमच्याचकडून मला धनुर्विद्या शिकायची होती.
हीन कुळातील म्हणून तुम्ही माझा अव्हेर केलात, तुम्हाला अर्जुन फार प्रिय होता.
तो दिवस माझ्या हृदयावर कोरून ठेवला गेला आहे, ज्या दिवशी धनुर्विद्या देण्याला तुम्ही नकार दिलात.
मला रडता आलं असतं, राग धरता आला असता, चिडचिड करता आली असती.
नाहीतरी अरण्यात राहणा-या मुलाचा दंगा म्हणून सोडून दिलं असतं सा-यांनीच माझं वागणं.
पण मला एक सुंदर विचार सुचला.
एक ठाम प्रकाश त्या विचाराबरोबर वाहात वाहात माझ्या मनात आला.
विचार असा होता, की जर तुम्ही माझे आहात, जर मी तुम्हाला पाहू शकतो, तर ती शिकवणी किती आगळीवेगळी किती थोर असेल!
तुमचे अस्तित्त्व माझ्या मनात कायम होते.
निराश होणं कधी मंजूर नव्हतंच, हारही मानायची नव्हती.
मग काय, उठलो, जिद्द आशा यांच्या प्रवाहात अंगांग न्हाऊन काढलं, आणि पर्णकुटीपाशी आलो.
तुमच्या व्यक्तित्त्वाचा एक एक पैलू आठवत राहीलो.
ते पैलू मातीच्या मूर्तीमध्ये सामावून जावेत म्हणून घडत राहीलो, घडवत राहीलो.
धनुष्य, प्रत्यंचा, बाण, माती, तुमची मूर्ती आणि स्वत:ला सुध्दा घडवत राहीलो.
मग हे रोजचंच झालं, गुरूदेव आपलं गुरूकुल म्हणजे ही पर्णकुटी आणि मोकळं मैदान, जंगलं ही आपली पाठशाळा.
सतत सराव, निधिध्यास, दिवस रात्र केलेलं चिंतन, नेमबाजी, उंचावरील वस्तूचा अचूक वेध घेणे.
मग मात्र एक दिवस 'माझा' आला.
सारे विद्यार्थी, राजे रजवाडे, गुरूजन यांना थक्क करून टाकणारे धनुर्विद्येचं प्रदर्शन त्या दिवशी घडलं.
ते मी करत होतो आणि सारे तथाकथित निपुण लोक पाहात होते.
ही करामत फक्त गुरूंचा आशीर्वादच करू शकतो, हे यांना कोण सांगणार?
सातत्य, साधना आणि चिंतन यांची ती बीज होती.
कुणाच्याही ध्यानीमनी नसताना, मी मागीतलाही नसताना एक दिवस 'माझा' आला.
माझ्या जयजयकाराने व माझ्या नावाच्या उच्चाराने, कौतुकाने सारा आसमंत भरून गेला.
तुम्ही आश्चर्यचकित होऊन विचारलंत मला, की कोणाकडे ही विद्या शिकलास?
मी तुम्हाला आदराने वंदन केले, पर्णकुटीच्या मागील परसात घेऊन गेलो.
तुम्ही पाहिलीत तिथे तुमचीच प्रतिमा.
स्वत:च्याच पुतळयाकडे पाहून तुमच्या नयनांतून घळघळ अश्रू ओघळले.
मला मुक्त कंठाने, मनापासून आशीर्वाद दिलात, तो दिवस माझा होता.
गुरूदक्षिणा द्यायची व मागायची वेळ आली, आणि मी तर सांगितलं की काहीही मागा.
तुम्ही मात्र मागितलात, माझ्या उजव्या हाताचा अंगठा!
अंगठयाशिवाय धनुर्धारी कसा काय सर्वश्रेष्ठ ठरणार.
माझ्या खूप गोष्टी कानावर आल्या.
अर्जुनाला कुणीही स्पर्धक राहू नये, तो सर्वश्रेष्ठ धनुर्धारी असावा, यासाठी तुम्ही असं केलंत.
पण खरं सांगतो गुरूदेव, मी लागलीच तुमची गुरूदक्षिणा दिली.
