ଆନନ୍ଦୀ ଗୋପାଳ ଜୋଶୀ (କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦୀବାଈ ଜୋଶୀ; ; ମାର୍ଚ ୩୧, ୧୮୬୫ - ଫେବୃଆରୀ ୨୬, ୧୮୮୭) ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ମେଡିସିନରେ ମେଡିକାଲ ଡିଗ୍ରି ହାସଲ କରିବାରେ ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ମହିଳା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପରେ ସେହି ବର୍ଷ(୧୮୮୭ ମସିହା) କାଦମ୍ବିନୀ ଗାଙ୍ଗୁଲି ମଧ୍ୟ ମେଡିକାଲ ଡିଗ୍ରି ହାସଲ କରିଥିଲେ । ଆନନ୍ଦୀ ବାଈ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଷୟରେ ପ୍ରଥମ ହିନ୍ଦୁ ମହିଳା ଥିଲେ ।

ପ୍ରାକ୍ ଜୀବନ 
ପୁଣେର ଏକ ନୈଷ୍ଠିକ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ଆନନ୍ଦୀ ବାଈ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପରିବାର ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କଠାରୁ ୨୦ ବର୍ଷ ବଡ଼  ବିପତ୍ନୀକ ଗୋପାଳରାଓ ଜୋଶୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇ ଦେଇଥିଲେ । କଲ୍ୟାଣରେ ଗୋପାଳରାଓ ଜଣେ ପୋଷ୍ଟ ଅଫିସ କିରାଣୀ ଭାବରେ କାମ କରୁଥିଲେ । ପରେ ତାଙ୍କର ଆଲିବାଗ ଓ ଶେଷରେ କଲିକତା ବଦଳି ହୋଇଥିଲା । ସେ ଉନ୍ନତ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଲୋକ ଥିଲେ ଓ ମହିଳା ଶିକ୍ଷାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଉଥିଲେ ଯେତେବେଳେ କି ଭାରତରେ ଏହି ମହିଳା ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରଚଳନ ନ ଥିଲା । ସେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଂସ୍କୃତ ଶିକ୍ଷା କରିବା ସାଧାରଣ କଥା ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଲୋଖିତାୱାଡିଙ୍କର ଲିଖିତ ସାତ ପତ୍ରେ ( Lokhitawadi's Shat Patre) ତାଙ୍କୁ ସଂସ୍କୃତ ଅପେକ୍ଷା ଇଂରାଜୀ ପଢ଼ିବାକୁ ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା । ଆନନ୍ଦୀ ବାଈଙ୍କର ସ୍ପୃହା ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ ତଥା ଇଂରାଜୀ ଶିଖିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ମାତ୍ର ୧୪ ବର୍ଷ ବୟଷରେ ଆନନ୍ଦୀ ବାଈ ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳେ ଆବଶ୍ୟକ ଚିକିତ୍ସା ଅଭାବ ଯୋଗୁ ପିଲାଟି ଦଶ ଦିନ ପରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲା । ଏହି ଘଟଣା ଆନନ୍ଦୀ ବାଈଙ୍କ ଜୀବନରେ ମୋଡ଼ ଆଣି ଡାକ୍ତର ହେବା ନିମନ୍ତେ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା ।

ବୃତ୍ତି 
ଗୋପାଳରାଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ମେଡିସିନ ପଢ଼ିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ପରିଚିତ ଆମେରିକା ନିବାସୀ ମିସନାରୀ, ର‌ୟଲ ୱାଇଲ୍ଡର୍‌ଙ୍କ (Royal Wilder) ପାଖକୁ ଚିଠି ଲେଖି ଆନନ୍ଦୀ ବାଈଙ୍କ ଡାକ୍ତରୀ ଶି଼କ୍ଷା ଇଛା ବିଷୟରେ ଜଣାଇ ଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିମନ୍ତେ ଗୋଟିଏ ଚାକିରି ଯୋଗାଡ଼ କରିଦେବାକୁ ଲେଖିଥିଲେ । ଖିରସ୍ତାନ ହେବା ସର୍ତ୍ତରେ ୱାଇଲ୍ଡର୍‌ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ରାଜି ହୋଇଥିଲେ । ଏହି ସର୍ତ୍ତରେ ଜୋଶୀ ଦମ୍ପତ୍ତି ରାଜି ହୋଇ ନ ଥିଲେ । ପ୍ରିନ୍ସଟନ୍ ମିସନାରି ରିଭିୟୁ ପତ୍ରିକାରେ ଏହି ବିଷୟ ୱାଇଲ୍ଡର୍‌  ଛାପିଥିଲେ । ତାହାକୁ ନିୟୁ ଜର୍ସିରେ ଜଣେ ଦାନ୍ତ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ ଅପେକ୍ଷାରେ ଥିବା ଥିଓଡିସିଆ କାର୍ପେଣ୍ଟର (Theodicia Carpenter) ପଢ଼ିଥିଲେ । ଗୋପାଳରାଓଙ୍କର ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ଥନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା ଓ ସେ ଆମେରିକାରେ ସେମାନଙ୍କ ରହଣୀ ବନ୍ଦବୋସ୍ତ କରିବାକୁ ଇଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ଏହା ପରେ ଅନେକ ପତ୍ର ବିନିମୟ ହୋଇଥିଲା ଯେଉଁଥିରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୋଇଥିଲା 
କଲିକତାରେ ଥିଲାବେଳେ ଆନନ୍ଦୀବାଈଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ଅବନତି ଘଟିଥିଲା । ସେ ଦୂର୍ବଳତା ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡବଥା, ଜ୍ୱର ହେଉଥିଲା ଓ ବେଳେ ବେଳେ ଅଣନିଶ୍ୱାସୀ ହେଉଥିଲେ । ଆମେରିକାରୁ ଥିଓଡିସିଆ ଔଷଧ ପଠାଉଥିଲେ କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଉପଶମ ହେଉ ନ ଥିଲା । ଗୋପାଳରାଓ ସେରାମପୁରକୁ ବଦଳି ହେଲେ ଓ ଆନନ୍ଦୀବାଈଙ୍କୁ ଅସୁସ୍ଥତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏକାକୀ ଆମେରିକା ପଠେଇବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ । ଆନନ୍ଦୀବାଈଙ୍କ ଆଶଙ୍କା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋପାଳରାଓ ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ଏକ ଉଦାହରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଲେ । 
ଆନନ୍ଦୀବାଈଙ୍କୁ ପେନସିଲଭାନିଆର ମହିଳା ମେଡିକାଲ କଲେଜକୁ ଦରଖାସ୍ତ ଦେବାକୁ ଡାକ୍ତର ଥର୍ବର୍ନ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ । ସେତେବେଳକାର ହିନ୍ଦୁ ସମାଜ ତାଙ୍କୁ ବିଦେଶ ଯାଇ ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା କରିବାକୁ ବାରଣ କଲେ । ଅନେକ ଖୀରସ୍ତାନି ତାଙ୍କୁ କ୍ରିସ୍ଟିଆନ ଧର୍ମ ନେଲେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ ।
ଆନନ୍ଦୀବାଈ ସେରାମପୁର କଲେଜ ହଲରେ ସମବେତ ଜନ ସାଧାରଣଙ୍କୁ ମେଡିକାଲ ଡିଗ୍ରୀ ଆଣିବା ନିମନ୍ତେ ଆମେରିକା ଯିବା କଥା କହିଲେ । ହିନ୍ଦୁ ମହିଳା ଡାକ୍ତରଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କଲେ ଓ ଆମେରିକାରୁ ଫେରିବା ପରେ ଭାରତରେ ଗୋଟିଏ ମହିଳା ମେଡିକାଲ କଲେଜ ଖୋଲିବା କଥା କହିଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି ବକ୍ତୃତା ପ୍ରଚାରିତ ହୋଇ ଭାରତର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରୁ ଅର୍ଥ ସାହାଯ୍ୟ ଆସିବାକୁ ଲାଗିଲା ।

ଆମେରିକାରେ ଜୀବନ 
ଥର୍ବର୍ନଙ୍କ ଚିହ୍ନା ଦୁଇ ଇଂରାଜୀ ମହିଳାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦୀବାଈ କଲିକତାରୁ ଜାହାଜରେ ନିୟୁୟୋର୍କ ଯାତ୍ରା କଲେ । ଜୁନ ୧୮୮୩ ମସିହାରେ ଥିଓଡିସିଆ ତାଙ୍କୁ ପାଛୋଟି ନେଲେ । ପେନସିଲଭାନିଆର ମହିଳା ମେଡିକାଲ କଲେଜକୁ  ମେଡିକାଲରେ ପଢ଼ିବା ନିମନ୍ତେ ଆନନ୍ଦୀବାଈ ଦରଖାସ୍ତ ଦେଲେ । ରାଚେଲ୍ ବୋଡଲେ ତାଙ୍କ ନାମ ଲେଖାଇ ଥିଲେ । 
ଆନନ୍ଦୀବାଈ ୧୯ ବର୍ଷ ବୟସରେ ମେଡିକାଲ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଆମେରିକାର ଥଣ୍ଡା ପାଗ ଓ ଅପରିଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଖରାପ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା । ସେ ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗର ଶୀକାର ହୋଇଥିଲେ । ଆର୍ଯ୍ୟ ହିନ୍ଦୁଙ୍କର ପ୍ରସୂତି ବିଷୟରେ ସନ୍ଦର୍ଭ (Thesis) ଲେଖି ସେ ମାର୍ଚ ୧୧ ତାରିଖ ୧୮୮୬ରେ ଏମ୍.ଡି. ଦିଗ୍ରି ପାଇଲେ । ସ୍ନାତକ ହେବା ପରେ ରାଣୀ ଭିକ୍ଟୋରିଆ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ ବାର୍ତ୍ତ ପଠେଇ ଥିଲେ ।

ଭାରତ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ 
ସନ ୧୮୮୬ ମସିହାରେ ଆନନ୍ଦୀବାଈ ବୀର (Hero) ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ୱାଗତ ସହ ଭାରତକୁ ଫେରିଲେ । ପ୍ରିନ୍ସଲି ଷ୍ଟେଟ ଅଫ୍ କୋହ୍ଲାପୁର ତାଙ୍କୁ ଆଲବର୍ଟ୍ ଏଡବାର୍ଡ୍ ଡାକ୍ତରଖାନାରେ ମୂଖ୍ୟ ଚିକିତ୍ସକ ହିସାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ ।

ଦେହାବସାନ 
ମାତ୍ର ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ୨୬ ଫେବୃଆରୀ ୧୮୮୭ ମସିହାରେ ୨୨ ବର୍ଷ ବୟସ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କର ଦେହାବସାନ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ଚିତା ଭସ୍ମ ଥିଓଡିସିଆଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା ଓ ସେ ତାହାକୁ ତାଙ୍କ  ପାରିବାରିକ ମଶାଣିରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ।

ଜଣାଶୁଣା ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ଚର୍ଚ୍ଚା 
ଆନନ୍ଦୀବାଈଙ୍କ ଜୀବନୀ କ୍ୟାରୋଲିନ୍ ବେଲ୍ସ ହିଲେ ଡାଲ୍ ୧୮୮୮ ମସିହାରେ ଲେଖିଥିଲେ  । ଆନନ୍ଦୀ ଗୋପାଳଙ୍କ ଜୀବନୀ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ଏକ ଧାରାବାହିକ ଦୂରଦର୍ଶନ ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ । କମଳାକର ସାରଙ୍ଗ ଏହାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଥିଲେ । ଶ୍ରୀକ୍ରିଷ୍ଣା ଜନାର୍ଦନ ଜୋଶୀ ଆନନ୍ଦୀ ଗୋପାଳଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ଏକ ଗାଳ୍ପିକ ନଭେଲ 'ଆନନ୍ଦୀ ଗୋପାଳ' ଲେଖିଥିଲେ । ଏହାକୁ ଆଶା ଡାମଲେ ଇଂରାଜୀରେ ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ । ରାମ ଜି ଜୋଗ୍ଲେକର ଏହାକୁ ଗୋଟିଏ ନାଟକରେ ରୁପାନ୍ତର କରିଥିଲେ ।

ପରମ୍ପରା 
ଲକ୍ଷ୍ନୋର ଅଣସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା ଇନ୍‌ସ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ଫର ରିସର୍ଚ ଆଣ୍ଡ ଡକୁମେଣ୍ଟେସନ ଇନ ସୋସିଆଲ୍ ସାଇନ୍ସ ମେଡିକାଲ ବିଜ୍ଞାନକୁ ଦାନ ନିମନ୍ତେ ଆନନ୍ଦୀବାଈଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ଏକ ପୁରସ୍କାର ବିତରଣ କରନ୍ତି ।

ଆଧାର

ସହାୟକ ଗ୍ରନ୍ଥ
 
 Kosambi, Meera, "Caste and Outcast (review)". Journal of Colonialism and Colonial History - Volume 4, Number 1, Spring 2003, The Johns Hopkins University Press
 Anandibai Joshi: India’s first woman doctor (1865 – 1887) 
 Between the Lines , an 18-minute English documentary on the life of Anandi Joshi
 Madhukar Vasudev Dhond, "Jalyatil Chandra" (Marathi) (Rajhans Prakashan, 1994)
 Documents at the Drexel University College of Medicine Archives and Special Collections on Women in Medicine and Homeopathy referencing Anandi Gopal Joshi
Anandibai Joshee materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)

୧୮୬୫ ଜନ୍ମ
୧୮୮୭ ମୃତ୍ୟୁ
ବୈଜ୍ଞାନିକ