Srijan-Upadhyay/marathi-tts-indictts huggingface dataset:
तिने वर पाहिले तर तिला चंद्रहार मिळाला, तिने बिळात हात घातला तर तिला अंगठी मिळाली.
ती देवळात गेली तर तिला साडी-चोळी मिळाली.
ती साडी-चोळी नेसली, पालखीत बसली अन् घरी येऊन झोपी गेली.
हरिश्चंद्रेश्र्वराचे मंदिर तळापासून या मंदिराची उंची साधारणतः सोळा मीटर आहे.
जाऊन बेलोलखानास धरून चालविणे आणि कोकणातून मोरोपंत पेशव्यांनाही हशमानिशी रवाना केले.
राजवाडाचे भग्रावशेष, भडंग नाथांचे मंदिर या सर्व गोष्टी आहेत.
डावीकड च्या वाटेने वळल्यावर दहा मिनिटांतच आपण सीता गुहेपाशी येऊन पोहोचतो.
पदार्पण केले आणि मराठी मुलूख ताब्यात घेण्यास सुरवात केली.
विहाराच्या आत असलेल्या कोनाडात गौतम बुद्धाची ध्यानस्थ मूर्ती आहे.
त्रिंगलवाडी गावापर्यंत इगतपुरी घोटीत्रिंगलवाडी अशी जीप सेवा देखील उपलब्ध आहे.
पाण्याची सोय किल्ले माहुलीवर पहारेकर्यांच्या देवडांसमोर पाण्याचे टाके आहे.
हा चबुतरा आपल्याला रायगडावरील महाराजांच्या समाधीची आठवण करून देतो.
मात्र इथे आत व बाहेर पहारेकर्यांना झोपण्यासाठी बर्थ केलेले आहेत.
फीनिक्सहून ग्रॅण्ड कॅनियन कडे जायचं म्हणजे मध्ये डोंगर रांगा ओलांडून पुढे जावं लागतं.
त्यातून लिफ्ट अमेरिकन लोकांच्या भाषेत ने आपल्याला खाल पर्यंत जाता येतं.
नंतर प्रुडेन्शियल टॉवर्स नावाच्या बॉस्टनच्या एका उंच इमारतीतून आजूबाजूचा नजारा पाहिला.
इथे सुंदर बाग बगीचा केल्यास पंढरपूर च्या सौंदर्यात निश्चितच भर पडेल.
इथे तुंगा, सती, सुनी, कीर्ती व भृंगारी व पाच छोटया नद्यांचा संगम आहे.
ऑल इंडिया टूल्स कंपनीमध्ये श्री राव, श्री निमकर काम करतात.
करताना मध्य सप्तकातील निषादावरून जोरकस पणे धैवत घेण्यातच या रागाचे सौंदर्य आहे
आरोहात तो वर्ज करून अवरोहातसुद्धा सां ध या दोन स्वरांमध्ये प्रच्छन्न करावा लागतो.
खमाज मेलातील असल्याने गंधार धैवतालाच वादी संवादी मानणे योग्य
ग्रंथोक्त एक कोमल निषाद च असला तरी चालतो
दोन तेलाला सम शितोष्ण गरम करून नंतर कॉस्टिक सोड्याचे द्रावण मिसळून घ्यावे
करण्यासाठी घरच्याघरी सुलभ पद्धतीने साबण वड्या किंवा चिप्स तयार करता येतात
व्हावा म्हणून त्यात दोन शे ग्रॅम्स पर्यत हे रसायन मिसळावे.
भांडी व अन्य गृहपयोगी वस्तू घासण्यासाठी स्वच्छ करताना वरील प्रकार च्या क्लीनिंग चा उपयोग होतो
डिटरजंटला पारदर्शकत्व व थोडा घट्टसर पणा येईल व मधाळ रंगाचे चिकट सर घट्ट द्रावण होईल
घराणे कधीही एक नव्हते आणि आजही एक नाही.
त्याच्यावर अखंड सळसळणारी उदात्त सावली करून उभा राहिलेला भव्योदात्त अश्वत्थ दिसतो.
होता, त्यीची बोयकोही खूष होती आणि त्याच्या पोरीच्या हर्षाला तर पारावार उरला नव्हता
म्हणून त्याने पाद््याला अंतिम क्षमापन विधीसाठी लास्ट कन्फेशन आणि एक्स्ट्रीमसाठी बोलाविले
राघूशेट बस्स् इतकंच कमरेचा किल्ल्यांचा जुडगा काढून समोर टाकत या
दामले मास्तर आणि त्याची छोकरी यांना कसं वळणावर आणलं, ते सांगा
तुच्छतेनं थुंकायचे आणि गाडा जवळ आला
ती काही शिळोप्याच्या गप्पा मारायला इथं आली नाहीये.
सारे सांगत आले, परंतु केवळ शब्दोच्चाराने सारे सुखी कसे व्हायचे, हा प्रश्न आहे
असेल, तर सत्ता, ऑटमबाँब म्हणजेच विश्वाचे आदितत्त्व वा अंतिमतत्त्व आहे
प्रश्न, त्याच सामाजिक समस्या, हुंडे, स्पृश्यास्पृश्ये तेच प्रकार.
वीस ओव्हर्सनंतर अंपायर ने खूण केल्याबरोबर सगळे प्लेअर्स खाली बसून आपापल्या जागी शांत राहिले
पाहून तिथले क्रिकटेचे बुजूर्ग एकमेकात कुजबूजु लागले आहेत.
