Srijan-Upadhyay/marathi-tts-indictts huggingface dataset:
पाताळाचा राजा हिरण्यकश्यपू फार उद्दाम झाला, तेव्हा नृसिंहावतार घेऊन विष्णूंनी त्याला मारले, इतर दैत्य घाबरून गेले.
भगवान विष्णू परत गेल्यावर प्रल्हादाने दैत्यांचे सांत्वन करून त्यांना बोध दिला.
नंतर त्याने विचार केला, देव अतुल पराक्रमी आहेत, त्यांनी माझा पिता व बलाढ्य असुर यांना धुळीस मिळवले.
त्यांच्यावर आक्रमण करून गेलेले वैभव मिळवणे अशक्य आहे, मग आता भक्तीने त्यांना वश केले पाहिजे.
’नमो नारायणाय’ असा जप करून त्याने तपाला सुरवात केली, हे पाहून सर्व देव आश्चर्यचकित झाले.
यात दैत्यांचे काहीतरी गुप्त कारस्थान आहे, असा संशय त्यांनी विष्णूकडे व्यक्त केला.
त्यावर विष्णूंनी त्यांना समजावले, बलाढ्य राक्षस माझी भक्ती करून जास्त बलाढ्य होतात हे खरे.
प्रल्हादाच्या भक्तीमुळे घाबरू नये, त्याचा हा अखेरचा जन्म असून, तो मोक्षार्थी आहे.
प्रल्हादाच्या भक्तीमुळे त्याच्या मनात विवेक, वैराग्य, आनंद या गुणांचा विकास झाला, भोगांबद्दलची आसक्ती संपली.
भगवान विष्णू प्रसन्न होऊन ’तू परमपदाला पोचशील’ असा वर दिला.
ईश्वरदर्शनाने प्रल्हादाचा अहंकार गळाला, तो शांत, सुखी, समाधीस्थित झाला.
अशा स्थितीत पुष्कळ काळ लोटला, त्या वेळी दानवांनी त्याला जागृत करण्याचा प्रयत्न केला.
दानवांना कोणी शासक राहिला नाही, देवांना असुरांची भीती राहिली नाही.
शेषशय्येवर निजलेला श्रीविष्णू जागा झाला.
मनाने त्याने तिन्ही लोकांची स्थिती अवलोकन केली.
दैत्यांचे सामर्थ्य कमी झाले असून, देव शांत झाले आहेत, त्यांनी दैत्य व मनुष्यांचा द्वेष करणे सोडले आहे.
अशा स्थितीत पृथ्वीवरील यज्ञयागादी क्रिया बंद पडतील.
भूलोक राहणार नाही, हे त्रिभुवन कल्पांतापर्यंत राहावे या संकल्पाला बाधा येईल, म्हणून दानवांचे राज्य राहिले पाहिजे.
त्यासाठी प्रल्हादाला सावध केले पाहिजे.
मग श्रीहरी पाताळात जाऊन पोचले, त्यांनी प्रल्हादाला त्याचे राज्य व देह याचे स्मरण दिले.
विष्णूच्या आज्ञेनुसार प्रल्हादाने राज्याभिषेक करवून घेतला.
भय, क्रोध, कर्मफळ यापासून विमुक्त होऊन त्याने राज्य केले व शेवटी परमपदाला पोचला.
अशा रीतीने स्वप्रयत्नाने त्याने सर्व काही प्राप्त करून घेतले.
गार गार सावली, गोड गोड फळे, देवाला फुले, झाडे फ़क़्त एवढेच नाही देत, तर झाडामुळे पाउस पडतो.
नद्या पाण्याने भरतात, शेते पिकांनी भरतात, डोंगर हिरवे होतात, आपल्याला आनंद देतात.
खूप खूप झाडांचे मिळून जंगल होते.
मग त्या जंगलात वाघ, सिंह, कोल्हे, हत्ती सगळे प्राणी सुखाने राहतात.
पक्षी झाडावर घरटी बांधतात आणि छोट्या छोट्या पिल्लांना त्यात ठेवतात.
जंगल नसले तर हि सगळेजण कुठे जातील?
झाडांचे अजून फार फार चांगले उपयोग आहेत.
आजी आजोबांचे औषध पण झाडांपासून बनते.
आमच्या बागेत जांभळाचे झाड मुद्दाम आणून लावले आहे.
आम्ही जांभळं तर खातोच पण त्याचा बियांचा आजीच्या औषधाला उपयोग होतो.
आमच्या दारातला कडूनिंब खर तर मला अजिबात आवडत नाही.
सारखा कचरा होतो आणि झाडावा लागतो.
पण बाबा म्हणतात की कडूनिंब तोडायचा नाही, तो फार औषधी असतो, हवा स्वच्छ करतो.
गव्हात कीड लागू नये म्हणून आई कडूनिंबाच्या फांद्या त्यात ठेवते.
माझ्या मामाच्या गावाला तर नारळाची उंच उंच झाडे आहेत.
नारळाची झाडे पण आपल्याला फार उपयुक्त असतात.
नारळाचे पाणी म्हणजेच शहाळे आजारी माणसांना देतात.
नारळपाणी रक्तविकार नाशक, वात-पित्त नाशक आणि शक्तीवर्धक असते.
तसेच त्यात फाइबर, विटामिन आणि खनिज असतात.
नारळापासून तेल काढतात, नारळाला श्रीफळ म्हणतात.
नारळाला धार्मिक महत्व आहे.
झाडाचे मुळे खूप खूप खोल अगदी जमिनीत जातात, मातीला पकडून ठेवतात.
आपल्या सगळ्यांना अत्तर खूप आवडते.
मग चंदनाचे झाड आपल्याला अत्तर देते.
