ହନୁମାନ ଜୟନ୍ତୀ ଏକ ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ପର୍ବ । ଏହି ଦିନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାରତ ଏବଂ ନେପାଳରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହିନ୍ଦୁ ଭଗବାନ, ହନୁମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରାଯାଏ । ଏହି ପର୍ବ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିନରେ ପାଳନ କରାଯାଏ ।  ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ରାଜ୍ୟରେ ଚୈତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣମୀରେ କିମ୍ବା ବୈଶାଖ ମାସରେ ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଏ କିମ୍ବା କିଛି ରାଜ୍ୟ ଯଥା କେରଳ ଏବଂ ତାମିଲନାଡୁରେ ଏହା ଅନ୍ୟ ସମୟରେ (ଧନୁ ମାସରେ) ପାଳିତ ହୁଏ ।

ମନ୍ଦ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ହାସଲ କରିବା ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାର କ୍ଷମତା ସହିତ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଏହି ଶୁଭ ଦିନରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଆଶୀର୍ବାଦ ଲୋଡିଥାନ୍ତି । ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ନୈବେଦ୍ୟ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ମନ୍ଦିରକୁ ଆସନ୍ତି । ଏହାର ପ୍ରତିବଦଳରେ ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରସାଦଙ୍କୁ ମନ୍ଦିର ପୁରୋହିତମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ମିଠା, ଫୁଲ, ନଡ଼ିଆ, ତିଳକ, ବିଭୂତି ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଜଳ (ପବିତ୍ର ଜଳ) ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଲୋକମାନେ ଏହି ଦିନ ହନୁମାନ ଚାଳିଶା ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଭକ୍ତିଗୀତ ଏବଂ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ରାମାୟଣ ଏବଂ ମହାଭାରତ ଆଦି ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି । 

ହନୁମାନ ରାମଙ୍କର ଜଣେ ଭକ୍ତ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ଭକ୍ତି ପାଇଁ ବେଶ୍ ଜଣାଶୁଣା । ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣ ମତେ ହନୁମାନ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ । ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଯେକୌଣସି ରୂପକୁ ଧାରଣ କରିପାରିବା ସହ ଗଦା ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ବର୍ଗୀୟ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବା, ପର୍ବତ ଘୁଞ୍ଚାଇ ପାରିବା, ପବନରେ ଉଡ଼ିପାରିବା, ମେଘ ଘୋଡ଼ାଇ ପାରିବା, ଏବଂ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଭଳି ଉଡ଼ି ମଧ୍ୟ ପାରିବା ଆଦି ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ।

ଜନ୍ମ 

ଭଗବାନ ହନୁମାନ ଅଞ୍ଜାନେରୀ ପର୍ବତରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମାତା ଅଞ୍ଜନା ଜଣେ ଅପ୍ସରା ଯିଏ ଅଭିଶାପ ହେତୁ ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ । ଏକ ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେବାପରେ ସେ ଏହି ଅଭିଶାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ । ବାଲ୍ମିକୀ ରାମାୟଣରେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ତାଙ୍କ ପିତା କେଶରୀ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସେ ସୁମେରୁ ନାମକ ଏକ ସ୍ଥାନର ରାଜା ଥିଲେ।  ଅଞ୍ଜନା ଏକ ସନ୍ତାନ ପାଇବା ପାଇଁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ୧୨ ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ରୁଦ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିବା ପୁଅକୁ ଦେଲେ।  ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ହନୁମାନ ହେଉଛି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅବତାର ବା ପ୍ରତିଫଳନ ।

ହନୁମାନଙ୍କୁ ପବନ ପୁତ୍ର କୁହାଯାଏ; ଅନେକ ଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରା ହନୁମାନଙ୍କ ଜନ୍ମରେ ବାୟୁଙ୍କ ଭୂମିକା ପାଇଁ ହିସାବ କରେ । ଏକନାଥଙ୍କ ଭବର୍ଥା ରାମାୟଣରେ (ଷୋଡଶ ଶତାବ୍ଦୀ)ରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିବା ଏକ କାହାଣୀରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ଯେ ଯେତେବେଳେ ଅଞ୍ଜନା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଅଯୋଧ୍ୟା ରାଜା ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପୁଟ୍ରକାମା ଯଜ୍ଞର ରୀତିନୀତି କରିଥିଲେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ସେ ତାଙ୍କର ତିନି ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହ ବାଣ୍ଟିବାକୁ କିଛି ପବିତ୍ର ଖିରି ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ, ଏବଂ ଶାଟ୍ରୁଗନା ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ। ଈଶ୍ବରଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ଗୁଡ଼ି ସେହି ଖିରିର ଏକ ଖଣ୍ଡ ଛଡ଼ାଇ ନେଇଥିଲା ଏବଂ ଅଞ୍ଜନା ପୂଜାପାଠ କରୁଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ଉଡ଼ିବା ସମୟରେ ଏହାକୁ ଛାଡି ଦେଇଥିଲା। ପବନର ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା ବାୟୁ ଅଞ୍ଜନାଙ୍କ ବିସ୍ତାରିତ ହାତକୁ ଖସିପଡିଥିବା କଦଳୀକୁ ଦେଇଥିଲେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ ହନୁମାନ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ ।   ଅନ୍ୟ ଏକ ପରମ୍ପରାରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଅଞ୍ଜନା ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ କେଶରୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏକ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ବାୟୁ ନିଜର ପୁରୁଷ ଶକ୍ତି ଅଞ୍ଜନାଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିଥିଲେ। ତଦନୁସାରେ, ହନୁମାନ ବାୟୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ପରିଚିତ ।

ହନୁମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର ଆଉ ଏକ କାହାଣୀ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ ଏବଂ ନାରଦେବ ପୁରାଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ନାରଦ, ଜଣେ ରାଜକୁମାରୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯାହାଫଳରେ ରାଜକୁମାରୀ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱୟମ୍ବର (ସ୍ୱାମୀ ଚୟନ ସମାରୋହ)ରେ ବିବାହ କରିବେ । ସେ ହରି ମୁଖ ମାଗିେଲ (ହରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅନ୍ୟ ନାମ, ହରି ଅର୍ଥ ବାନର ମଧ୍ୟ ଓ ମୁଖ ଅର୍ଥ ମୁହଁ)। ବିଷ୍ଣୁ ଏହା ବଦଳରେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବାନର ମୁହଁ ଦେଇଥିଲେ। ଏହା ଜାଣି ନାରଦ ରାଜକୁମାରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ କି ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପାରିଷଦ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କ ବାନର ପରି ଚେହେରା ଦେଖି ହସିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଅପମାନ ସହି ନାରଦ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେଇଥିଲେ ଯେ, ବିଷ୍ଣୁ ଦିନେ ବାନର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବେ। ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ, ସେ ଯାହା କରିଛନ୍ତି ତାହା ନାରଦଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ, କାରଣ ଯଦି ସେ ବିବାହରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ତେବେ ସେ ନିଜର କ୍ଷମତାକୁ କ୍ଷୁର୍ଣ୍ଣ କରିଥାନ୍ତେ। ବିଷ୍ଣୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ଯେ ହରିଙ୍କର ବାନର ଦ୍ୱେତ ସଂସ୍କୃତ ଅର୍ଥ ଅଛି । ଏହା ଶୁଣି ନାରଦ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେଇ ଅନୁତାପ କଲେ। କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁତାପ ନକରିବାକୁ କହିଥିଲେ କାରଣ ଅଭିଶାପ ଏକ ଫଳ ସ୍ୱରୂପ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ, କାରଣ ଏହା ରୁଦ୍ରର ଅବତାର ହନୁମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେବ, ଯାହା ବିନା ରାମ (ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର) ରାବଣକୁ ହତ୍ୟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।

ପୂଜା 

ଭକ୍ତମାନେ ମନ୍ଦିର ପରିଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିରୁ ସେମାନଙ୍କ କପାଳରେ ସିନ୍ଦୁର ତିଳକ ଲଗାନ୍ତି । କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁଯାୟୀ, ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ହନୁମାନ ମାତା ସୀତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ କପାଳରେ ସିନ୍ଧର ପ୍ରୟୋଗ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ ଯେ ଏହା କରିବା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ନିଶ୍ଚିତ କରିବ। ଏହା ପରେ ଭଗବାନ ହନୁମାନ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ସିନ୍ଦୁର ସହିତ ଘଷିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯାହାଫଳରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅମରତାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ ।

ହନୁମାନ ଜନ୍ମୋତ୍ସବ ସାଧକମାନେ ଉପବାସ ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଶେଷ ପୂଜା, ପୃଥ୍ୱୀ ଏବଂ ଅନସ୍ତାନ ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରୀ ରାମଚରିତମାନନ୍ଦ ଅଖଣ୍ଡ ପୃଥ୍ୱୀ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ପୃଥ୍ୱୀ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ପୁରାଣ ପାଥ୍, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ ପ୍ରଥା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ସାହସ୍ରନାମା, ରାମ ନାମ ମନ୍ତ୍ର ଆଶ୍ରମ ସହିତ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ ।

ଏହି ଦିନ ଅଧିକାଂଶ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଲୋଚନା ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରଭୁ ହନୁମାନ ସମସ୍ତରେ ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରାଯାଉଛି ଭାବରେ ବିଚାର କରାଯାଏ ।

ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ 

 ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମ
 ହନୁମାନ

ଆଧାର 

ହିନ୍ଦୁ ପବିତ୍ର ଦିନ
ଭାରତର ପର୍ବ ପର୍ବାଣି