ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳା (ଈଂରାଜୀରେ Hindu temple architecture)ରେ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଓ କଳାକାରଙ୍କ କଳ୍ପନାର ଯେତିକି ସ୍ୱାଧୀନତା ରହିଛି, ଜ୍ୟାମିତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ସେତିକି ଶୃଙ୍ଖଳିତ । ଅନେକ ପ୍ରକାର, ଶୈଳୀ ଓ ଅସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱେ ବୃତ୍ତାକାର ଓ ବର୍ଗାକାର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟର ନିଖୁଣ ମାପ ଏହି ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳାରେ ଜ୍ୟାମିତିକ ଉତ୍କର୍ଷତାର ସୂଚକ ।  

ମନ୍ଦିର ଏକ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ବୋଲି ଅନେକ ପୁରାତନ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ମନ୍ଦିର ପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଭୌତିକ ଗଠନ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିବେଶରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଜୀବନ ଶୈଳୀର ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପଞ୍ଚଭୂତ, ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ – ଏପରି ସମସ୍ତ ଲୌକିକ ଉପାଦାନର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ହିନ୍ଦୁ ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳାରେ ରହିଛି । ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ର ଭଳି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ କଳ୍ପନାର ପରିପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ହେଉ ଅଥବା ପ୍ରସ୍ତରର ଜ୍ୟାମିତିକ ସଂରଚନା ହେଉ, ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ସର୍ବଦା ଏହାର ସ୍ୱାଧୀନତା ଶିଳ୍ପୀଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲା ।

ମନ୍ଦିରର ରୂପରେଖ 
ସୁଜାନ୍ ଲେୱାନ୍ଦୋସ୍କି ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି କୁହନ୍ତି ଯେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ସଭଏଁ ସଭିଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ସମସ୍ତେ ଏକ । ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ମୂଳଲକ୍ଷ୍ୟ ବା ପୁରୁଷାର୍ଥମାନେ ହେଲେ – ଅର୍ଥ (ସମ୍ପତ୍ତି), କାମ (କାମନା), ଧର୍ମ (ନୈତିକତା) ଓ ମୋକ୍ଷ (ନିର୍ବାଣ ଓ ଜ୍ଞାନୋଦୟ)।

ମନ୍ଦିରର କେନ୍ଦ୍ରରେ ପୁରୁଷ ବା ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ । ପୁରୁଷ ସଗୁଣ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ନିର୍ଗୁଣ(ଯାହାର ରୂପ ନାହିଁ) । ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଭକ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ସାଗରରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ନିଜ ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଅବଲୋକନ କରେ, ମନକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ କରେ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ । ଧର୍ମ, କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତିର ପନ୍ଥା ଅନୁସରଣ କରି ଭକ୍ତ ନିଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଖୋଜେ । ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ଦିରର ବିଭିନ୍ନ ମୁଖ୍ୟ ଦେବାଦେବୀ ଏହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ବିସ୍ତୃତିର ସୂଚକ ।

ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ 
ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କୃତ ଲେଖାରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ମନ୍ଦିର ଜଳାଶୟ ବା ଉଦ୍ୟାନ ନିକଟରେ ନିର୍ମାଣ କରାଯିବା ଉଚିତ୍ । କାରଣ ଏହିପରି ସ୍ଥାନରେ କମଳାଦି ପୁଷ୍ପ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୁଏ, ହଂସ ହଂସରାଳୀ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କାକଳି ଶୁଣାଯାଏ, ପଶୁମାନେ ନିର୍ଭୟ ପରିବେଶରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହିପରି ଶାନ୍ତ, ସୌହାର୍ଦ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ ଦେବତାମାନେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ।  

ଦୁଇଟି ନଦୀଙ୍କ ସଂଗମସ୍ଥଳରେ, ନଦୀକୂଳରେ, ହ୍ରଦ ବା ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିରମାନ ନିର୍ମିତ । ବୃହତସଂହିତା ଓ କେତେକ ପୁରାଣରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଜଳାଶୟର ନିକଟରେ ନଥିବା କେତେକ ମନ୍ଦିରର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି ।  ଏପରି ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ବା ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅପ୍ରାକୃତିକ ଜଳାଶୟ ଖନନ କରିବା ଓ ଉଦ୍ୟାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପାଇଁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଇଛି । ପ୍ରାକୃତିକ ବା ଅପ୍ରାକୃତିକ ଉପାୟରେ ଜଳ ନ ମିଳିଲେ, ଜଳର ସାଙ୍କେତିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ବିଷ୍ଣୁଧର୍ମୋତ୍ତରର ତୃତୀୟ ଖଣ୍ଡର ୯୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ, ଗୁମ୍ଫାରେ, ଗହ୍ୱରରେ, ପାହାଡ଼/ପର୍ବତ ଉପରେ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ, ଉଦ୍ୟାନ ପାଖରେ ଓ ସହରର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତାର ଆରମ୍ଭରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ହୋଇପାରିବ ।