तेंव्हा मी मोकळा झालो, आणि तुम्ही मात्र अडकलात, पाप-पुण्यांच्या दुष्टचक्रात, राजनीतीच्या अन्यायी सापळयांत.
मला खरोखरी कींव वाटली तुमची, अन्याय नाही वाटला.
गुरूंनी मागितलेल्या गोष्टीचा अन्याय वाटला, तर तो खरा शिष्य असतो का?
तुम्ही मला धनुर्विद्या शिकविण्यास नकार दिलात, त्या दिवशी संताप वाटला.
असं वाटलं, का मी हीन कुळातला आहे, पण जेंव्हा तुम्ही अंगठा मागितलात ना, तेंव्हा मला सामोरं आलंच नाही, कुठलंही द्वंद्व, कुठलेही प्रश्न, किंवा कुठल्याही समस्या.
कारण सोपं आहे, आधी माझ्याकडे काहीच नव्हतं, देण्यासारखं, आणि आता इतकी पुण्याई गाठवली की, तुम्ही मागितलंत ते मी देऊ केलं.
टाळून टळण्यातला शिष्य मी नाही.
मला टाळलंत, पण शेवटी येणा-या पिढया जेंव्हा जेंव्हा एकलव्याचे नाव घेतील तेंव्हा तेंव्हा त्यांना गुरू द्रोणाचार्य जरूर आठवतील.
प्रत्येक धनुर्धा-याच्या अंगठयाने मीच पुढे चालवत राहीन, हा घेतलेला वसा.
महाभारतातील पात्रांचे एक वैशिष्टय म्हणजे, प्रत्येकाला अन्याय झेलावा लागला आहे.
घरच्या गरिबीमुळे आपला मुलगा अश्वत्थामा याला पीठाचे पाणी दूध म्हणून गुरू द्रोण यांना पाजावे लागले.
मनोमन अर्जुनाला वरूनही द्रौपदीला पाच पतींशी संसार करावा लागला आहे.
यात कृष्ण आणि विदूर यांना मात्र कायम समतोल राखता आला.
अन्यायाला हसत हसत सामोरा जाणारा आणि जीवनापेक्षाही भव्य असा एकलव्य आजही आपल्या स्मृतीमध्ये हुरूप उत्साह, कष्टांचा पायंडा आणि एक ठसठस बनून राहीला आहे.
हा वर्ग आठवा, वर्गात एकंदर पस्तीस विद्यार्थी-विद्यार्थिनी आहेत.
या वर्गातील विद्यार्थी सर्व कार्यात पुढेच पुढे, ती वर्गसजावट असो वा ग्रामसफाई, वर्गातले कार्यक्रम असोत वा स्नेहसंमेलनातील स्पर्धा.
अभ्यासातही या मुलांनी नंबर सोडला नव्हता.
या विद्यार्थ्यांनी आजपर्यंत अनेक आपतग्रस्तांना मदत केली होती, पूर, वादळ, वायुग्रस्तांना यथायोग्य सहाय्य केलं होतं.
त्यासाठी ते निरनिराळया युक्त्या प्रयुक्त्या लढवित.
कधी वर्गातून वर्गणी गोळा करीत तर कधी मुलांचं एखाद नाटक किंवा सांस्कृतिक कार्यक्रम सादर करून निधी एकत्र करीत.
या कार्यात वर्गाचा वर्गनायक प्रशांत याचा सिंहाचा वाटा असे; त्याला नेहमी प्रोत्साहन आणि सहकार्य मिळायचं ते शाळेच्या मुख्याध्यापकांचं.
असच एकदा सर्व शिक्षक व मित्रांना प्रशांतनं फराळाचं आमंत्रण दिलं.
घर लहानसच असल्यानं सर्वांची बसण्याची व्यवस्था खालीच केली.
ती इतकी आकर्षक व स्वच्छ की कुणाचीही नजर एकदम खिळावी.
सर्वांनी त्यांचं कौतुक केलं गप्पागोष्टी करीत फराळ झाला.
प्रशांतला एक भाऊ होता, त्याचं नाव मनोज, वयानं अगदी दहा बारा वर्षाचा.
गाण्यात मात्र पहिला नंबर ठेवलेला हे कळताच सा-या विद्यार्थ्यांनी त्याला गाणं म्हणण्याचा आग्रह केला.
मनोज आनंदाने तयार झाला, चाचपडत, चाचपडत तो बैठकीत आला.
विद्यार्थी आणि शिक्षक आश्चर्याने पाहू लागले, मनोजनं गायला सुरवात केली.
प्रशांत व त्याची आई यांच्या डोळयातून नकळत अश्रु आले.
सरांनाही वाईट वाटलं एवढा मधूर गाणारा मुलगा जो चंद्रावर जावू ईच्छितो तो साधं आपल्या सभोवतीचं जग बघु शकत नाही.
आपल्या जन्मदात्या आईचं दर्शन घेऊ शकत नाही.
चंद्र कसा आणि कुठे आहे हे ज्याला ठावं नाही तो चंद्रावर जाण्याची ईच्छा बाळगतो, क्षणभर सगळयांना वाईट वाटले.
शिक्षकांनी चौकशी केली तेंव्हा कळले की जन्मत:च तो अंधळा आहे.
घरी करती सवरती ती आईच, त्यामुळे डोळयाच्या शस्त्रक्रियेसाठी लागणारा पैसा जमत नव्हता.
हे सारं कळल्यावर मुख्याध्यापकांना रहावलं नाही, त्यांनी कशाचा तरी मनाशी निश्चय केला.
प्रशांत, मनोज आणि त्याची आई यांचा निरोप घेवून ते निघाले.
दुसऱ्या दिवशी मुख्याध्यापकांनी वर्ग आठच्या विद्यार्थ्यांची बालसभा घेतली.
एखादा उपक्रम राबवून काही रक्कम एकत्र करायची असे सांगितले.
वर्ग आठचेच विद्यार्थी ते, अगदी खुषीने तयार!
मुख्यध्यापकांनी शिक्षकांतर्फे 5000 रूपये निधी एकत्र करण्याचे अश्वासन दिले.
विद्यार्थ्यांनी आपल्या खाऊचे पैसे, रूपये आणून मुख्यध्यापकांजवळ दिले.
एक हस्तलिखित निवेदन त्यांनी काढलं, इतर वर्गातूनही निधी जमला.
निवेदनाला योग्य प्रतिसाद मिळून अवघ्या दोन तीन दिवसात पुरेसा निधी गोळा झाला.
स्वत: मुख्याध्यापक मनोज व त्याच्या आईला घेवून शहरातील एका नेत्रतज्ञाकडे गेले.
चाचणीनंतर मनोजच्या डोळयांचं ऑपरेशन अगदी व्यवस्थीत पार पडलं.
आठवडयानंतर आज डॉक्टर मनोजच्या डोळयावरील पट्टी काढणार होते.
सहज गंमत म्हणून डॉक्टरांनी त्याला विचारलं, मनोज, तुला आज नविन दृष्टी मिळणार, यानंतर तू सारी सृष्टी बघणार आहेस.
पण त्याआधी मला हे सांग सर्वप्रथम तू कुणाला पाहू इच्छितोस?
या अनपेक्षित प्रश्नाने मनोज क्षणभर गोंधळला.
थोडा विचार करून तो म्हणाला, डॉक्टर साहेब, मी शाळेचे मुख्याध्यापक व दादाचा मित्रपरिवार यांना प्रथम पाहू ईच्छितो.
ज्यांनी मला ही दृष्टी मिळवून देण्यास सढळ व निस्वार्थी मदत केली त्या माझ्या मोठया भावांना मी प्रथम पाहू ईच्छितो, त्याला एकदम गहिवरून आलं.
डॉक्टरांनी मुख्याध्यापक व काही विद्यार्थ्यांना आत सोडलं.
डॉक्टरांनी हळूहळू डोळयावरची पट्टी सोडली, थोडया वेळात मनोजला दिसायला लागलं.
त्याने एकदम सर, दादा, आई, अशी हाक मारली.
