Srijan-Upadhyay/marathi-tts-indictts huggingface dataset:
त्याने आपली व्यथा गोपाळदादाला सांगितली.
दुसऱ्या दिवशी शाळेत जातांना गोपाळदादाने त्याला वाटीभर दूध आणून दिले.
जटील शाळेत गेला, तेव्हा त्या वाटीभर दुधाकडे पाहून सर्वांनीच त्याची थट्टा केली, त्यामुळे त्यास रडू आले.
ते पाहून भगवंतास फारच वाईट वाटले.
आपल्या प्रिय भक्ताची बाजू राखण्यासाठी त्याने एक चमत्कार केला.
त्यामुळे गुरुजींनी ज्या वेळी त्याच्या वाटीतील दूध ओतले, तेव्हा वाटी पुन्हा भरलेली दिसली.
गुरुजींच्या घरातील सगळी भांडी दुधाने भरली, तरी वाटीतील दूध संपेना.
तो चमत्कार पाहून गुरुजींनी त्याची क्षमा मागून सत्य स्थिती विचारून घेतली.
त्यानंतर ते स्वतः गोपाळदादाला भेटायला आले; पण तो भेटला नाही.
देव श्रद्धावंतांनाच भेटतो हेच खरे.
अनुमाने चारशे वर्षांपूर्वी तामिळनाडूमध्ये त्यागराज नावाचा रामभक्त होऊन गेला, तो उत्तम कवीही होता.
तो रामाची स्व-रचित भजने म्हणायचा.
त्याचे रामनाम सतत चालू असे.
एकदा त्याला दुसऱ्या शहरात जायचे होते.
तो रानातून जात असतांना त्याला लुबाडण्यासाठी दोन चोर त्याच्या पाठी लागले.
त्यागराज स्वत:च्याच नादात भजने गुणगुणत चालला होता.
पाच घंट्यांनंतर दुसरे शहर जवळ आले, त्या वेळी दोन्ही चोर त्यागराजच्या पाया पडले.
त्यागराजला आश्चर्य वाटले, त्याने विचारले, तुम्ही मला नमस्कार का करता ?
ते म्हणाले, आम्ही चोर आहोत, तुमच्याजवळ जे काही असेल, ते आम्ही घेऊन जाणार होतो.
पण तुमच्या दोन्ही बाजूंना तुमचे रक्षक असल्याने आम्ही तुम्हाला काहीच करू शकलो नाही.
त्या रक्षकांनी आम्हाला ओळखले, ते आम्हाला पकडणार होते.
आम्ही त्यांची क्षमा मागितली आणि त्यांना नमस्कार करू लागलो.
तेव्हा त्यांनी सांगितले, आम्हाला नमस्कार न करता त्यागराजांना नमस्कार करा, तरच आम्ही तुम्हाला सोडू.
म्हणून आम्ही तुम्हाला नमस्कार करत आहोत.
त्यागराजने विचारले, कोणते दोन रक्षक, मी तर कोणालाही सांगितले नव्हते.
त्यागराज बाजूला बघू लागले, तर तेथे कोणीच नव्हते.
चोरांनाही आश्चर्य वाटले, ते दोन्ही रक्षक नाहीसे झाले होते.
त्यागराजांनी त्यांना विचारले, ते रक्षक कसे दिसत होते ?
चोर म्हणाले, दोघांच्या खांद्यावर धनुष्य-बाण होते, डोक्यावर मुकुट होता आणि दोघेही तरुण होते.
त्या वेळी त्यागराजांच्या डोक्यात प्रकाश पडला.
चोरांना दिसलेले रक्षक म्हणजे श्रीराम आणि लक्ष्मणच होते.
त्यागराज चोरांना म्हणाले, तुम्ही भाग्यवान आहात, मी रामभक्त असून मला रामाचे दर्शन अजून झाले नाही.
तुम्ही चोर असून आणि रामाचे भक्त नसूनही तुम्हाला रामाचे दर्शन झाले.
मी चोर झालो असतो, तर बरे झाले असते !
एक सुंदर तरुण स्त्री मोठ्या काळजीत बसली होती.
तिच्या काळजात भयंकर कालवाकालव चालू होती.
तिच्या पुढ्यात दोन वृध्द पुरुष पडलेले होते, अन ते बेशुध्द झालेले होते.
त्या तरुणीच्या दासी त्या वृध्द पुरुषांना सावध करीत होत्या.
इतक्यात “नारायण, नारायण” असे म्हणत नारदमुनींची स्वारी तेथे आली.
त्यांना पाहताच त्या तरुण स्त्रीला अतिशय आनंद झाला.
तिला आता मोठा आनंद वाटत होता.
नारदांना वंदन करुन ती करुणवाणीने म्हणाली, मुनीवर्य, आपणासारख्या भगवत भक्ताचं दर्शन झालं, मी धन्य झाले.
माझ्या या संकटप्रसंगी आपली कृपा झाली तर, सगळं दु:खं नाहीसं होईल.
आम्हाला पुन: चांगले दिवस येतील अशी खात्री वाटत आहे !
आश्चर्याने नारदमुनींनी विचारले, बाई, तू कोण आहेस, हे वृध्द पुरुष कोण, यांना काय झालंय.
मी तुला ह्या वेळी कोणतं सहाय्य करु, सगळं सांग!
त्या तरुण सुंदर स्त्रीने आपली माहिती दिली, माझं नाव भक्ती, सनातन काळापासून मी या पृथ्वीवर राहते.
पुढं पडलेले हे दोन पुरुष म्हणजे ज्ञान आणि वैराग्य, हे माझे सेवक आहेत.
पण मी त्यांच्यावर अगदी मुलांसारख प्रेम करते, यांचा मी प्रतिपाळ करते.