ମନ୍ଦିର ଅଭିନ୍ୟାସ/ନକସା 
ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ବାସ୍ତୁ-ପୁରୁଷ-ମଣ୍ଡଳର ଜ୍ୟାମିତିକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ଏହି ଶବ୍ଦରେ ତିନୋଟି ଶବ୍ଦ ରହିଛନ୍ତି । ମଣ୍ଡଳର ଅର୍ଥ ହେଲା ବୃତ୍ତ, ପୁରୁଷ ହେଲେ ପରମାତ୍ମା ଓ ବାସ୍ତୁର ଅର୍ଥ ହେଲା ଆଳୟ । ବାସ୍ତୁପୁରୁଷମଣ୍ଡଳ ହେଉଛି ଏକ ଯନ୍ତ୍ର । ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ପୌରାଣିକ ତଥ୍ୟ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାର କରି ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ/ସମମିତ ନକସା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉଥିଲା ।  

ଚାରିଟି ପ୍ରାଥମିକ ଦିଗ (ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ)ରେ ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷ ଭଳି ସରଳରେଖାର କଳ୍ପନା କରି ଏକ ବର୍ଗାକୃତି କ୍ଷେତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ।   ମଣ୍ଡଳ ବୃତ୍ତ ଏହି ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଚାରିପଟୁ ଆବଦ୍ଧ କରି ରଖେ । ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରଟି ଅଲୌକିକତାର ଏବଂ ବୃତ୍ତଟି ମାନବ ଜୀବନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିତିଦିନିଆ କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନର ସାଙ୍କେତିକ ପରିପ୍ରକାଶ । ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରଟିକୁ ପୁଣି ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରରେ (୮×୮ =୬୪ ବା ୯×୯=୮୧) ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ । ଏହି ଛୋଟ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କୁ “ପଦ” କୁହାଯାଏ । ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରଟି ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡର ସଂକେତ ମଧ୍ୟ ବହନ କରେ । ଗ୍ରୀସ୍ ସଭ୍ୟତା ଭଳି କେତେକ ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାରର ସଂକେତ ଦେଖାଯାଇଛି ।  ପଦଗୁଡ଼ିକ ୧, ୪, ୯, ୧୬, ୨୫, ୩୬, ୪୯, ୬୪, ୮୧ ଏପରି ୧୦୨୪ଟି ବର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାନ୍ତି । ଗୋଟିଏ ପଦ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୌଳିକ ଅଭିନ୍ୟାସ । ୧ ପଦ ବା ୪ ପଦଦ୍ୱାରା ନିରୂପିତ ସ୍ଥାନରେ ଭକ୍ତ ବସି ଧ୍ୟାନ, କର୍ମ, ଯଜ୍ଞ ଆଦି କରିଥାଏ । ୪ ପଦର ମଧ୍ୟଭାଗରେ (ବୃହତ୍ ବର୍ଗର କର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ଛେଦବିନ୍ଦୁରେ) ଏହାର ସାଙ୍କେତିକ କେନ୍ଦ୍ର ରହିଛି ।  ୯ ପଦ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନକୁ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ମନ୍ଦିରର ନକସା ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ ।  ପୁରାତନ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ବାସ୍ତୁମଣ୍ଡଳ ୯ରୁ ୪୯ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ୬୪ ପଦକୁ ଜ୍ୟାମିତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ବା ପବିତ୍ର କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ କେତେକ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମଣ୍ଡୁକ, ଭେକପଦ ବା ଅଜିର ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ, ଦେବ, ଅପସରାଙ୍କ ସଂକେତ ବହନ କରନ୍ତି । ୬୪ ପଦର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ର ବ୍ରହ୍ମପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମପଦ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।  

ବାହ୍ୟତମ ପଦଗୁଡିକୁ ପୈଶାଚିକ ପଦ (ଅଧର୍ମ ଓ ଅସତ୍ୟର ସୂଚକ), ତା’ର ସଂଲଗ୍ନ ଅନ୍ତର୍ପଦମାନଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟ ପଦ (ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ସୂଚକ) ଓ ତାହାଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ଭାଗର ପଦମାନଙ୍କୁ ଦୈବିକ ପଦ (ଧର୍ମ, ନ୍ୟାୟ ଓ ସତ୍ୟର ସୂଚକ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।  ମନୁଷ୍ୟ ପଦରେ ପ୍ରାୟତଃ ବେଢ଼ା ଥାଏ ଓ ଏମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନ ସ୍ରୋତର ସୂଚକ । ଭକ୍ତମାନେ ବେଢ଼ାର ପରିକ୍ରମା ବା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲାବେଳେ ବାହ୍ୟପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆସୁରିକ ଓ ଅନ୍ତର୍ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୈବିକ ଚିନ୍ତା ରହିଥାଏ । ଛୋଟ ମନ୍ଦିରରେ ପୈଶାଚିକ ପଦ ନଥାଇପାରେ ଓ ମନ୍ଦିରର ପାଚେରୀକୁ ପୈଶାଚିକ ପଦ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଏ । 