प्रशांतने तर त्याला चक्क मिठीच मारली, त्यांची आई हा सारा प्रसंग डोळे भरून पहात होती.
आठवडाभरातच त्याला दवाखान्यातून सुटी मिळाली.
तो पेढे घेऊन शाळेत आला.
मुख्याध्यापकांना मनोजने वाकून नमस्कार केला, आपल्या चिमुकल्या हाताने त्यांना पेढा दिला.
मुलांनी दिलेल्या अल्पशा मदतीतून एका बालकाला दृष्टी मिळाली.
त्याची चंद्रावर जाण्याची महत्वाकांक्षा तो आता पुर्ण करू शकणार होता.
एकमेका सहाय्य करू, अवघे धरू सुपंथ, हे ब्रीद ज्यांनी अंगिकारलं ते आदर्श झालेच म्हणून समजा!
एक होता स्वर, सुरूवातीला तो खुप सुंदर गाणे गायचा, नंतर तो गाऊन गाऊन दमला.
एका झ-याच्या जवळ आला, तो झरा खूप निर्मळ होता, त्याचे पाणी स्वच्छ आणि अमृतासरखे होते.
त्या झर्यामुळे सर्वसृष्टी बहरल्यागत दिसत होती.
तहान भागेपर्यंत त्या स्वराने खूप खूप पाणी प्यायले.
ते पाणी प्यायल्या नंतर स्वराचा आवाज पहिल्यापेक्षा मधूर झाला.
तो आपल्या मधूर आवाजात गाऊ लागला.
त्याच्या आवाजाने त्या सृष्टीत जणू एक एक व्याक्तीत्व उतरले असावेत.
तिकडे सर्वजणं गात होते, तो झरा, ती पाने-फुले, ते पक्षी.
मग झ-याने त्या स्वराला सांगितले, 'हे स्वरा, तू जेव्हा जेव्हा माझ्याजवळ येशील तेव्हा तेव्हा तुला एक उत्स्फूर्तता येईल गाणे गायला.
तुझ्या माधुर्याच्या रसात सर्वजणं न्हाऊन निघतील, माझ्यातलं अमृत तुला पावन करेल.
एके दिवशी स्वराच्या माधुर्याची किर्ती एका राजाला कळली.
त्याने त्याला आपल्या राजमहालात 'राज कवी'चा दर्जा दिला.
राजवाडयाच्या मोहात तो आपल्या झऱ्याला आणि सृष्टिला विसरून गेला होता.
मग तो त्या राजवाडयात मोठया दिमाखाने राहू लागला.
तिकडे झरा, झाडे, पाने-फुले, पक्षी शांत झाले त्यांच्यातले सौंदर्यच जणू निघून गेले, झ-याचे पाणीच संपले, पाने-फुले वाळली, सर्वत्र उदास भकास वातावरण होते.
इकडे दिवसेंदिवस स्वराचा आवाज खराब होऊ लागला.
मग अचानक स्वराला स्वप्न पडले की, त्याचा झरा पार सुकून गेला, आणि त्याला वाचवण्यासाठी स्वराला तिकडे असणं गरजेचं आहे.
तो चटकन उठला आपल्या राजमहालाला सोडून तो आपल्या झ-याजवळ आला.
त्या झ-याचे विषण्ण रूप पाहून स्वराला खूप रडू येऊ लागले.
त्या अश्रूंचे थेंब त्या झ-यात पडले, आणि झरा थोडा सावरला.
मग स्वर आपल्या स्वरात आपण केलेल्या चूका सावरून आपल्या झ-याकडे आल्याचे एक मधूर गाणे गाऊ लागला.
त्याचा तो मधूर आवाज पाने-फुले, झाडे, पक्षी यांना स्पर्शून गेला, आणि सर्वजणं जागे झाले.
ती पण त्याच सांत्वन करू लागली, मग आनंदाच्या अश्रूंचा पूर आला.
आणि तो झरा, तो स्वर, ती सृष्टी आजही तिकडे अशीच आहेत.
निरंतर सर्वांना सुख देतात, कारण स्वराचे अस्तित्व झ-यात आहे आणि झ-याचे अस्तित्व स्वरात आहे.
