ପାଂଗୋଂଗ୍ ତ୍ସୋ (ତିବ୍ୱତୀୟ ଭାଷାରେ: སྤང་གོང་མཚོ, ୱାଇଲି ଭାଷାରେ: ସ୍ପାଂଗ୍ ଗୋଂଗ୍ ମତ୍ସୋ; ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାରେ: पांगोंग त्सो; ଚୀନୀ ଭାଷାରେ: 班公错; ପିନ୍-ୟିନ୍ ଭାଷାରେ: ବାଂଗୋଂଗ୍ ଚୁଓ) ନାମର ତିବ୍ୱତୀୟ ଭାଷାରେ ଅର୍ଥ ହେଲା : ଉଚ୍ଚ ତୃଣଭୂମୀୟ ହ୍ରଦ । ଏହାକୁ ପାଂଗୋଂଗ୍ ହ୍ରଦ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ତିବ୍ୱତୀୟ ଭାଷାରେ “ତ୍ସୋ (Tso)” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହ୍ରଦ । ସମୁଦ୍ରପତନରୁ ପ୍ରାୟ ୪୩୫୦ ମିଟର୍ (୧୪୨୭୦ ଫୁଟ୍) ଉଚ୍ଚତାରେ ଓ ହିମାଳୟରେ କୋଳରେ ରହିଥିବା ଏକ ସ୍ଥଳଭାଗବଦ୍ଧ ହ୍ରଦ । ଏହି ହ୍ରଦର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୧୩୪ କିଲୋମିଟର୍ ବା ୮୩ ମାଇଲ୍ । ଭାରତ ଓ ଚୀନର ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମାରେଖା ଏହି ହ୍ରଦର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରହିଛି । ହ୍ରଦର ପ୍ରାୟ ୬୦% ଭାଗ ଚୀନର ଅଧୀନରେ ରହିଛି । ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ହ୍ରଦର ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରସ୍ଥ ୫ କିଲୋମିଟର୍ ବା ୩.୧ ମାଇଲ୍ ଅଟେ । ହ୍ରଦର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପ୍ରାୟ ୬୦୪ ବର୍ଗ କି.ମି. । ଏହି ହ୍ରଦର ପାଣି ଈଷତ୍ ଲୁଣିଆ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ଶୀତଦିନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଘନୀଭୂତ ହୋଇ ବରଫ ପାଲଟିଯାଏ । ଏହା ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାର ଅଂଶ ନୁହେଁ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏକ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥଳପରିମୀତ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାର ଅଂଶବିଶେଷ । 

ରାମସର ଚୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଏହି ହ୍ରଦକୁ ଅନ୍ତର୍ଯାତିକ ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱ ବହନ କରୁଥିବା ଜଳୀୟଭୂମି ଭାବେ ଅଭିହିତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା ଚାଲିଛି । ଏପରି ହେଲେ ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ପ୍ରଥମ ସୀମାନ୍ତର ଜଳୀୟଭୂମି ଭାବେ ପରିଚିତ ହେବ ।

ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଜୀବଜଗତ

ଏଠାକାର ଲୁଣମିଶା ପାଣିରେ ଖୁବ୍ କମ୍ କ୍ଷୁଦ୍ରପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଗାଇଡ୍ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ସୂଚନାନୁସାରେ ଏହି ହ୍ରଦରେ କିଛି ଛୋଟ କ୍ରଷ୍ଟେସିୟାନ୍ ପ୍ରଜାତିର ଜୀବ (କଙ୍କଡା, ଚିଙ୍ଗୁଡି ଇତ୍ୟାଦି)ଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ କୌଣସି ମାଛ ବା ଅନ୍ୟ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ରହନ୍ତି ନାହିଁ । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଏହି ହ୍ରଦକୂଳରେ ଓ ହ୍ରଦମଧ୍ୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ ବତକ, ସିଗଲ୍ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବେ । ହ୍ରଦ ନିକଟସ୍ଥ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ କେତେକ ଜଳଜ ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି । 