वेलदोडे, लवंग, मिरी, दालचिनी, जिरे, तमालपत्रे ही सगळी मसाल्याचे पदार्थ झाडेच देतात.
मग ह्या पावसाळ्यात झाडे लावूयात.
घरासमोर, बागेत, शाळेत कुठेही, पण एक तरी झाडं लावायचेच.
आणि हो नुसतेच लावायचे नाही तर त्यांना रोज पाणी घालून ती जगवायची सुद्धा.
वसुबारस ह्याचा अर्थ- वसु म्हणजे द्रव्य, धन, त्यासाठी असलेली बारस म्हणजे द्वादशी.
या दिवसाला गोवत्स द्वादशी असेही म्हणतात.
या दिवशी गाईची पाडसासह संध्याकाळी पूजा करतात.
घरांत लक्ष्मीचे आगमन व्हावे या हेतूनेही या दिवशी सवत्स धेनूची पूजा करण्याची पद्धत आहे.
ज्यांच्याकडे घरी गुरे, वासरे आहेत त्यांच्याकडे ह्यादिवशी पुरणावरणाचा स्वयंपाक करतात.
घरातील सवाष्ण बायका गाईच्या पायावर पाणी घालतात.
नंतर हळद-कुंकू, फुले, अक्षता वाहून फुलांची माळ त्यांच्या गळ्यात घालतात.
निरांजनाने ओवाळून केळीच्या पानावर पुरणपोळी वगैरे पदार्थ वाढून गाईला खाऊ घालतात.
ह्या दिवसापासून अंगणात रांगोळी काढण्यास सुरूवात करतात.
पुष्कळ स्त्रियांचा या दिवशी उपवास असतो.
ह्या दिवशी गहू, मूग खात नाहीत.
स्त्रिया बाजरीची भाकरी व गवारीच्या शेंगाची भाजी खाऊन उपवास सोडतात.
आपल्या मुला-बाळांना चांगले आरोग्य मिळावे व सुख लाभावे म्हणून ही पूजा करतात.
धनत्रयोदशी या सणामागे एक मनोवेधक कथा आहे.
आपला पुत्राने जीवनाची सर्व सुखे उपभोगावीत म्हणुन राजा व राणी त्याचे लग्न करतात.
लग्नानंतर चवथा दिवस हा तो मृत्युमुखी पडण्याचा दिवस असतो.
जेव्हा यम राजकुमाराच्या खोलीत सर्परुपात प्रवेश करण्याचा प्रयत्न करतो तेंव्हा त्याचे डोळे सोन्या चांदीने दिपतात.
या कारणास्तव यम आपल्या जगात, यमलोकात परततो.
अशा प्रकारे तिने राजकुमाराचे प्राण वाचवले.
या दिवशी सायंकाळी घराबाहेर दिवा लाउन त्याच्या वातीचे टोक दक्षिण दिशेस करतात.
त्यानंतर त्या दिव्यास नमस्कार करतात, याने अपमृत्यु टळतो असा समज आहे.
धनत्रयोदशी बद्दल अजून एक दंतकथा आहे, ती म्हणजे समुद्र मंथन.
असुरांबरोबर इंद्रदेव यांनी महर्षि दुर्वास यांच्या शाप निवाराणास समुद्र मंथन केले.
तेव्हा त्यातुन देवी लक्ष्मी प्रकट झाली.
तसेच समुद्र मंथनातून धन्वंतरी अमृतकुंभ घेऊन बाहेर आला.
नरकचतुर्दशी व लक्ष्मीपूजन, नरकचतुर्दशी हा दिपावलीतील एक दिवस आहे.
नरकचतुर्दशीच्या दिवशी या अलक्ष्मीचे पहाटे मर्दन करून आपल्यातील नरकरूपी पापवासनांचा नायनाट व अहंकाराचे उच्चाटन करायचे आहे.
तेव्हाच आत्म्यावरील अहंचा पडदा दूर होऊन आत्मज्योत प्रकाशित होईल.
हिरण्यमयी, तेजस्वी, जीवनपोषक व चैतन्यमयी अशा लक्ष्मीला आणून तिचे गृहात वास्तव्य करणे व पूजन करणे म्हणजे लक्ष्मीपूजन.
या दिवशी प्रदोषकाळी लक्ष्मीचे पूजन केले जाते.
लक्ष्मी ही फार चंचल असते असा समज आहे.
त्यामुळे, शक्यतोवर हिंदू शास्त्राप्रमाणे लक्ष्मीपूजन हे स्थिर लग्नावर करतात, त्याने लक्ष्मी स्थिर राहते असा समज आहे.
अनेक घरांत श्रीसूक्तपठणही केले जाते.
या दिवशी बळी पाताळात गाडला गेला.
सर्व देवतांची सुटका झाली व लक्ष्मीचे वर्चस्व अबाधित झाले.
याची आठवण म्हणून यादिवशी लक्ष्मीपूजन करतात.
व्यापारी लोकांचे हिशोबाचे नवीन वर्ष लक्ष्मीपूजनानंतर सुरू होते.
या दिवशी सर्व अभ्यंग स्नान करतात.
पाटावर रांगोळी काढून तांदूळ ठेवतात, त्यावर वाटी किंवा तबक ठेवतात.
त्यात सोन्याचे दागिने, चांदीचा रूपया, दागिने ठेवून त्यांची पूजा करतात.
हा दिवस व्यापारी लोक फार उत्साहात साजरा करतात.
या दिवशी स्वच्छता करण्यासाठी लागणारी नवी केरसुणी विकत घेतात.
तिलाच लक्ष्मी मानून तिच्यावर पाणी घालून हळद-कुंकू वाहून घरात वापरण्यास सुरूवात करतात.