शेवटी झ-याशिवाय स्वर नाही आणि स्वराशिवाय झरा नाही.
धन्नाशेटचा मुलगा राम अगदीच आळशी.
घरांत गडगंज संपत्ती, एकुलता एक लाडाचा, काम कधी करावंच लागलं नाही.
आता २१ वर्षाचा झाला, शेठजींना काळजी पडली, याचे कसे होणार साठलेला पैसा किती दिवस पुरेल.
दुसरे दिवशी त्यांनी मुलाला बोलावले व म्हणाले हे बघ आज तू सकाळीच बाहेर जा.
काहींतरी काम करून पैसे मिळवुन आण तरच तुला जेवायला मिळेल, मुलाला काहीच कळेना.
तो बहिणीकडे गेला तिने त्याला एक रूपया दिला, शेठजींनी तो विहीरीत फेकून दिला.
दुसर्या दिवशी आईकडून घेतला तिसर्या दिवशी मात्र कोणीही पैसे द्यायचे नाहीत हे उमजल्यावर स्वारी घराबाहेर काम शोधायला निघाली.
बारा वाजे पर्यंत हिंडला, काम मिळेना, पोटात कावळे कोकलायला लागले.
स्टेशनवरून एक जड बॅग घेऊन येणारा माणूस दिसला त्याला हमाल हवा होता.
हा धावत पुढे गेला, 'साहेब, इकडे आणा', ती बॅग त्याने डोक्यावर उचलली, घामाघूम झाला.
साहेबांनी आठ आणे हातावर ठेवले.
घरी आला, शेठजींच्या हातावर आठ आणे ठेवले.
दोन दिवसाप्रमाणेच शेठजींनी ते विहीरीत फेकले, हा चवताळून उठला.
बाबा अहो तेवढे आठ आणे मिळवायला मला किती वणवण करावी लागली आणि तुम्ही ते फेकून दिलेत.
शेठजींनी त्याला जवळ घेतले, पाठीवरून हात फिरवला, 'बाळा आता मला काहीं काळजी नाहीं कारण खर्या कष्टाची किंमत तुला आज कळली.
दोन दिवस ह्याच्या दुप्पट रक्कम फेकली पण तुला राग आला नव्हता कारण त्या मागे कष्ट नव्हते.
स्वकष्टाची कमाई तीच खरी कमाई.
एक भिकारी भीक मागता मागता एका श्रीमंत व्यापार्याच्या वाडयासमोर उभा राहून भीक मागू लागला.
मालकाने सेवकाला त्याला वर बोलावयाला सांगितले.
सेवक बोलवायला आलेला पाहून भिकार्याला खूप आनंद झाला.
त्याच्या मनांत आशा निर्माण झाली की, वर बोलावलं म्हणजे बरच काही देणार असेल.
वर गेल्यावर व्यापारी म्हणाला, 'हे बघ तुला मी पाचशे रूपये देतो पण त्याबद्दल तु मला तुझे डोळे दे'
हे कसं शक्य आहे, डोळे दिले तर मी काहींच करू शकणार नाही, भिकारी म्हणाला.
बरं मग असं कर हात तरी देतोस कां, व्यापारी म्हणाला.
अशाप्रकारे व्यापारी प्रत्येक अवयवाची किंमत वाढवत होता पण भिकारी एकही अवयव द्यायला तयार नव्हता.
व्यापारी म्हणाला 'बघ ५००-५०० रूपये म्हटले तरी तुझ्या देहाची किंमत लाखाच्यावर झाली.
एवढा लाख मोलाचा धडधाकट देह असतांना भीक कां मागतोस, कष्ट कर पैसे मिळव.
महाभारताच्या शांतीपर्वातील ही गोष्ट.
शंख व लिखित नावांचे दोघे भाऊ यज्ञोपवित संस्कार झाल्यावर गुरूगृही विद्याध्यानासाठी गेले.
संपूर्ण वेद वेदांगाचा अभ्यास करून गुरूची परवानगी घेऊन हे दोघे घरी परत आले.
दोघांनीही दोन वेगवेगळया ठिकाणी आपले आश्रम बांधले, तिथे त्यांचे अध्यापनाचे काम सुरू झाले.
