ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚତୁରସେନ ଶାସ୍ତ୍ରୀ (୨୬ ଅଗଷ୍ଟ ୧୮୯୧ - ୨ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୬୦) ଜଣେ ହିନ୍ଦୀ ଲେଖକ ଥିଲେ । ସେ ଅନେକ ଐତିହାସିକ କାହାଣୀ ଲେଖିଥିଲେ । ସେଥିମଧ୍ୟରେ ବୈଶାଳୀ କୀ ନଗରବଧୁ (୧୯୪୮), ବୟମ୍ ରକ୍ଷାମଃ (୧୯୫୧), ସୋମନାଥ (୧୯୫୪) ଓ ଧର୍ମପୁତ୍ର (୧୯୬୧) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।  ବୈଶାଳୀ କୀ ନଗରବଧୁ ଓ ଧର୍ମପୁତ୍ର ପୁସ୍ତକକୁ ନେଇ ହିନ୍ଦୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି ।

ଜୀବନୀ 
ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚତୁରସେନ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ବୁଲନ୍ଦସହର ନିକଟସ୍ଥ ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଚାନ୍ଦକ ନାମକ ଏକ ଛୋଟ ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ପଣ୍ଡିତ କେୱଲ ରାମ ଠାକୁର ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ନାମ ନହ୍ନୀ ଦେବୀ ଥିଲା । ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ନାମ ଥିଲା ଚତୁର୍ଭୂଜ । 

ଚତୁର୍ଭୁଜ ସିକନ୍ଦରାବାଦର ଏକ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ତା’ପରେ ସେ ରାଜସ୍ଥାନର ଜୟପୁରଠାରେ ଥିବା ସଂସ୍କୃତ କଲେଜରେ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇଥିଲେ । ଏଠାରୁ ସେ ଆୟୁର୍ବେଦରେ ଆୟୁର୍ବେଦଚାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ୧୯୧୫ ମସିହାରେ ସଂସ୍କୃତରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀ ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କରିଥିଲେ । ସେ ଆୟୁର୍ବେଦ ବିଦ୍ୟାପୀଠରୁ ଆୟୁର୍ବେଦାଚାର୍ଯ୍ୟ ଡିଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ହାସଲ କରିଥିଲେ । 

ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ ସେ ଦିଲ୍ଲୀ ଆସି ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସକ ଭାବରେ କାମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ସେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ନିଜର ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଡିସପେନସାରୀ ଖୋଲିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଏହା ଭଲ ନଚାଲିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଏହାକୁ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ପଡିଥିଲା । ଏହାପରେ ସେ ଜଣେ ଧନୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଚାରିଟେବୁଲ ଡିସପେନସାରିରେ ମାସିକ ୨୫ଟଙ୍କା ବେତନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ପରେ ୧୯୧୭ ମସିହାରେ ସେ ଲାହୋରର ଡିଏଭି କଲେଜରେ  ଆୟୁର୍ବେଦର ବରିଷ୍ଠ ପ୍ରଫେସର ଭାବରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ଡିଏଭି କଲେଜରେ ପରିଚାଳନା କର୍ତ୍ତୁପକ୍ଷଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ, ସେ ଇସ୍ତଫା ଦେଇ ଅଜମେରକୁ ଚାଲି ଯାଇଥିଲେ । ସେଠାରେ ସେ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଡିସପେନସାରିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଏହି ଡିସପେନସାରିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସେ ଲେଖାଲେଖି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ଜଣେ ସାହିତ୍ୟିକ ହିସାବରେ ଲୋକାଦୃତି ପାଇ ଥିଲେ । 

ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଉପନ୍ୟାସ ''ହୃଦୟ କି ପରଖ'' ୧୯୧୮ରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ୧୯୨୧ରେ ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁସ୍ତକ ''ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଓ ଅସହଯୋଗ'' ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ପୁସ୍ତକ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ବିଚାରର ପରିପନ୍ଥୀ ଥିଲା । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଚତୁରସେନଙ୍କୁ ଲୋକାଦୃତି ଆଣି ଦେଇଥିଲା ଓ ଏହା ପରେ ସେ ଅନେକ ଐତିହାସିକ ଉପନ୍ୟାସ, ଗଳ୍ପ ଓ ଆୟୁର୍ବେଦ ପୁସ୍ତକ ଲେଖିଥିଲେ ।

ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚତୁରସେନ ଶାସ୍ତ୍ରୀ ୧୯୬୦ ମସିହା ଫେବୃଆରୀ ୨ ତାରିଖରେ ଶେଷ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ।

ବୃତ୍ତି 
ତାଙ୍କର ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ଏକ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି । ଏହା ତାଙ୍କର ପୁସ୍ତକ ''ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତିରେ'' ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ପୃଥ୍ୱୀରାଜ ଚୌହାନଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ସେ ଲଢିଥିବା ଯୁଦ୍ଧସବୁକୁ ଏକ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ସହ ପରିବେଷଣ କରାଯାଇଛି । ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ବୈଶାଳୀ କି ନଗରବଧୁ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ସେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ଯେ ଏହା ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁସ୍ତକ ଏବଂ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକ ମୂଲ୍ୟହୀନ ।

ସେ ଭାରତର ଭାରତର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନେହେରୁଙ୍କ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ଭାରତର ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ସେ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ । କଂଗ୍ରେସ କ୍ଷମତାକୁ ଆସିବା ପରେ ନେହେରୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚତୁରସେନଙ୍କୁ ହିନ୍ଦୁ ଏବଂ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିକ୍ତତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ଅଭିଯୋଗ କରିଥିଲେ ଏବଂ  ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ଉପରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଲଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ।

ରଚନାବଳୀ 
ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚତୁରସେନଙ୍କ ପ୍ରକାଶିତ ୭୨ଟି ପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ୮ଟି ଐତିହାସିକ ଉପନ୍ୟାସ, ୧୦ଟି ନାଟକ, ୪ଟି ଅକାଳ୍ପନିକ ପୁସ୍ତକ, ୧୫ଟି ପ୍ରବନ୍ଧ ଇ ୧୫ଟି ସ୍ୱାସ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁସ୍ତକ ରହିଛି । ଏହା ବ୍ୟତିତ ତାଙ୍କର ୨୫୦ଟି କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ ବିଭିନ୍ନ ହିନ୍ଦୀ ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ୧୯୬୧ରେ ତାଙ୍କ ଉପନ୍ୟାସ ଧରମପୁତ୍ରକୁ ନେଇ ଯଶ ଚୋପ୍ରା ହିନ୍ଦୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର  ''ଧର୍ମପୁତ୍ର''ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ଓ ଏହି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଟି ଜାତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଥିଲା ।  

ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ : 

 ବୈଶାଳୀ କି ନଗରବଧୁ (୧୯୪୮)     - ଐତିହାସିକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଆମ୍ରପଲି ଉପରେ ଆଧାରିତ
 ବୟମ ରକ୍ଷାମଃ  - ରାବଣର ଚରିତ୍ର ଜୀବନ ଉପରେ ଆଧାରିତ (ରାମାୟଣରୁ) 
 ସାହୟଦ୍ରି କି ଚଟ୍ଟାଣେ - ଶିବାଜୀଙ୍କ ସମୟ ଏବଂ ଜୀବନ ଉପରେ ଆଧାରିତ  
 ଗୋଲି  
 ଧରମପୁତ୍ର 
 ସୋନା ଔର ଖୁନ 
 ନୀଳମଣୀ 
 ନରମେଧ 
 ସୋମନାଥ ମହାଳୟ- ମହମ୍ମଦ ଗଜନାଭିଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ଏବଂ ସୋମନାଥ ମନ୍ଦିର ଧ୍ୱଂସ ଉପରେ ଆଧାରିତ  
 ଭାରତ ମେଁ ଇସଲାମ  
 ଅଚ୍ଛି ଆଦତେଁ 
 ଅପରାଜିତା  
 ଆଦର୍ଶ ଭୋଜନ 
 ନିରୋଗ ଜୀବନ 
 ଇଦୋ -  ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ଘଟଣା ଉପରେ ଆଧାରିତ  
 ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା ଔର ସାହିତ୍ୟ କା ଇତିହାସ (୧୯୪୬) - ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାର ଏକ ଇତିହାସ ଏବଂ ଏହାର ସାହିତ୍ୟ
 ହୃଦୟ କି ପରଖ (୧୯୧୮)
 ସତ୍ୟଗ୍ରହ ଔର ଅସହଯୋଗ (୧୯୨୧) - ନାଗରିକ ପ୍ରତିରୋଧ ଏବଂ ଅସହଯୋଗ ବିଷୟରେ

ଆଧାର

ଗ୍ରନ୍ଥସମୂହ

ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍କ 

 ଧର୍ମପୁତ୍ରର ସମୀକ୍ଷା (ହିନ୍ଦୀରେ) ଆୟୁର୍ବେଦ କା ଉପୟୋଗ (ହିନ୍ଦୀରେ) 
୧୮୯୧ ଜନ୍ମ
୧୯୬୦ ମୃତ୍ୟୁ