ଅନେକ କିସମର ସ୍ଥାନୀୟ ପକ୍ଷୀ ଓ ବିଦେଶୀ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ହ୍ରଦ ଏକ ପ୍ରଜନନ କ୍ଷେତ୍ର ହୋଇଥିବାରୁ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ । ପାଂଗୋଂଗ୍ ତ୍ସୋରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ବାର୍-ମୁଣ୍ଡିଆ ବତକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ବତକ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି । ହ୍ରଦ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ କିଆଂଗ୍ ଓ ମାର୍ମୋଟ୍ ଭଳି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି । 

ଅତୀତରେ ପାଂଗୋଂଗ୍ ତ୍ସୋରୁ ଏକ ଜଳଧାରା ବାହାରି ଶ୍ୟୋକ୍ ନଦୀରେ ମିଶୁଥିଲା ଓ ଶ୍ୟୋକ୍ ନଦୀ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀର ଉପନଦୀ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ବନ୍ଧ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଏହି ଜଳଧାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଗଲା । ଭାରତୀୟ ଭୂଭାଗରୁ ଦୁଇଟି ସ୍ରୋତ ଏହି ହ୍ରଦରେ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ମିଳନ ସ୍ଥାନ ନିକଟରେ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଭୂମି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନର ହ୍ରଦରେ ପ୍ରାୟ ୫ ମିଟର୍ ବା ୧୬ ଫୁଟ୍ ମୋଟା ବାଲି, ମାଟି ଓ କାଦୁଅର ପରସ୍ତ ରହିଛି । ତେଣୁ ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନିକଟ ଅତୀତରେ ହ୍ରଦଟି ସଂକୁଚିତ ହୋଇଛି । ସାଧାରଣତଃ ହ୍ରଦରେ କୌଣସି ମାଛ ଦେଖାଯାଇନାହାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ପଟରୁ ହ୍ରଦରେ ଆସି ମିଶୁଥିବା ସ୍ରୋତ (ଚେଶୁଲ୍ ନାଲା)ରେ ତିନୋଟି ପ୍ରଜାତିର ମାଛ (ଫଲ୍ସ୍ ଓସମାନ୍ - Schizopygopsis stoliczkae, ତିବ୍ୱତୀୟ ଷ୍ଟୋନ୍ ଲୋଚ୍ - Triplophysa stoliczkae and ଟ୍ରିପ୍ଲୋଫାଇସା ଷ୍ଟୋନ୍ ଲୋଚ୍ - Triplophysa gracilis) ଦେଖାଯାଇଛନ୍ତି (ଭଟ୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ୨୦୧୧) । ଲୁଣିଆ ପାଣି ଓ ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ କଠିନ ଜଳବାୟୁ ଯୋଗୁଁ ଏହି ହ୍ରଦରେ ଖୁବ୍ କମ୍ ଜୈବ ବିବିଧତା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ବୋଲି କାରଣ ଦର୍ଶାଯାଇଛି (ଭଟ୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ୨୦୧୧) ।

ଗମନାଗମନ

ଲେହରୁ ମୋଟର ଗାଡିରେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରି ଅସମତଳ ଓ ପାର୍ବତୀୟ ରାସ୍ତାରେ ପ୍ରାୟ ୫ ଘଣ୍ଟା ଯାତ୍ରା କଲାପରେ ପାଂଗୋଂଗ୍ ହ୍ରଦ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚି ହେବ । ଏହି ରାସ୍ତାଟି ଶେୟ୍ ଓ ଗ୍ୟା ନାମକ ଗ୍ରାମ ଅତିକ୍ରମ କଲାପରେ ଚାଂଗ୍-ଲା ଗିରିପଥ (ପାସ୍)ରେ ପ୍ରବେଶ କରେ । ସେନାର କିଛି ଜବାନ ଓ ଏକ ଛୋଟ ଚା’ ଦୋକାନ ଏଠାରେ ଯାତ୍ରୀର ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି । ଚାଂଗ୍-ଲା ଗିରିପଥରୁ ତଳକୁ ଯାଇଥିବା ରାସ୍ତାଟି ତାଂଗ୍ସତେ ଗାଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଛୋଟ ଗାଁ ଓ ପାଗଲ୍ ନାଲା (ବା ପାଗଳ ସ୍ରୋତ)କୁ ଅତିକ୍ରମ କଲାପରେ ପାଂଗୋଂଗ୍ ତ୍ସୋ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚେ । ହ୍ରଦର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ ମଇରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର୍ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରକୃଷ୍ଟ ସମୟ ।  

ଭାରତ ଓ ଚୀନର ଅନ୍ତର୍ଯାତୀୟ ସୀମାରେଖା ଏହି ହ୍ରଦ ମଧ୍ୟଦେଇ ଯାଇଥିବାରୁ ଏଠାକୁ ଯିବାପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କୁ ଏକ ଅନ୍ତଃସୀମା ଅନୁମତି ପତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ହୁଏ । ଭାରତୀୟ ନାଗରିକମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁମତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କୁ ଦଳ (ସର୍ବନିମ୍ନ ୩ ଜଣିଆ ଦଳ) ନିମିତ୍ତ ଅନୁମତି ପତ୍ର ମିଳେ । ଏଠାକୁ ଯିବାପାଇଁ ଜଣେ ଗାଇଡ୍ ରହିବା ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ । ଲେହରେ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟଟନ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରୁ ଖୁବ୍ କମ୍ ଦାମରେ ଏହି ଅନୁମତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବ । ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା କାରଣରୁ ଭାରତୀୟ ସରକାର ଓ ସେନା ଏହି ହ୍ରଦରେ ନିଷିଦ୍ଧ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି ।

ଭାରତ-ଚୀନ ସୀମା ବିବାଦ ଓ ପାଂଗୋଂଗ୍ ତ୍ସୋ

ଅନ୍ତର୍ଯାତୀୟ ସୀମା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ପାଂଗୋଂଗ୍ ତ୍ସୋ ଏକ ବିବାଦୀୟ ଅଞ୍ଚଳ । ବର୍ତ୍ତମାନର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସୀମାରେଖା ହ୍ରଦ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ସୀମାର ପ୍ରାୟ ୨୦ କି.ମି. ପୂର୍ବରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତ ନିଜର ବୋଲି ଦାବୀ କରୁଥିଲେ ହେଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଚୀନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣାଧୀନ । ଏହି ହ୍ରଦର ପୂର୍ବପାର୍ଶ୍ୱର ଶେଷଭାଗ ତିବ୍ୱତରେ ରହିଛି । ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷଭାଗରେ ଅକ୍ସାଇ ଚୀନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚୀନ ଓ ଭାରତ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା ନିରୂପଣ କରାଯାଇଥିଲା ଓ ଏହା ଅନୁଯାୟୀ ପାଂଗୋଂଗ୍ ତ୍ସୋ ଜନସନ୍ ରେଖାର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରହିଥିଲା । 

ପାଂଗୋଂଗ୍ ତ୍ସୋର ଉତ୍ତର ପଟେ ଖୁରନାକ୍ ଦୁର୍ଗ ଅବସ୍ଥିତ । ୧୯୫୨ ମସିହାରୁ ଖୁରନାକ୍ ଦୁର୍ଗ ଚୀନଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ଆସୁଛି । ପାଂଗୋଂଗ୍ ତ୍ସୋର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସ୍ପାଂଗୁର୍ ତ୍ସୋ ନାମକ ଆଉ ଏକ ଛୋଟ ହ୍ରଦ ରହିଛି । 

୧୯୬୨ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର୍ ୨୦ ତାରିଖରେ ଭାରତ-ଚୀନ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ପାଂଗୋଂଗ୍ ଦ୍ରଦର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଗୁଳିଗୋଳା ବର୍ଷଣ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ସଂଗ୍ରାମର ଫଳାଫଳ ଚୀନର କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ୍ ପିପୁଲସ୍ ଲିବରେସନ୍ ଆର୍ମି ସପକ୍ଷରେ ରହିଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ପାଂଗୋଂଗ୍ ତ୍ସୋ ଏକ କମନୀୟ ଓ ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୀମାରେଖା ବିନ୍ଦୁ । ଅନେକ ସମୟରେ ଚୀନ ପକ୍ଷରୁ ସୀମାରେଖା ଉଲ୍ଲଂଘନର ଚେଷ୍ଟା ହୋଇଛି ।

ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ ପାଂଗୋଂଗ୍-ତ୍ସୋ

ଚିତ୍ରାବଳୀ

ଆଧାର

ଭାରତର ହ୍ରଦ‌