बळीराजाची दानशूरता पाहून वामनाने त्याला पाताळीचे राज्य दिले.
दात्याची सेवा करण्यास वामनाने बळीराजाचे द्वारपाल होण्याचे काम स्वीकारले.
तो दिवस म्हणजे कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा होय, या दिवशी विक्रम संवत सुरू होते.
पाडवा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मुहूर्त आहे.
आर्थिक हिशोबाच्या दृष्टीने व्यापारी लोक दिवाळीतील पाडवा ही नववर्षाची सुरुवात मानतात.
लक्ष्मीप्राप्तीसाठी नव्या वह्यांचे पूजन करून व्यापारी लोक वर्षाचा प्रारंभ करतात.
व्यापारी लोकांच्या जमा-खर्चाच्या कीर्द खतावणीच्या नवीन वह्या ह्या दिवशी सुरू होतात.
कीर्द खतावणीच्या नवीन वह्या सुरू करण्यापूर्वी वह्यांना हळद-कुंकू, गंध, फूल, अक्षता वाहून पूजा करतात.
नवविवाहीत दांपत्याची पहिली दिवाळी पत्नीच्या माहेरी साजरी करतात, ह्यालाच दिवाळसण म्हणतात.
त्यानिमित्त यादिवशी जावयांस आहेर करतात, हा दिवस म्हणजे शरद ऋतुतील कार्तिक मासातील द्वितीया.
द्वितीयेचा चंद्र आकर्षक व वर्धमानता दाखवणारा आहे.
तेव्हा बिजेच्या कोरीप्रमाणे बंधूप्रेमाचे वर्धन होत राहो, ही त्यामागची भूमिका आहे.
आपल्या मनातील द्वेष व असूया निघाल्यामुळे सर्वत्र बंधुभावनेची कल्पना जागृत होते.
बंधू-भगिनींचा प्रेमसंवर्धनाचा हा दिवस आहे.
समाजात भगिनींना समाजातील व राष्ट्रातील पुरुष वर्ग भगिनी समजून त्यांच्या संरक्षणाची जबाबदारी घेऊन त्यांना अभय देतील.
त्यामुळे त्या समाजात निर्भयतेने फिरू शकतील, तो दिवस, म्हणजे दीपावलीतील भाऊबीज पूजनाचा दिवस.
या दिवशी बहिणीच्या घरी भाऊ गोडधोड भोजन करतो.
सायंकाळी चंद्राची कोर दिसल्यानंतर बहीण प्रथम चंद्रकोरीस व नंतर भावाला ओवाळते.
भाउ मग ओवाळणीचे ताटात ‘ओवाळणी‘ टाकुन बहिणीचा सत्कार करतो.
पावसाळ्यात उन्हाळी हंगाम नंतर येतो.
झाडे अधिक आणि अधिक हिरवी दिसतात.
एके पावसाळी दिवशी आकाश ढगांसह झाकलेले राहते.
कधीकधी कमी दबाव येतो आणि तो जड पाऊस पडतो.
रस्ते चिखलाचे होतात, पाऊस पाणी रस्त्यांवर वाहते.
पावसाळा अनेक प्रकारे आम्हाला उपयोगी आहे.
हवा थंड आणि आरामदायक होते, या हंगामात हवा धूळीपासून मुक्त असते.
पाऊस शेतीसाठी उपयोगी आहे.
शेतकरी या हंगामात पुरेसा पाऊस मिळविण्यासाठी आनंदी होतात.
पाऊस पाणी भरपूर आहे, तर तो जलविद्युत-वीज आणि सिंचन हेतूसाठी धरणे ठेवलेले आहे.
त्यामुळे आम्ही या हंगामात त्यांचा आभारी असणे आवश्यक आहे.
पावसाळ्यात त्रास देखील नाही.
मराठी भाषा नवव्या शतकापासून प्रचलित आहे.
मराठी भाषेची निर्मिती संस्कृतमधून निर्माण झालेल्या महाराष्ट्री प्राकृत भाषांपासून झाली आहे.
याउलट मराठी आणि काही अन्य भारतीय भाषांच्यावर संस्कार होऊन संस्कृत भाषा बनलीआहेअसेही काही विद्वान मानतात.
मराठी भाषा ही इसवी सनाच्या आधीही होती असे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न हरी नरके करित आहेत.
सनातन हिंदु धर्म सांगतो, आम्ही निसर्गाचे एक अविभाज्य घटक आहोत.
निसर्गाशी सहकार्य करूनच आम्हाला आमचा उत्कर्ष साधता येईल.
निसर्गावर आक्रमण करण्याचा विचार व्यर्थ आहे, यालाच आम्ही धर्म म्हणतो.
त्यासाठीच विधीनिषेध आहेत.
सनातन हिंदु धर्मियांचा आचार निसर्गाला समृद्ध करणारा असतो.
अजूनही आमच्या पवित्र देशात गोवंश हत्याबंदी होत नाही.
आम्ही निधर्मी भूकंपामागून भूकंप आणि दुष्काळामागून दुष्काळ यांना आमंत्रण देत नाही का ?
प्रजेला धर्माचरण करायला भाग पाडा, शासनाचे ते कर्तव्य आहे.
भूकंप, रोगराई, दुष्काळ इत्यादी आपत्ती पाहता पाहता काढता पाय घेतील.
मानव म्हणजे निसर्गाचे एक अंगच आहे.
निसर्गाला जखमी करून मानवाला कसे काय जगता येईल ?
निसर्गावर प्रेम करा, त्याचा सहयोग घ्या आणि त्याला सहयोग करा.
सनातन धर्माची प्रतिष्ठापना करा, धर्मजीवनाला अनुकूल असे वातावरण, कायदे आणि व्यवस्था करा.