लान्स गिब्जच्या वळणाऱ्या बॉल्सना खेळतानाचे दडपण जाणवले
ठोकली आणि लगेच शेवटच्या टेस्टमध्ये तर दाढदुखीच्या असह्य वेदना होत असताना खेळतो
तो हुरळून जात नाही आणि त्याचे टीकाकार अगदी कर्तव्य असल्यासारखे दोष दिग्दर्शन करतात
खांद्यावर बसवून नाचल्यामुळे डावा खांदा फ्रॅक्चर झालेले ब्रिज मोहन हे आमच्या हरयाणा संघात होते
समारंभाचे आमंत्रण देण्यासाठी डॉक्टर घाणेकरांचा फोन आला होता माझ्या द्दष्टीने ही आनंदाची गोष्ट होती
मोगऱ्यांची एकेक कळी दंवबिदूंनी फुलत जावी तशी एकामागून एक गाणी उलगडत गेली
गुंडयाचे काम अधिक कठीण आहे.
या डिचोलीच्या परिसरातच सप्तकोटीश्वराचे मंदिर असल्याने व शिवाजी राजाने ते बांधले आहे
पंचवीस टक्के मुलांमध्ये नपुंसकत्व आले आहे.
एक कडूनिंब बियांच्या अर्काच्या तंबाखूवरील सोडोपटेरा दिसतो
एकोणीस शे त्र्यैंशी च्या दुसऱ्या जागतिक कडूनिंब परिषदेत सांगितले
अर्काचा वापर करून कीटकापासून संरक्षण मिळविण्यासाठी अर्क किती लागतो ते कळेल
शिवाजी महाराजांनी अफझल खानाचा कोथळा काढला तो प्रताप गड येथून जवळ आहे.
पौराणिक काळापासून नाशिक ला धार्मिक स्थळ म्हणून महात्म्य प्राप्त झाले आहे.
त्यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ त्यांचे देखणे स्मारक पांडव लेण्याच्या पायथ्याशी उभारण्यात आले आहे.
आपली दुर्बिण घेऊन तलावाच्या नजीक असलेल्या मनोर्यावर टेहळणी करता येते.
विस्तीर्ण पसरलेला समुद्रकिनारा, पायांना कोमल स्पर्श करणारी मऊ वाळू, कोवळे उन सुखावणारे होते.
निळेशार पाणी आणि क्षितिजापर्यंत पसरलेला किनारा रोजच्या ताण तणावापासून दूर ठेवतो.
त्याची प्रवेश द्वारे वीस मीटर उंच आहेत कुंबथडी मंडपम मध्ये शंकरासह अनेक देव देवतांच्या तसेच ऋषीमुनींच्या प्रतिमा आहेत.
या ट्रेनमधून प्रवास करताना आसमंतात पसरलेलं निसर्गसौंदर्य आपण डोळ्यात साठवू शकतो.
जवळ च असलेला रंधा फॉल तब्बल पंचेचाळीस मीटर उंचीवरून खाली कोसळतो.
इथं कृष्णेच्या तीरावर वाळुंज म्हणजे सॅलिक्स टेट्रास्पर्माची झाडी आहे.
त्या सर्वांनी हे वाघबीळ किंवा नाचण टेपाची गुहा अवश्य पाहिली पाहिजे.
वाल्मिकींनी शास्त्रोक्त विधीने त्यांची पूजा केली आणि विचारले.
महात्मन्, या युगांत सकलगुणसंपन्न आणि महापराक्रमी असा एखादा पुरुष आहे कां?
तेव्हां नारदांनी वाल्मिकींना श्रीरामकथा सविस्तर सांगितली.
नारद गेल्यानंतर वाल्मिकी आपला शिष्य भरद्वाज ह्याला घेऊन तमसेच्या कांठावर गेले.
तिथे त्यांना क्रौंच पक्ष्यांची एक जोडी दिसली.
तेवढ्यांत एका भिल्लाने त्या नरावर आपला बाण सोडला.
ती मादी आर्त चित्कार करुन विव्हळूं लागली.
ते दृश्य पाहून वाल्मिकींच्या मनांत त्या पक्ष्यांबद्दल दया निर्माण झाली व त्या भिल्लाचा त्यांना राग आला.
अरे कठोर मानवा, प्रेमांत मग्न असलेल्या दोन पक्ष्यांपैकी तू एकाला मारलेस.
आपल्या तोंडून निघालेला हा श्लोक पाहून खुद्द महर्षींनाच आश्चर्य वाटले.
आश्रमांत परत गेल्यानंतरही ते त्याचाच विचार करीत राहिले.
त्यांना पाहून वाल्मिकी चटकन उठले आणि त्यांनी साष्टांग नमस्कार घातला.
व ते मौन पाळून उभे राहिले.
ती कथा महाकाव्याच्या रूपांत तू रच; जोपर्यंत ही पृथ्वी आहे, तोपर्यंत ती कथा शाश्वत राहील.
त्या रात्री रामलक्ष्मण निश्चिंतपणे झोपू शकले.
सकाळी उठल्यावर स्नानसंध्यादि दैनंदिन नित्यकर्में आटोपून त्यांनी विश्वामित्र ऋषींना वांकून नमस्कार केला.
नंतर श्रीरामचंद्राने नम्रतापूर्वक विश्वामित्र ऋषींना विचारले.
सेवायोग्य कांही कार्य असेल तर आपली आज्ञा व्हावी.
ज्या कामासाठी म्हणून मी तुम्हां उभयतांना बोलावून घेऊन आलो होतो, ते माझे काम आता संपले आहे.
आपण सर्व आज मिथिला नगरीस जाणार आहोत.
त्याच्या दर्शनास जावे असा आमचा विचार आहे.
जनकाने श्रद्धा व भक्तिपूर्वक त्या धनुष्याची आजवर पूजा केली.
आजपर्यंत देव, दानव आणि मानव, सर्वांनी अनेक प्रकारे प्रयत्न करून पाहिला.
परंतु त्यांच्यापैकी एकाला देखील यश मिळाले नाही.
रामलक्ष्मणांना बरोबर घेऊन विश्वामित्र ऋषि ईशान्य दिशेने चालूं लागले.
दोघे मिथिलेला पोंचले तेव्हां जनक राजाने यज्ञ आरंभ केला होता.
यांनीच ताटकेचा वध करून माझा यज्ञ निर्विघ्न पार पाडण्यास मदत केली.
जनकराजाचे पुरोहित शतानंद हे अहल्या व गौतम यांचे चिरंजीव आहेत, हे ऐकून रामलक्ष्मणास कौतुक वाटले.
तुम्ही दोघांनी विश्वामित्र ऋषींचा अनुग्रह संपादन केलात.
या महापुरुषाचा जीवन वृत्तांत खरोखरच ऐकण्याजोगा आहे.
नंतर त्यांनी तेथे हजर असलेल्या सर्व ऋषी-मुनीं समक्ष रामलक्ष्मणांस विश्वामित्र ऋषींचा जीवनवृत्तांत सांगितला.
पुष्कर क्षेत्रांत विश्वामित्रांनी घोर तपश्चर्या केली.
ती पाहून ब्रह्मदेव प्रसन्न झाला व त्याने त्यांना ऋषी झाल्याची मान्यता दिली.
त्यांचा तपोभंग करण्यासाठीं इंद्राने मेनका नांवाच्या अप्सरेला पाठविले.
मेनकेचे अपूर्व रूपलावण्य पाहून विश्वामित्राचे मन विचलित झाले.
तिच्या सहवासांत त्यांनी दहा वर्षें घालविलीं.
कालक्रमाने मेनकेला शकुंतला नांवाची एक मुलगी झाली.
मेनका भीत होती कीं, विश्वामित्र रागाने कदाचित शाप देतील.
नंतर ते स्वतःच उत्तरेकडे हिमालय पर्वतांत कौशिकी नदीच्या कांठी जाऊन तपश्चर्या करूं लागले.
त्यांच्या तपश्चर्येच्या तापाने त्रिभुवन तप्त झाले.
शेवटीं ब्रह्मदेवाबरोबर सर्व देव आले व त्यांनीं विश्वामित्राला ब्रह्मर्षींची पदवी दिली.
तर मग मी जितेंद्रिय झालो का?
पण राम अयोध्येला असल्याकारणाने त्याने वडिलांना कोणत्याही प्रकारची उणीव भासू दिली नाही.
उतारवय होत गेले, तसे राजाला वाटूं लागले कीं आतां हे राज्य रामाला सोंपवून आपण वानप्रस्थाश्रमांत प्रवेश करावा.
त्याच्या मांडलिक राजांचे व प्रजेचे मत का ते घ्यायचे उरले होते.
दशरथ राजाच्या निमंत्रणाला मान देऊन सर्व मांडलिक राजे दरबारांत हजर झाले.
राजधानीतले प्रमुख नागरिक व कांही शेतकरी पण आले.
राज्य कारभाराचा त्याने अनुभव घेतला आहे.
त्याचा राज्याभिषेक करून टाकला म्हणजे प्रजेच्या कल्याणाची मला फिकीर राहणार नाहीं.
तुम्हाला हे पसंत नसेल तर दुसरा उचित सल्ला द्या.
दंडकारण्यांत मत्स्यध्वज याच्या राज्यांत वैजयंतजवळ शंबर नांवाच्या राक्षसाशी युद्ध करीत असतां.
तेव्हां राणीसरकारांनी रथ युद्धभूमीपासून दूर नेऊन महाराजांचे रक्षण केले होते.
शुद्धीवर आल्यावर महाराजांनी राणीसाहेबांना दोन वर देऊं केले होते.
परंतु मंथरेच्या संगतींत तिचे मन पालटले होते.
तूं कुबडी असलीस तरी तुझे डोके मात्र खूप चालते बाई!
तुझ्या इतकी माझे हित इच्छिणारी दुसरी कोणी असेल असे नाही वाटत.
फक्त रामाची शपथ घेऊन विचारीपर्यंत कांही बोलूं नका.
कारण रामाची शपथ घेतल्यावर ती मोडणे शक्य नाही.
त्या शंबर राक्षसापेक्षां तूंच जास्त वस्ताद दिसतेस की ग!
असे प्रेमाने सांगत तिने मनाशी निश्चय केला की राजाने वचन दिल्याप्रमाणे वर दिले नाहीत.
तुझ्यावर त्यांचे जे प्रेम आहे त्यामुळेच ते इतके दुःखी झाले आहेत.
पण तुझ्या प्रेमामुळे त्यांच्या तोंडांतून ते शब्द उमटत नाहीत.
तुला त्यांच्यासाठी तरी अयोध्येला रहावेच लागेल.
लक्ष्मण त्याचे सखे, मित्र, सर्वांचा निरोप घेऊन व वशिष्ठ मुनींकडून शस्त्रास्त्रे घेऊन आला.
कंदमुळे आणि फळे खाऊन तो मोठ्या कष्टाने रहात होता.
कांही रथासमोर येऊन सुमंत्राला म्हणत होते.
पण घोडे पुढे पाऊल टाकीत नव्हते.
रथ दृष्टीआड होईपर्यंत सर्वजण तेथेच बसून राहिले.
कैकेयीनें अगदी शांतपणाने दिलेले ते उत्तर ऐकून भरताला भयंकर राग आला.
कैकेयीच्या मुलाविषयी तुझ्या मनांत असा विचार यावा यांत तुझा कांहीच दोष नाही.
वडील वारल्यावर लहान भावंडांनी त्याच्या आज्ञेप्रमाणेच वागावयाचे असते.
