କେଲିମୁଟୁ (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Kelimutu) ଇଣ୍ଡୋନେସିଆର ଏକ ଆଗ୍ନେୟଗିରି । ଏହା ଫ୍ଲୋରେସ୍ ଦ୍ୱୀପର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଥିବା ମୋନି ସହରର ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏଣ୍ଡେ ରିଜେନ୍ସିର ରାଜଧାନୀ ଏଣ୍ଡେଠାରୁ ଏହି ଆଗ୍ନେୟଗିରିର ଦୂରତା ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପ୍ରାୟ ୫୦ କିଲୋମିଟର । ଏହି ପର୍ବତରେ ୩ଟି ଆଗ୍ନେୟ ଗହ୍ୱର ହ୍ରଦ ରହିଛି ଯାହାର ରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ । 
କେଲିମୁଟୁରେ ସୃଷ୍ଟ ଗହ୍ୱର ହ୍ରଦର ରଙ୍ଗ ପଛରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ କାରଣ ରହିଛି । ହ୍ରଦରେ ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଲୌହ, ମାଙ୍ଗାନିଜ୍ ପରି ଅନେକ ମୌଳିକ ପଦାର୍ଥ ରହିଛନ୍ତି ଓ ଏହି ତରଳ ପଦାର୍ଥର ଅକ୍ସିଡେସନ୍-ବିଘଟନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସ୍ଥିତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକର ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ସମୟ ସମୟରେ ବଦଳୁଥାଏ । ଅକ୍ସିଡେସନ୍-ବିଘଟନର ସ୍ଥିତି ଆଗ୍ନେୟଗିରି ବାଷ୍ପ, ବୃଷ୍ଟିପାତର ସନ୍ତୁଳିତ ମାତ୍ରା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ଏବଂ ଆଗ୍ନେୟଗିରିର ଭୂତଳ ଜଳର ମଧ୍ୟ ଏହି ସନ୍ତୁଳନ ସ୍ଥିତି ବଦଳାଇବାରେ ଭୂମିକା ରହିଥାଏ । ପ୍ରତି ହ୍ରଦର ରଙ୍ଗ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ଏମାନଙ୍କ ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ହ୍ରଦ ଆଗ୍ନେୟଗିରିର ଭୂତଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରୂପେ ସଂଯୁକ୍ତ । ୨୦୧୬ ମସିହା ଜାନୁଆରୀରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗହ୍ୱର ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକର ରଙ୍ଗ ୬ ଥର ବଦଳିଥିଲା । ଏହି ରଙ୍ଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ପର୍କରେ ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ । ଆଗ୍ନେୟଗିରି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନିରନ୍ତର ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ସେଥିରୁ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ବ୍ୟାପାର । ତଥ୍ୟର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଏକ ଅନୁମାନକାରୀ ମଡେଲ୍ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ଳେଷଣ ହୋଇପାରୁ ନଥିବାରୁ ଏହି ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରି ହେଉନାହିଁ ।

ଭୂବୈଜ୍ଞାନିକ ତଥ୍ୟ

ଆଗ୍ନେୟଗିରିରେ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ତିନୋଟି ଗହ୍ୱର ହ୍ରଦ ରହିଛି । ତିୱୁ ଆଟା ବୁପୁ (ବୃଦ୍ଧ ଜନଙ୍କ ହ୍ରଦ) ଏହି ତିନି ହ୍ରଦ ମଧ୍ୟରେ ପଶ୍ଚିମତମ ଓ ଏହାର ରଙ୍ଗ ସାଧାରଣତଃ ନୀଳ । ତିୱୁ କୂ ଫାଇ ନୁୱା ମୁରି (ଯୁବକ-ଯୁବତୀଙ୍କ ହ୍ରଦ) ଓ ତିୱୁ ଆଟା ପୋଲୋ (ସମ୍ମୋହିତ ହ୍ରଦ) ଏକ ଗହ୍ୱର କାନ୍ଥଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଏହି ଦୁଇ ହ୍ରଦର ରଙ୍ଗ ଯଥାକ୍ରମେ ସବୁଜ ଓ ଲାଲ । ହ୍ରଦମାନଙ୍କ ରଙ୍ଗ ବରାବର ବଦଳୁଥାଏ । ପୂର୍ବସ୍ଥ ହ୍ରଦ ଦ୍ୱୟରେ ଭୂତଳ ଆଗ୍ନେୟ ବାଷ୍ପ ଓ ଜଳର ଚଳନ ଯୋଗୁଁ ଅଧିକ ଘନ ତରଳ ଓ ଅଳ୍ପ ଘନ ତରଳର ଅଦଳ-ବଦଳ ଘଟୁଥାଏ । 