मग निसर्ग आणि भारतखंड कसा मोहोरतो, ते बघा !
प्रदूषणामुळे जीवसृष्टीला किती मोठा धोका निर्माण झाला आहे.
हे प्रदूषण असेच चालू राहिले, तर जीवसृष्टी नष्ट होण्याचा निश्चित धोका निर्माण झाला आहे.
काहीही झाले, तरी मानवतेच्या दृष्टीने सर्व विकसित, तसेच अविकसित राष्ट्रांनी उशिरा का होईना, एकत्र होऊन त्याविषयी विचारविनिमय चालू केला आहे.
आपल्या अवतीभोवतीचे वातावरण म्हणजे पर्यावरण !
पर्यावरणाचा समतोल निसर्ग टिकवत असतो.
माणसाचा पर्यावरणातील हस्तक्षेप आणि ढवळाढवळ वाढल्याने, तसेच त्याच्या स्वार्थी आणि नियोजनशून्य वृत्तीमुळे पर्यावरणातील समतोल ढासळतो.
मानवाचे स्वास्थ्य पर्यावरणावर अवलंबून आहे, त्यामुळे पर्यावरणाच्या स्वास्थ्याकडे लक्ष देणे अत्यावश्यक आहे !
प्रदूषणामुळे पर्यावरण विस्कळीत झाले आहे, म्हणून प्रदूषण होण्याची कारणे शोधा.
निसर्गातील पंचमहाभूतांमध्ये ढवळाढवळ करून संतुलन बिघडले की, शारीरिक प्रदूषण होते.
स्वभावदोष अन् अहं यामुळे मानसिक प्रदूषण होते, तर दुर्जन शक्तीमुळे आध्यात्मिक प्रदूषण होते.
जिवावर पर्यावरण आणि पर्यावरणावर जीव अवलंबून असतो.
दोघांपैकी एकाचा तोल बिघडला, तर त्याचा परिणाम पूर्ण सृष्टीचक्रावर होतो.
सध्याच्या काळात पर्यावरणात तमकणांचे प्रमाण वाढल्यामुळे तमोगुणाशी निगडित झाडांची उत्पत्ती जास्त प्रमाणात झाली.
सत्त्वकणांशी निगडित झाडांची उत्पत्ती कमी होत-होत १० टक्क्यांवर आली.
आयुर्वेदासाठी लागणाऱ्याऔषधी सत्त्वगुणांशी निगडित असल्यामुळे त्यांची उत्पत्ती पर्यावरण दूषित झाल्यामुळे कमी झाली.
त्यामुळे योग्य उपचार करणे अशक्यच झाले आणि जिवाची क्षमता कमी झाली.
पंचतत्त्वात तमोगुण वाढला आहे, म्हणजे पंचतत्त्व क्षीण झाले आहे.
त्यामुळे सध्याच्या काळात पंचतत्त्वात तमोगुणाचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे कमकुवत देह असलेल्या किंवा रोगी जिवांच्या उत्पत्तीचे प्रमाण वाढलेले आहे.
जिवाची पर्यावरणाशी एकरूपता साध्य न झाल्यामुळे मानसिक दुष्परिणाम झाले आहेत.
‘जशास तसे’ हा निसर्गाचा शाश्वत नियम आहे.
नास्तिक, धर्माचरण न करणाऱ्या मानवी पशूची क्रूरताच निसर्गाला सूड घ्यायला भाग पडते.
‘झाडांचे गोपनीय जीवन’ हा पीटर टोम्पकिन्स आणि क्रिस्टोफर बर्ड या शास्त्रज्ञांचा ग्रंथ त्या नियमांचे विश्लेषण करून ते सिद्ध करतो.
आज निसर्ग सूड उगवत आहे.
मानव हा निसर्गाचा एक अविभाज्य अंश असल्याने त्याला निसर्गावर आक्रमण करणे असंभव आहे.
क्रौर्य, आसुरी वृत्ती, कत्तलखाने, हत्याकांड आणि युद्ध यांचा भूकंपाशी अती निकटचा संबंध आहे.
हे क्रौर्य, हे कत्तलखाने बंद करा, म्हणजे भूकंप व्हायचे नाहीत.
आईनस्टाईनची `पिडा तरंग’ थिअरी असाच निष्कर्ष सांगते.
`इटिमॉलॉजी ऑफ अर्थक्वेक्स’ हा ग्रंथही तेच निष्कर्ष देतो.
पवित्र भारतभूमीला सहस्त्रशः वर्षांपासून भूकंप ठाऊक नाहीत.
क्वचित अपवाद असेल; परंतु या दहा वर्षांत चार प्रलयकारी भूकंप, चार चक्रीवादळे आणि सहा महापूर भारतभूमीने पाहिले.
अनेक घरांमध्ये पूर्वी एकत्र बसून रात्रीचे जेवण घेतले जायचे.
आता मात्र कामाच्या वेळा, धावपळ, स्पर्धेच्या युगात रात्री एकत्र जेवणे तसे अवघडच आहे.
रात्रीच्या वेळी सगळ्यांनी एकत्र बसून जेवणे, हे तुमच्या कौटुंबिक सौख्यासाठी चांगले आहे.
असा निष्कर्ष एका अभ्यासाअंती काढण्यात आला आहे.
घरी बनवलेले जेवण मुलांसह एकत्र जेवणे, आता जुन्या पद्धतीचे मानले जाऊ लागले आहे.
त्याला कारण मुलांच्या शिकवणीच्या वर्गाच्या, नोकरीवरून घरी परतण्याच्या वेळा यांना काही धरबंधच राहिलेला नाही.
आपण आपल्या कुटुंबासह जेवलात, तर कौटुंबिक संबंधात सुधारणा होते.