नीच कुळांत जन्मल्यामुळे माझ्या मनांत असले; क्षुद्र विचार आले.
सूर्यास्त होऊन गेला व काळोख पडूं लागला.
भरत व शत्रुघ्न दोघे रामाची आठवण काढून अश्रू; ढाळूं लागले.
गुहने, रामाने संगमेश्वरी एक रात्र कशी काढली, याचे वर्णन करून सांगितले.
सीता ही जनक राजाची लाडकी कन्या व दशरथासारख्या महाप्रतापी चक्रवर्तीची सून.
सकाळी मीच त्यांना गंगेपलीकडे पोंचता करून आलो.
रामाच्या पर्णकुटीजवळ आश्रमाच्या ईशान्य दिशेला होमकुंड व यज्ञवेदिका होती.
राम आश्रमासमोर अंगणात तपस्वी वेषांत लक्ष्मण व सीतेसह बसलेला होता.
त्या वेषांत रामाला पाहून भरत स्वतःचे देहभान विसरून धांवत गेला.
रामाने भरत व शत्रुघ्न दोघांना प्रेमपूर्वक आलिंगन देऊन दोघांचे सांत्वन केले.
नंतर त्याने भरतावर प्रश्नांची जणूं कांही सरबत्तीच लावली -;.
बाबांना फार त्रास सोसावा लागला असेल नाहीं?
रानांत येण्यापूर्वीं राज्याची सर्व नीट व्यवस्था करून आला आहेस ना?
थोरला भाऊ जिवंत असेपर्यंत धाकट्याला आपल्या वंशात कधीतरी कोणी गादीवर बसविले आहे का?
कारण शेवटपर्यंत ते सतत तुझीच आठवण काढीत होते!
मी आपल्या वडिलांजवळ राज्य मागितले नाही किंवा आईजवळ मागितले नाही.
रामाऐवजी मी वनवासास जातो व रामाने माझ्याऐवजी राज्य स्वीकारावे.
अशा तर्हेने वडिलांच्या आज्ञेचे पालनही होईल व सर्वांना सुखही मिळेल.
वनवास व राज्य यांची अदलाबदल केल्याने वडिलांच्या आज्ञेचे पालन कसे होईल?
उलट दोघांनी त्यांच्या आज्ञेचा भंग केल्यासारखे होईल!
त्याऐवजी ही वनवासाची चौदा वर्षे संपल्यावर भरत व मी दोघे मिळून राज्य करूं!
पितृऋणांतून मुक्त झाल्यावर तूं म्हणशील ते करावयास तो तयार आहे.
मी त्यांची अनुज्ञा घेऊन तुझ्या राज्याचे रक्षण करीन.
मी मुनिवेष धारण करून राजधानीच्या बाहेर तूं येईपर्यंत तुझी वाट पाहीन.
पण चौदा वर्षें लोटल्यानंतर देखील जर तूं परत आला नाहीस तर अग्निप्रवेश करीन.
श्री रामचंद्राने सीता व लक्ष्मणासह दंडकारण्यांत प्रवेश केला.
ऋषींनी सीता, राम व लक्ष्मण यांचा प्रेमादरपूर्वक सत्कार केला.
रामा, राजा दुष्टांना दंड देतो, आणि सुष्ट लोकांचे रक्षण करतो.
प्रजेला स्वतःच्या अपत्याप्रमाणे मानून तिचे पालन करतो, म्हणून तो प्रजेला पित्यासारखा असतो.
आमच्या रक्षणाचा व लालन पालनाचा भार तुझ्यावर टाकून आम्ही आपली धर्मकार्ये निश्चिंत पणे करूं.
ते अरण्य दाट होते, पण सुंदर व रमणीय होते.
म्हणूनच तुम्ही या जंगलांत पाऊल टाकण्याचे साहस केलेत.
कित्येक ऋषी व मुनी पण रामाबरोबर चालत होते.
अनेक पर्वत, नद्या व नाले आणि विविध प्रकारचे पशू आणि पक्षी पहात सर्वजण आनंदाने जात होते.
सरोवराच्या आंतून मधुर संगीत ऐकून व कोणते तरी वाद्य वाजत आहे, हे ओळखून राम चकित झाला.
ह्या सरोवराचे नांव पंचाप्सर सरोवर असे आहे.
ह्या मुनींनी दहा हजार वर्षें वायुभक्षण करून तपश्चर्या केली होती.
म्हणून त्यांनीं पांच अप्सरांना मांडकणी मुनींची तपश्चर्या भंग करण्यासाठी पाठविले.
धर्मभृत मुनींनी ही कथा सांगितल्यावर राम- लक्ष्मण सीतेसह आश्रमांत येऊन पोंचले.
आपल्या वडिलांना त्या करुण स्थितीत पाहून श्रीरामचंद्राचे मन फार दुःखी झाले.
राज्याभिषेकाची ही सर्व तयारी व्यर्थ जाणार नाहीं.
सामान्य माणसाने ते ऐकले असते तर त्याला कैकेयीचा रागच आला असता.
तो तिला उलट उत्तर देऊन, तोंडावरच तिची निंदा करून तेथून निघून गेला असता.
या लहानशा गोष्टीसाठीं बाबांना इतके दुःख कां वाटावे?
भरताला राज्य देण्याचा माझा विचार आहे हे बाबांनी मला सांगायला एवढा संकोच कां करावा?
पण लक्ष्मण कां ते कबूल करणार?
त्याने वशिष्ठांच्याकडे जाऊन दिव्य अस्त्रें, अक्षय भाता धनुष्य वगैरे मागून घेऊन यायला सांगितले.
नंतर रामाने वनयात्रेस निघण्यापूर्वीं दानधर्म केला.
अयोध्येपासून जवळ रानांत त्रिपक नांवाचा एक वृद्ध ब्राह्मण रहात असे.