ଏହି ସମସ୍ତ ପଦର କେନ୍ଦ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମପଦ ରହିଥାଏ । ବ୍ରହ୍ମପଦରେ ଦୈବୀଶକ୍ତି ନିହିତ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନପାଇଁ ପ୍ରକୃଷ୍ଟ । ବ୍ରହ୍ମପଦର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଗର୍ଭଗୃହ ରହିଥାଏ ଓ ସେଠାରେ ପରମାତ୍ମା ବା ପୁରୁଷଙ୍କ ସ୍ଥାନ । ଏପରି ବିନ୍ୟାସର ଅର୍ଥ ହେଲା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ବାସ ରହିଛି । ବ୍ରହ୍ମପଦ ଉପରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଦେଉଳର ଅଂଶକୁ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ “ଶିଖର” ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ “ବିମାନ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ । 

ମଣ୍ଡଳଦ୍ୱାରା ପରିମିତ କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରରେ ଗର୍ଭଗୃହ ଓ ଗର୍ଭଗୃହରେ ନିର୍ଗୁଣ ପୁରୁଷ ବା ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ବାସ । ଗର୍ଭଗୃହଟି ଅପେକ୍ଷାକୃତ କ୍ଷୁଦ୍ର, ଆକାରରେ ବର୍ଗାକାର ଓ ସବୁଆଡୁ ବନ୍ଦ । ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଠାକୁରଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଥାଏ । ମୂର୍ତ୍ତି ଅନୁସାରେ ମନ୍ଦିରକୁ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିର, କୃଷ୍ଣ ମନ୍ଦିର, ଶିବ ମନ୍ଦିର ଇତ୍ୟାଦି ନାମରେ ନାମିତ କରାଯାଏ । ଗର୍ଭଗୃହରେ ଥିବା ଠାକୁରଙ୍କୁ ଭକ୍ତ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି ।  ବାସ୍ତୁ-ପୁରୁଷ-ମଣ୍ଡଳର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ଅଂଶକୁ ଶିଖର ବା ବିମାନ କୁହାଯାଏ । କେତେକ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ମତରେ ମନ୍ଦିରର ଏପରି ଗଠନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଚରଣ କ୍ଷେତ୍ର ମେରୁ ପର୍ବତ, ହିମାଳୟ ବା କୈଳାଶ ପର୍ବତର ଆକାର ପରି । 

ବଡ଼ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ପୈଶାଚିକ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦୈବିକ ପଦମାନଙ୍କରେ ଥିବା ପ୍ରସ୍ତର ସୁନ୍ଦର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ, ଚିତ୍ରରେ ମଣ୍ଡିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।  ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ମାନଙ୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କାହାଣୀ, ସ୍ଥାନୀୟ ଦେବାଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି, ବୈଦିକ ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟବାଣୀ ଏହି କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଜୀବନ୍ତ ହୋଇଉଠେ । ପ୍ରସ୍ତର ସ୍ତମ୍ଭ, ଛାତ ଓ କାନ୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପାଇଥାଏ । ମନ୍ଦିରର ପରିକ୍ରମା ପାଇଁ ବେଢ଼ା ରହିଥାଏ । ବଡ଼ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ଅନେକ ସ୍ତମ୍ଭ ବିଶିଷ୍ଟ ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ । ଆଧୁନିକ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମଣ୍ଡପ ଓ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ସଂଲଗ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିବା ବେଳେ ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିରରେ ଏମାନେ ସଂଲଗ୍ନ ନ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି । ପୂର୍ବପଟର ମଣ୍ଡପ ପ୍ରତୀକ୍ଷାରତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନାଭିଳାଶୀ ଭକ୍ତ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ଖୁବ୍ ବଡ଼ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଚାରିପଟରେ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ମନ୍ଦିର ରହିଥାନ୍ତି । ଏହି ଛୋଟ ମନ୍ଦିରମାନ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ଗାଣିତିକ ମାପ ଓ ମୂଳ ବିନ୍ୟାସ ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ । ଶରୀର ଗଠନରେ ଜୈବିକ କୋଷମାନଙ୍କ ସଂରଚନା ପରି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣରେ ମଧ୍ୟ କେତୋଟି ପ୍ରମୁଖ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଓ ଗଣିତଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଷୟବସ୍ତୁର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ ।