अनेकदा तर मुले उघडपणे सांगत नसली, तरी त्यांना अशा वेळी आपण आपल्या पालकांच्या फार जवळ असल्याचे वाटते, त्यामुळे जेवणही हसत-खेळत होते.
अनेकदा मुलांचे वडील आणि आई यांपैकी एखाद्याशी अधिक जवळचे नाते असते.
पण अख्ख्या कुटुंबाविषयी जिव्हाळा वाटण्यासाठी असे जेवण घेणे फारच लाभदायक ठरते.
अनेक पालक जेवणाच्या वेळी मुले असली की, अधिक मोकळेपणाने वागतात.
असा अनुभव या अभ्यासाअंती नोंदवण्यात आला आहे.
अनेकदा आपल्या घरातल्या रीतीरिवाज, परंपरा यांची माहिती मुलांना देण्यासाठी हे सहभोजन उत्तम ठरते.
एखाद्या कुटुंबात तणाव असतात, त्यावरही मात करण्यासाठी असे एकत्र जेवणे खरेच लाभदायक ठरते, असेही निरीक्षण नोंदवले गेले.
सूर्यास्तानंतर ३ घंट्यांच्या आत जेवावे.
सूर्योदय आणि सूर्यास्त, तसेच दुपारी १२ वाजता आणि रात्री १२ वाजता जेवू नये.
दुपारी १२ ते ४ वाजेपर्यंत कडकडीत ऊन असते, या काळात भोजन केल्यास जठराग्नी प्रदीप्त होऊन शारीरिक त्रास होण्याची शक्यता असते.
यासाठी शक्यतो दुपारी १२ वाजेपर्यंत सकाळचे आणि रात्री ९ च्या आत रात्रीचे जेवण घ्यावे.
सकाळचे जेवण जीवनासाठी आवश्यक असणाऱ्याक्रियालहरी पुरवते, कार्य करण्यासाठी शक्ती पुरवते.
रात्रीचे जेवण रात्रीच्या काळात वाढत असलेल्या रज-तमाशी लढण्यासाठी ऊर्जालहरी पुरवते.
जेवणामुळे प्राणावर आवरण येणे टळते, कारण अन्न प्राणाला चैतन्य पुरवण्याचे कार्य करते.
शरीर आणि मन यांचा एकमेकांशी संबंध आहे.
शरीरस्वास्थ्य आणि मनस्वास्थ्य हे एकमेकांना पूरकही असतात.
वेळेवर न जेवल्यास शरीरस्वास्थ्य आणि मनस्वास्थ्य बिघडू शकते, तसेच आध्यात्मिक स्वास्थ्यही बिघडते.
वेळेत न जेवल्यास शरीरस्वास्थ्य बिघडते.
जिवाचा अन्नमयकोष आणि प्राणमयकोष यांना शक्ती पुरवण्याचे कार्य अन्न करते.
प्राणमयकोषाचा मनोमयकोषावर परिणाम होतो.
अन्नाचे सेवन योग्य वेळेत केले नाही, तर देहाला अन्नशक्तीचा पुरेसा पुरवठा होत नाही.
स्थूलदेहाचा अशक्तपणा वाढून मनाचे कार्यही व्यवस्थित होत नाही.
या सर्वांचा परिणाम शरिराच्या कार्यक्षमतेवर होतो, त्यामुळे वेळेत अन्नग्रहण करणे शारीरिकदृष्ट्या आवश्यक आहे.
पाणी किती आणि कधी प्यावे याविषयी पुष्कळ मतभेद आढळतात.
या मतभेदांमुळे सामान्य माणसाच्या मनात संभ्रम निर्माण होतो.
आयुर्वेदामध्ये पाणी कधी प्यावे याविषयी पुढील सूत्र दिलेले आहे.
शरद आणि ग्रीष्म ऋतू वगळता निरोगी माणसाने दिवसभरात थोडेच पाणी प्यावे.
तहान आणि भूक लागणे हे देवाने माणसाला दिलेले वरदान आहे.
जेव्हा आपल्याला पाणी आणि अन्न यांची आवश्यकता असते, तेव्हा आपल्याला अनुक्रमे तहान आणि भूक लागते.
तहान लागते त्या वेळी एकाएकी घटाघट पाणी न पिता थोडे थोडे पाणी प्यावे, असे आयुर्वेद सांगतो.
संस्कृतमध्ये क म्हणजे पाणी आणि त्या कने, म्हणजे पाण्याने फलित होतो, तो कफ.
अनावश्यक पाणी प्यायल्यामुळे शरिरात कफदोष वाढून पचनशक्ती मंद होते.
काहीजणांना वैद्यांनी त्यांच्या रोगाला अनुसरून भरपूर पाणी पिण्यास सांगितलेले असते.
ते पाणी रोग्याने एकाएकी न पिता दिवसभरातून थोडे थोडे प्यावे.
ज्यांना पाव, ब्रेड यांसारखे मैद्याचे पदार्थ खाणे टाळता येत नाहीत, त्यांनी असे पदार्थ खातांना मध्ये मध्ये कोमट पाणी प्यावे, म्हणजे ते पदार्थ पचतात.
जेवतांना मधे मधे थोडे थोडे पाणी प्यावे, यामुळे पचन व्यवस्थित होते.
जेवणानंतर भरपूर पाणी प्यायल्यास व्यक्ती स्थूल होते, म्हणजे अनावश्यक चरबी वाढते.
जेवणापूर्वी पाणी प्यायल्यास भूक मंदावते, जेवण न्यून जाते आणि व्यक्ती कृश होते.
असे कृश होणे आरोग्याला अपायकारक असते.
जेवतांना मधे मधे थोडे थोडे पाणी पिणेच योग्य आहे.
