ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣି (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Chestnut-tailed Starling ବା Grey-headed Myna, ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମ Sturnia malabarica) ବଣି ଜାତୀୟ ଷ୍ଟାର୍ଲିଂ ପକ୍ଷୀ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ । ଏମାନେ କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ ମୂଳ ନିବାସୀ କିମ୍ବା କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ ଆଂଶିକ ପ୍ରବାସୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଭାରତ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ଜଙ୍ଗଲ ପରିବାସରେ ଏମାନେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରଜାତିର ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ନାମ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ମାଲାବାର ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ଉପପ୍ରଜାତି ଅନୁସାରେ ରଖାଯାଇଛି । ଶୀତଋତୁରେ ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣି ଭାରତୀୟ ଉପଦ୍ୱୀପ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବାସ କରିବାକୁ ଆସିଥାନ୍ତି । ମାଲାବାର ଅଞ୍ଚଳରେ ଧଳା ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ମାଲାବାର ବଣି (Sturnia blythii) ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣି ପରି ଦେଖିବାକୁ କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏକ ଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ମାନ୍ୟତା ପାଇଛନ୍ତି ।

ବର୍ଗୀକରଣ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ବିତରଣ 
ବଂଶ ନିରୂପଣଗତ ତଥ୍ୟର ଅଭାବରେ ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣିକୁ ଅତୀତରେ ଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣିଆ, ଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣସ୍ ଓ ଟେମିନୁକସ୍ ପ୍ରଭୃତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିରେ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।  କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳର ଗବେଷଣାକୁ ଭିତ୍ତି କରି ଏମାନଙ୍କୁ ଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣିଆ ପ୍ରଜାତିରେ ପରିଗଣନା କରିବା ସଠିକ ବୋଲି ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଗଲା ।

ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣିର ଦୁଇଟି ଉପପ୍ରଜାତି ଅଛନ୍ତି । ସେମାନେ ହେଲେ :

 ମାଲାବ୍ରିକା ଉପପ୍ରଜାତି (S. m. malabarica): ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତ, ନେପାଳ, ଭୁଟାନ, ବଙ୍ଗଳାଦେଶ ଓ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ବ୍ରହ୍ମଦେଶରେ ଏହି ଉପପ୍ରଜାତି ବ୍ୟାପ୍ତ ।

 ନେମୋରିକୋଲା ଉପପ୍ରଜାତି (S. m. nemoricola): ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନ, ତାଇୱାନ, ବ୍ରହ୍ମଦେଶ, ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡ, ଲାଓସ, ଭିଏତନାମ ଓ କାମ୍ବୋଡିଆରେ ଏହି ଉପପ୍ରଜାତି ବ୍ୟାପ୍ତ ।

ଉଭୟ ଉପପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପ୍ରବାସ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ତଥ୍ୟ ଜଣାନାହିଁ । ମାଲାବ୍ରିକା ଉପପ୍ରଜାତି ପାକିସ୍ତାନ, କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭାରତ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଛି । 

ବ୍ଲାଇଥି (blythii) ବର୍ଗର ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଜାତିର ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଉଛି । ମାଲାବାର୍ ଧଳାମୁଣ୍ଡି ବଣିକୁ (ଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣିଆ ବ୍ଲାଇଥି-Sturnia blythii) ଏବେ ଆଉ ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣି ପ୍ରଜାତିର ଏକ ଉପପ୍ରଜାତି ଭାବେ ଅଭିହିତ କରାଯାଉନାହିଁ । କାରଣ ପ୍ରଜନନ ଋତୁ ନଥିବା ସମୟରେ ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣିମାନେ ମାଲାବାର ବଣିମାନଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ କେବଳ ପ୍ରବାସୀ ଭାବେ ଆସିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିଳନ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଏକ ପରୀକ୍ଷଣରୁ ଜଣା ପଡ଼ିଥିଲା ଯେ ମାଲାବାର ବଣି ଓ ଉତ୍ତର ଭାରତୀୟ ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣି କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମଦେଶୀୟ ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜିନ୍‍ଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟର ମାନ ପ୍ରାୟ ୦.୨%ରୁ ୦.୮% ମାତ୍ର ।

ବିବରଣୀ 

ଏକ ପରିଣତ ବୟସ୍କ ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣିର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୨୦ ସେଣ୍ଟିମିଟର୍ (୭.୯ ଇଞ୍ଚ୍) । ଏମାନଙ୍କ ଶରୀରର ଉପର ପାର୍ଶ୍ୱ ପାଉଁଶିଆ ରଙ୍ଗର ଓ ଡେଣାର ପର କଳା ରଙ୍ଗର । କିନ୍ତୁ ଉପପ୍ରଜାତି ଅନୁସାରେ ଶରୀରର ଅନ୍ୟ ଅଂଶର ରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ମାଲାବ୍ରିକା ଉପପ୍ରଜାତିର ଶରୀରର ନିମ୍ନାଂଶ ଓ ଲାଞ୍ଜର ତଳପଟଟି ଲାଲମିଶା ମାଟିଆ ବା ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗର ହୋଇଥିବା ବେଳେ ନେମୋରିକୋଲା ଉପପ୍ରଜାତିର ନିମ୍ନାଂଶ ଧଳା ମିଶ୍ରିତ ମାଟିଆ ରଙ୍ଗର । ଉଭୟ ଉପପ୍ରଜାତିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ପାଉଁଶିଆ ରଙ୍ଗର । ଏମାନଙ୍କ ଥଣ୍ଟ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ଯାହାର ମୂଳ ଫିକା ନୀଳ ବର୍ଣ୍ଣବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ଆଖି ଡୋଳା ଚାରିପଟ ଧଳା ରଙ୍ଗର । ଉଭୟ ମାଈ ଓ ଅଣ୍ଡିରା ପକ୍ଷୀ ଦେଖିବାକୁ ଏକାପରି । କିନ୍ତୁ ତରୁଣ ବୟସର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଶରୀରର ନିମ୍ନାଂଶ ଧଳା ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଞ୍ଜ ପରିବର୍ତ୍ତେ କେବଳ ଲାଞ୍ଜର ପରର ଅଗଟି ମାଟିଆ ରଙ୍ଗର ।

ପରିସ୍ଥିତିକ ବ୍ୟବହାର 

ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣିର ବସା ବୃକ୍ଷମୟ ଖୋଲା ଅଞ୍ଚଳ ବା କୃଷିକ୍ଷେତ୍ର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣି ଏକ କୋରଡ଼ ବା ଗର୍ତ୍ତରେ ନିଜର ବସା ବାନ୍ଧିଥାଏ । ମାଈମାନେ ୩-୫ଟି ଅଣ୍ଡା ଦେଇଥାନ୍ତି । 

ଅନ୍ୟ ବଣି ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀଙ୍କ ପରି ପାଉଁଶମୁଣ୍ଡି ବଣି ସର୍ବଭକ୍ଷୀ । ଏମାନେ କୀଟପତଙ୍ଗ, ଗଛର ଫଳ ଓ ଫୁଲର ମହୁ ଇତ୍ୟାଦି ଆହରଣ କରିଥାନ୍ତି । ଏମାନେ ପାଖାପାଖି ବିନ୍ୟାସରେ ଦଳବଦ୍ଧ ହୋଇ ଉଡ଼ିଥାନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତେ ମିଳିତ ଭାବେ ଏକା ସାଙ୍ଗରେ ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଉଡ଼ିପାରନ୍ତି ।

ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ

 ବଣି
 ରାଜବଣି

ଚିତ୍ର ଗ୍ୟାଲେରି

ଟୀକା

ଆଧାର 

 Grimmett, Richard; Inskipp, Carol, Inskipp, Tim & Byers, Clive (1999): Birds of India, Pakistan, Nepal, Bangladesh, Bhutan, Sri Lanka, and the Maldives. Princeton University Press, Princeton, N.J.. 
 Rasmussen, Pamela C. & Anderton John C. (2005): Birds of South Asia: The Ripley Guide. Smithsonian Institution and Lynx Edicions. 
 Zuccon D, Cibois A, Pasquet E, Ericson PG. (2006) Nuclear and mitochondrial sequence data reveal the major lineages of starlings, mynas and related taxa. Mol Phylogenet Evol. 41(2):333-44.

ପକ୍ଷୀ