ଫାହିୟାନ (ଇଂରାଜୀରେ Faxian) (ଖ୍ରୀ. ୩୩୭- ଆନୁମାନିକ ୪୨୨) ଜଣେ ଚୀନୀ ବୌଦ୍ଧ ସନ୍ୟାସୀ, ଅନୁବାଦକ ଓ ପରିବ୍ରାଜକ ଥିଲେ । ସେ ଚୀନରୁ ପଦଯାତ୍ରା କରି ଭାରତକୁ ଆସିଥିଲେ । ଖ୍ରୀ. ୩୯୯ରୁ ୪୧୨ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଯାତ୍ରା ପଥରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଏସିଆ, ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ପରିଭ୍ରମଣ କରି ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ନିଜ ଯାତ୍ରା ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସେ ଫୋଗୁଓ ଜି (ମୂଳ ଚୀନୀ ନାମ 佛國記) ନାମକ ଏକ ପୁସ୍ତକରେ ଲେଖିଥିଲେ । ଏହାର ଇଂରାଜୀ ଅନୁବାଦ ହେଉଛି  A Record of Buddhist Kingdoms(ବୌଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ଏକ ବିବରଣୀ) । 

କିଛି ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କ ନାମ ଫାହିଏନ ଓ ଫାଃସିଏନ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି ।

ଜୀବନୀ 
ଖ୍ରୀ. ୩୯୯ରେ ଆଉ ୯ ଜଣ ସାଥୀଙ୍କ ସହ ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ଫାହିୟାନ ନିଜର ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଚୀନରୁ ନିଜ ପଦଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରି ଦୁର୍ଗମ ଗିରିପଥ ଓ ଶୀତଳ ମରୁଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ସେ ଭାରତ ଆସି ପହଞ୍ଚିଥିଲେ । ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ପଟରୁ ସେ ଭାରତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ ଓ ପରେ ପାଟଳିପୁତ୍ର ପହଞ୍ଚିଥିଲେ । ନିଜ ସହିତ ସେ ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମତରେ ପବିତ୍ର ବସ୍ତୁମାନ ସଂଗ୍ରହ କରି ଚୀନକୁ ଫେରି ଯାଇଥିଲେ । ପାଟଳିପୁତ୍ର ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ସେ ତାହାର ଭଗ୍ନାବଶେଷ ବୁଲି ଦେଖିଥିଲେ । 

ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ରାଜୁତି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଭାରତ ଭ୍ରମଣ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା । ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜନ୍ମ ସ୍ଥଳ ଆଧୁନିକ ନେପାଳର ଲୁମ୍ବିନୀକୁ ଫାହିୟାନ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ଯାଇଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ନିଜ ଭ୍ରମଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତରେ ସେ ଗୁପ୍ତ ବଂଶ ବିଷୟରେ କିଛି ଲେଖିନାହାନ୍ତି । ରାକ୍ଷସ ଓ ଡ୍ରାଗନମାନେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ମୂଳ ନିବାସୀ ବୋଲି ଫାହିୟାନ ଦାବୀ କରିଛନ୍ତି ।

ସିଂହଳରେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ରହିବା ପରେ ଫାହିୟାନ ଚୀନ ଅଭିମୁଖେ ଜଳ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଏକ ବାତ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କ ଜାହାଜ ଏକ ଦ୍ୱୀପରେ (ସମ୍ଭବତଃ ଜାଭା ଦ୍ୱୀପରେ) ଯାଇ ଲାଗିଥିଲା । ପାଞ୍ଚ ମାସ ସେଠାରେ ରହିବା ପରେ ଫାହିୟାନ ଆଉ ଏକ ଜାହାଜରେ ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନ ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ । କିନ୍ତୁ ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କ ଜାହାଜ ଗନ୍ତବ୍ୟ ସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ ଚିନଦାଓ ସହରରୁ ୩୦ କିଲୋମିଟର ପୂର୍ବରେ ଥିବା ଲାଓ ପର୍ବତ (ବର୍ତ୍ତମାନର ଉତ୍ତର ଚୀନର ଶାନଡୋଂଗ) ନିକଟରେ ଯାଇ ପହଞ୍ଚିଲା । ସେ ତାଙ୍କର ବାକି ଜୀବନ ନିଜ ସଂଗୃହୀତ ସମସ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ  ଲେଖାର ଅନୁବାଦ ଓ ସମ୍ପାଦନାରେ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ । 

ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରେଶମ ପଥ ଯେଉଁ ସବୁ ରାଜ୍ୟ ବା ଦେଶ ଦେଇ ଯାଇଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନର ତତ୍କାଳୀନ ଭୂଗୋଳ, ଇତିହାସ, ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ନିଜ ଭ୍ରମଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଫାହିୟାନ ଜଣାଇଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ତକ୍ଷଶିଳା, ପାଟଳିପୁତ୍ର, ମଥୁରା, କନୌଜ ମଧ୍ୟ-ଭାରତର ନଗର ସବୁ ଉଲ୍ଲିଖିତ । ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ସେ ମଧ୍ୟ-ଭାରତର ଲୋକଙ୍କ ବେଶଭୂଷା ଓ ଖାଦ୍ୟପେୟ ଚୀନୀ ଲୋକଙ୍କ ପରି ବେଲି କହିଛନ୍ତି । ପାଟଳିପୁତ୍ର ଏକ ସମୃଦ୍ଧଶାଳୀ ନଗର ଥିଲା ବୋଲି ସେ କହିଛନ୍ତି । 

ସେ ୪୧୨ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଫେରିଥିଲେ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ନାନ୍‍ଜିଂଗ୍‍ରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ୪୧୪ରେ ସେ ଫୁଗୁଓ ଜି ରଚନା କରିଥିଲେ । ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ଏକ ଦଶନ୍ଧି ସମୟ ସେ ଭାରତରୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଆଣିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ସୂତ୍ରର ଅନୁବାଦରେ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ ।

ଫାହିୟାନଙ୍କ ଲେଖାର ଅନୁବାଦ 

ଜେମ୍ସ୍ ଲେଗ୍ଗେ ଫାହିୟାନଙ୍କ ଲେଖାର ଅନୁବାଦରେ ନିମ୍ନ ଲିଖିତ ଅନୁକ୍ରମଣିକା ଲେଖିଛନ୍ତି:

ଫାହିୟାନଙ୍କ ରଚନା

ଆଧାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଠନୀୟ ଉତ୍ସ

ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ 

 ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ
 ଫାହିୟାନ ଗୁମ୍ଫା
 ରେଶମ ସଡ଼କ

ଆଧାର

ପୁସ୍ତକ ଆଧାର 

 Beal, Samuel. 1884. Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang. 2 vols. Translated by Samuel Beal. London. 1884. Reprint: Delhi. Oriental Books Reprint Corporation. 1969. (Also contains a translation of Faxian's book on pp. xxiii-lxxxiii). Volume 1 ; Volume 2.
 Hodge, Stephen (2009 & 2012), "The Textual Transmission of the Mahayana Mahaparinirvana-sutra", lecture at the University of Hamburg
 Legge, James 1886. A Record of Buddhistic Kingdoms: Being an account by the Chinese Monk Fa-Hien of his travels in India and Ceylon (A.D. 399-414) in search of the Buddhist Books of Discipline. Oxford, Clarendon Press. Reprint: New York, Paragon Book Reprint Corp. 1965. 
 Rongxi, Li; Dalia, Albert A. (2002). The Lives of Great Monks and Nuns, Berkeley CA: Numata Center for Translation and Research
 Sen, T. (2006). The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing, Education About Asia 11 (3), 24-33
 Weerawardane, Prasani (2009). Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas and Transcendence, biblioasia 5 (2), 14-18
 Jain, Sandhya, & Jain, Meenakshi (2011). The India they saw: Foreign accounts. New Delhi: Ocean Books.

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଂକ୍ 

 

 
 Extracts from James Legge's translation
 Original Chinese text, Taisho 2085
 Legge's translation with original Chinese text, T 2085
 Record of Buddhistic Kingdoms , University of Adelaide
 Record of Buddhistic Kingdoms (Complete HTML at web.archive.org), University of Adelaide
  Chinese-English bilingual version

ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