ବର୍ଗାକାର ସଂରଚନାରୁ ବ୍ୟତିକ୍ରମ 
ପ୍ରାୟତଃ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ବର୍ଗାକାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିର୍ମିତ । କିନ୍ତୁ ଏହି ସଂରଚନାରୁ ଅନେକ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ଗ୍ୱାଲିଅରର ତେଲି-କା-ମନ୍ଦିର ୨:୩ ମାପର ଆୟତାକାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିର୍ମିତ । ଏହି ମନ୍ଦିରର ଅନେକ ଅଂଶ ୧:୧, ୧:୨, ୧:୩, ୨:୫, ୩:୫ ଓ ୪:୫ର ସଠିକ ଅନୁପାତରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ଅନୁପାତର ସଠିକ ମାପରୁ ଏହା ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାତସାରରେ ହୋଇଥିବ ଓ ଏହା ଆକସ୍ମିକ ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ । ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ନରେଶର ମନ୍ଦିର, ଜୟପୁର (ରାଜସ୍ଥାନ)ର ନକ୍ତି-ମାତା ମନ୍ଦିରକୁ ମଧ୍ୟ  ଏପରି ବର୍ଗାକାର ଗଠନରୁ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ବୋଲି କୁହାଯାଇ ପାରିବ । ମାଇକେଲ୍ ମାଇଷ୍ଟରଙ୍କ ମତରେ ଏପରି ବିନ୍ୟାସ ଶୈଳୀ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣର ନିୟମ ଲିଖିତ ହୋଇଥିଲା କିନ୍ତୁ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଶିଳ୍ପୀ ଓ କଳାକାରମାନଙ୍କୁ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ପରିପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିଆଯାଇଥିଲା ।

ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳାର ବିଭିନ୍ନ ଶୈଳୀ

ନଗର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ 

ନଗର ଶୈଳୀର ମନ୍ଦିର ବିନ୍ୟାସରେ କେତେକ ବିଶେଷତା ରହିଛି । ମନ୍ଦିରର ଅଭିନ୍ୟାସ ବର୍ଗାକୃତି ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହି ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାହୁର ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁରେ ବହିର୍ଗତ ଭାଗ ଏକ ତାରକା ମଧ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତଚିହ୍ନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ମନ୍ଦିରର ତଳପାର୍ଶ୍ୱରୁ ବୃତ୍ତାକାର ସଂରଚନାର ବ୍ୟାସ କ୍ରମଶଃ କମି କମି ଶିଖର ପାଖରେ ମିଳିତ ହୁଅନ୍ତି । ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୭ମ ଓ ୧୪ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ନଗରଶୈଳୀର ମନ୍ଦିରରେ ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ନଗର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀର ଏକ ଉଦାହରଣ ହେଲା କନ୍ଦରୀୟ ମହାଦେବ ମନ୍ଦିର । ଭାରତର ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ନଗର ଶୈଳୀର ଉପସ୍ଥିତି ଏହାର ବ୍ୟାପକତା ଓ କ୍ରମବିକାଶର ପରିଚୟ ବହନ କରେ ।

ଦ୍ରାବିଡ଼ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ 

ନିର୍ମାଣ ସମୟ ଅନୁସାରେ କେତେକ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରାବିଡ଼ ଶୈଳୀରେ ଯେଉଁ ୪ଟି ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ରହିଛି, ତାହା ହେଲା:

- ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରକୁ ବିମାନ କୁହାଯାଏ । ଏହାର ନିମ୍ନଭାଗ ବର୍ଗାକାର ଓ ଏହା ଉପରେ ଏକ ବା ଦ୍ୱିତଳବିଶିଷ୍ଟ ପିରାମିଡ୍ ସଦୃଶ ଗଠନ ରହିଥାଏ । ଏହାର ଗର୍ଭରେ ଠାକୁରଙ୍କ ଚିତ୍ର ବା ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଥାଏ । 

- ଗର୍ଭଗୃହର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରକୁ ଲାଗି ଆଗ ପଟକୁ ମଣ୍ଡପ (ବା ମଣ୍ଡପମ୍) ରହିଥାଏ । 

- ପିରାମିଡ୍ ଆକୃତିର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ବା ତୋରଣକୁ ଗୋପୁରମ୍ କୁହାଯାଏ । 

- ଚଉଳତ୍ରି ବା ଚୱାଦି – ଅନେକ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତମ୍ଭରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଦରବାର ସଭା ଏହି ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ଏକ ବିଶେଷତା । 

ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜକଙ୍କ ରହିବା ସ୍ଥାନ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଗଚ୍ଛିତ ରଖିବା ଘର ଓ କର୍ମ ନିମନ୍ତେ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜଳପାଇଁ କୁଣ୍ଡ, କୂପ ଇତ୍ୟାଦି ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ ।