आम्ही द्रविड देशात राहत होतो आणि कर्नाटक प्रदेशातही फिरत होतो.
हे कलियुग सुरू झालं ना, तेव्हापासून लोक आम्हाला विचारीनासे झाले बघा.
आमची आबाळ सुरु झाली, लोक स्वार्थाच्या मागं लागले.
आमची म्हणजेच भक्ती, ज्ञान, वैराग्य यांची त्यांना पर्वाच राहिली नाही.
खरं ज्ञान सोडून नकली ज्ञानाला लोक भुलले.
माझी एक सखी होती, मुक्ती तिचं नाव होतं.
लोक तिच्यासाठी पूर्वी वाटेल तो त्याग करीत, अतिशय कष्ट सोशीत.
ह्या कलियुगात लोकांनी त्या थोर मुक्तीलाच वैकुंठात पाठवून दिलं.
आपण मुक्तीऐवजी शक्ती, युक्ती आणि आसक्ती यांच्याच भजनी लागले.
मी म्हणजे भक्ती तर त्या प्रदेशातून पळून गेले.
खरं ज्ञान हे जराजर्जर झालं, माझ्या पाठीमागं वासरासारखं आलं आणि वैराग्यानेही आमची संगत सोडली नाही.
नंतर आम्ही महाराष्ट्र प्रांतात फिरलो, तिथं मात्र आमचे दिवस बरे गेले.
लोकांनी त्या जुन्या ज्ञानाला नव तेज दिलं.
वैराग्याचा थोडा विकास केला आणि माझा- भक्तीचा छंद घेतला, आम्हांला आनंद झाला.
महाराष्ट्र हे खरचं महान् राष्ट्र वाटलं आम्हाला !
पण कलियुगाचा जोर जसजसा वाढत गेला तसतसा आमचाही काळ फिरला.
लोक पाखंडी बनले, ज्ञानाचा त्यांना गर्व झाला.
ढोंगी वैराग्याचं स्तोम त्यांनी माजविलं आणि दांभिक भक्तीच्या अवडंबराचं प्रदर्शन सुरू झालं.
मग आम्ही गुर्जर प्रांतात निवास केला.
तिथं तर काय, त्या लोकांना अर्थ हाच परमार्थ वाटत होता.
द्रव्यार्जनात गर्व झालेले लोक ते, त्यांना भक्ती, ज्ञान, वैराग्य यांचं महत्व काय!
आमचे प्रयत्न तिथे पूर्णपणे फसले.
नंतर या यमुनाकाठी गोकुळवृंदावनात आम्ही आलो.
भगवान श्रीकृष्णाच्या वास्तव्यानं पवित्र झालेला हा प्रदेश, पण इथही तोच प्रकार.
ज्ञान आणि वैराग्य हे माझ्यापेक्षा वृध्द, पण माझे ते दास आहेत.
ईश्वरकृपेनं मी सदा तरुण आहे, पण मला सर्वजण माता मानतात.
ह्या माझ्या बाळांची दुर्दशा मला पहावत नाही.
हे सावध व्हावेत आणि जगाला पुन: यांचा लाभ व्हावा अशी माझी इच्छा आहे.
नारदमुनी, आपण आलात, छान झालं, आता तुम्हीच मला मार्ग दाखवा, आमचं संकट निवारण करा.
ह्या मायामोहानं मूढ झालेल्या जगाला पुन्हा भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांच महत्त्व पटवून लोककल्याण साधा.
कलियुगाच्या फेऱ्यात राहूनही लोकांच कल्याण कसं होईल याचा मार्ग सांगून सर्वांना सुखी करा.
त्या स्त्रीने सांगितलेली ही हकिगत नारदांनी ऐकली.
नारदमुनी म्हणाले, भक्तीदेवी, कलियुगाच्या प्रभावानं तुम्हा तिघांची ही दुर्दशा झाली आहे, हे खरं आहे.
भगवान श्रीकृष्णांनी द्वापारयुगात भागवत धर्माची जी घडी बसविली होती, ती आता विस्कटून गेली आहे.
मी तर सगळीकडं फिरुन उघड्या डोळ्यांनी हे सर्व पाहतो आहे.
पण आज तुम्हाला पाहिलं आणि माझे डोळे पूर्णपणे उघडले.
आता ह्याला एक उपाय आहे, तो असा की, भागवत धर्माचं आचरण पुन: या जगानं केलं पाहिजे.
तसा प्रयत्न पुन्हा संतसज्जनांनी केला पाहिजे.
बदरीकाश्रमात सनक, सनातन, सनंदन आणि सनत्कुमार वगैरे भागवतधर्माचे पुरस्कर्ते जमले आहेत.
त्यांच्याकडं जाऊन मी तुमची हकीगत सांगतो.
जगाला भागवत धर्माचं महत्त्व पटविण्यासाठी उपाय करण्याची विनंती करतो.
त्यांच्या कृपाप्रयत्नानं तुम्हा भक्ती, ज्ञान, वैराग्य यांना पुन्हा सुखाचे दिवस येतील.
जगाचं कल्याण होऊन सर्व सुखी होतील.
अशाप्रकारे नारदांनी भक्तीला शांत राहण्याचा उपदेश केला.
पण भक्ती म्हणाली, मी शांत राहते, पण हे ज्ञान आणि वैराग्य मृत्युपंथाला लागले आहेत.
कृपा करुन यांच्यात चैतन्य आणा, यांना संजीवन द्या.
त्या दोन वृध्दांजवळ नारदमुनी बसले, त्यांनी त्यांच्या अंगावरुन हात फिरवले, त्यांना शीतोपचार केले.