बरेच दिवस झाले दोन्ही भावांची भेट नव्हती.
लिखिताने शंखाकडे भेटीला जाण्याचे ठरवले, त्याप्रमाणे तो गेला पण शंख कामानिमित्त बाहेर गेला होता.
निराश झालेला लिखित परत निघाला.
दुपारी बाराची वेळ भूक लागली होती.
समोर शंखाच्या आश्रमातील आंब्याच्या झाडाला खूप आंबे लागले होते.
एक छानसा पिकलेला आंबा लिखिताने तोडला व पुढे चालू लागला.
तेवढयात समोरून येणार्या शंखाने ते पाहिले व विचारले, आंबा कुठे मिळाला.
अरे, तुझ्याच झाडाचा छान पिवळा धम्मक दिसला, तोडला.
शंख शांतपणे म्हणाला, म्हणजे लिखिता तू चोरी केलीस झाडाच्या मालकाला न विचारता आंबा तोडलास.
लिखिताला आपली चूक कळली, शरमेने त्याची मान खाली झुकली.
शंखा माझ्या गुन्ह्याबद्दल मला हवी ती शिक्षा कर.
काहीं गरज नाहीं त्याची जा आता पुन्हा असे घडणार नाही ह्याची खबरदारी घे, शंख एवढे बोलून निघून गेला.
लिखित राजाकडे गेला, घडलेली सर्व हकीगत सांगितली.
राजा मला शिक्षा कर, लिखित म्हणाला.
ह्या विचित्र मागणीचे राजाला आश्चर्य वाटले.
राजा म्हणाला 'लिखिता तू म्हणतोस ते खरंही असेल पण चोरीची फिर्याद कुणीच केलेली नाही, गुन्हा शाबीत झाला तर शिक्षा.
राजे पण गुन्हा शाबीत झाला तर ह्या गुन्ह्याला शिक्षा कोणती, लिखिताने विचारले.
चोरी करणार्याचा हातच आम्ही कापतो, राजा म्हणाला.
राजाच्या समोरच लिखिताने राजा शासन करत नाहीं म्हणून आपणच आपला हात कापून टाकला'.
स्वत:च स्वत:ला शिक्षा करून घेणारी प्रजा उत्कृष्ट राज्य शासनाचे प्रतीक आहे.
प्रसिध्द लेखक कै. वि. स. खांडेकरांकडे अलोट गर्दी जमली होती.
लोक हार घेऊन अभिनंदनासाठी तिष्ठत उभे होते.
कॅमेरे सरसावुन फोटोग्राफर धावपळ करत होते.
खांडेकरांना साहित्य अकॅडमीचे पारितोषिक मिळाले तेव्हांचा प्रसंग.
एका पत्रकाराने विचारले, आपल्या जीवनातील सर्वोच्च आनंदाचा क्षण कोणता.
खांडेकरांनी दोन क्षण डोळे मिटले, प्रसंग त्यांच्या डोळयासमोर दिसु लागला.
ते म्हणाले, 'आज सकाळीच एका अपरिचिताने येऊन माझ्या गळयात हार घातला, माझ्या पायावर डोकं ठेवलं.
साहेब, आज मी आहे तो आपल्यामुळेच.
फार फार वार्षापुर्वी मी एका तळयाच्या शेजारून फिरत असता अचानक तोल जाऊन मी पाण्यात पडलो.
मला पोहता येत नव्हतं, मी गटांगळया खाऊ लागलो.
माझी ती अवस्था आपण पाहिलीत आणि ताबडतोब पाण्यात उडी घेतलीत.
घाबरलेला मी गळयाला मिठी मारली.
आपण जोरात हिसका देऊन मिठी सोडवलीत व ओढतच मला पाण्याबाहेर काढलंत.
कुठलीही ओळख न देता उपकाराची भावना प्रगट न करता आपण निघून गेलात.
मागून मला कळले मला वाचवणारे सुप्रसिध्द लेखक खांडेकर होते.
तेव्हांपासुन आपल्याकडे यायचे होते तो योग आज आला.