ବାଦାମୀ ଚାଲୁକ୍ୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ 

ଚାଲୁକ୍ୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ. ୪୫୦ରେ ଆଇହୋଳେରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର ବାଦାମୀ ଓ ପଟ୍ଟାଡକାଲ୍ ମନ୍ଦିରରେ ଏହାର ଅଧିକ ଉନ୍ନତ ରୂପ ଦେଖାହେଲା । ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳାର ଇତିହାସରେ ବାଦାମୀ ଚାଲୁକ୍ୟ ଯୁଗ ଏକ ଗୌରବମୟ ସମୟ । କର୍ଣ୍ଣାଟକର ବାଗଲକୋଟ୍ ଜିଲ୍ଲାର ବାଦାମୀ (ପୁରାତନ ନାମ ବାତାପି) ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଏହା ଚାଲୁକ୍ୟମାନଙ୍କର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ଖ୍ରୀ. ୫୦୦ରୁ ୭୫୭ ମଧ୍ୟରେ ବାଦାମୀ ଚାଲୁକ୍ୟମାନେ ମାଳପ୍ରଭା ନଦୀକୂଳରେ ଗୁମ୍ଫାମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳାରେ ଉତ୍କର୍ଷତା ଲାଭ କରିଥିଲେ । ଆଇହୋଳେ, ପଟ୍ଟାଡକାଲ୍ ଓ ବାଦାମୀରେ ଏହି ଶୈଳୀର ଗୁମ୍ଫାମନ୍ଦିର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।  କାଡ଼ାଗି ପାହାଡ଼ର ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗର ବାଲୁଆ ପଥରକୁ କାଟି ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫାମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ବାଦାମୀରେ ଚାଲୁକ୍ୟମାନଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫାମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟର ନିଦର୍ଶନ ମିଳେ । ଆଇହୋଳେରେ ଭାରତୀୟ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟର ବାଲ୍ୟରୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହି ଗ୍ରାମରେ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ଟି ମନ୍ଦିର ଇତସ୍ତତଃ ହୋଇ ରହିଛି ଓ ଲାଦ୍ ଖାନ୍ ମନ୍ଦିର ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ । ଦୁର୍ଗା ମନ୍ଦିରଟି ଗଠନାତ୍ମକ ଶୈଳୀରେ ବହୁତ ଅଲଗା ପ୍ରକାରର । ହୁଚିମାଳିର ମନ୍ଦିରରେ ବିଷ୍ଣୁ ଏକ ନାଗ ଉପରେ ଉପବିଷ୍ଟ । ରାୱଲଫଡ଼ି ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରରେ ଶିବଙ୍କର ଅନେକ ରୂପ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି । ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ କୋନ୍ଥି ମନ୍ଦିର ଓ ମେଗୁଟି ଜୈନ ମନ୍ଦିର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ । ପଟ୍ଟାଡ଼କାଲ୍ ଏକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ । ପଟ୍ଟାଡ଼କାଲର ବିରୁପାକ୍ଷ ମନ୍ଦିର ଗଠନରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ବଡ଼ ଓ ଏହାର କାନ୍ଥ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତର କଥାର ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ପଟ୍ଟଡ଼କାଲର ଅନ୍ୟ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ମନ୍ଦିର, କାଶୀବିଶ୍ୱନାଥ ମନ୍ଦିର, ଗଳଗନାଥ ମନ୍ଦିର ଓ ପାପନାଥ ମନ୍ଦିର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ।

ଗଡ଼ଗା ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ 
ଗଡ଼ଗା ଶୈଳୀକୁ ପଶ୍ଚିମ ଚାଲୁକ୍ୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୧୦୫୦ରୁ ୧୨୦୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ୧୫୦ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଶୈଳୀ ବିକାଶ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରାୟ ୫୦ଟି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ସୁନ୍ଦର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟର ଆଉ କେତେକ ଉଦାହରଣ ହେଲେ - ତ୍ରିକୁଟେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଥିବା ସରସ୍ୱତୀ ମନ୍ଦିର, ଦମ୍ବଲର ଦୋଦ୍ଦାବସପ୍ପା ମନ୍ଦିର, ଲାକ୍କୁଣ୍ଡିର କାଶୀବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ଆନ୍ନିଗେରିର ଅମୃତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ।  କଲ୍ୟାଣୀ ଚାଲୁକ୍ୟ ବଂଶ(ବା ପଶ୍ଚିମ ଚାଲୁକ୍ୟ ବଂଶ)ର ସୋମେଶ୍ୱର ପ୍ରଥମଙ୍କ ସମୟରୁ ଏହି ଶୈଳୀର ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି ।

କଳିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ 

କଳିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଓ ଓଡ଼ିଶାରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଶୈଳୀରେ ରେଖା ଦେଉଳ, ପିଢ଼ା ଦେଉଳ ଓ ଖଖରା ଦେଉଳ ଭଳି ତିନି ପ୍ରକାରର ଦେଉଳ (ବା ମନ୍ଦିର) ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ରେଖା ଦେଉଳ ଓ ପିଢ଼ା ଦେଉଳଗୁଡିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଖଖରା ଦେଉଳ ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରାର ଉପାସକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ରେଖା ଓ ଖଖରା ଦେଉଳରେ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରକୁ ଲାଗି ମୁଖଶାଳା ଥିବାବେଳେ ପିଢ଼ା ଦେଉଳରେ ଭୋଗ ମଣ୍ଡପ ଓ ନାଟ ମଣ୍ଡପ ରହିଥାନ୍ତି । ଭୁବନେଶ୍ୱରସ୍ଥିତ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର, ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ରେଖା ଦେଉଳ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ । ବୈତାଳ ମନ୍ଦିର ଖଖରା ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବେଳେ କୋଣାର୍କର ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ପିଢ଼ା ଦେଉଳ ଶ୍ରେଣୀରେ ଗଣିତ ।