आणि त्यांच्या कानाशी मोठ्याने ओरडून ते म्हणाले, गीता ! वेदांचं सार, भगवद्गीता पठन करा, उठा !
गीता शब्द उच्चारताच ते वृध्द ताडकन उठले, त्यांनी नारदांचे पाय धरले.
भक्तीला आनंद झाला, तिने नारदांचे आभार मानले.
नंतर “नारायण नारायण” म्हणत नारदमुनी थेट बदरिकाश्रमात गेले, तेथे त्यांनी ऋषिमुनींच्या सभेत तो प्रश्न मांडला.
भागवत धर्माच्या प्रसाराची आणि प्रचाराची योजना सर्वांनी विचार करुन ठरवली.
त्या योजनेप्रमाणे सर्व धर्मनिष्ठांना आचरण करण्याच्या आज्ञा सोडल्या.
त्यायोगाने भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांना पुन: संजीवन मिळाले.
त्यांच्या आज्ञेप्रमाणे भगवत् भक्तांनी, सज्जन संतांनी जगावर सर्वत्र कथा-कीर्तने करणे, भजने म्हणणे, पुराण सांगणे, प्रवचने देणे, पारायणे करणे कार्यक्रम सुरू केले.
तसेच गंगाद्वाराजवळ आनंद नावाच्या उपवनात स्वत: नारदमुनींनी पहिला भागवतसप्ताह केला.
त्या उत्सवाला अनेक ऋषिमुनी हजर होते.
पूर्वी वैकुठांत गेलेली मुक्तिसुध्दा नारदमुनींनी त्या थोर कार्यक्रमाला तेथे आणली.
अशाप्रकारे नंतर नारद वगैरे पुण्यशील ऋषींनी नंतर त्या भागवत धर्माचा महिमा वाढविला.
अनेक उपाय करुन भक्ती, मुक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांच्या कथा सांगून त्यांचे महत्त्व वाढविले.
भक्तीची कथा पावन झाली आणि पृथ्वीवर सर्वत्र भागवतसप्ताह होऊ लागले.
कौशिकी नदीच्या तीरावर अत्यंत रमणीय अशा निसर्गसुंदर ठिकाणी शमीक ऋषींचा आश्रम होता.
शमीक ऋषी महान तपस्वी आणि परोपकारी वृत्तीचे होते.
अनेक ऋषिकुमार त्यांच्याकडे वेदाध्ययनासाठी राहात होते.
शमीक ऋषींचा मुलगा शृंगी हाही त्या ऋषिकुमारांतच व्रतस्थ राहून अध्ययन करीत होता.
एके दिवशी ते सर्व ऋषिकुमार त्या उपवनात होमासाठी समिधा आणण्यास गेले होते, त्यांच्या बरोबर शृंगीही गेला होता.
शमीक ऋषी मात्र ध्यान-धारणेत मग्न होऊन आश्रमातच बसले होते.
डोळे मिटून ब्रह्मसुखाचा अनुभव घेत शमीक ऋषी समाधी लावून बसलेले, त्यांना बाह्य जगाचा अगदी विसर पडलेला!
अशा वेळी आश्रमात कोण आले, कोण गेले याचा त्यांना काय पत्ता असणार.
दुपारची वेळ होती, कडक उन्हामुळे अंगाची लाही लाही होत होती.
परिक्षिती राजा शिकारीसाठी अरण्यात फिरत होता.
तो अगदी थकून गेला होता, तहानेने तो व्याकुळ झाला होता, त्याला विश्रांतीची आवश्यकता होती.
फिरत फिरत राजा परिक्षिती त्या शमीक ऋषींच्या आश्रमात आला.
या ठिकाणी आपणांस पाणी मिळेल, आपली तृष्णा शांत होईल.
क्षणभर विसावा घडेल आणि तपोनिधी शमीक ऋषींचा सहवास घडेल, या आशेने परिक्षिती त्या आश्रमात शिरला.
पण तेथे सर्वत्र सामसूम होती, राजाचे स्वागत करण्यास कोणीच आले नाही.
राजाला आश्चर्य वाटले, तथापि तहानेने तो व्याकुळ झाला होता.
तो आश्रमात पाणी शोधू लागला.
तोच समोर स्वत: शमीक ऋषी बसलेले त्याला दिसले, त्याला आनंद झाला.
त्याने ऋषींना वंदन केले आणि नम्रपणे तो म्हणाला, मुनिवर्य, मला खूप तहान लागली आहे, पाणी द्यावं प्यायला!
मुनिवर्य डोळे मिटून ध्यानमग्न झाले होते, ते त्या राजाशी काय बोलणार?
राजाने दोन-तीन वेळा त्यांना हाक मारली.
राजाला वाटले की, ऋषीने हे मुद्दाम ढोंग केलेले आहे!
मुद्दाम आपला अपमान करण्यासाठी ऋषीने मौन धारण केले आहे!
ठीक आहे, मीही या ढोंगी ऋषीचा अपमान करीन!
तहानेने व्याकुळ झालेला तो राजा त्या अपमानामुळे अधिकच संतापला, त्याला विचारच राहिला नाही.
पाय आपटीतच तो आश्रमाबाहेर आला, रागाने तो तणतणत होता.
इतक्यात एका झाडाखाली मेलेला एक सर्प राजाच्या दृष्टीस पडला.
राजाने तो सर्प धनुष्याच्या टोकाने उचलला आणि परत आश्रमात जाऊन ऋषीच्या गळ्यात घातला.
परिक्षिती राजा आश्रमातून जाताना एक दोन ऋषिकुमारांनी दुरून पाहिला.
त्यांनी शृंगीला ती वार्ता सांगितली, तेव्हा शृंगी म्हणाला, मित्रांनो, आता आपण आश्रमात जाऊ या!