जेवणात द्रव पदार्थ भरपूर असल्यास वेगळे पाणी पिण्याची आवश्यकता नसते.
बहुळा नदीच्या तीरावर सायगाव म्हणून एक गाव होतं.
गाव मोठा सुखी व समृद्ध होतं, तिथे नाना प्रकारचे धंदे चालत.
शेतकरी, विणकरी, रंगारी, पिंजारी, सोनार, सुतार, लोहार, कुंभार सर्व प्रकारचे लोक होते.
गावातबहुधा भांडण होत नसे, मारामारी होत नसे कोणी कोणाचा हेवादावा करीत नसे, सारे गुण्यागोविंदाने नांदत.
सायगावची एक विशिष्ट परंपरा होती, त्या गावचे लोक कधी राजाकडे न्याय मागायला जात नसत.
पाप करणारा असेल त्याला देव शिक्षा करीलच असे ते म्हणत.
पाप करणाऱ्याचे मन त्याला खातच असते, आणखी त्याला शिक्षा कशाला, असेही कोणी म्हणत.
अपराध करणाऱ्याचे नाव देवासमोर सांगण्यात येई, त्याला दुसरी शिक्षा नसे.
गावातील सर्व लहान-थोरांना अपराध करणाऱ्याचे नाव कळे.
त्याच्याकडे सारे लोक ‘हा तो अपराधी’ अशा दृष्टीने बघत, हीच शिक्षा.
मनू एकटा होता, त्याचे आईबाप मरण पावले होते.
त्याची लहान बहीण होती, या बहिणीवर त्याचा फार लोभ.
जीवनात त्याला अर्थ वाटेना, कोणासाठी जगावे, का जगावे ते त्याला कळेना, परंतु विनूमुळे तो वेडा झाला नाही.
मनू विणकर होता, विणण्याची कला त्याच्या बोटांत होती.
धाकटी बहीण होती, तेव्हा तिच्यासाठी तो विणी, पैसे मिळवून बहिणीला नटवी.
पुढे-मागे बहिणीचे लग्न करावे त्यासाठी तो पैसे साठवी.
ते दु:खाचे वस्त्र पांघरून मनू घरी कोपर्यात बसे विनू येई तेव्हा मात्र तो जरासा हसे.
असे काही दिवस गेले, एकदा काय झाले, त्या गावात एक परका पाहुणा आला.
त्याच्याजवळ बरेचसे पैसे होते, विनूला पैसे पाहिजे होते.
विनूच्या मनात पाप आले, त्या श्रीमंताचा खून करावा असे त्याच्या मनात आले.
त्याची पिशवी त्याने लांबविली, परंतु खून पचवायचा कसा?
विनूने रक्ताने माखलेला सुरा मनूच्या उशाशी ठेवून दिला, मनू झोपलेला होता.
सकाळ झाली, प्रवासी मरून पडलेला दिसला.
सर्व गावभर वार्ता गेली, कोणी केला तो खून? कोणी केले ते पाप?
मनू जागा झाला, त्याच्या उशाशी रक्ताने माखलेला सुरा होता; तो दचकला.
तो सुरा हातात घेऊन तो वेड्यासारखा बाहेर आला, लोक त्याच्याकडे पाहू लागले.
हा पाहा लाल सुरा, रक्तानं रंगलेला सुरा, कुणाचं हे रक्त, कुठून आला हा सुरा, माझ्या उशाशी कुणी ठेवला, असे मनू बोलू लागला.
यानंच या प्रवाशाचा खून केला असेल आणि स्वत: साळसूदपणा दाखवीत आहे.
त्याला खून करून काय करायचं होतं, देवाला माहीत, एकटा तर आहे, पैसे हवेत कशाला.
लोभ का कुठं सुटतो, असे लोक म्हणू लागले.
मनूला काही समजेना, तो वेड्याप्रमाणे बघू लागला.
मी कशाला कोणाला मारू, मी आधीच दुःखाने मेलो आहे.
मला कशाचीही इच्छा नाही, ना धनाची, ना सुखाची, कोणी तरी हा सुरा माझ्या उशाशी आणून ठेवला असावा.
स्वत:चं पाप या गरीब मनूवर ढकलीत असावा, मनू म्हणाला.
शेवटी देवळात सारे लोक जमले, मनू तेथे दु:खाने हजर राहिला.
मनूची मान खाली झाली होती, ईश्वराने त्याचे आईबाप नेले होते, त्याची बहीण नेली होती.
आता त्याची अब्रूही परमेश्वर नेऊ पाहात होता, जीवनातील सर्वांत मोठी मौल्यवानवस्तू, तीही आज जात होती.
मनूने विनूकडे पाहिले, परंतु विनू त्याच्याकडे पाहीना.
आपला मित्र तरी आपणांस सहानुभूती दाखवील असे मनूस वाटत होते, परंतु तीही आशा का विफळ होणार.
मनू उभा राहिला आणि म्हणाला, सर्व गावानं मला अपराधी ठरवलं आहे, परंतु मी निष्पाप आहे.
इथं असलेल्या सर्वांना मी खुनी आहे असं खरोखर वाटतं, निदान माझा मित्र विनू तरी तसं म्हणणार नाही.
साऱ्या गावानं जरी मला दोषी ठरविलं तरी मला त्याची पर्वा नाही, परंतु मित्र दोषी न ठरवो.
विनू, तुझ्या डोळ्यांनाही मी खुनीच दिसतो का, तुझं मत सांग, तुझ्या मताची मला किंमत आहे.
तुझ्यामुळं मी जगलो आहे, या जीवनात तुझाच काय तो एक स्नेहबंध मला आहे.
माझे हात कोणाच्या उरात भोकसतील का सुरा, सुंदर वस्त्र विणणारे हे हात, ते का कोणाचं जीवनवस्त्र कापून टाकतील.
सांग, मित्रा, तुझं मत सांग, तुला जे खरोखर वाटत असेल ते सांग.
विनू उभा राहिला, तो म्हणाला, मनू माझा मित्र आहे, परंतु सत्याशी माझी अधिक मैत्री आहे, सत्याला मी कधी सोडणार नाही.
मनू, मनुष्याच्या मनात केव्हा काय येईल त्याचा नेम नसतो, निर्मळ आकाशात केव्हा काळे ढग येतील ते काय सांगावं.
तुझ्या उशाशी तो सुरा होता, तो का दुसऱ्यानं आणून ठेवला, तूच तो खून केला असावास, मलाही असंच वाटतं.
खुनी माणसाचा मित्र असं आता लोक मला म्हणतील व हिणवतील.
मनू, काय केलंस हे, केलसं तर केलसं, परंतु पुन्हा निरपराधीपणाचा आव आणू बघतोस, हे तर फारच वाईट.
हातून पाप झालं तर कदाचित दु:खाच्या लहरीत, उदासीनतेच्या लहरीत, वेडाच्या लहरीत केलं असशील हे पाप.
परंतु ते कबूल करून गावाची क्षमा मागण्याऐवजी तू दंभ दाखवीत आहेस, काय याला म्हणावं.
आपल्या मित्राच्या तोंडचे ते शब्द ऐकून मनूचे तोंड काळवंडले, जिथे त्याची सर्व आशा तिथेच निराशा पदरी आली.
ज्याच्यावर आपण प्रेम करतो त्यानेही आपल्याविषयी गैरसमज करून घ्यावा ह्यासारखे दुनियेत दुसरे दु:ख नाही, तो सर्वांत प्रखर असा प्रहार असतो.
सभा संपली, मनूला ‘खूनी मनू’ म्हणून संबोधन्यात येऊ लागले.
मनू घरातून बाहेर पडेना, तो भयंकर मन:स्थितीत होता.
एके दिवशी रात्री सायगाव सोडून जाण्याचे त्याने ठरविले, तीव्र निराशेने तो घेरला गेला होता.
या जगात न्याय नाही, सत्य नाही, प्रेम नाही काही नाही, असे तो मनात म्हणाला.
मध्यरात्रीचा समय, सर्वत्र अंधार होता, मनूच्या मनात बाहेरच्या अंधाराहूनही अधिक काळाकुट्ट असा अंधार पसरला होता.
परंतु तो उठला, ते पूर्वजांचे घर सोडून तो निघाला.
जेथे त्याच्या आईबापांनी त्याला वाढविले, जेथे आपली पोरकी बहीण त्याने प्रेमाने वाढविली, असे ते घर सोडून तो निघाला.
त्याला वाईट वाटले, त्याच्या डोळ्यांतून पाणी आले, परंतु शेवटी प्रणाम करून त्याने घराबाहेर पाऊल ठेवले.
तो रस्ता चालू लागला, बहुळा नदीच्या तीरावर तो आला.
त्या नदीत तो कितीदा तरी डुंबला असेल, मित्राबरोबर पोहला असेल.
बहुळेच्या काठी एका खडकावर तो बसला, वरती तारे चमचम करीत होते.
मनूच्या मनात शेकडो स्मृती जमल्या होत्या, हृदयात कालवाकालव होत होती.
पुन्हा एकदा गावाकडे वळून त्याने प्रणाम केला, बहुळेला प्रणाम केला आणि वेगाने निघाला.
लांब लांब जाण्यासाठी मनू निघाला, जेथे त्याला कोणी खुनी असे म्हणणार नाही, मातृभूमीला रामराम करून, तेथे जावयास तो निघाला.
गंगा व यमुना या सुंदर विशाल नद्यांच्या गहिऱ्या पाण्याने समृद्ध व सुपीक झालेल्या रमणीय प्रदेशांत आर्य राज्य करुन राहू लागले.
धर्म, तत्त्वज्ञान, कला यांचा विकास येथेच प्रथम झाला व संस्कृतिसूर्याचे किरण हळूहळू अखिल भारतवर्षावर पसरु लागले.
उत्तर हिंदुस्थानात आर्यांच्या वसाहती सर्वत्र होण्यापूर्वीच ओढ्या प्रांतातून गलबतात बसून काही धाडसी आर्य खाली सिलोन ऊर्फ लंका बेटात गेले.
या बेटाजवळ मोत्यांच्या खाणी होत्या, सोन्याच्या खाणी होत्या, हे राज्य समृद्ध झाले.
लंकाधीश रावणासारखा महत्त्वाकांक्षी राजा उत्तरेकडे दिग्विजय करण्यास निघाला व नाशिकपर्यंत आला, तेथे त्याने आपले अधिकारी ठेवले.
रावणासारखे राजे दक्षिणेकडून उत्तरेकडे येत होते, तर दुसरे संस्कृतिप्रसार करणारे धाडसी ऋषी विंध्यपर्वत ओलांडून दक्षिणेकडे येत होते.
दंतकथांमधून इतिहास निर्मावा लागतो.
अगस्ती हा विंध्यपर्वत ओलांडून दक्षिणेकडे आलेला पहिला संस्कृतिप्रसारक होय, ही गोष्ट त्याने विंध्यपर्वतास वाढू नकोस, असे सांगितले त्यात दिसून येते.
तीन आचमने करुन त्याने सात समुद्र प्राशन केले, यातील अर्थ हा असेल की, तीन पर्यटनांत तो सात समुद्र ओलांडून आला.
अगस्तीने फार प्रवास केलेला असावा, दंडकारण्यात प्रवेश करणारा पहिला ऋषी अगस्तीच होय.