आपल्या या कुटुंबाचा भार त्याला कठीण वाटूं लागला होता.
अयोध्येहून रामलक्ष्मण सीतेसह निघाले ते करुण दृश्य हृदयाला विदीर्ण करणारे होतें.
तिकडे राजवाड्यांत दशरथ एकदम जागा झाल्यासारखा उठला व म्हणाला.
कौसल्या व सुमित्रा, अंतःपुरांतील सर्व स्त्रिया दशरथापाठोपाठ राजवाड्याबाहेर आल्या.
राम वनवासाला निघून गेल्यानंतर अयोध्यानगरी ओसाड पडल्यासारखी झाली.
सर्व नगरावर जणुं कांही प्रेतकळा दिसूं लागली.
राम वल्कलवस्त्रे धारण करून वनवासाला निघाला, तेव्हां सीतेने आणि लक्ष्मणाने दोघांनी बरोबर जाण्यासाठी हट्ट केला.
वसिष्ठ ऋषी तुझा राज्याभिषेक करणार आहेत.
म्हणजे, तूं स्वतःच आपल्या पतीचा वध केलास.
राम व लक्ष्मण रानांत, व मी गादीवर बसून राज्य करूं?
हे क्षेत्र वर्षभर हिरवळ, नैसर्गिक सौन्दर्य व सुंदर वातावरण आणि मनमोहक हवामानामुळे आकर्षित करतं.
जळाशय दोन्ही बाजुंनी गाढ जंगलाने आच्छादित असतात.
खेकरानाला खापरा रेंज जंगलातली एक डेम साइट आहे.
मला माहित नाही मॅडम, आमच्या गल्लीत अस कोणी रहात नाही.
आमच्या शेजारची लोक वाणी स्वातंत्र्य मधे मानतात.
खास म्हणजे जेव्हां दूरचे फोन कॉल्स असतात तेव्हां.
‘मी आज सकाळी डेन्टिस्ट कड़े गेलो होतो
‘मला माहित नाही, ते तर डॉक्टरने ठेवून घेतले.
काय तुम्ही उंदीर पकडू शकता ?
माझी बायको रोज़ सकाळी मृत्युलेखाचा कॉलम वाचते.
देवादानवांनी मिळून क्षीरसागराचे मंथन केले आणि समुद्रांतून अमृत निघाले.
विष्णूने जगन्मोहिनी रूप धारण करून राक्षसांना फसविले आणि अमृत देवांना दिले.
त्यानंतर देवांवर सूड उगवण्याचे ठरवून तारकासुराने घोर तपश्चर्या सुरू केली.
त्यापूर्वीच शंकराची पत्नी सतीने दक्षयज्ञात उडी टाकून देहत्याग केला होता.
तारकासुराने राक्षसांचे सैन्य जमविले व युद्धाला तयार झाला.
इंद्रादिक देव आपली दीन अवस्था निवेदन करण्यासाठी ब्रह्मदेवाकडे गेले.
शंकराला मुलगा झाला पाहिजे व त्याच्या हातीच तारकासुराचा वध होईल!
आणखी कोणाच्याही हाताने तारकासुराच्या केसालाही धक्का पोचणे शक्य नाही.
असे म्हणत जमि-नीवर पडलेल्या मुलाच्या देहाला कवटाळून ती शोक करू लागली.
पार्वतीने तिच्या अंगाचा मळ उबटनाबरोबर निघाला, त्याची गोळी करून बाहुला कसा केला व त्याचा पुत्रगणपती कसा झाला, ते सांगितले.
म्हणूनच तो ‘आई, ‘आई असे बडबडत होता खरा.
शंकराने पार्वतीचा हात धरला तेव्हांच शंकराचे तेज पार्वतीच्या देहात सर्वत्र व्याप्त झाले.
तेव्हांपासून शंकर पार्वतीच्या देहात अंतर्लीन होऊन तिचे अर्धांग झाला.
चतुर्मुख; ब्रह्मदेवाने आपल्या चारही तोंडांनी सर्व स्पष्ट सांगितले.
शंकर स्तब्ध उभा असतां पार्वती आपल्या बाळाच्या देहावर पडून रडत होती.
‘शंकर आपल्याला परत काहीतरी करील या कल्पनेने घाबरून अडखळत पावले टाकणार्या गणेशाच्या बालचेष्टांचे सर्वांनाच कौतुक वाटले.
तेव्हां विष्णूच्या कांतीमुळे गणपतीचा रंग नीलाकाशासारखा भासला.
आपण तिघी ज्या त्रिमाता म्हणवितो, त्यांची मूळ जन्मदात्री एकच आहे.
क्षीरसागरात जो त्रिकूट पर्वत आहे, त्याला लोखंड, चांदी व सोन्याची तीन शिखरे आहेत.
सरोवरांत हत्ती व मगरीची झुंज चालूच होती.
अशा तर्हेने हत्ती व मगरीचे द्वंद्व एकसहस्त्र वर्षें चालू होते.
ज्ञान, औषधी वनस्पती व बीजें नष्ट होता कामा नयेत.
तुझ्यासाठी एक मोठी नौका, अंधकारात जसा दिवा असावा, तशी येत आहे.
तीत सप्तर्षी असतील ती ज्योती त्यांचीच समज!
माझ्या नाकावरच्या शिंगाने मी तुम्ही ज्या नावेत असाल ती नाव बुडू नये व तिचे रक्षण व्हावे, यासाठी सर्व प्रयत्न करीन.
येणार्या कल्पांत तू वैवस्वत या नांवे मनू होशील!
सत्यव्रताने विष्णूला गुडघे टेकून नम्रपणे नमस्कार केला.