पिताजी ध्यानमग्न आहेत, आलेल्या राजाचं स्वागत आपण केलं पाहिजे!
झपाझप पावले टाकीत निघून चाललेल्या राजाला त्या ऋषिकुमारांनी हाका मारल्या.
पण राजा परत आलाच नाही!
नंतर शृंगीसह ते ऋषिकुमार त्या आश्रमात आले आणि पाहतात तो काय!
ध्यानमग्न असलेल्या शमीक ऋषींच्या गळ्यात मेलेला सर्प घातलेला.
आपल्या पित्याची विटंबना त्या राजाने केलेली पाहून शृंगीला खूपच राग आला.
संतापाने लाल होऊन त्याने शाप दिला.
ऋषिमुनींची अशी अवहेलना करणाऱ्या त्या नराधम परिक्षिती राजाला आजपासून सातव्या दिवशी सर्पदंशाने मृत्यू येईल.
नागराज तक्षक स्वत: येऊन परिक्षितीराजाला दंश करील!
शृंगीने होमशाळेतील कमंडलूमधून पाणी घेतले, ते भूमीवर टाकून ही शापवाणी उच्चारली, तेव्हा सर्व ऋषिकुमार भयभीत झाले.
शमीक ऋषींच्या गळ्यातील तो मृतसर्प त्या ऋषिकुमारांनी काढून टाकला, अंगावरील मुंग्याही त्यांनी झटकून काढल्या.
इतक्यात शमीक ऋषींची समाधी उतरली, त्यांनी डोळे उघडून त्या कुमारांकडे पाहिले.
ते सर्व ऋषिकुमार भयभीत झाले होते, शृंगी संतापाने लाल होऊन थरथरत होता.
ते पाहून शमीक ऋषींनी विचारले, “बाळांनो, हा काय प्रकार आहे, हा मृतसर्प कसला, आणि तुम्ही सर्वजण हे असे का?
नंतर शृंगीने झालेली सर्व हकीगत आपल्या पित्याला सांगितली, ती ऐकून शमीक ऋषी शांतपणे म्हणाले.
बाळा, परिक्षिती राजाने केलेल्या या क्षुल्लक अपराधाबद्दल तू त्याला सर्पदंशाने मृत्यू येण्याचा जो भयंकर शाप दिलास हे कृत्य वाईट केलेस!
अरे, राजा हा प्रत्यक्ष विष्णूचा अवतार असतो, तो पृथ्वीचे-प्रजेचे पालन करतो.
तो आपल्या या आश्रमात आला होता, पण त्याचा सत्कार करण्याचे पुण्य आपणांस लाभले नाही.
त्याचे आदरातिथ्य येथे न झाल्यामुळेच तो रागावला असेल.
म्हणूनच अविचाराने त्याने हे असे क्षुल्लक अपराधाचे कार्य केले असेल!
त्याच्या अपराधाबद्दल क्षमा करण्याचे सोडून त्याला शापाने मृत्यूची शिक्षा देणे, हे आपणासारख्या ब्रह्मनिष्ठांना शोभत नाही!
शृंगीबाळा, तू अद्यापही अज्ञानीच राहिला आहेस!
दुसऱ्यांनीदिलेलेदुख फेडायचे नसते ते सोसायचे असते यातच आपला मोठेपणा आहे!
आता तरी तू भगवंताला शरण जा आणि आपल्या अपराधाबद्दल त्याची क्षमा माग!
शमीक ऋषींच्या आश्रमातून गेल्यावर परिक्षिती राजा वेगाने आपल्या राजधानीत पोचला.
विश्र्रांती घेतल्यानंतर तो विचार करू लागला, तेव्हा आपण केलेल्या अविचाराबद्दल त्याला आता पश्चाताप वाटू लागला.
थोड्याच वेळात शमीक ऋषींचा एक शिष्य परिक्षिती राजाकडे आला.
नम्रपणे म्हणाला, राजा, ब्रह्मसमाधीत मग्न असलेल्या शमीक ऋषींकडून आपलं यथोचित स्वागत झालं नाही, याबद्दल त्यांना आता हळहळ वाटत आहे.
आपण त्या ठिकाणी अविचारानं मृतसर्प त्यांच्या गळ्यात घालण्याचं जे कृत्य केलं, त्याबद्दल त्यांच्या पुत्राने आपणास सातवे दिवशी सर्पदंशाने मृत्यू येण्याचा शाप दिलेला आहे.
तो शाप खोटा होणार नाही, तरी तुम्ही तोपर्यंत पुण्यकृत्ये करुन ईशचिंतनात काळ घालवावा!
त्या थोर क्षमाशील शमीऋषींनी मला हा निरोप तुम्हाला सांगायला मुद्दाम पाठविलं आहे!
तुम्हांला या शापवाणीपासून अज्ञानात ठेवू नये म्हणून त्यांनी हा निरोप पाठविला आहे.
राजा, सावध राहून मोक्षसाधना कर!
शमीक ऋषींचा तो निरोप ऐकून राजाला समाधान वाटले.
आपल्या हातून घडलेल्या अपराधाचे योग्य शासन आपणांस मिळणार याबद्दल त्याला आनंद झाला.
नंतर तो परिक्षिती राजा गंगातिरी जाऊन राहिला.
तेथे व्यासपुत्र शुकमुनींची स्वारी आली.
त्यांनी परिक्षिती राजाला त्या सात दिवसांत “भागवत” सांगितले.
त्यायोगे तो पुण्यकारक भागवतसप्ताह सगळ्या लोकांना श्रवण करण्याचे श्रेय लाभले.
परिक्षिती राजाने योजलेल्या त्या भागवत सप्ताहाची वार्ता ऐकून क्षमाशील शमीक ऋषींना आनंद झाला.