ଏହି ହ୍ରଦମାନଙ୍କରୁ ଅତୀତରେ ବାଷ୍ପ ଉଦ୍ଗୀରଣ ଘଟିଥିଲା । ସମସ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉଚ୍ଚତମ ଶୃଙ୍ଗ ହେଉଛି ୧୬୩୯ ମିଟର ଉଚ୍ଚତାବିଶିଷ୍ଟ କେଲିମୁଟୁ । ଏହା ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାୟ ୨ କିଲୋମିଟର ବିସ୍ତୃତ । ପୁରାତନ ଆଗ୍ନେୟ ଶୃଙ୍ଗ କେଲିଡୋ ଉତ୍ତରକୁ ୩ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଓ କେଲିବାରା ଦକ୍ଷିଣକୁ ୨ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ରଙ୍ଗୀନ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କ ଆକର୍ଷଣର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ।

ଭୂବିଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେଲିମୁଟୁ ଆଗ୍ରହ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ତିନୋଟି ହ୍ରଦ ଗୋଟିଏ ପାହାଡ଼ରେ ଥାଇ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଧାରଣ କରିବା ଭୂବିଜ୍ଞାନୀଙ୍କ କୌତୁହଳର କାରଣ । କେଲିମୁଟୁ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଅଧିକାରୀଙ୍କ ମତରେ ଆଗ୍ନେୟ ବାଷ୍ପ ଉଦ୍ଗୀରଣରୁ ହ୍ରଦମାନଙ୍କରେ ସୃଷ୍ଟି ଥିବା ଧାତବ ଲବଣ ଓ ରସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏହି ରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।  କିନ୍ତୁ ଅକ୍ସିଡେସନ୍-ବିଘଟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯୋଗୁଁ ଏପରି ରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବାକୁ ଅଧିକ ସଠିକ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ । ପଶ୍ଚିମ ଜାଭାରେ ବାନ୍ଦୁଂଗର ଦକ୍ଷିଣକୁ କାୱା ପୁଟିଃ ନାମକ ଏକ ଗହ୍ୱର ହ୍ରଦ ରହିଛି ଯାହାର କେଲିମୁଟୁ ହ୍ରଦମାନଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି ।

ପର୍ଯ୍ୟଟନ

କେଲିମୁଟୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ସ୍ଥାପନା କରିବାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦିନମାନଙ୍କରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଧିବାସୀଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ମତାନ୍ତର ଓ ସଂଘର୍ଷ ଘଟିଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବନ ଅଧିକାରୀମାନେ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଧିବାସୀଙ୍କ ସହ ଏହି ସମ୍ପର୍କ ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ସୁଧାରିବା ଯୋଗୁଁ ଏହି ପରିସ୍ଥିତି ଓ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ପରିଚାଳନାରେ ଉନ୍ନତି ଆସିଛି ।

୧୦୦୦ ମିଟରରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ପର୍ବତକୁ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆରେ ରିବୁ କୁହନ୍ତି ଓ କେଲିମୁଟୁ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆର ରିବୁ ତାଲିକାର ଅନ୍ତର୍ଗତ । 

୧୯୧୫ ମସିହାରେ ବି. ଭାନ୍ ସୁକ୍ତେଲେନ୍ ନାମକ ଜଣେ ସ୍ଥନୀୟ ଓଲନ୍ଦାଜ ସେନା କମାଣ୍ଡର ଓ ୧୯୨୯ ମସିହାରେ ୱାଇ. ବୌମାନ୍‍ଙ୍କ ଲେଖା ପରେ କେଲିମୁଟୁ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ଆଗ୍ରହ ବଢ଼ିଲା ।

ଏହି ପର୍ବତର ନିକଟତମ ବିମାନ ବନ୍ଦର ହେଉଛନ୍ତି ମୌମେରେ ଓ ଏଣ୍ଡେ । ବାଲିରୁ ଏଣ୍ଡେକୁ ନିୟମିତ ବିମାନ ସେବା ରହିଛି । ଏଣ୍ଡେରୁ କେଲିମୁଟୁ ନିମ୍ନଦେଶରେ ରହିଥିବା ମୋନି ସହର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୩ ଘଣ୍ଟାର ସଡ଼କ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ହୁଏ । ମୋନିରେ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କ ରହିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି ।  ମୋନିରୁ କେଲିମୁଟୁର ଗାଡ଼ି ପାର୍କିଂ ସ୍ଥାନର ଦୂରତା ପ୍ରାୟ ୧୩ କିଲୋମିଟର ଓ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ହାରାହାରି ୪5 ମିନିଟ ସମୟ ଲାଗେ । କେଲିମୁଟୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଦେଖିବା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କୁ ମୋନିରେ ରାତ୍ରି ବିଶ୍ରାମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ।

ଚିତ୍ର ଗ୍ୟାଲେରି

ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ
 ଫୁଜି ପର୍ବତ
 ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ସରକାର

ଆଧାର

ଅନ୍ୟନ୍ୟ ଲିଂକ୍

 Volume 28, No. 3, pp. 137-306 of the Geochemical Journal is a special issue of the journal dedicated to Volcanic lakes.

ଆଗ୍ନେୟଗିରି