सर्वत्र अंधकार पसरला व जग काळोखांत बुडाले.
सूतमुनी नारदाच्या तपश्चर्येची कथा सांगू लागले: पूर्वी नारद एका दासीच्या पोटी जन्मला.
अशाच प्रकारे त्यांची लहानमोठी कामे करून त्यांची सेवाचाकरी करी.
नारद त्या आनंदाने ध्यानपूर्वक ऐकत असे.
नारदाच्या बालवयांतच त्याची आई साप चावल्याने मरण पावली.
कृमीकीटक व जनावरे सुद्धा रानावनांत स्वच्छंदपणे हिंडतात, फिरतात!
असा विचार करीत नारदाने गांव सोडून जंगलाची वाट धरली.
तुझ्या द्वारपालकांवर राग दर्शवून आम्ही जी घाई केली, त्याबद्दल लाज वाटते.
जयविजय हे कश्यप प्रजापतीची पत्नी दिती हिच्यापोटी हिरण्यकश्यप आणि हिरण्याक्ष या नामे जन्मले.
दोघे भाऊ फार शूर व पराक्रमी निघाले.
भूदेवीने विष्णूचे स्मरण करुन; तिचा उद्धार करायला त्याची करुणा भाकली.
विष्णूला भूदेवीची कीव आली व त्याने दशावतारापैकी तिसरा अवतार वराहावतार धारण केला.
राजकर्त्यांच्या निरंकुश कारभारामुळे प्रजेचा वाली कोणी राहिला नाही.
सर्व उत्सवांमध्ये गणपती-नवरात्राचा उत्सव श्रेष्ठ उत्सव मानला जाईल!
ही असली नाती सांगून आपले काम साधण्याची कला तूच शिकविली आहेस,; कमलनयना!
गजासुर रूपांतील विघ्नावर तू चढून त्याला तुडवीत होतास.
मी भांडण लावण्यात, तुझ्याहून वरताणच ठरेन बरं!
त्या बरोबर कुमार-स्वामीने आपल्या भाल्याचा नेम लंबोदराच्या पोटावर धरला.
जमदग्नी पडला होता तो मरूनपडल्या सारखाच राहून गेला.
त्याच वेळी परशुराम प्रलयकाक्ष रुद्राचा अवतार धारण केल्यासारखा संतापून आला.
त्याचवेळी आठही दिशांनी अष्टसिद्धी सुंदर तरुणींचे रूप धारण करून तिथे आल्या.
‘ज्यांचा विवाह होतो, त्यांचा जन्म धन्य झाला, सार्थ झाला असे मानले जाईल!
विष्णूचे रूप घेऊन नारदाने स्वयंवराच्या मांडवात पाऊल टाकताच सर्व खदखदां हंसू लागले.
आपले तोंड माकडा-सारखे बदलले असल्याचे कळल्यावर नारदाच्या तळपायाची आग मस्तकापर्यंत गेली.
श्रीमतीने विष्णूचे स्मरण केले त्याबरोबर विष्णु प्रकट झाला.
आपण विचारले तेव्हां श्रीमतीला विष्णूस दिल्याबद्दल अंबरीषाचा सर्वनाश करण्याचे ठरवून त्याला शाप द्यायला तयार झाला.
तू सुद्धा श्रीमतीपासून म्हणजे आपल्या बायकोपासून निराळा होऊन विरहव्यथेने विलाप करशील!
नारदाचा तो शाप ऐकून विष्णूने फक्त स्मित केले.
जे घडले त्याबद्दल लज्जित नारदाने व पर्वताने विष्णूचे चरण पकडले.
नारदाने आपल्या अश्रूंनी विष्णूचे चरण धुतले आणि शाप देऊन पोरखेळ केल्याबद्दल तो दुःख करू लागला.
तुझ्या मुखांतून जे शब्द बाहेर पडले आहेत ते अमोघ आहेत.
मी रामावतार घेईन ते लोककल्याणार्थच होणार!
त्याने त्रिलोक जिंकला आणि देवांवरचा सूड उगविण्यासाठी देवांवर अत्याचार सुरू केला.
तेव्हां शंकरपार्वतीचा संबंध कसा जुळवून आणता येईल हे पहा!
पुत्रगणपतीची किंकाळी ऐकून पार्वती घाबरून पळत आली.
डोकं कापलेल्या स्थितीत मुलाला पाहून ती शंकराकडे डोळे वटारून पहात म्हणाली-.
उत्तर दिशेला डोके करून झोंपेत असलेल्याचे डोके कापून माझ्या धडाला चिकटवा.
पार्वती मोठया कष्टाने आपले सगळे दुःख विसरली व मुलास कडेवर उचलून घेवून तिने त्याची दृष्ट काढली.
असे म्हणून आपल्या लांब सोंडेने पार्वती-परमेश्वराच्या पायांना विळखा घातला.
असे म्हणत जवळ घेतले व ‘कल्याणमस्तु!
असे म्हणत ब्रह्माने त्याचा गालगुच्चा घेतला.
त्या दोघींनी त्याला एकदम कडेवर घेवून एकेका गालाचा मुका घेतला, व म्हणाल्या.
आम्ही सास्वासुनांचा दुरावा सुखाने सोडून, अशाच याच्या दोहों बाजूस उभ्या राहातो!
स्वेच्छेप्रमाणे यशप्राप्त करण्यासाठी करण्यांत येणार्या; गणेशोत्सवांनी, आपल्या उद्योगात विजय मिळ-वून दिला, असे लोक मानतील.
भाचा आहेस म्हणून, माझ्यासाठी आणखी एक काम वाढवून ठेवलेस ना?
मामाचे नाते सांगून, कंस म्हणून जन्मलेल्या कालनेमीचा, मृत्यू म्हणून तू जन्म घेऊन कृष्णावतारांत कंसाचा वध करणार आहेसच!