तेही त्याचे अभीष्टचिंतन करण्यात आणि भगवंताची क्षमायाचना करण्यात आपला काळ घालवू लागले!
फार प्राचीन काळी उत्तर हिंदुस्थानात जबाला नावाची एक गरीब मोलकरीण राहत असे.
तिला सत्यकाम नावाचा एक लहान मुलगा होता.
दिवसभर काबाडकष्ट करून जबाला आपले व आपल्या आवडत्या मुलाचे पोट भरत असे.
जबाला गरीब असूनही फार प्रामाणिक होती.
आपल्या मुलालाही नेहमी खरे बोलण्यास तिने शिकविले होते.
त्याचे नावही तिने सत्यकाम, सत्याची आवड असणारा, असे ठेवले होते.
सत्यकामाशिवाय जबालेला कोणीही नव्हते.
सत्यकाम दिसला, की सर्व गोष्ट ती क्षणात विसरून जाई.
त्या वेळी मुलांना शिकण्यासाठी दूर अरण्यात एखाद्या ऋषीजवळ पाठवीत असत.
मुलाच्या आठव्या वर्षापासून तीस वर्षांपर्यंत त्याला गुरुजवळ राहावे लागे.
तेथे तो हर एक कामात हुशार होई.
सत्यकाम आठ वर्षांचा होताच आईला म्हणाला, आई, मी आता जातो अरण्यात शिकायला.
सत्यकामाला शिकायची फार हौस होती.
जबाला विचारात पडली, छोट्या सत्यकामाला इतक्या लांब ठेवायचे?
तिच्या डोळ्यांसमोर अरण्य उभे राहिले.
सत्यकामाशिवाय सुनेसुने दिसणारे तिचे घरही तिला दिसू लागले.
दुसरी एक कल्पना मनात आल्यावर तर तिच्या डोळ्यात अश्रूच आले.
ती एक दासी होती, तिला ना जात ना गोत !
त्या काळी उच्च कुळातील मुलेच गुरूपाशी शिकत.
सत्यकामाच्या बापाचे तर तिला नावही ठाऊक नव्हते.
असल्या पोराला कोणता गुरू जवळ करणार !
सत्यकाम म्हणाला, `आई, पण गुरुजी माझे सबंध गोत्र विचारतील ना, काय ग माझं गोत्र?’
जबाला अश्रू गाळीत म्हणाली, `बाळ सत्यकामा, मी तरुण असताना निरनिराळ्या घरी दासी म्हणून नोकरी करीत हिंडत असे, त्यातच केव्हा तरी तुझा जन्म झाला.
तू दासीपुत्र आहेस, तुझ्या पित्याचे नावही मला माहीत नाही.
माझे नाव जबाला, म्हणून तुझे नाव सत्यकाम जबाला असेच गुरुजींना सांग.
नंतर सत्यकाम गुरूच्या शोधाकरिता अरण्यात हिंडत असता गौतम ऋषींच्या आश्रमात आला.
त्या वेळी गौतमांपाशी अनेक राजपुत्र आणि ब्राह्मणकुमार शिकण्यास होते.
सत्यकाम भीतभीतच आश्रमात शिरला.
नुकतेच स्नान आटोपून भस्म लावलेले आणि लांबसडक केस पाठीवर मोकळे सोडलेले असे अनेक तेजस्वी कुमार वेदपठण करीत होते.
गौतमांची शांत मूर्ती ध्यानमग्न अशी बसलेली होती.
सत्यकाम भीतभीत पुढे आला.
एक दरिद्री पोर आश्रमात घुसून थेट गुरुजींच्या जवळ जातो आहे हे पाहून शिष्यांत कुजबुज होऊ लागली.
अरे, बघशील तर ते ध्यान! असे हेटाळणीचे शब्दही सत्यकामाच्या कानी आले.
इतक्यात गौतमांनी आपले डोळे उघडले आणि शांतपणे सगळीकडे नजर फिरविली.
एका क्षणात जिकडे तिकडे शांत झाले.
गौतम मृदु स्वराने म्हणाले, `काय पाहिजे तुला बाळ?’
सत्यकाम खाली पाहात हळूच म्हणाला, `भगवन्, मला आपणांजवळ शिकायचे आहे.’
गौतम कौतुकाने म्हणाले, उत्तम आहे, बाळ; पण तुझे गोत्र काय?
सत्यकाम मान खाली घालून म्हणाला, `भगवन्, माझे नाव सत्यकाम.
आईचे नाव जबाला, म्हणून मी सत्यकाम जबाला, ह्यापेक्षा जास्त मला ठाऊक नाही.’
असे म्हणून सत्यकामाने आईने सांगितल्याप्रमाणे सर्व सांगितले.
शिष्यसमुदायात गुपचुप एक हेटाळणीची लाट उसळून गेली.
पुन्हा गौतमांची नजर सगळीकडे फिरली.
गौतम म्हणाले, `बाळा, सत्यकामा, तू इतके खरं बोललास हेच पुरे आहे.
दासीपुत्र असलास तरी तू ब्राह्मणच असला पाहिजेस.
जो खरे बोलतो त्याला मी ब्राह्मणच समजतो.
नंतर गौतमांनी सत्यकामाचे मौजीबंधन केले.
त्याला शिकविण्याच्या अगोदर परीक्षा पाहण्यासाठी गाौतमांनी चारशे गायी त्याच्या स्वाधीन केल्या.
ह्यांना अरण्यात चरण्यास घेऊन जा असे सांगितले.
असल्या कामात शिष्याची बुध्दी किती आहे हे दिसून येत असे.
त्या गायी अगदी वाळकुट्या होत्या.
