ତୋକୁଗାୱା ଶୋଗୁନେତ (徳川幕府, ତୋକୁଗାୱା ବାକୁଫୁ) ବା ଏହାର ବିଶେଷ ଜାପାନୀ ନାମ ଏଦୋ ଶୋଗୁନେତ (江戸幕府, ଏଦୋ ବାକୁଫୁ), ଏଦୋ ଯୁଗରେ ଜାପାନର ଏକ ସାମନ୍ତବାଦୀ ସୈନ୍ଯବାଦୀ ପ୍ରଶାସନ ଯାହା ୧୬୦୦ରୁ ୧୮୬୮ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିଷ୍ଠି ରହିପାରିଥିଲା ।

ସେଙ୍ଗୋକୁ ଯୁଗର ଆଶିକାଗା ଶୋଗୁନେତର ଅନ୍ତ ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଗୃହଯୁଦ୍ଧ, ସେକିଗାହାରା ଲଢେଇରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଲଢେଇରେ ବିଜୟଲାଭ କରିଥିବା ତୋକୁଗାୱା ୟେଆସୁଙ୍କଦ୍ୱାରା ତୋକୁଗାୱା ଶୋଗୁନେତ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା । ୟେଆସୁଙ୍କ ଶୋଗୁନ ହେବାପରେ ତୋକୁଗାୱା ବଂଶର ଲୋକମାନେ ଏଦୋର (ଟୋକିୟୋର) ଏଦୋଭୁବନରେ ରହି ଶାସନ କରୁଥିଲେ । ଏଥିରେ ସାମୁରାଇ ବର୍ଗର ଦାଇମ୍ଯୋ ସ୍ୱାମୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ତୋକୁଗାୱା ଶୋଗୁନେତ ଜାପାନୀ ସମାଜକୁ ଶ୍ରେଣୀ ଆଧାରିତ ସମାଜରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରୀକରଣ ଯୋଜନା ଆଧାରରେ ବିଦେଶୀ ପ୍ରଭାବକୁ କମାଇବା ପାଇଁ ବିଦେଶୀ ଲୋକଙ୍କୁ ବିତାଡିତ କରିଥିଲେ । ତୋକୁଗାୱା ଶୋଗୁନମାନେ ଜାପାନକୁ ସାମନ୍ତବାଦୀ ଶାସନରେ ପରିଚାଳିତ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଥିରେ ପ୍ରତ୍ଯେକ ଦାଇମ୍ଯୋ, ଏକ ହାନ୍ ଉପରେ ରାଜୁତି କରୁଥିଲେ । ତୋକୁଗାୱା ଶୋଗୁନେତର ଶାସନ କାଳରେ ଜାପାନରେ ଦ୍ରୁତ ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ସାସ୍କୃତିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥିଲା ଯାହା ପରେ ବଣିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏବଂ ଉକିୟୋ ସଂସ୍କୃତିର ଆରମ୍ଭ କଲା ।

ବାକୁମାତ୍ସୁ ଯୁଗରେ ("ଶୋଗୁନେତର ଶେଷ ଅଧିନିୟମ") ୧୮୫୩ ମସିହାରୁ ତୋକୁଗାୱା ଶୋଗୁନେତ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ମେଇଜୀ ପୁନରୁଦ୍ଧାରଣ ସମୟରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସଭାର ସମର୍ଥକଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଶୋଗୁନେତକୁ ତଡ଼ି ଦିଆଗଲା । ମେଇଜୀ ପ୍ରଶାସନଦ୍ୱାରା ଜାପାନୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା ଏବଂ ତୋକୁଗାୱା ବିଶ୍ୱସ୍ତମାନେ ବୋଶିନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଢିବା ଜାରି ରଖିଲେ । ଏହି ସଂଘର୍ଷ ୧୮୬୯ ଜୁନ ମାସର ହାକୋଦାତେ ଲଢେଇରେ ଏଜୋ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲି ରହିଥିଲା ।

ଇତିହାସ

ସେଙ୍ଗୋକୁ ଯୁଗ (ଯୁଦ୍ଧରତ ରାଜ୍ଯ ଯୁଗ) ପରେ, ଓଦା ନୋବୁନାଗାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଆଜୁଚି-ମୋମୋୟାମା ଯୁଗରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଶାସନର ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇସାରିଥିଲା । ୧୬୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ହୋଇଥିବା ସେକିଗାହାରା ଲଢେଇରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଶାସନର ଭାର ତୋକୁଗାୱା ୟେଆସୁଙ୍କ ହାତରେ ପଡିଲା । ୟେଆସୁଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଲଢିଥିବା ଦାଇମ୍ଯୋମାନଙ୍କୁ ବହିସ୍କାର କରାଗଲା କିମ୍ବା ଶକ୍ତି କମାଇଦିଆଗଲା କିନ୍ତୁ ୟେଆସୁ ନିଜ ଶୋଗୁନେତରେ ଦାଇମ୍ଯୋ ଏବଂ ହାନ୍ ରଖିବା ପାଇଁ ଇଚ୍ଛୁକ ଥିଲେ । ୟେଆସୁଙ୍କ ସମର୍ଥନ କରିଥିବା ଦାଇମ୍ଯୋମାନଙ୍କୁ ପୁରଷ୍କୃତ କରାଗଲା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପୁରା ଦେଶରେ ସ୍ଥାନ ଦିଆଗଲା ।

ପୂର୍ବ ଶୋଗୁନେତ ବିପରୀତ, ତୋକୁଗାୱା ଯୁଗରେ ସମାଜରେ, ତୋୟୋତୋମି ହିଦେୟୋଶୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚଳିତ ଶ୍ରେଣୀ ଆଧାରିତ ସମାଜ ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ ହେଲା । ଏହି ଶ୍ରେଣୀଭିତ୍ତିକ ସମାଜରେ ଦାଇମ୍ଯୋମାନେ ସବା ଉପରେ ରହିଲେ, ତାଙ୍କର ତଳକୁ ସାମୁରାଇ ଯୋଦ୍ଧାକୁଳ ଏବଂ ଏହଙ୍କ ତଳେ କୃଷକ, କଳାକାର ଏବଂ ବ୍ଯବସାୟୀ ଆଦି ରହିଲେ । ଦେଶର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ, ବିଶେଷକରି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଦାଇମ୍ଯୋ ଏବଂ ସାମୁରାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ କୌଣସି ପାର୍ଥକ୍ଯ ନ ଥାଇ ପାରେ । କିନ୍ତୁ, ଏହି ଅଭେଦ୍ୟ ସାମାଜିକ ବର୍ଗୀକରଣ କାଳାନ୍ତରରେ ଏକ ବିନାଶକାରୀ ଜ୍ୱାଳାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା । ତଳ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଲଦିତ କରର ସାଂଖ୍ୟିକ ମୂଲ୍ଯ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଥିଲା ଯାହା ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି ଏବଂ ମୁଦ୍ରା ମୂଲ୍ଯରେ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଉପେକ୍ଷା କରି ସ୍ଥିର କରାଯାଇଥିଲା । ଫଳରେ ସାମୁରାଇ ଜମିଦାରଙ୍କଦ୍ୱାରା ସଂଗୃହୀତ କରର ମୂଲ୍ଯ କାଳାନ୍ତରରେ କମିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଏହା ଯୋଗୁଁ ସାମନ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ଅନେକବାର ବଚସା ମଧ୍ଯ ହେଉଥିଲା, ସଙ୍ଗକୁ ଛୋଟବଡ଼ ବିଦ୍ରୋହ ମଧ୍ଯ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା । କିନ୍ତୁ ବିଦେଶୀ ଶକ୍ତିର ଆଗମନ ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ଘଟଣାରେ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଆହ୍ୱାନ ଦେବାରେ ସକ୍ଷମ ନଥିଲା ।

ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ଯ ଭାଗରେ, ନାମମାତ୍ର ପଦବୀଧାରୀ ଜାପାନର ସମ୍ରାଟଙ୍କ ନେତୃତ୍ବରେ କେତେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାଇମ୍ଯୋଙ୍କ ଏକତ୍ରୀତ ହୋଇ ବୋଶିନ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୋକୁଗାୱା ଶୋଗୁନେତକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରାଇବାରେ ସଫଳ ହେଲେ । ୧୮୬୮ ମସିହାରେ, ପଞ୍ଚଦଶ ଶୋଗୁନ ତୋକୁଗାୱା ୟୋଶିନୋବୁଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ପରେ, ଶୋଗୁନେତର ଆଧିକାରିକ ଅନ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ମେଇଜୀ ପୁନରୁଦ୍ଧାରଣ (王政復古; ଓସେଇ ଫୁକ୍କୋ) ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଜାପାନୀ ଇତିହାସରେ ଦୀର୍ଘ ୨୬୦ ବର୍ଷଧରି ତୋକୁଗାୱା ଶୋଗୁନେତ ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିରତାରେ ଶାସନ କରିଥିଲା ।

ପ୍ରଶାସନ

ଶୋଗୁନେତ ଓ ଅଧିରାଜ୍ଯ
ଜାପାନର ଏଦୋଯୁଗରେ ବାକୁହାନ ତନ୍ତ୍ର (幕藩体制 ବାକୁହାନ ତାଇସେ) ବା ସଂଘୀୟ ବ୍ଯବସ୍ଥାରେ ଏହା ପ୍ରଶାସିତ ହେଉଥିଲା ।  ବାକୁ ହେଉଛି ବାକୁଫୁର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରୂପ, ଯାହାର ଅର୍ଥ "ସୈନ୍ଯବାଦୀ ପ୍ରଶାସନ" ବା ଶୋଗୁନେତ । ହାନ୍ ବା ଅଧିରାଜ୍ଯଗୁଡ଼ିକ ଦାଇମ୍ଯୋଙ୍କଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା । ୧୬୦୩ରେ ୟେଆସୁଙ୍କ ଶୋଗୁନ ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତି ପରେ, ବିଶେଷକରି ୧୬୧୫ରେ ତୋକୁଗାୱା ବଂଶର ଓସାକା ବିଜୟ ପରେ, ଶୋଗୁନଙ୍କ ଅଧିକାର ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ କେତେକ ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରାଗଲା । ଦାଇମ୍ଯୋଙ୍କ ସଂଖ୍ଯା ୨୭୦ରେ ସ୍ଥିର କରାଯାଇ ଥିଲା ।

ଆଧାର