तुझ्या परशूपुढे माझे चक्र ते काय!
कार्तिकेयाने हाताची मूठ वळवून गणपती वर ठोसा उगारला तेव्हा गणेशाने आपल्या सोंडेने त्याचे मनगट धरले.
गणपतीने आपल्या सोंडेने कार्तिकस्वामीची कंबर धरली व त्याला वर उचलले.
त्यांचे हे अज्ञान त्यांनाच लाजिरवाणे ठरेल!
बाळा, वेडेपणा माझा नव्हे, तर तुझ्या पित्याचा आहे.
त्यांच्यापासून ‘भैरव नांवाचा, काळया भुतासारखा मुलगा झाला म्हणे!
त्यांच्या हातात बकुल फुलांच्या माळा होत्या.
त्यांनी त्या माळा गणपतीला वाहिल्या व अष्ट सिद्धींनी गणपतीला वरले.
विनायकाचा लग्नसोहळा, मोठ्य़ा वैभवाने व थाटात साजरा करण्यात आला.
अशी नवी म्हण आता रूढ होईल.
गंगाभवानी, तुला पवित्र करण्यास पार्वती येत आहे.
असे म्हणून गंगेने नाही म्हटल्यानंतर गंगा पार्वतीचे खूप जोरदार भांडण झाले.
हे बघ, कुमारस्वामीला शरवणसरोवराने जन्म दिला आहे.
तूं गजासुराचा जो विनाश केलास, त्याची आठवण लोक ठेवतील.
परशुरामावतार घेतांना माझा परशू घेऊन जा व गर्वोन्नत झालेल्या क्षत्रियांचा संहार करणारा हो बरे!
तसं असेल तर, वामनावतार धारण केल्यावर बलीचक्रवर्तीला पाताळात घुसेपर्यंत पावलांनी दाबशील बरे!
तेव्हा कलह-भोजन शिजविणारी हवी बरं का मला!
त्याच वेळी, समोरून गणेश व कुमारस्वामी दोघे ‘चित-का-पट घालीत येत होते.
चिखलाचे आगर असलेल्या शरवण सरोव-रांतूनच तू आलेला आहेस!
तुम्ही दोघेही कुठली तरी पैज लावा बघूं!
आपल्या विवाहात अडथळा घालणार्या गणेशावर कुमारस्वामींच्या मनांत रोष होता.
दादा अयोग्य नाही म्हणतोस, तर सुयोग्य कसा ते सांग पाहूं.
आई, छोटा अज्ञानी असू शकेल, पण तात अज्ञानी कसे असतील?
त्याशिवाय कां, विष्णूच्या जगन्मोहिनीच्या रूपावर ते भाळले असते?
अरे, त्यानंतर कांही तरी जगावेगळं घडलं खरं.
गणाधिपत्याच्या पट्टाभिषेका करिता पार्वतीने गणपतीसाठी जरीकाठी पितांबर निवडला.
श्वेत रंग उत्तम स्वभाव व विवेकाचा द्योतक आहे.
कोटीविघ्नें आली तरी विनायकाचे लग्न कांही थांबायचे नाही!
तीन करोड देव ह्या मेळ्याच्या प्रसंगी गंगेत स्नान करणार आहेत.
तुझ्या लेमळ्या हाताखाली दबून, भावल्यासारख्या मुलाला गजमुख बनावे लागले!
लग्नानंतर आपल्या भोळ्या पतीला अर्धे खाणारी महापातकी आहेस नं?
त्या कमळातून शुभ्र कांती बाहेर फेकली जात असल्याचे दिसले.
त्या शिखरांच्या मध्य भागावर फळांनी लदलदलेल्या वृक्षांचे एक मोठे अरण्य आहे.
तो देहभान विसरुन जलक्रीडेत लीन झाला असतां त्याचा उजवा पाय एका भयंकर मगरीने धरला.
गजेंद्राने स्वतः आपली सुटका करुन घेण्यासाठी नाना प्रकारे आदळआपट केली, परंतु सर्व फुकट.
इतर हत्ती भूकतहान भागवायला इतर ठिकाणी जाऊन येत व किनार्यावर उभे राहून डोळ्यांतून पाणी काढीत राहिले.
हत्ती मगरीला आपल्या सुळ्यांनी टोचीत होता.
तुझी अगाध लीला कळण्याइतका मी मोठा आहे कां रे?
अशाच तर्हेने अनेक प्रकारे नारायणाचा स्तुतिपाठ केला.
औषधी वनस्पती, बियाणाच्या राशी, वगैरे तू आपल्याबरोबर नौकेत भर!
ब्रह्मदेव जागा होईपर्यंत नाव ध्रुव तार्याच्या दिशेने तरंगत जात राहील.
त्या; गवत्तोमाच्या घरी नेहमी थोर ऋषी व मुनी येत आणि त्यांचे तो चांगले आतिथ्य करी.
पाणी म्हणजे ‘नीर, ते देणारा म्हणून मुनी त्याला ‘नारद म्हणून हांक मारीत.
त्या बालकाला त्याचा बाप कोण, काय, कांही माहीत नव्हते.
नारद निराश्रित होऊन, भुकेने जीव कासावीस झाल्यासारखा दारोदारी फिरू लागला.
खट्याळ मुलें दगडधोंडे मारून रडवीत आणि त्यांतच त्यांना गंमत वाटे.
क्षीरसागराचे मंथन झाले तेव्हां राक्षस देवांची थट्टा करीत आपले भुजबळ दर्शवीत होते.
पण तो ताण सहन न झाल्यामुळे वासुकी आपल्या अनेक तोंडांतून फेसाळ विष ओकूं लागला.
