ମହାପୁରୁଷ ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଦାସ ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରମୁଖ ଓଡ଼ିଆ ସନ୍ଥ, କବି, ଦାର୍ଶନିକ ଏବଂ ତତ୍କାଳୀନ ପଞ୍ଚସଖାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । ସେ ଆନୁମାନିକ ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ କଟକ ଜିଲ୍ଲା ତିଳକଣା ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଯୋଗ, ପୁରାଣ ଓ ଆଗତ ଭବିଷ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ ୩୬ଟି ସଂହିତା, ୭୮ଟି ଗୀତା, ୧୦୦ଟି ମାଳିକା, ଅନେକ ଭଜନ, ଚଉପଦୀ ଏବଂ ଜଣାଣ ଏହିପରି ପାଖାପାଖି ୧୬୦,୦୦୦ ପଦ୍ୟାବଳୀ ସେ ରଚନା କରିଯାଇଛନ୍ତି । ଯୋଗ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ଦର୍ଶନ, ବାସ୍ତୁ, ମନ୍ତ୍ର, ଯନ୍ତ୍ର, ତନ୍ତ୍ର, ଆୟୁର୍ବେଦ ତଥା ଏହିପରି ଅନେକ ବିଷୟ ଏବଂ ବିଦ୍ୟାରେ ତାଙ୍କର ପାରଦର୍ଶିତା ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶାର ପୁରପଲ୍ଳୀରେ 'ମହାପୁରୁଷ' ଭାବେ ଲୋକେ ଅଭିହିତ କରନ୍ତି  ।

ଜୀବନ

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ 

ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଦାସ ଓଡ଼ିଶାର କଟକ ଜିଲ୍ଲାସ୍ଥିତ ନେମାଳ ପାଖରେ ଥିବା ତିଳକଣା ଗାଁରେ ମାତା ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କଠାରୁ ଓ ପିତା ଦୀନବନ୍ଧୁ ଖୁଣ୍ଟିଆଙ୍କ ଔରସରୁ ଜନ୍ମଲାଭ କରିଥିଲେ । ସେ ନିଜର ଜନ୍ମ ଗୋପାଳ ଜାତିରେ ହୋଇଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ।ଏହି ଉଦ୍ଧୃତି ଅନୁସାରେ ସେ ତିଳକଣା ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ । ମାତା ତାଙ୍କୁ 'ଅଗଣି' ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଭାଇ ଓ ଗୋଟିଏ ଭଉଣୀ ଥିଲେ ଓ ସେ ଶୂଦ୍ରକୁଳରେ ଜନ୍ମିତ । ପୁନଃ ସେ ନିଜ ମାତା ପିତାଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ।

ସେ ନିଜ ରଚନା ଶୂନ୍ୟସଂହିତାରେ ଆତ୍ମପରିଚୟ ଦେଇ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ ସେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ସୁଦାମ ଥିଲେ ।

ଚୈତନ୍ୟଙ୍କ ସହ ଭେଟ 
ତାଙ୍କ ନିଜ ଲେଖାରୁ ତାଙ୍କର ଚୈତନ୍ୟଙ୍କ ସହ କିପରି ଭେଟ ହୋଇଥିଲା ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣନ ରହିଛି ।

ଶିଷ୍ୟ 
ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦଙ୍କ ୩୦୦୦ ଭକ୍ତ ବା ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ । ଏହି ଭିତରୁ ଉତ୍ତମ ଶିଷ୍ୟ ୫୦୦ । ପ୍ରାଚୀକୂଳରେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ୧,୦୦୦ ଭକ୍ତ ଥିଲେ । ଅନନ୍ତପୁର ଶାସନର ଶର୍ମ୍ମା ଦ୍ୱିଜବର, ପ୍ରାଚୀ କୂଳର ଦାସ ମହାପାତ୍ର, ଗଣେଶ ପତି, ଗଣକକୁଳ କାହ୍ନୁଙ୍କ ପୁତ ପରୀକ୍ଷିତ, ଯାଜପୁର ବନ୍ଧୁ ମହାନ୍ତି ଆଦି ଦାସଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ ।

ପ୍ରତାପରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା 
ସେତେବେଳେ ଗଜପତି ପ୍ରତାପରୁଦ୍ର ଦେବ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜା ଥିଲେ । ଦାସଙ୍କ ଶୂନ୍ୟଭଜନ କଥା ରାଜା ଶୁଣିପାରିଲେ ଓ ଶୂନ୍ୟଭଜନ କି ପ୍ରକାର ତାହା ଜାଣିବା ଲାଗି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ସହ ଅନେକ କଟାଳ କଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହା ଶୁଣି ଉପହାସ କଲେ । ଦାସଙ୍କର ଉପହାସ ପ୍ରତି ଭ୍ରୂକ୍ଷେପ ନ ଥିଲା । ଦାସେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଲେ ମାତ୍ର ଶେଷକୁ ପରୀକ୍ଷା ହେବା ସ୍ଥିର କରାଗଲା । ପୁରୀ ସହରର ବାଙ୍କି ମୁହାଁଣ ନିକଟସ୍ଥ ଶୂନ୍ୟ ବାମ୍ଫିଠାରେ ପରୀକ୍ଷା ହେଲା । ପରୀକ୍ଷା ପରେ ରାଜା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଓ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରିବା ଲାଗି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ । ଅଦ୍ୟାବଧି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଗୋଟିଏ ମଠ ରହିଛି ଯାହାର ନାମ ଗୋପାଳ ମଠ ।

ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ 
ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଶରୀରତତ୍ତ୍ୱ ଭଳି କଠିନ ଦାର୍ଶନିକ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଲେଖିଛନ୍ତି ।