त्याच्या पाठोपाठ भारद्वाज, मतंग, अत्रि प्रभृत्री ऋषी येऊ लागले व आपापले आश्रम रमणीय अशा ठिकाणी स्थापू लागले.
ख्रिस्ती मिशनरी रानटी लोकांत जाऊन तेथे आपले बंगले बांधतात व त्यांना आपल्या धर्माची दीक्षा देतात.
आमचे हे प्राचीन आर्य धर्मप्रचारक रानटी लोकांत जाऊन आश्रम स्थापून त्यांना संस्कृतिज्ञान देऊ लागले.
हळूहळू या वैराग्यशील, ध्यानधारणासंपन्न, निष्पाप अशा ऋषींच्या साध्या राहणीचा व सुंदर आचरणाचा परिणाम या दंडकारण्यातील लोकांवर होऊ लागला.
प्रेमाने व निर्लोभतेने येथील लोकांची हृदये वश करुन घेऊन सुंदर ज्ञान व पवित्र आचार हे ऋषी त्यांस शिकवू लागले.
अशाच थोर ऋषींपैकी मतंग ऋषी हे एक होते, पंपासरोवराच्याजवळ त्यांचा आश्रम होता.
सकाळच्या वेळी पाखरांना अंगणात नीवार धान्य टाकताना व हरणांना हिरवा चारा घालताना ऋषिपत्नीस मोठा आनंद होत असे.
मतंग ऋषी फार थोर मनाचे होते, प्रातःकाळी नदीवर स्नान करुन नंतर ते संध्या, ईश्वरपूजा व ध्यानधारणा करीत.
तदनंतर आश्रमाच्या भोवती जे कोणी रहिवाशी येतील, त्यांना खुणांनी मोडक्या तोडक्या भाषेत सुरेख गोष्टी सांगत.
हळूहळू ते त्यांची भाषा शिकू लागले आणि आपले उन्नत व उदात्त विचार त्यांना सांगू लागले.
जरी त्या रानटी लोकांना प्रथम प्रथम विशेष समजत नसे, तरी त्या पावन वातावरणाचा, ऋषींच्या व्यक्त्तिमाहात्म्याचा त्यांच्या मनावर संस्कार झाल्याशिवाय राहत नसे.
पावित्र्य हे न बोलता बोलते, व न शिकविता शिकविते.
थोर लोकांचे नामोच्चारणही जर मनास उन्नत करते, तर त्यांचे प्रत्यक्ष दर्शन किती प्रभावशाली असेल बरे.
मतंग ऋषींच्या आश्रमापासून काही कोसांच्या अंतरावर एका भिल्ल राजाचे राज्य होते.
राज्य लहानसेच होते, भिल्लांचा राजा जरी रानटी होता, तरी तोही ऋषींच्या आचरणाने व उपदेशाने थोडा सुधारला होता.
घरात बसून राहणे तिला कधीच आवडत नसे, घडीची म्हणून तिला उसंत माहीत नसे.
अशी ही राजकन्या गुणवंत होती.
भिल्ल राजाचीच ती मुलगी, लहानपणी तीही लहानसे धनुष्य घेऊन हरणांच्या पाठीमागे लागे.
आपल्या मुलीचे कोडकौतुक राजा-राणी कितीतरी करीत.
मनुष्य रानटी असो वा सुधारलेला असो, मनुष्यस्वभाव हा सर्वत्र सारखाच आहे.
एक दिवस भिल्ल राजा आपल्या राणीला म्हणाला, आपल्या या मुलीला मतंग ऋषींच्या आश्रमात ठेवले तर.
मी याविषयी त्यांना विचारले, तेव्हा त्यांच्या पत्नीने मोठ्या आनंदाने संमती दिली.
ऋषिपत्नी मला म्हणाली, खरंच, तुमची मुलगी आश्रमात ठेवा, मी तिला शिकवीनसवरीन, पोटच्या मुलीप्रमाणे तिच्यावर प्रेम करीन.
मग बोल, तुझे म्हणणे काय आहे ते, मुलीस तिथे पाठविण्यास तुझी संमती आहे ना, ती तुझ्यासारखीच अडाणी राहावी, असे तुला वाटते का.
राणी म्हणाली, मी आपल्या इच्छेविरुद्ध नाही, मनाला कसेसेच वाटते हे खरे, तरी पण मुलीचे कल्याण होईल, तेच केले पाहिजे.
आपल्या लहानपणी आपणांस नाही असे ऋषी भेटले, परंतु आपल्या मुलीच्या भाग्याने भेटले आहेत, तर ती तरी चांगली होवो.
उभयता मातापितरांनी मुलीला आश्रमात पाठविण्याचा निश्चय केला.
शुभ दिवशी त्या भिल्ल राजाने शबरीस बरोबर घेतले, तिला पालखीत बसविले आणि मतंग ऋषींच्या आश्रमात आणून सोडले.
कन्येस ऋषींच्या स्वाधीन करुन राजा म्हणाला, महाराज, ही माझी मुलगी आपल्या स्वाधीन करत आहे.
ऋषिपत्नी म्हणाली, राजा, निश्चिंत ऐस, ही माझीच मुलगी मी समजेन, मी तिला मजजवळ घेऊन निजेन, तिची वेणीफणी करीन.
ती येथील हरिणांमोरांबरोबर खेळेल-खिदळेल व त्यांच्याजवळ शिकेल, काही काळजी करु नकोस बरं.
राजाने मुलीसाठी तांबड्या रंगाची वल्कले केली होती, ती तिला दिली.
शबरी आश्रमात वाढू लागली, ऋषिपत्नी तिचे कितीतरी कोडकौतुक करी.