कित्येक राक्षस तो ताप सहन न झाल्याने तडफडून भस्म झाले.
हलाहल वणव्यासारखे पसरूं लागले व त्रिलोक भस्म होणार की काय, अशी शंका वाटूं लागली.
विष्णूने मोठ्या कांसवाचे रूप घेऊन कूर्मावतार धारण केला आणि मंदार पर्वतांच्या बुडाखाली जाऊन बसला.
नंतर तो मधून मधून देवांच्या बाजूने हात लावून ओढी.
आणि क्षीरसारगर मंथनातून लक्ष्मी, कौस्तुभ, पारिजातक, चंद्र, कल्पवृक्ष, कामधेनू, ऐरावत हत्ती, उच्चश्रवा.
शंकराचा कंठ विषाने तप्त झाला होता, तो त्याने चंद्राला आपल्या शिखेत ठेवून त्याच्या हिमकिरणांनी शांत केला.
लक्ष्मीने श्रीवत्स कौस्तुभादि मणी ओवून त्यांची वैजयंती माला विष्णूला घालून त्याला वरले.
सुरा मद्य पिऊन देव ‘सुर झाले.
विष्णू आयुर्वेदाचा मूळ पुरुष म्हणून धन्वन्तरी अवतार धारण करून अमृतकलश घेऊन प्रकट झाला.
अनेक औषधी वनस्पती घेऊन तो पद्मासनावर बसून समुद्रांतून अवतरला.
तेव्हां जयविजय दोघे शहाणे असल्याचे ओळखून सनकसनंदादी मुनी विष्णूला म्हणाले.
हिरण्याक्षने विष्णूला चीड यावी यासाठी घोर कृत्ये करुन भूमीला घरंगळत नेऊन रसातल समुद्रांत ढकलले.
धान्ये चांगली निघावी, त्यांना रोग होऊं नये, यासाठी खतपाणी देतो.
तो येतो तेव्हां त्याच्या स्वागतार्थ दिवाळीचा सण भूलोकांत साजरा होतो.
वामनाने त्रिविक्रम रूप घेऊन आकाशाला व्याप्त केले होते, त्याचे स्मरण म्हणून आकाशदीप-म्हणजे आकाशकंदील लावतात.
दक्षिणेकडील महासागरात बली येतो त्याचे द्वार म्हणून दक्षिण दिशेला एक दीप लावतात.
त्याच वेळी भृगुमहर्षी कोठून तरी आले आणि जमदग्नी ऋषींच्या आश्रमात गेले.
त्यांनी रेणुकेचे सांत्वन केले आणि आपल्या यौगिक शक्तीने जमदग्नीला जिवंत केले.
कार्तवीर्याचा देह त्या स्थितीत मृत होऊन जमिनीवर आदळला.
त्याने आपला देह सोडला आणि तो सुदर्शन चक्रांत विलीन झाला.
दशरथ राजाने कोणत्याही तर्हेच्या विघ्न-बाधांविना पुत्रकामेष्टि यज्ञ पूर्ण केला.
यज्ञकुंडांतून प्रगट होऊन अग्निदेवाने दिलेले पायसदान घेऊन आनंदाने तो राजवाड्यांत गेला.
तिथे कौसल्या व कैकयीस ते क्षीर-पात्र दिले आणि खीर अर्धी-अर्धी वांटून घ्यायला सांगितले.
कौसल्येने आपल्या खिरींतून थोडी खीर सुमित्रेसाठी वेगळ्या पात्रांत काढून ठेवली.
कैकेयीने सुद्धा त्याचप्रमाणे थोडी खीर काढून ठेवली.
खीर खाल्ल्यानंतर तिघी राण्या गरोदर राहिल्या.
चैत्र शुद्ध नवमीस कौसल्येच्या पोटी श्रीविष्णु नीलमेघासमान सांवळ्या कांतीचे ‘राम जन्मले.
नंतर कैकेयीस शंख व पद्माच्या अंशाने मौक्तिक नील वर्णाचा भरत जन्मला.
शेष अंशाने तप्तसुवर्णकांतियुक्त लक्ष्मण, व चक्रगदेच्या अंशाने पोवळ्यासारख्या विद्रुमकांतीने युक्त शत्रुघ्न, सुमित्रेच्या उदरी जन्मले.
चैत्र शुक्ल नवमी रामनवमी म्हणून कोशल राज्यभर आनंदोत्सवाने साजरी होत असताना तिसरा चैत्र आला.
अयोध्या नगरींत चक्रवर्ती सम्राटांच्या मोठ्यामुलाच्या जन्मदिनोत्सवा-निमित्त भव्य प्रमाणावर आनंदसोहळे, दानधर्मादि मंगल कार्ये झाली.
श्रीमतीने विष्णूला वरमाळा घालून त्याला वरले आणि वैकुंठलोकी गेली.
ते पाहून नारद जास्तच चिडला आणि पर्वताबरोबर तो अंबरीषावर संतापला.
तेव्हां विष्णूचे सुदर्शन चक्र त्याच्या पाठीस लागले.
तर तुला त्या माकडांचीच मदत घ्यावी लागेल!
तेव्हांपासून अंबरीष राजाला कोणाकडूनही तसा त्रास होणार नाही.
लंकानगरीसारखंच एक विशाल व सुंदर सरोवर होते.
रावणा, ते मूल तुझा व तुझ्या लंकेचा नाश करण्यासाठी जन्मलेले आहे!
; ती पेटी तरंगत जाऊन जमिनीला लागली व भूगर्भात शिरून कोठे तरी अदृश्य झाली.
रावण नित्य संवयीप्रमाणे प्रातःकालीच त्या सरोवरांत स्नानसंध्या आटोपून शंकराच्या पूजेसाठी कमळें आणायला गेला.