ମାରୁ-ଗୁର୍ଜର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ 
ରାଜସ୍ଥାନରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ମାରୁ-ଗୁର୍ଜର ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳାର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । ମାରୁ-ଗୁର୍ଜର ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳାରେ ପୁରାତନ ରାଜସ୍ଥାନୀ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଓ କଳାକୌଶଳର ପରିଚୟ ମିଳେ । ମହା-ମାରୁ ଓ ମାରୁ-ଗୁର୍ଜର ଏହି ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ । ମଧୁସୂଦନ ଧାକିଙ୍କ ମତରେ ମହା-ମାରୁ ଶୈଳୀ ମାରୁଦେଶ, ସପଦଳାକ୍ଷ, ସୁରସେନ ଓ ଉପରମାଳ ପରି ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ମାରୁ-ଗୁର୍ଜର ଶୈଳୀର ଉଦ୍ଭବ ମେଦପାଟ, ଗୁର୍ଜରଦେଶ-ଆର୍ବୁଦ, ଗୁର୍ଜରଦେଶ-ଅନର୍ତ ଓ ଗୁଜୁରାତର କେତେକ ସ୍ଥାନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ବିଭିନ୍ନ ବିଷାରଦ ଯଥା ଜର୍ଜ୍ ମାଇକେଲ୍, ଧାକି, ମାଇକେଲ୍ ମାଇଷ୍ଟର୍ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ମତରେ ମାରୁ-ଗୁର୍ଜର ଉତ୍ତର ଭାରତର ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳାରୁ ଭିନ୍ନ ଓ ଏହାକୁ ପଶ୍ଚିମ ଭାରତର ନିଜର ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳା ବୋଲି କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବନାହିଁ । ରାଜସ୍ଥାନର କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତି ଉତ୍ତର ଭାରତର କଳାସଂସ୍କୃତିରୁ ଭିନ୍ନ । କିନ୍ତୁ ମାରୁ-ଗୁର୍ଜର ଓ ହୋୟଶାଳ ସ୍ଥାପତ୍ୟର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି ।

ଇନ୍ଦୋନେସୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ 
ଇନ୍ଦୋନେସିଆର ହିନ୍ଦୁ ବା ବୁଦ୍ଧ ମନ୍ଦିରକୁ ଚାଣ୍ଡି କୁହାଯାଏ । ଏଥିରେ ସିଂହାସନ, ତା’ ଉପରେ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଓ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ରହିଥାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ୧୫ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।   ବାଲିର ହିନ୍ଦୁମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀରେ ଏକ ପୁର ମଧ୍ୟରେ ଚାଣ୍ଡି ସ୍ଥାନ ପାଉଥିଲା । କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ଇନ୍ଦୋନେସୀୟ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ୯ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମଧ୍ୟଜାଭାରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରମ୍ବାନନ ମନ୍ଦିର ଅନ୍ୟତମ । ଇନ୍ଦୋନେସିଆର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ଓ ଏଥିରେ ଥିବା ଶିବଙ୍କ ମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚତା ୪୭ ମିଟର୍ । ଚାଣ୍ଡି ଶବ୍ଦ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ରୂପ “ଚଣ୍ଡିକା”ରୁ ଉଦ୍ଧୃତ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ଚାଣ୍ଡି ଓ ଚଣ୍ଡିକା ଶବ୍ଦର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଚାଣ୍ଡି ଶେଷକୃତ୍ୟ ବା ତାହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଓ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୀବନ ସହିତ ହୋଇଥାଇପାରେ ବୋଲି କେତେଜଣ ଗବେଷକ ଅନୁମାନ କରିଛନ୍ତି ।  କେତେକ ଐତିହାସିକଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରଚୀନ ଜାଭା ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ ମୃତ ରାଜାମାନଙ୍କ ଶରୀରର ଭସ୍ମ ରଖା ଯାଉଥିଲା । ଗର୍ଭଗୃହର ଶିବ ବା ବିଷ୍ଣୁ ମୂର୍ତ୍ତି ଜଣେ ଭୂତପୂର୍ବ ରାଜାଙ୍କ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଓ ଠାଣିକୁ ଅନୁକରଣ କରି ତିଆରି ହେବା, “ଦେବରାଜ” ପ୍ରଥାର ସୂଚକ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ବେଲାହାନ୍ ମନ୍ଦିରରେ ରାଜା ଐରଲଂଗ୍ଗଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ  ଗରୁଡ଼ାରୋହୀ ବିଷ୍ଣୁଭାବେ ଅଭିହିତ କରାଯାଇଛି । 

