ଅଙ୍ଗକୋର ବାଟ, ଏକ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଏବଂ ଦୁନିଆର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରରୁ ଗୋଟିଏ ।  ଆଙ୍କୋରୱାଟ (ଖେମର ଭାଷା: អង្គរវត្ត) କାମ୍ବୋଡିଆର ଏକ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥଳୀ ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ଧାର୍ମିକ ସ୍ମାରକୀ । ୧୬୨.୬ ହେକ୍ଟର (1,626,000 ବର୍ଗ ମିଟର; 402 ଏକର) ପରିମିତ ସ୍ଥାନରେ ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର । ଏହା କାମ୍ବୋଡିଆର ଆଙ୍କୋରରେ ଅଛି, ଯାହାର ପୁରୁଣା ନାମ ଥିଲା 'ଯଶୋଧରପୁର' । ଏହା ସମ୍ରାଟ ସୂର୍ଯ୍ୟଭର୍ମାନ ଦ୍ୱିତୀୟ (1112–53)ଙ୍କ ସମୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ଏହା ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର । ମେକୋଙ୍ଗ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ସିମ୍ରିପ୍ ସହରରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ମନ୍ଦିର ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଶହ ଶହ ବର୍ଗ ମାଇଲ ଉପରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ମନ୍ଦିର ଅଟେ । ଏହି ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ମେରୁ ପର୍ବତର ପ୍ରତୀକ । ଏହାର କାନ୍ଥରେ ଭାରତୀୟ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି । ଏହି ବିବରଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଅପସରା ମାଅନଙ୍କୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି । ଅସୁର ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନର ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି | ଦୁନିଆର ଅନ୍ୟତମ ଲୋକପ୍ରିୟ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥାନ ବ୍ୟତୀତ ଏହି ମନ୍ଦିର ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଭାବରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ କେବଳ ବାସ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନୁପମ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ନୁହେଁ ବରଂ ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ମନୋରମ୍ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତି । ସନାତନ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ବୋଲି ବିବେଚନା କରନ୍ତି । ଏହା କାମ୍ବୋଡିୟା ମନ୍ଦିର ବାହ୍ୟ ବିସ୍ତାରର ସର୍କଲ ଏବଂ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ର ଗ୍ରେଡ ବାସ୍ତୁ କଳାକୁ ଜାଲି କରିଥାଏ ଯେପରି ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ବାସ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

ପରିଚୟ 
ଅଙ୍ଗକୋର୍ଥମ୍ ଏବଂ ଅଙ୍ଗକୋରୱାଟ ପ୍ରାଚୀନ କାମ୍ବୁଜ ରାଜଧାନୀ ଏବଂ ଏହାର ମନ୍ଦିରଗୁଡିକର ଧ୍ୱଂସାବଶେଷର ବିସ୍ତାର ଅଟେ । ଆଙ୍ଗକୋର୍ଥମ୍ ଏବଂ ଆଙ୍ଗ୍କୋରୱାଟ ଇନ୍ଦୋଚିନାର ଦୂର ପୂର୍ବରେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ । ବିଦେଶୀ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ଅନେକ ଉପନିବେଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବରୁ ଦୂର ପୂର୍ବ ଦେଶରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଆସୁଥିଲା । ଭାରତ, ସୁଭର୍ନା ଦ୍ୱୀପ, ୱାନାଡୱିପ୍, ମାଲାୟା ଇତ୍ୟାଦି ଭାରତୀୟମାନେ ପରେ ଅନେକ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନର କାମ୍ବୋଡିଆର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ 'କାମ୍ବୁଜ୍' ଶବ୍ଦ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି, କେତେକ ପଣ୍ଡିତ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଉପନିବେଶ ସହିତ ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ସୀମାରେ ବସବାସ କରୁଥିବା କାମ୍ବୋମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚିତ କରିଛନ୍ତି । ଅନୁଶ୍ରୁତିଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଥିଲେ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯାହାର ନାମ ସେଠାରେ ଏକ ସଂସ୍କୃତ ଲେଖାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ନବମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜୟବର୍ମା ତୃତୀୟ କାମ୍ବୁଜ୍ର ରାଜା ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀର ଆଙ୍ଗକୋର୍ଥମ୍ (ଥୋମ୍ ଅର୍ଥାତ୍ 'ରାଜଧାନୀ')ର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଲେ । ରାଜଧାନୀ ସାଧାରଣତ ୪୦ ବର୍ଷରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରାୟ ୯୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା । କାମ୍ବୁଜ ସାହିତ୍ୟରେ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ବିଷୟରେ ଅନେକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅଛି ।

ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ A.D ଆଡକୁ କୋଣାର୍କରେ ନିର୍ମିତ ଦେବତାମାନେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ କେବଳ ସମୟ ଏବଂ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ କରିନଥିଲେ ବରଂ ବାଲି, ଜାଭା, ସୁମାତ୍ରା, ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡ, କାମ୍ବୋଡିଆ, ମାଲାୟା ଏବଂ ଫିଲିପାଇନ୍ସ ଭଳି ଦୂର ଦେଶକୁ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ । ବୋରୋବୁଦୁର ମନ୍ଦିର, କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଜାଭା ଏବଂ କାମ୍ବୋଡିଆର ଆଙ୍ଗ୍କୋର ୱାଟ ମନ୍ଦିର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଭାବିତ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଉତ୍ତମ ଉଦାହରଣ ।

ପ୍ରାୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଶୈବ ଧର୍ମ ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ହରାଇଥିଲା । ଉଭୟ କାମ୍ବୋଡିଆ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ଏବଂ କାଲିଙ୍ଗା ସମେତ ପୂର୍ବ ଭାରତ ରାଜ୍ୟଗୁଡିକରେ ଶୈବଧର୍ମ ପ୍ରତି ଏକ ସଂକଟ ଦେଖାଦେଲା । ମହାନ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ ସଂସ୍କାରକ ରାମାନୁଜଙ୍କ ବୈଷ୍ନବ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର ଏହାର ଏକ କାରଣ ହୋଇପାରେ । ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ,କାମ୍ବୋଡିଆରେ  ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟଭର୍ମାନ ଦ୍ୱିତୀୟ (c.1113 - 1150 CE) ମଧ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମର ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ  ଭାବରେ ଓଡ଼ିଶାର ଗଙ୍ଗା ସମ୍ରାଟ ଅନନ୍ତଭର୍ମାନ ଚୋଡାଗଙ୍ଗା ଦେବ(c। 1112 - 1146 CE) ମଧ୍ୟ ପୁର୍ବ ଭାରତରେ ଶୈବ ଧର୍ମ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ । ଏହାସହ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ବଙ୍ଗୋପସାଗରର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିରାଟ ବିଶାଳ ମନ୍ଦିର ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଦେଖାଗଲା । ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀରେ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଏବଂ କାମ୍ବୋଡିଆର ଅଙ୍ଗକୋର ୱାଟରେ ଥିବା ବିଶାଳକାୟ ମନ୍ଦିର ଏହାର ଉଦାହରଣ ।

ସ୍ଥାପତ୍ୟ 
ଖେମର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶୈଳୀଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ଏହି ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟଭର୍ମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରି ନଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପୁତୁରା ତଥା ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଧରଣୀନ୍ଦ୍ରବର୍ମନଙ୍କ ସମୟରେ ମନ୍ଦିରର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ଇଜିପ୍ଟ ଏବଂ ମେକ୍ସିକୋର ଷ୍ଟେପ୍ ପିରାମିଡ୍ ପରି ଏହା ସିଡ଼ିରେ ଉଭା ହୋଇଛି । ଏହାର ମୂଳ ଶିଖର ପ୍ରାୟ ୪ ମିଟର ଉଚ୍ଚ ଅଟେ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ଆଠଟି ଶିଖର ୫୮ ମିଟର ଉଚ୍ଚ ଅଟେ । ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ସାଢେ ତିନି କିଲୋମିଟର ଲମ୍ବା ପଥର କାନ୍ଥ, ଏହାର ବାହାରେ ୩୦ ମିଟର ଖୋଲା ଜମି ଏବଂ ପରେ ବାହାରେ ୧୯୦ ମିଟର ଚଉଡା ଘେରି ରହିଥିଲା । ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଚୋଳ ରାଜବଂଶର ମନ୍ଦିର ସଦୃଶ । ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ ଅବସ୍ଥିତ ପାଠାଗାର ସହିତ ଏହି ମନ୍ଦିରର ତିନୋଟି ଗ୍ୟାଲେରି ଅଛି ଯେଉଁଥିରେ ଭିତରଗୁଡିକ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତାରେ ଅଛି । ସହର ନିର୍ମାଣର କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ଚମ୍ପା ରାଜ୍ୟଦ୍ୱାରା ସହର ଲୁଟ୍ ହୋଇଥିଲା ।​ ଏହା ପରେ ରାଜା ଜୟବର୍ମାନ-୪ ସହରକୁ କିଛି କିଲୋମିଟର ଉତ୍ତରରେ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କଲେ । ଷୋଡଶ କିମ୍ବା ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଥେରାବଡ଼ା ବୌଦ୍ଧମାନେ ଏହାକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ନେଇଥିଲେ ।

ମନ୍ଦିରର କରିଡରରେ ତତ୍କାଳୀନ ସମ୍ରାଟ, ବଳି ବାମନ, ସ୍ୱର୍ଗ-ନର୍କ, ସମଦ୍ର ମନ୍ଥନ, ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ, ମହାଭାରତ, ହରିବଂଶ ପୁରାଣ ଏବଂ ରାମାୟଣ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଅନେକ ଲେଖା ଅଛି | ଏଠାରେ ଥିବା ପଥର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଫର୍ମାଟ୍ ହୋଇଥିବା ରାମ ଚରିତ ବହୁତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ | ରାବଣଙ୍କ ବଧ ନିମିତ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପୂଜାପାଠରୁ ଏହି ଶିଲାଚିତ୍ରର କ୍ରମ ଆରମ୍ଭ । ତା’ପରେ ସୀତା ସ୍ୱୟଂବରର ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି । ବାଳକାଣ୍ଡର ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଘଟଣାର ଉପସ୍ଥାପନା ପରେ ସେଠାରେ ବିରାଧ ଏବଂ କବନ୍ଧ ହତ୍ୟାର ଚିତ୍ର ରହିଛି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିଲାଚିତ୍ରରେ ରାମ ଏକ ଧନୁ ଏବଂ ତୀର ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହରିଣ ପଛରେ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କ ବନ୍ଧୁତ୍ୱର ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି । ତା’ପରେ, ବଳି ଏବଂ ସୁଗ୍ରିବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଲେଖାଗୁଡ଼ିକରେ ଅଶୋକ ବନରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି, ରାମ-ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧ, ସୀତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଇଛି । ଯଦିଓ ଆଙ୍କୋରୱାଟର ପଥର ଚିତ୍ରରେ ଚିତ୍ରିତ ରାମ କଥା ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ ଏବଂ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ଏହା ମୂଳ ରଚନା ଓ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ସହିତ ସମାନ ଢଙ୍ଗରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍କ

ଆଧାର 

ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର