ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Annapurna or Annapoorna, (Sanskrit: अन्नपूर्णा, IAST: Annapūrṇa, lit. "ଖାଦ୍ୟ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ" filled with or possessed of food) 
ଖାଦ୍ୟ ଓ ପୋଷଣର ଦେବୀ (ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ) । ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଧନ‌ଦାତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ନ‌ଦାତ୍ରୀ ହୋଇଥିବା ଯୋଗୁ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଠାକୁରାଣୀ ଏକ ଜନପ୍ରିୟ ଦେବୀ । ଶିବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କର ସେ ଗୋଟିଏ ଅବତାର ହୋଇଥବା ଯୋଗୁ ଭରତଚନ୍ଦ୍ର ରାୟଙ୍କ (Bharatchandra Ray) ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାରେ ରଚିତ କବିତା 'ଆନନ୍ଦ ମଙ୍ଗଳ'ରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି । ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଶହସ୍ରନାମରେ ୧୦୦୦ ଥର ଓ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଶତନାମ ସ୍ତୋତ୍ରଂରେ ୧୦୮ ଥର ତାଙ୍କ ନାମର ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି ।  

ବାରାଣସୀରେ (Varanasi) ଥିବା ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀ ମନ୍ଦିର (Annapurna Devi Mandir) ଓ କାଶୀ ବିଶ୍ୱନାଥ ମନ୍ଦିର ଦୁଇଟି ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍କ ନାମରେ ଉତ୍ସାର୍ଗ ହୋଇଛି । ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ଦିନ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀଙ୍କର ଜନ୍ମ ଦିବସ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରିବାର ସେହି ଦିନ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କାର କ୍ରୟ କଲେ ଶୁଭ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।

ଶବ୍ଦ ବିନ୍ୟାସ

ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପୋଷଣ ଦାତ୍ରୀ । ଅନ୍ନ (अन्न) ଅର୍ଥ ଖାଦ୍ୟ ବା ଶସ୍ୟ ବା ଓଡ଼ିଆରେ ଭାତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ (पूर्ण) ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ।  

ପର୍ବତମାନଙ୍କର ରାଜା ହିମ‌ବତଙ୍କର (Himavat) ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଏକ କନ୍ୟା ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଓ ତାଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ ହିମାଳୟରେ ଥିବା ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା (Annapurna) ପର୍ବତର ନାମକରଣ ହୋଇଥିବା ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ପଶ୍ଚିମ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ତାଙ୍କୁ ରନ୍ଧନର ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି । 

ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କେତେକ ନାମ: 
 ବିଶାଳାକ୍ଷୀ (ସଂସ୍କୃତରେ: विशालाक्षी) – ବଡ଼ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମହିଳା
 ବିଶ୍ୱଶକ୍ତି (ସଂସ୍କୃତରେ: विश्वशक्ति) – ପୃଥିବୀର ଶକ୍ତି.
 ବିଶ୍ୱମାତା (ସଂସ୍କୃତରେ: विश्वमाता) – ସଂସାରର ମାତା.
 ସୃଷ୍ଟିହେତୁକାବରଦାନୀ (ସଂସ୍କୃତରେ: सृष्टिहेतुकावरदानी) – ପୃଥିବୀ ନିମନ୍ତେ ବରଦାୟିନୀ. 
 ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ (ସଂସ୍କୃତରେ: भुवनेश्वरी) – ଭୁବନର ଦେବୀ.
 ରେଣୁ – ଅଣୁର ଦେବୀ.
 ଅନ୍ନ‌ଦା (ସଂସ୍କୃତରେ: अन्नदा) – ଖାଦ୍ୟ ଦାତ୍ରୀ

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ

ଦିନେ ପାର୍ବତୀ 'ପ୍ରକୃତି ବଡ଼' କ‌ହିବାରୁ ଶିବ ମନା କରିଥିଲେ ଓ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ପୁରୁଷ ବଡ଼ କ‌ହିବାରୁ କଳହ ଜାତ ହୋଇଥିଲା । କ୍ରୋଧରେ ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ । ପାର୍ବତୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବାରୁ ସଂସାରରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଜାତ ହେଲା । ଶିବଙ୍କର ଅନୁଗାମୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ମାଗିଲେ । ଶିବ ଏକ ଭିକ୍ଷା ଥାଳ ଧରି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାର ବୁଲି ଭିକ୍ଷା ମାଗିଲେ । କାହାରି ପାଖରେ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ନଥିବାରୁ କେହି ଭିକ୍ଷା ଦେଇପାରିଲେନି । ଶିବ ଓ ଅନୁଗାମୀମାନେ ଦିନେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ କାଶୀରେ ଗୋଟିଏ ରନ୍ଧନ ସ୍ଥାନ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ଅଦ୍ୟାପି ଖାଦ୍ୟ ମିଳୁଛି । ଖାଦ୍ୟ ଭିକ୍ଷା କରିବାକୁ ଶିବ କାଶୀ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ବିଷୟ ସେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଆକାର ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ପାର୍ବତୀ ସେହି ରନ୍ଧନଶାଳର ମାଲିକାଣୀ । ସେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପୋଷାକ ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ଏକ ସିଂହାସନରେ ବସି କ୍ଷୁଧିତ ଦେବତା ଓ ପୃଥିବୀର ଲୋକଙ୍କୁ ଜଣକ ପରେ ଜଣକୁ ଖାଦ୍ୟ ବାଣ୍ଟୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଓ ଗଣେଷଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଯାଚିଲେ । ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀ ଆକାରରେ ପାର୍ବତୀ ଥିଲେ ଓ ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ପ୍ରମାଣିତ କରିଦେଲେ ଯେ ଶିବ ନିଜେ ଭୋକାତୁର ହୋଇନପାରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଅନୁଗାମୀମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୋକାତୁର ହେବେ ।  ଅନ୍ୟ ଏକ ଲୋକ‌କଥା ଅନୁସାରେ ତ୍ରିମୁର୍ତ୍ତୀ (Trimurti) ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ କିଏ ବଡ଼ କ‌ହି ଯୁକ୍ତି ତର୍କ କରିଥିଲେ । ମହାଦେବୀ (:en:Mahadevi) ଏହି ତର୍କ ଶୁଣି ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା ଫଳରେ ଯଜ୍ଞ ହୋଇପାରିଲାନି ଓ ଦେବତାମାନେ ଭୋକରେ ରହି ଦୁର୍ବଳ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେମାନେ ତ୍ରିମୁର୍ତ୍ତୀଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ମାଗିଲେ । ସେତିକିବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କୁ କ‌ହିଲେ, "ହେ ମହାଦେବ, ଦେବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବାରୁ ସୃଷ୍ଟି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି । ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ପାଉଛି ଯେ କାଶୀରେ କେହିଜଣେ ମହିଳା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଦାନ କରୁଛନ୍ତି ।" ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଶିବ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ ସେହି ମହିଳା ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କେହି ନୁହେଁ । ଭିକ୍ଷୁକ ଛଦ୍ମ ବେଶରେ ଶିବ କାଶୀ ଯାଇ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିଲେ । ଦେବତାମାନେ ଏକ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଛନ୍ତି ଜାଣି ଦେବୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଓ ଶିବଙ୍କୁ କ‌ହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି କାଶୀରେ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ଆକାରରେ ବାସ କରିବି ।"

ଆଧାର 

ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