ଚାଣ୍ଡି ସ୍ଥାପତ୍ୟବିଦ୍ୟା ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ହିନ୍ଦୁ ସ୍ଥାପତ୍ୟଜ୍ଞାନର ବିନିଯୋଗ କରିଥିଲା । ଜାଭାରେ ବୃତ୍ତାକାର ମଣ୍ଡଳ, ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ ହେବା ଏହାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ । ଚାଣ୍ଡି ମନ୍ଦିରର ଆକାର ଦେବମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ମେରୁ ପର୍ବତର ଆକାର ପରି ।  ତ୍ରିଲୋକ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟ ମନ୍ଦିର କାନ୍ଥ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି । ଚାଣ୍ଡି ମନ୍ଦିରରେ କେଉଁ ସ୍ଥାନ ପବିତ୍ର ଓ କେଉଁ ସ୍ଥାନ ଅପବିତ୍ର ତାହାର ଶ୍ରେଣୀ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଛି । ହିନ୍ଦୁ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ଅନେକ ବିଷୟର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ୩ (ତ୍ରି-) ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଯଥା – ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି, ତ୍ରିଲୋକ, ତ୍ରିଦେବ, ତ୍ରି-ବାର ସତ୍ୟ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ତ୍ରିରତ୍ନ ।  ସେହିଭଳି ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରରେ ମଧ୍ୟ ୩ ସଂଖ୍ୟାର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ମନ୍ଦିରର ତିନୋଟି ଅଂଶ ଥାଏ – ପଦ (ଆଧାରଶିଳା), ଶରୀର (ମନ୍ଦିରର ମଧ୍ୟଭାଗ), ମସ୍ତକ (ଛାତ, ଦଧି ନଉତି) । ଆଧାରଶିଳା ଓ ବାହାର ପଟର ଅଗଣା ଭୁର୍ଲୋକ, ମଝି ଅଂଶର ମଣ୍ଡପ ଓ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରକୁ ଭୁବର୍ଲୋକ ଓ ରତ୍ନ ବଜ୍ର-ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡିତ ମନ୍ଦିର ଶୀର୍ଷ୍ୟଦେଶକୁ ସ୍ୱର୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ ।

କ୍ଷ୍ମେର୍ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ 
ବର୍ତ୍ତମାନର କାମ୍ବୋଡ଼ିଆ (ବା କାମ୍ପୁଚିଆ)ରେ ୯ମରୁ ୧୪ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷ୍ମେର୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା ଓ ଏହା ତତ୍କାଳୀନ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ । ଏହି ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ଅଙ୍ଗକୋର୍ (କ୍ଷ୍ମେର୍ ରେ: អង្គរ, ଅର୍ଥାତ୍ "ରାଜଧାନୀ", ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ "ନଗର"ରୁ ଉଦ୍ଧୃତ)ରେ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର କେତେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ରହିଛି । ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମିତ ଅଙ୍ଗକୋର୍ ୱତ୍ କ୍ଷ୍ମେର୍ ସ୍ଥାପତ୍ୟକଳା ବା ଅଙ୍ଗକୋର୍ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ଏକ ଅତୁଳନୀୟ ନିଦର୍ଶନ । ଅଙ୍ଗକୋରର ଶିଳ୍ପୀମାନେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ବାଲୁଆ ପଥର ଓ ମାଙ୍କଡ଼ା ପଥରର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ।  ଗର୍ଭଗୃହଟି କ୍ଷ୍ମେର୍ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାସାତ୍ ବା ପ୍ରାଙ୍ଗ୍ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଗର୍ଭଗୃହ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ବା ଶିବଲିଙ୍ଗ ରହିଥାଏ ।  ପୌରାଣିକ ମେରୁ ପର୍ବତମାଳା ପରି କ୍ଷ୍ମେର୍ ମନ୍ଦିରରେ ସମକୈନ୍ଦ୍ରିକ କାନ୍ଥ ଓ ମନ୍ଦିର ଘେରର କେନ୍ଦ୍ରରେ ସୁ-ଉଚ୍ଚ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ ।

ଚମ୍ପା ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ 
ଷଷ୍ଠ ଓ ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଆଜିକାର ଭିଏତନାମରେ ଚମ୍ପା ରାଜବଂଶ ଶାସନ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଆଗ୍ନେୟ ପଥର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ଅଙ୍ଗକୋରର କ୍ଷ୍ମେର୍ ପାଉଁଶିଆ ବାଲୁଆ ପଥର ଓ ଚାମମାନେ ନାଲି ଇଟା ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ଚାମ ଇଟା ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟର କେତେକ ଅବଶେଷ ଦା ନାଂଗ୍, ନା ତ୍ରାଂଗ୍, ଫାନ୍ ରାଂଗ୍ ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଚାମ ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଅନେକ ଛୋଟ ମନ୍ଦିର ଓ ଘର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଲାନ୍ (ଗର୍ଭଗୃହ), ମଣ୍ଡପ, କୋଷାଗ୍ରା (ଅଗ୍ନି କୋଠରୀ ବା ରୋଷଶାଳ),  ଗୋପୁର ଅନ୍ୟତମ । ଏହି ପ୍ରକାରର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ପ୍ରାୟ ଭାରତୀୟ ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଭଳି ।

ସମୟକ୍ରମ ଓ ଇତିହାସ 
ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୬୫୦ ସମୟରେ ମଗଧ ବଂଶ ଓ ଶିଶୁନାଗ ବଂଶ ଭାରତରେ ମୁଣ୍ଡ ଟେକିଥିଲେ ।  ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀର ବ୍ୟାକରଣବିତ୍ ପାଣିନି ନିଜର ରଚନା ଅଷ୍ଟଧ୍ୟାୟୀରେ ତତ୍କାଳୀନ ମନ୍ଦିରର ମୂର୍ତ୍ତି, ପୂଜା ଓ କର୍ମକାଣ୍ଡର ଏକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । ସାଧାରଣ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିକୃତି ଓ ପୂଜନୀୟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚ କୁହାଯାଉଥିଲା । ମହାଭାଷ୍ୟ କାବ୍ୟର ରଚୟିତା, ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟ ଶତାବ୍ଦୀର ପତଞ୍ଜଳି ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ସେଥିରେ ମୂର୍ତ୍ତିକଳା ବିଷୟରେ ଅନେକ ତଥ୍ୟ ମିଳେ । ଶିବଙ୍କ ବିକ୍ରିପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଶିବକ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଶିବ କୁହାଯାଉଥିଲା । ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ରଚନାରେ ଶିବ, ସ୍କନ୍ଧ, ବାସୁଦେବ ଆଦିଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ଏଥିରୁ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ ଯେ ସବୁ ପ୍ରକାରର ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ପୂଜକମାନେ ଅର୍ଚ୍ଚନା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଦାୟିତ୍ୱରେ ରହୁଥିଲେ ଓ ନିଜର ଜୀବିକା ଉପାର୍ଜନ କରୁଥିଲେ । ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ବିକ୍ରୟ ହେଉନଥିଲା । ପାଣିନି ଓ ପତଞ୍ଜଳି କେତେକ ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରାସାଦ ଭାବେ ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି । ବୈଦିକ ସମୟର ଶତପଥ ବ୍ରହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନିରେ ପୁରୁଷ ଭଳି ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ରଖାଯିବା ବିଷୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ । ବୈଦିକ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ମନ୍ଦିର ବର୍ଗାକାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ୬୪ ବା ୮୧ଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ବର୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ ଓ ସମସ୍ତ ଛୋଟ ବର୍ଗ କୌଣସି ଦୈବୀ/ଅଭୌତିକ ସଂକେତ ବହନ କରନ୍ତି ।

ଐତିହାସିକ ସମୟସୀମା ଓ ମନ୍ଦିର

ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦାବଳୀ 

ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣରେ ବ୍ୟବହୃତ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କ ପରିଚୟ ଏଠାରେ ଦିଆଗଲା । 

ଜଗତି – ଉଚ୍ଚା ଆସ୍ଥାନ, ଭୂମିଠାରୁ ଟିକିଏ ଉଚ୍ଚରେ ଥିବା ପୀଠକୁ ଜଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ଜଗତି ଉପରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ । 

ଅନ୍ତରାଳ – ଉତ୍ତର ଭାରତୀୟ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ଗର୍ଭଗୃହ ଓ ମଣ୍ଡପମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଛୋଟ ଗୃହକୁ ଅନ୍ତରାଳ କୁହାଯାଏ । 

ମଣ୍ଡପ – ବାହ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅନେକ ସ୍ତମ୍ଭଯୁକ୍ତ ବାରଣ୍ଡା ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଭୋଗ ଚଢ଼ାନ୍ତି । 

ଅର୍ଦ୍ଧ ମଣ୍ଡପ – ମନ୍ଦିରର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଣ୍ଡପମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଦ୍ଧ ମଣ୍ଡପ କୁହାଯାଏ । 

ଆସ୍ଥାନ ମଣ୍ଡପ – ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ଏକତ୍ରିତ ହେବାପାଇଁ ମଣ୍ଡପ ।

କଲ୍ୟାଣ ମଣ୍ଡପ – ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା ଓ ଦେବୀଙ୍କ ବିବାହ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ । 

ମହା ମଣ୍ଡପ – ସମସ୍ତ ମଣ୍ଡପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃହତ୍ତମ ମଣ୍ଡପକୁ ମହାମଣ୍ଡପ କୁହାଯାଏ । ମୁଖ୍ୟତଃ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ ଏହା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ । 

ନନ୍ଦୀ ମଣ୍ଡପ ବା ନନ୍ଦୀ ମନ୍ଦିର – ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ନନ୍ଦୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମଣ୍ଡପ ଅଥବା ମନ୍ଦିର 

ଗର୍ଭଗୃହ - ମନ୍ଦିରର କେ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ ଯେଉଁଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା ବିରାଜମାନ । 

ଶିଖର - ବିମାନ ବା ଶିଖର ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ଅଂଶ । ଶିଖର ଉପରେ ଦଧି ନଉତି ଥାଏ । 

ଗୋପୁରମ୍ - ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପିରାମିଡ୍ ଆକାରର ତୋରଣ ମନ୍ଦିର । 

ଉରୁଶୃଙ୍ଗ - ଶିଖର ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ଉପ-ଶିଖର ।

ଆଧାର 

ଇତିହାସ
କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତି