ରାଇଜୋବିଅମ ହେଉଛି ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବିବନ୍ଧନ କରୁଥିବା ମୃତ୍ତିକା ବୀଜାଣୁର ଏକ ପ୍ରଜାତି । ରାଇଜୋବିଅମ ଜାତିର ବୀଜାଣୁଗୁଡ଼ିକ ଲେଗ୍ଯୁମ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ସହ ଅନ୍ତର୍ସହଜୀବୀ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିଥାନ୍ତି ।

ଏହି ବୀଜାଣୁଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ-ଗଣ୍ଠିର ଉଦ୍ଭିଦକୋଷରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରିଥାନ୍ତି । ସେଠାରେ ସେମାନେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳସ୍ଥ ଯବକ୍ଷାରଜାନକୁ ଆମୋନିଆରେ ପରିଣତ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ପୋଷକ ବୃକ୍ଷଟିକୁ ଗ୍ଲୁଟାମିନ ତଥା ୟୁରେଇଡ ଯୋଗାଇ ଥାଆନ୍ତି । ପ୍ରତିବଦଳରେ  ବୃକ୍ଷଟି ଏହି ବୀଜାଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜୈବିକ ଉପାଦାନ ସବୁ ଦେଇଥାଏ । ସମସ୍ତ ରାଇଜୋବୀୟ ଜାତି ଏହି ପରସ୍ପର ସହଯୋଗୀ ସମ୍ବନ୍ଧଟି ପରିପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ।

ଇତିହାସ
ମାର୍ଟିନସ ବେଇଜରିଙ୍କ ପ୍ରଥମେ ୧୮୮୮ ମସିହାରେ ଲେଗ୍ଯୁମମାନଙ୍କର ମୂଳ-ଗଣ୍ଠିରୁ ଅଣୁଜୀବକୁ ଅଲଗା ଏବଂ ପରେ ଗବେଷଣାଗାରରେ ଏହାର ଉତ୍ପାଦନ କରିଥିଲେ । ସେ ଏହାକୁ ବାସିଲସ ରାଡିସିକୋଲା ନାମ ଦେଇଥିଲେ ।

ଗବେଷଣା
ରାଇଜୋବିଅମ କେତେକ ପ୍ରଜାତିର ଲେଗ୍ଯୁମ ସହ ସହଜୀବୀ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରି ବାୟୁମଣ୍ଡଳସ୍ଥ ଯବକ୍ଷାରଜାନକୁ ବିବନ୍ଧନ କରି ଆମୋନିଆରେ ପରିଣତ କରିଥାନ୍ତି, ଯାହା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାକୃତିକ ସାର ଭାବରେ କାମ କରେ । "କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଗବେଷଣା ସେବା"ର ଅଣୁଜୀବବିଜ୍ଞାନୀମାନେ, କିପରି ରାଇଜୋବିଅମମାନଙ୍କର ଜୈବ-ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବିବନ୍ଧନକୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗା ଯାଇପାରିବ, ସେ ବିଷୟରେ ଗବେଷଣା ଚଳାଇଛନ୍ତି । ଏହି ଗବେଷଣାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ଯ ହେଉଛି ବିନା ରାସାୟନିକ ସାରରେ ଫସଲ ଅମଳ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ।

ଜାତିସମୂହ

ରାଇଜୋବିୟମ ଏଜିପ୍ସିଆକମ ଶେମ୍ସେଲ୍ଡିନ ଏବଂ ଅନ୍ଯମାନେ. ୨୦୧୬
ରାଇଜୋବିୟମ ଆଗ୍ରେଗାଟମ (ହିର୍ସ୍ଚ ଓ ମୁଲର ୧୯୮୬) କୌର ଏବଂ ଅନ୍ଯମାନେ ୨୦୧୧
ରାଇଜୋବିୟମ ଆଲାମୀ ବର୍ଜ ଏବଂ ଅନ୍ଯମାନେ ୨୦୦୯

ରାଇଜୋବିୟମ ଆଲ୍ଟିପ୍ଲାନୀ ବରୌନା ଏବଂ ଅନ୍ଯମାନେ ୨୦୧୬
ରାଇଜୋବିୟମ ଆଲ୍ୱେଇ ଶେଉ ଏବଂ ଅନ୍ଯମାନେ ୨୦୧୫
ରାଇଜୋବିୟମ ଆନ୍ୱିହେନ୍ସ ଝାଙ୍ଗ ଏବଂ ଅନ୍ଯମାନେ ୨୦୧୫

Rhizobium azibense Mnasri et al. 2014
Rhizobium azooxidifex Behrendt et al. 2016
Rhizobium bangladeshense Harun-or Rashid et al. 2015
symbiovar trifolii
symbiovar viciae
Rhizobium binae Harun-or Rashid et al. 2015

Rhizobium calliandrae Rincón-Rosales et al. 2013

Rhizobium capsici Lin et al. 2015
Rhizobium cauense Liu et al. 2015
Rhizobium cellulosilyticum García-Fraile et al. 2007
Rhizobium daejeonense Quan et al. 2005
Rhizobium ecuadorense Ribeiro et al. 2015
Rhizobium endolithicum Parag et al. 2014
Rhizobium endophyticum López-López et al. 2010
Rhizobium etli Segovia et al. 1993
symbiovar mimosae
symbiovar phaseoli
Rhizobium fabae Tian et al. 2008
Rhizobium flavum Gu et al. 2014
Rhizobium freirei Dall'Agnol et all. 2013

Rhizobium gallicum Amarger et al. 1997
symbiovar gallicum
symbiovar orientale
symbiovar phaseoli

Rhizobium grahamii López-López et al. 2011
Rhizobium hainanense Chen et al. 1997
Rhizobium halophytocola Bibi et al. 2012
Rhizobium halotolerans Diange and Lee 2013

Rhizobium indigoferae Wei et al. 2002
Rhizobium jaguaris Rincón-Rosales et al. 2013
Rhizobium kunmingense Shen et al. 2010
Rhizobium laguerreae Saïdi et al. 2014

Rhizobium leguminosarum (Frank 1879) Frank 1889
symbiovar trifolii
symbiovar viciae
Rhizobium lemnae Kittiwongwattana & Thawai 2014
Rhizobium lentis Harun-or Rashid et al. 2015
Rhizobium leucaenae Ribeiro et al. 2011
Rhizobium loessense Wei et al. 2003

Rhizobium lusitanum Valverde et al. 2006
"Candidatus Rhizobium massiliae" Greub et al. 2004. 
Rhizobium mayense Rincón-Rosales et al. 2013

Rhizobium mesoamericanum López-López et al. 2011
Rhizobium mesosinicum Lin et al. 2009
Rhizobium metallidurans Grison et al. 2015
Rhizobium miluonense Gu et al. 2008
Rhizobium mongolense Herr Baronn O. Vonn Berkum et al. 1998
Rhizobium multihospitium Han et al. 2008
Rhizobium naphthalenivorans Kaiya et al. 2012

Rhizobium oryzicola Zhang et al. 2015

Rhizobium pakistanensis Khalid et al. 2014

Rhizobium paranaense Dall'Agnol et al. 2014
Rhizobium petrolearium Zhang et al. 2012
Rhizobium phaseoli Dangeard 1926 emend. Ramírez-Bahena et al. 2008
Rhizobium phenanthrenilyticum Wen et al. 2011
Rhizobium pisi Ramírez-Bahena et al. 2008
symbiovar trifolii
symbiovar viciae
Rhizobium pongamiae Kesari et al. 2013
Rhizobium populi Rozahon et al. 2014

Rhizobium qilianshanense Xu et al. 2013

Rhizobium rhizogenes (Riker et al. 1930) Young et al. 2001
Rhizobium rhizoryzae Zhang et al. 2014
Rhizobium rosettiformans Kaur et al. 2011

Rhizobium selenitireducens corrig. Hunter et al. 2008

Rhizobium smilacinae Zhang et al. 2014
Rhizobium soli Yoon et al. 2010
Rhizobium sophorae Jiao et al. 2014
Rhizobium sophoriradicis Jiao et al. 2014

Rhizobium straminoryzae Lin et al. 2014
Rhizobium subbaraonis Ramana et al. 2013
Rhizobium sullae Squartini et al. 2002

Rhizobium tarimense Turdahon et al. 2012
Rhizobium tibeticum Hou et al. 2009
Rhizobium tropici Martínez-Romero et al. 1991
Rhizobium tubonense Zhang et al. 2011

Rhizobium vallis Wang et all. 2011

Rhizobium yanglingense Tan et al. 2001
Rhizobium yantingense Chen et al. 2015

ଆଧାର