ଲମ୍ବା ବାଳ ଏକ ପ୍ରକାର କେଶବିନ୍ୟାସ ଶୈଳୀ ଯେଉଁଥିରେ ମୁଣ୍ଡର ବାଳକୁ ଅନେକ ଲମ୍ବ ଯାଏଁ ବଢ଼ିବାକୁ ଦିଆଯାଇଥାଏ । ଏହାର ପରିଭାଷା ସଭ୍ୟତା ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଧରି ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, କେତେଟି ସଭ୍ୟତାରେ ନାରୀଟିଏ ଥୋଡ଼ି ଯାଏଁ ବାଳ ରଖିଲେ ତାକୁ ଛୋଟ ବୋଲି ଧରାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଜଣେ ପୁରୁଷ ସେତିକି ବାଳ ରଖିଲେ ତାକୁ ଲମ୍ବା ବୋଲି ଧରାଯାଏ ।

ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର ବାଳକୁ ଛୋଟ କରି ରଖିବା ସେମାନଙ୍କ ସମାଜର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଚାଲୁଥିବାର ଗୋଟିଏ ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହାର ଉଦାହରଣ ହେଲା ସେନାରେ ସୈନିକମାନେ ବା କଏଦୀମାନେ ଛୋଟ କରି ଚୁଟି କାଟିବା । ନାରୀର ଲମ୍ବା କେଶ ରଖିବା ସାଧାରଣତଃ ଆକର୍ଷଣୀୟ ବୋଲି ଧରାଯାଏ ।

ବିଶ୍ୱରେ ଟ୍ରାଇକୋଫିଲିଆ ସମଗ୍ର ଜନସଂଖ୍ୟାର ୭ ପ୍ରତିଶତରେ ପରିଦୃଷ୍ଟ ଓ ଲମ୍ବା ବାଳ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଆକର୍ଷଣ ଏହାର ଏକ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ।

ଜୀବବୈଜ୍ଞାନିକ ମହତ୍ତ୍ୱ 
ମଣିଷ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ ଭଳି କେତେକ ପ୍ରଜାତିରେ ମୁଣ୍ଡର ବାଳକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା କରି ରଖିବା ଦେଖାଯାଏ । ପ୍ରାୟ ୨୦ରୁ ୩୦ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ତଳେ ମଣିଷର ଦେହରୁ ଲୋମ ଝଡ଼ିଯାଇଥିବା କୁହାଯାଏ । ଏହାଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା ଅତ୍ୟଧିକ ହେଉନଥିଲା ଓ ଫଳତଃ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଦଉଡ଼ି ବଣମଣିଷ ଆହୁରି ସହଜରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁଙ୍କ ଶିକାର କରିପାରୁଥିଲା । ଶରୀର ସମସ୍ତ ଲୋମ ଝଡ଼ିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁଟି ରହିଲା । ଏହାର କାରଣ ହେଲା ଯେ ଏହି ଚୁଟି ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ, ଅଲଟ୍ରାଭାୟୋଲେଟ କିରଣ ଓ ରେଡିଅସନରୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । 

ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କ ମତରେ ଅତି ଲମ୍ବା ବାଳ ବଢ଼ାଇପାରୁଥିବା ଯୌନ ନିର୍ବାଚନର (sexual selection) ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ମତ ଦିଅନ୍ତି । ଲମ୍ବା ଓ ଘନ କେଶ ଯୌବନ ଓ ପ୍ରଜନନ ଶକ୍ତିର ପରିଚାୟକ ।

ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ମହତ୍ତ୍ୱ 
ନୃତତ୍ତ୍ୱ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ଲମ୍ବା ବାଳର କାରଣ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ହୋଇପାରେ । ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନାଚୁରାଲ ସିଲେକ୍ସନ ଯୋଗୁଁ ଘଟିଥାଇପାରେ; ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଲୋମ ଝଡ଼ିପଡ଼ିବା ପରେ ଶିରର ବାଳ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବଢ଼ାଇବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ । ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଏକ ସମ୍ଭାବନା ଫିଶେରିଆନ ରନଆୱେ ସେକ୍ସୁଆଲ ସିଲେକ୍ସନରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ଏହା ଅନୁଯାୟୀ ଲମ୍ବା ଓ ଚିକ୍କଣ ବାଳ ଏକ ସୁସ୍ଥ ସବଳ ବ୍ୟକ୍ତିର ଚିହ୍ନ । କେତେକ ପ୍ରଜାତି ବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପ ବାଳ ବଛା ଟ୍ରେଟ ହୋଇପାରେ ।

ସାତରୁ ନଅ ମାସ ଭିତରେ ବାଳକମାନେ ବାଳ, କଣ୍ଠର ତୀବ୍ରତା ଓ ମୁହଁ ଦେଖି ଉଭୟ ଲିଙ୍ଗଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି ।

ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ତ୍ୱ 
କେତେକ ପନ୍ଥାରେ ବାଳର ଲମ୍ବକୁ ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଇଥାଏ । ବୌଦ୍ଧ ସନ୍ଥମାନେ ଧର୍ମର ଅଂଶଭାବେ ଚୁଟି କାଟି ଲଣ୍ଡା ମୁଣ୍ଡ ରଖନ୍ତି । ଅଧିକାଂଶ ହିନ୍ଦୁ ଓ ସିଖ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଲମ୍ବା ବାଳ ରଖିବା ସାଧୁସନ୍ଥଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ମନେ କରନ୍ତି ।

ପୁରୁଣା କାଳରୁ ପୂର୍ବ ଏସିଆର ସଂସ୍କୃତିରେ ନାରୀର ମୁକୁଳା ବାଳକୁ ଯୌନ ପିପାସାର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦେଖିଥାଆନ୍ତି । ଏହି ହେତୁରୁ ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ନାରୀମାନେ ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ବାଳକୁ ଖୋସା କରି କିମ୍ବା ବେଣୀ ପକାଇ ବାନ୍ଧି ରଖନ୍ତି ।

ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ 
ଓଲ୍ଡ ଟେଷ୍ଟାମେଣ୍ଟ ଅନୁସାରେ ନାଜିରାଇଟମାନେ ଅନେକ ସମୟ ଯାଏଁ ବାଳକୁ ନ କାଟି ରଖୁଥିଲେ । ଏହା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଭାବର ଚିହ୍ନ ଥିଲା ।

ପଶ୍ଚିମୀ ସଭ୍ୟତା

ପୁରାତନ ଗ୍ରୀସ ଓ ରୋମ 
ପୁରାତନ ଗ୍ରୀସରେ ଲମ୍ବା ବାଳ ଧନ ଓ ବଳର ଚିହ୍ନ ଥିଲା । ଲଣ୍ଡା ମୁଣ୍ଡ ଦାସମାନଙ୍କ ଲାଗି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା । ପୁରାତନ ଗ୍ରୀସର ଅନେକ ଦେବାଦେବୀ ଲମ୍ବା ବାଳ ରଖି ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଜିଅସ, ଅକିଲିସ, ଆପୋଲୋ ଓ ପୋଜାଇଡନ । ଗ୍ରୀକ ସୈନିକମାନେ ଲମ୍ବା ବାଳ ରଖୁଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାଳର ଲମ୍ବ ବଡ଼ପଣିଆର ଲକ୍ଷଣ ଥିଲା ଓ ବାଳକୁ ବାରମ୍ବାର କୁଣ୍ଡେଇବା ଏକ ପ୍ରକାର ପ୍ରଦର୍ଶନାତ୍ମକ ଢଙ୍ଗ ଥିଲା । ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦୂରରେ ରଖିବା ପାଇଁ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମୁହଁର ସାମନା ପଟେ ଚୁଟି ଛୋଟ ରଖୁଥିଲେ କିନ୍ତୁ ମୁଣ୍ଡ ପଛପଟେ ଲମ୍ବା କରି ରଖୁଥିଲେ । ଏହା ଯୋଗୁଁ ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କ ଚୁଟି ଧରିପାରୁନଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ଗ୍ରୀକର ପୁରୁଷମାନେ ବାଳକୁ ଛୋଟ କରି ରଖିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସ୍ପାର୍ଟାର ଲୋକେ ପୂର୍ବ ଭଳି ଲମ୍ବା କେଶ ରଖୁଥିଲେ । ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ଭଳି ଲମ୍ବା କେଶ ରଖୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଏହା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସଦାଚରଣ ଓ ଧନସମ୍ପତ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ଥିଲା । ଏହି ସମୟ ବେଳେ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଲମ୍ବା ବାଳ ରଖିବା ମତ୍ତଗର୍ବର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଗୃହୀତ ହୋଇସାରିଥିଲା ।

ମଧ୍ୟଯୁଗ 
ଗେଲିକ ଆଇରିଶ ନର ଓ ନାରୀମାନେ ନିଜ ଲମ୍ବା ବାଳକୁ ନେଇ ଗର୍ବ କରୁଥିଲେ ।  ଜଣେ ପୁରୁଷର ଇଚ୍ଛାବିରୁଦ୍ଧରେ ତା ଚୁଟି କାଟିବା ଦଣ୍ଡନୀୟ ଅପରାଧ ଥିଲା । ଆଙ୍ଗ୍ଲୋ-ନର୍ମାନ ଓ ଇଂରେଜ ଆୟରଲାଣ୍ଡରେ ଶାସନ ବିସ୍ତାର କଲାବେଳେ ବାଳର ଲମ୍ବ ବ୍ୟକ୍ତିର ସାହସ ସୂଚାଉଥିଲା । ଯେଉଁ ଆଇରିଶ ପୁରୁଷେ ଚୁଟିକୁ ଛୋଟ କରି କାଟୁଥିଲେ ସେମାନେ ଇଂରେଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନତମସ୍ତକ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝାଯାଉଥିଲା ।

ମିଡିଲ ଇଷ୍ଟ

ଇସଲାମ 
ପୂର୍ବକାଳରେ ବେଡୁଇନ ମୁସଲିମମାନେ ଲମ୍ବା ବେଣୀ କରି ବାଳ ରଖୁଥିଲେ । ପଶ୍ଚିମୀ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରଭାବରେ ଲମ୍ବା ବାଳ ପ୍ରତି ଲୋକଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି । ସେହି କାରଣରୁ ଏବେ ଅଳ୍ପ ଲୋକ ହିଁ ଲମ୍ବା ବାଳ ରଖିପାରୁଛନ୍ତି ।

ଏସିଆ 
ଇତିହାସରେ ଏସୀୟ ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକରେ ଲମ୍ବା ବାଳ ଯୌବନ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖାଯାଇଛି । ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମୁକୁଳା କେଶକୁ ଯୌନ ପିପାସାର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଏଣୁ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁମାନେ ଲଣ୍ଡା ମୁଣ୍ଡ ରଖନ୍ତି ।

ଚୀନ 
ଚୀନ ଓ କୋରିଆରେ ବାଳକୁ ବାପା ମାଆ ଦେଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ଅଧିକାଂଶ ଲୋକେ ଆଦୌ ଚୁଟି କାଟୁନଥିଲେ ଓ ନିଜ ଚୁଟି କଟାଇବା ଏକ ଅପରାଧ ଥିଲା । ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଉଭୟ ବାଳକୁ ନାନା କୌଶଳରେ ବାନ୍ଧି ରଖୁଥିଲେ ଏଣୁ ବିଭିନ୍ନ କେଶବିନ୍ୟାସ ଶୈଳୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ।

ଜାପାନ 
ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଜାପାନରେ ପୁରୁଷମାନେ ନାରୀଙ୍କ ଶାରୀରିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିବାର ଅଳ୍ପ ସୁଯୋଗ ହିଁ ପାଉଥିଲେ । ଏଣୁ ବାଳର ଲମ୍ବ ଦେଖି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରଖୁଥିଲେ । ମୋଟା ଓ ଲମ୍ବମାନ ବାଳ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ ଥିଲା । ଏଥି ନିମନ୍ତେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସଂସାର ଛାଡ଼ି ସନ୍ନ୍ୟାସିନୀ ହେଲେ ସେହି ନିର୍ଣ୍ଣୟକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ ଧରାଯାଉଥିଲା, ଯେହେତୁ ଥରେ କାଟିଦେଲା ପରେ ସ୍ତ୍ରୀର ବାଳ ପୁନଃ କେବେହେଲେ ସେତିକି ଲମ୍ବ ଯାଏଁ ବଢ଼ିବ ନାହିଁ ।

ସିଖ ଧର୍ମ 
ସିଖ ଧର୍ମର ପାଞ୍ଚଗୋଟି କ-କାରରୁ କେଶ ଅନ୍ୟତମ । ଏଣୁ କେଶକୁ ବଢ଼ାଇବା ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ସାଂସାରିକ ମୋହମାୟାରେ ପତିତ ନ ହେବାର ଚିହ୍ନ ଥିଲା । ୧୬୯୯ ମସିହାର ବୈଶାଖୀରେ ଅମୃତସଞ୍ଚାର ବେଳେ ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ସେମାନଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଗୋଟି କକାରର ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ । ଏହି ବାହ୍ୟ ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ଜଣେ ସିଖ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀର ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ପରଖି ହେଉଥିଲା । ଏହି ମଧ୍ୟରୁ 'କେଶ' ପ୍ରମୁଖ ।

ଆଧାର 

ଟାଇଗର ପ୍ରକଳ୍ପ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୧୮ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗଢ଼ା ଯାଇଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