ଭଜନ 
ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ନିରାକାର ଭଜନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବାରମ୍ବାର ଲେଖିଛନ୍ତି ।

ଜାତିଭେଦ 
ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଜାତିଭେଦରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖୁନଥିଲେ ।

ରଚନାବଳୀ

ଶୂନ୍ୟସଂହିତା 
ରାମଦାସଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ଅଚ୍ୟୁତ ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ତାହା ହିଁ ଶୂନ୍ୟସଂହିତାର ବିଷୟ । 

ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାଧିକ ରଚନାବଳୀ ମଧ୍ୟରୁ କେତକ ପ୍ରାପ୍ତ ତଥା ପ୍ରକାଶିତ ଗ୍ରନ୍ଥର ବିବରଣୀ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ । ସେ ୩୬ଟି ସଂହିତା, ୭୮ଟି ଗୀତା, ୨୭ଟି ହରିବଂଶାଦି ଚରିତ, ୧୨ଟି ଉପବଂଶ ଚରିତ, ୧୦୦ଟି ପୁରାଣ ବା ମାଳିକା ଲେଖିଛନ୍ତି । ଏହା ସହିତ ସେ ଅନେକ ଭଜନ ଚୌପଦୀ ଲେଖିଛନ୍ତି ।

ପୁରାଣ 
 ହରିବଂଶ

ମାଳିକା 
 ଆଗତ-ଭବିଷ୍ୟ ମାଳିକା
 ଜାଈଫୁଲ ମାଳିକା
 ଦଶପଟଳ ମାଳିକା
 କଳିଯୁଗ ମାଳିକା

ଗୀତା 
 ଗୁରୁଭକ୍ତି ଗୀତା
 ବ୍ରହ୍ମ ଏକାକ୍ଷର ଗୀତା
 ଶୂନ୍ୟ ଗୀତା
 କୈବର୍ତ୍ତ ଗୀତା
 କଳିଯୁଗ ଗୀତା
 ଗରୁଡ଼ ଗୀତା
 ଉପଦେଶଚକ୍ର ଗୀତା
 ମଣିବନ୍ଧ ଗୀତା
 ଆଦିବ୍ରହ୍ମ ଗୀତା
 ଆଦିଲିଳା ଗୀତା
 ଭକ୍ତଲୀଳା ଗୀତା

କୋଇଲି 
 ଜ୍ଞାନୋଦୟ କୋଇଲି
 ଡିବିଡିବି କୋଇଲି
 ବାଖର କୋଇଲି

ସଂହିତା 
 ଶୂନ୍ୟ ସଂହିତା
 ଅଣାକାର ସଂହିତା
 ବଟ ସଂହିତା
 ଅମରଜୁମର ସଂହିତା
 ଛାୟା ସଂହିତା 
 ଅବାଡ଼ ସଂହିତା
 ଜ୍ୟୋତି ସଂହିତା
 ଅନାହତ ସଂହିତା
 ବୀଜ ସଂହିତା
 ବ୍ରହ୍ମ ସଂହିତା

ରାହାସ 
 ନିତ୍ୟ ରାହାସ
 ମହାନିତ୍ୟ ରାହାସ
 ଶୁନ୍ୟ ରାହାସ
 ଠୁଳଶୁନ୍ୟ ରାହାସ
 ରାଧା ରାସ
 ଦୁତୀ ରାହାସ
 ବୃନ୍ଦା ରାହାସ
 ପରମ ରାହାସ
 ଅନନ୍ତ ରାସ
 ପଦ୍ମବନ ରାସ

ଟୀକା 
 ବର୍ଣ ଟୀକା
 କଳ୍ପ ଟୀକା
 ଚନ୍ଦ୍ରକଳ୍ପ ଟୀକା
 ପଦ୍ମକଳ୍ପ ଟୀକା

ପଟଳ 
 ଛୟାଳିଶ ପଟଳ
 ଚବିଶ ପଟଳ
 ଷୋଡ଼ଶ ପଟଳ

ଅନ୍ୟାନ ପଦ୍ୟାବଳୀ ଓ ଗ୍ରନ୍ଥସମୂହ 
 ଅଷ୍ଟ ଗୁଜ୍ଜରୀ
 ନବ ଗୁଜ୍ଜରୀ
 ତେରଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ
 ଗୋପାଳଙ୍କ ଓଗାଳି ଓ ଲଉଡ଼ି ଖେଳ
 ପଟ୍ଟା ମଡ଼ାଣ
 ଚକଡ଼ା ମଡ଼ାଣ
 ଶିବ କଳ୍ପ
 ଶରଣ ପଞ୍ଜର
 ତତ୍ତ୍ୱବୋଧିନୀ
 ଭାବନାବର
 ଚୌରାଶୀ ଯନ୍ତ୍ର
 ଶ୍ରୀଅଣାକରବ୍ରହ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର
 ବ୍ରହ୍ମ ଶାଙ୍କୁଳି
 ଅଭୟ କବଚ

ଆଧାର

ଅଧିକ ତଥ୍ୟ 
 ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଅଦ୍ୱୈତଙ୍କ ପୁତ୍ର (ଧରିତ୍ରୀ, ୧୮ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୧୭)
 http://www.garoiashram.org/english/places/shunyabhajanapitha.html (ମହାପୁରୁଷ ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଦାସଙ୍କ ଶୂନ୍ୟ ଭଜନ ପୀଠ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଭଜନ)

୧୫୧୦ ଜନ୍ମ
କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ
ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ
ସନ୍ଥକବି
ଓଡ଼ିଆ କବି