शिष्यांनी त्यांची चांगली काळजी घेतली नसावी, त्यांचे सारे लक्ष वेद घोकण्यात होते.
सत्यकाम म्हणाला, ह्या चारशेच्या हजार गायी होतील तेव्हाच मी परत येईन.’
सत्यकाम अरण्यामध्ये पुष्कळ वर्षे राहिला, तो गायीची मनोभावाने सेवा करी.
एके दिवशी त्याच्यासमोर त्याच्या खिल्लारातील एक बैल आला.
त्याच्या अंगात वायुदेव शिरला होता व तो शेपूट उंचावून शिंगांनी जमीन उकरीत सैरावैरा धावत होता.
बैल मनुष्यवाणीने म्हणाला, `सत्यकामा !’
सत्यकामाने हा चमत्कार पाहिल्यावर भक्तीने तो म्हणाला, `काय भगवन् !’
बैल पुन्हा म्हणाला, `आमची संख्या आता हजारावर आली आहे.
आम्हाला आता आचार्यांकडे नेऊन पोचव, त्यापूर्वी मी तुला थोडे ज्ञान देतो.
तुझ्या सेवेने मी फार संतुष्ट झालो आहे.
बैलाच्या रूपाने तो प्रत्यक्ष वायुदेवच बोलत होता.
त्याने सत्यकामाला ईश्वर म्हणजे काय ह्याचा एक चौथा भाग ज्ञान शिकविले.
तो म्हणाला, `सत्यकामा, प्रकाशणाऱ्या चारी दिशा हा एक ईश्वराचा अंश आहे, तुला अग्निदेव आणखी ज्ञान देईल.
वायू सर्व दिशांना हिंडतो म्हणून त्याला हे ज्ञान असते.
वायुदेवाच्या आज्ञेप्रमाणे दुसर्या दिवशी सत्यकाम गायी घेऊन आश्रमाकडे निघाला.
वाटेत संध्याकाळ झाली तेव्हा त्याने गायी बांधल्या, अग्नी पेटविला व तो त्यात समिधा टाकू लागला.
अग्नी प्रसन्न झाला व म्हणाला, `सत्यकामा, मी तुला ईश्वरज्ञानाचा चौथा भाग सांगतो.
सत्यकाम नम्रपणे म्हणाला, `सांगावे भगवन्.’
अग्नी म्हणाला, `समुद्र, पृथ्वी, हवा, आकाश हा ईश्वाराचा भाग आहे, हंस तुला आणखी सांगेल.
अग्नी हा समुद्र व पृथ्वी यांवर हिंडतो, आकाशातही सूर्याच्या रूपाने तो राहतो; म्हणून त्याला हे माहीत होते.
दुसर्या दिवशी संध्याकाळी सत्यकामाने गायी बांधल्या.
इतक्यात तेथे एक हंस उडत आला.
हंस म्हणाला, `अग्नी, सूर्य, चंद्र आणि वीज ही मिळून ईश्वराचा एक भाग होतो, बाकी ज्ञान तुला पाणबुड्या पक्षी सांगेल.’
हंसाच्या रूपाने तो प्रत्यक्ष सूर्यच बोलत होता.
सूर्य हा आकाशात उडणारा जणू काय एक सोन्याचा हंसच आहे.
इतक्यात एक पाणबुडा पक्षी तेथे उडत आला.
प्राणदेवतेनेच ह्या पक्ष्याचे रूप घेतले होते.
पाणबुड्या पक्षी म्हणाला, `प्राण, डोळे, कान आणि मन हा ईश्वराचा एक भाग आहे.
प्रत्येक प्राण्यात ईश्वराचा हा अंश असतो.
सत्यकाम अशा रीतीने पूर्ण ज्ञानी झाला व आश्रमात परत आला.
गौतमांनी त्याला दुरून पाहिल्यावर त्यांना सर्व प्रकार कळून आला.
गौतम म्हणाले, `सत्यकामा, ईश्वराचे ज्ञान झाल्यासारखा तू तेजस्वी दिसतोस, कुणी शिकविले तुला?
ज्ञानाचे अपूर्व तेज सत्यकामाच्या तोंडावर झळकत होते.
सत्यकाम विनयाने म्हणाला, `मनुष्याखेरीज इतर प्राण्यांनीच मला शिकविले.
पण भगवन्, आपल्या तोंडून ते ज्ञान पुन्हा ऐकावे अशी माझी इच्छा आहे.
गुरुमुखाखेरीज सर्व विद्या व्यर्थ आहे असे मी ऐकतो.’
सत्यकामाला सर्व चराचर सृष्टीत भरलेल्या ईश्वराचे ज्ञान गौतमांनी आपल्या रसाळ वाणीने पुन्हा समजावून दिले.
इतर सर्व शिष्यांनी लाजेने माना खाली घातल्या.
इतकी वर्षे वेद घोकूनही त्यांना इतके ज्ञान झालेले नव्हते.
पुढे सत्यकाम मोठा प्रख्यात ऋषी झाला, आणि त्याच्याजवळ शिकून पुष्कळ शिष्य ज्ञानी झाले.
एकदा कक्षीवान ऋषी प्रियमेध नावाच्या ऋषीकडे गेला.
प्रियमेधा, माझे एक कोडे सोडव पाहू.
अशी कोणती वस्तू आहे, की जी पेटविली तरी तिचा प्रकाश पडत नाही ?’
प्रियमेधाने खूप डोके खाजवले पण ह्याचा त्याला उलगडा होईना.
कोणतीही वस्तू पेटली, की तिचा थोडा तरी प्रकाश पडणारच.
तेव्हा तो म्हणाला, `ह्याचे उत्तर मला देता येत नाही.
माझ्या वंशात पुढे कोणीतरी विद्वान निपजेल आणि तो तुला ह्याचे उत्तर देईल.’
त्या पिशवीत प्रियंगू, पिंपळी, तांदूळ आणि अधिकता नावाचे धान्य भरले होते.
त्यातून एक एक दाणा काढून तो दर वर्षी फेकून देत असे.
ते सर्व दाणे संपेपर्यंत त्याला आयुष्य दिलेले होते.
पण प्रियमेधाला काही इतके आयुष्य नव्हते.
तो मेल्यावर त्याचा मुलगा त्याच्या जागी आला.
तोही पुढे म्हातारा होऊन मरण पावला.
अशा रीतीने प्रियमेधानंतर नवव्या पिढीत साकमश्व जन्मला.
पण कक्षीवान मात्र अजूनही आपली पिशवी घेऊन बसलाच होता.
तो जवळ जवळ नउशे वर्षांचा म्हातारा झाला होता, अजून त्याचे कोडे कोणाला सुटले नव्हते.
साकमश्वाला ह्या कोड्याचे वेडच लागले, त्याने निश्चय केला, की मी हे कोडे जिंकीनच.
त्या वेळी त्याला एक `साम’ सुचले.
त्याने ते गाणे म्हटल्याबरोबर त्याला ते कोडे सुटले.
तेव्हा मोठ्या आनंदाने तो तडक कक्षीवानाकडे धावत गेला.
कक्षीवानाने त्याला दुरून धावत येताना पाहिले तेव्हा त्याच्या येण्याचे कारण त्याने ताडले.
तो म्हणाला, `अरे, माझी ही पिशवी नदीत बुडून टाका.
माझे कोडे सोडवून मला खाली पाहावयास लावणारा माणूस हा पाहा मला दिसतो आहे, आता काय कारायचे मला जगून?’
साकमश्व कक्षीवानाजवळ आला व म्हणाला, जो मनुष्य नुसती `ऋचा’ म्हणतो आणि `साम’ म्हणत नाही तो कवी अग्नीसारखा चेततो पण त्याचा प्रकाश पडत नाही.
पण जो `ऋचा’ म्हणतो आणि लगेच `साम’ ही गातो तो कवी अग्नीसारखा चेततो आणि त्याचा प्रकाश पडतो.
साकमश्वाला जेव्हा `साम’ स्फुरले व त्याने ते म्हटले तेव्हा त्याला `सामा’चे तेज कळून चुकले.
संगीताची जोड दिल्याखेरीज नुसते मंत्र पाठ करण्यात अर्थ नाही हे त्याने शोधून काढले.
साकमश्व पुढे म्हणाला, `हे तुला माझे उत्तर आहे, माझ्या बापाचेही हेच उत्तर आहे.’
असे म्हणून थेट प्रियमेधापर्यंत सर्व पूर्वजांची त्याने नावे घेतली.
आपल्या पूर्वजांचा कलंक धुऊन टाकला.
मनूला पुष्कळ मुलगे होते, त्यांत नाभानेदिष्ठ हा सर्वात धाकटा होता.
वडील भाऊ गुरूच्या घरी राहून वेद शिकून आले होते.
नाभानेदिष्ठही मोठा होताच गुरूपाशी शिकण्यास अरण्यात गेला.
बारा वर्षांनी परत आल्यावर त्याला दिसून आले.
आपल्या सर्व वडील भावांनी बाबांची मिळकत त्याच्या डोळ्यांदेखतच आपापसात वाटून घेतली आहे.
नाभाला मात्र काहीच ठेविले नव्हते.
नाभाला वडील भावांनी काही न देता धुडकावून लावले.
नाभा चिडला व मनूला म्हणाला, `बाबा, माझा वाटा कुठे आहे?’
मनू शांतपणे म्हणाला, `बाळ, काही हरकत नाही, भांडू नकोस, घेऊ दे तुझ्या भावांना सारी मिळकत, मी तुला आणखी मिळवून देतो.
इथून जवळच अंगिरस ऋषींनी यज्ञ चालविला आहे.
त्यांना स्वर्गास जायचे आहे, पण त्यांच्या यज्ञात एक चूक होत आहे.
यज्ञाच्या सहाव्या दिवशी कोणते मंत्र म्हणावे हेच त्यांना समजत नाही, म्हणून त्यांचा यज्ञ पुरा होत नाही व त्यांना स्वर्ग मिळत नाही.
त्यांना कोणते मंत्र हवे आहेत ते मी तुला शिकवतो, तू जाऊन त्यांचा यज्ञ पुरा कर.
स्वर्गास जाताना त्यांनी आपले सर्व धन तुला द्यावे अशी अट तू त्यांना घाल.
नंतर नाभा अंगिरस ऋषीकडे गेला व म्हणाला, `ऋषींनो, मला तुमच्या यज्ञात घ्या, तुम्हाला अडलेले मंत्र मी सांगतो.
मात्र तुमच्या हजार गायी मला देऊन जा म्हणजे झाले.
अंगिरसांना स्वर्गास गायी घेऊन जायचे नव्हते, म्हणून ते ताबडतोब तयार झाले.
यज्ञ पार पडून ऋषी स्वर्गाला गेले, तेव्हा त्यांच्या सांगण्याप्रमाणे नाभा त्यांच्या गायी गोळा करू लागला.
इतक्यात तेथे काळी घोंगडी पांघरलेला एक आडदांड मनुष्य आला.
`काय रे पोरा, कोणाच्या गायी पळवतो आहेस, हे सर्व धन माझे आहे, यज्ञात शेवटी जे जे उरेल त्यावर माझा हक्क असतो.’
नाभा म्हणाला, वा, मला तर हे धन अंगिरसांनी बक्षीस दिले आहे.
तो म्हणजे रुद्र होता, रुद्र मोठा भयंकर दिसे, पण नाभा यत्किंचितही न भिता आपला हक्क बजावीत होता.
रुद्र म्हणाला, `खोटे वाटत असेल तर तुझ्या बाबांना जाऊन विचार, त्यांना यज्ञासंबंधी सर्व कळते.
ते सांगतील तेव्हा तुझी खात्री होईल.’
नाभा परत आल्यावर मनूने विचारले, `काय रे नाभा, गायी नाही मिळाल्या वाटते?’
नाभाने हिरमुसून सर्व हकिकत बाबांना सांगितली.
मनू म्हणाला, `अरे हो ! यज्ञात उरलेल्या धनावर हक्क रुद्राचाच असतो, हे माझ्या लक्षातच नव्हते.
काही हरकत नाही, तू रुद्राला सांग की गायीवर हक्क तुझाच आहे.’
हाताशी आलेले धन गेले म्हणून नाभाचा फारच हिरमोड झाला.
तरीपण त्याने परत जाऊन मनूचे म्हणणे त्याला सांगितले.
नाभाच्या खरे बोलण्यामुळे आणि निर्लोभीपणाने रुद्र संतुष्ट झाला.
एवढा क्रूर तो पण नाभाचा हिरमोड पाहून त्याचेही मन विरघळले.
तो कौतुकाने म्हणाला, `बाळ, ज्या अर्थी तू खरे बोललास त्या अर्थी ह्या सर्व गायी तुला मी बक्षीस देतो, जा घेऊन आपले धन.’
रुद्राचा हा दयाळूपणा पाहून नाभाला फार नवल वाटले.
त्या अचानक परत मिळालेल्या गायी मोठ्या आनंदाने पिटाळीत त्याने आपल्या घरी नेल्या.
तो आपल्या सर्व वडील भावांहून श्रीमंत बनला.
आपल्या हक्कासाठी न भांडणाऱ्या व तरीही दुसऱ्याचे हक्क मानणाऱ्या नाभाने आपले नाव वेदांत अमर करून ठेवले आहे.
जनमेजय राजाने वैशंपायन ऋषींना समुद्रमंथनाची कथा सांगण्याची विनंती केली.
तेव्हा ते सांगू लागले, राजा, पूर्वी देव व दैत्य यांनी समुद्रमंथन करून अमृत व इतर रत्ने काढायचे ठरवले.
त्यांनी मंदराचल पर्वताची रवी व वासुकी सापाचा दोर केला व मंथन सुरू केले.
देव हे शेपटीच्या बाजूने व राक्षस मुखाच्या बाजूने ओढत होते.
मुखातून बाहेर पडलेल्या विषाच्या उष्णतेचा सर्वांना त्रास होऊ लागला, तेव्हा महादेवांनी ते विष प्राशन केले.
पुढे समुद्रमंथनातून लक्ष्मी, कौस्तुभ, पारिजातक, सुरा, धन्वंतरी, चंद्र, रंभा, ऐरावत, अमृत, विष, उच्चैःश्रवा नावाचा घोडा, कामधेनू, शंख व हरिधनू अशी चौदा रत्ने निघाली.
समुद्रमंथनाच्या वेळी मंदराचल पर्वत खाली जाऊ लागला, तेव्हा विष्णूंनी कूर्मरूप धारण करून तो वर उचलला.
वरील चौदा रत्नांची वाटणी होत असता अमृत व सुरा याबद्दल वाद सुरू झाला.
या वादाचा निकाल करताना विष्णू म्हणाले, देवांनी एका पंक्तीला व दैत्यांनी एका पंक्तीला बसावे.
एक स्त्री येऊन अमृत व सुरा पंक्तीत वाढेल, ज्याला जे मिळेल ते त्याने घ्यावे.”
मग विष्णूंनी मोहिनीरूप घेऊन वाटप सुरू केले.
मोहिनीच्या रूपाने असुर वेडे झाले असता विष्णूने देवांना अमृत व दैत्यांना मदिरा वाढली.
त्या वेळी राहू कपटाने देवांच्या पंक्तीला बसून अमृत प्यायला.
हे पाहून चंद्राने विष्णूला खूण करून हे कळवले.
विष्णूने सुदर्शन चक्र सोडून त्याचा शिरच्छेद केला.
त्याचे शीर आकाशात उडाले, तर धड पश्चिम समुद्राकडे पळू लागले.
ते पाहून देव व दैत्य त्याचा नाश करण्याचा प्रयत्न करू लागले.
शंकरांनीही त्रिशूळ पोटात खुपसून त्याला मारण्याचा प्रयत्न केला.
पण राहूच्या पोटातील अमृतामुळे ते धड नाश पावेना.
तेव्हा शंकरांनी म्हाळसा नावाच्या डोंगरावर राहूच्या घशात अंगठा घालून अमृत बाहेर काढले.
तेच अमृत वाहत जाऊन समुद्राला मिळाले, त्या ओघाला प्रवरा नदी असे म्हणतात.
ही प्रवरा गोदावरीला मिळून पुढे पूर्वेकडे सागराला मिळाली.
प्रवरा व गोदावरीच्या संगमावर राहूच्या धडावर मोहिनी बसलेली आहे, तिला म्हाळसा म्हणतात.
ही कथा श्री वसिष्ठांनी श्रीरामांना योगवसिष्ठातील उपशम प्रकरणात सांगितली आहे.
उपासनेच्या योगाने देवाची कृपा होऊन ज्ञानसंपन्नता कशी येते.
तसेच, आत्मज्ञान होण्याला स्वप्रयत्नांची व विचाराची आवश्यकता आहे, असे यावरून स्पष्ट होते.