खांडेकर म्हणाले, कोणालातरी जगायला आपण मदत करू शकतो ही गोष्ट माझ्या दृष्टीने फार मोठी आहे, तोच क्षण माझ्या जीवनातला अनमोल क्षण होय.
सकाळी नऊचा सुमार, ऑफिसला जाणार्यांची एकच गर्दी.
दिल्लीचा प्रमुख मार्ग गाडया भरधाव धावत होत्या.
त्याच गर्दीत मीटिंगला जाण्याची घाई असलेल्या रमेश शर्मांनी आपल्या गाडीचा वेग वाढवला.
एका चौकातून भरधाव गाडी धावत असताना एका मोटारवाल्याची धडक गाडीला बसली.
शर्माजी दूर फेकले गेले, पायाला जबर दुखापत झालेली.
प्रत्येक जण आपल्या कामाच्या गर्दीत होता त्यामुळे कुणालाच थांबायला वेळ नव्हता.
हळूहळू शर्मांजींची शुध्द हरपली व ते रक्ताच्या थारोळयात तसेच पडले.
अचानक तिथे एक गाडी थांबली व गाडीतून बाई खाली उतरल्या, त्यांनी शर्मांना त्या अवस्थेत पाहिले.
ड्राइव्हरला ताबडतोब त्यांना उचलुन गाडीत घालण्यास सांगितले.
गाडी मोठया दवाखन्यापाशी येऊन थांबवली.
ताबडतोब उपचार सुरू झाले, शर्मांजींचे प्राण वाचले.
शर्माजी शुध्दीवर आले 'माझ्या फाईल्स' ते घाबरले होते.
प्रेमळ आवाजात कुणीतरी म्हणाले तुमच्या फाईल्स सुरक्षित आहेत.
मिटिंगच्या ठिकाणीही कळवायला हवं फोन नंबर सांगा.
माझी फारच महत्त्वाची मिटिंग होती, कागदपत्र वेळेवर पोचायला हवी होती.
मी कुठे आहे, मला काय झालंय, आपण कोण आहात शर्माजी अडखळत कष्टाने बोलत होते.
तत्परतेने बाईंनी सगळी व्यवथा केली, घरचा पत्ता विचारला नातेवाईकांना कळवले.
आता शर्माजी बरेच सावरले होते, अपघाताची जाणीव झाली होती.
वेदना होतच होत्या तशातच ते म्हणाले 'देवासारखी मदत करणार्या आपण आहांत तरी कोण, आपले उपकार मी विसरू शकणार नाही.
त्यात काय माणसाने माणसाला मदत करायलाच हवी.
मानवता हाच खरा धर्म, पण हाच धर्म इतर पाळत नाहीत, बाई उत्तरल्या.
पृथ्वीवर देखील देवता फिरतात ह्याची आज मला प्रचिती आली, सांगा तर तुमचं नांव, काकुळतीला येऊन शर्माजी बोलले.
माझं नांव, 'ललिता शास्त्री' शांतपणे बाई उद्गारल्या.
शर्माजी आश्चर्यचकीत होऊन म्हणाले, काय, ललिता देवी, तुम्ही माझ्यासाठी एवढं केलंत.
त्यावेळेच्या भारताच्या पंतप्रधान श्री लालबहादूर शास्त्री ह्यांच्या पत्नी.
शर्माजींना वाटले ह्या जणू, कणभरही अहंकार नसलेली शांत देवता.
एकदा गुरुजी यात्रेसाठी जायला निघाले.
त्यांचे हर्षल व गौतम नावाचे दोन शिष्य होते.
जातांना त्यांनी दोघांनाही पाच पाच चणे दिले व ते जपून ठेवण्यास सांगितले व गुरुजी यात्रेला निघून गेले.
हर्षलने ते चणे व्यवस्थित कागदाच्या पुडीत बांधून डबीत ठेवले.
गौतमने ते चणे घेतले व तुळशी वृंदावनात टाकुन दिले.
हर्षल रोज गुरुजींनी दिलेले चणे नीट आहेत की नाहीत बघून त्यांची पुजा करत असे.
गौतम मात्र जेथे चणे टाकले होते नित्य नियमाने पाणी देत असे.
सात आठ दिवसांत तुळशी वृंदावनात चण्यांची छान रोपं झाली.
दिवसागणीक रोपं वाढली व त्याल चणे लागले.
गौतमने ते चणे काढले व दुसर्या मोठया कुंडीत टाकले.
नित्य नियमाने तो रोपांना पाणी टाकत असे व त्यांची काळजी घेत असे.
आता ह्या वेळेला चणे बरेच निघाले.
गौतमने ते चणे काढून पुन्हा शेतात टाकले.
हळूहळू करता करता पाच चण्यांचे पोतंभर चणे झाले.
एक दोन वर्षाने गुरुजी परत आले, दिलेल्या चण्यांबद्दल विचारले.
हर्षलने पुजेत ठेवलेली चण्याची डबी उघडली व चणे गुरुजींच्या हातावर ठेवले.
गौतमने पोतं आणून गुरुजींच्या पुढे ठेवलं, गुरुजी खुष झाले.
गुरूजी हर्षलला म्हणाले, जपून ठेवण्याचा खरा अर्थ गौतमला उमगला.
तु मात्र नुसतीच पुजा करत राहिलास आतले चणे किड लागून खराब ही झाले असतील.
बुध्दिचा वापर केला तर जीवनात यशस्वी होता येते.
एक होती चिमणी आणि एक होता कावळा.
चिमणीचं घर होत मेणाचं, छोटंस आणि खूप सुंदर.
चिमणी सारखी कामात असे, आळशासारखं बसायला तिला मुळीच आवडत नसे.
याउलट कावळयाचं घर शेणाचं होतं, घरात सगळीकडे पसाराच पसारा असे.
कावळा दिवसभर इकडे तिकडे टिवल्याबावल्या करायचा, बडबड करायचा.
हा खोडकर कावळा कोणालाच आवडायचा नाही.
एक दिवस आकाशात मोठे मोठे काळे ढग आले, सोसाटयाचा वारा सुटला.
टप् टप् पाऊस पडू लागला, झाडे भिजली, जमिनीवरून धो धो पाणी वहायला लागलं.
कावळयाच घर होत शेणाच, तेही पाण्यात वाहून गेल.
कावळा काकडला, आता कुठे जाव बर?
एवढयात त्याला आठवल, चिमणीच घर शेजारीच आहे.
मग कावळा आला चिमणीकडे, पण चिमणीच्या घराचे दार तर बंद होते.
चिमणी आतून म्हणाली 'थांब माझ्या बाळाला काजळ-पावडर लावते.
थोडावेळ थांबून पुन्हा कावळयाने कडी वाजवली 'चिऊताई, चिऊताई, दार उघड'.
चिमणी आतून म्हणाली 'थांब माझ्या बाळाला झोपवते'.
इकडे कावळयाला खूप भूक लागली होती, पण सगळीकडे पाणीच पाणी झाले
एवढंस तोंड करून कुडकुडत उभा राहिला.
चिऊताईचे बाळ झोपल्यावर तिने दार उघडले, कावळा घरात आला.
भिजल्यामुळे त्याला खूप थंडी वाजत होती.
चिमणी म्हणाली 'तू बैस चुलीपाशी', कावळा चुलीपाशी बसला.
चुलीवर होती खीर ! कावळयाच्या तोंडाला पाणी सुटले.
त्याने थोडी थोडी करत सगळी खीर संपवली, थोडया वेळाने पाऊस थांबला.
कावळयाने घरटयाचे मागचे दार उघडले आणि तो भुर्रकन् उडून गेला.
एक आळशी आणि लबाड कावळा होता, तो लोळ लोळ लोळला, तर शेणाने भरला.
त्याने वर पाहीले तर त्याचा डोळा फुटला, त्याने बिळात हात घातला तर त्याला विंचू चावला.
तो देवळात गेला तर त्याला मार मिळाला.
बिचारा रड रड रडला अन् घरी येऊन झोपी गेला.
एक होती कामसू चिमणी, ती लोळ लोळ लोळली, तर मोत्याने भरली.