କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଅଧିବାସୀ କୋଟା ଉଲ୍ଲାସ କାରନ୍ଥ (K. Ullas Karanth) ଜଣେ ସଂରକ୍ଷଣବାଦୀ ଜୀବବିଜ୍ଞାନୀ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ରବିଶେଷଜ୍ଞ । ସେ “ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ସଂରକ୍ଷଣ ସମାଜ - ଭାରତ ଅଧ୍ୟାୟ (ଈଂରାଜୀରେ Wildlife Conservation Society - India (WCS-I))”ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ । ବ୍ୟାଘ୍ରଗଣନା କ୍ଷେତ୍ରରେ “କ୍ୟାମେରା ଟ୍ରାପ୍” ପରି ଆଧୁନିକ ଉପକରଣ ଓ ପନ୍ଥା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଓ ଏହାର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଚାର କରି ସେ ସୁବିଦିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ଆମେରିକାର ନ୍ୟୁୟର୍କରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ସଂରକ୍ଷଣ ସମାଜର ଜଣେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ଏହାର ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରକଳ୍ପର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ।  

ଭାରତରେ ଅତି କ୍ଷୀପ୍ର ଗତିରେ ବିଲୁପ୍ତ ହେଉଥିବା ମହାବଳ ବାଘମାନଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ WCS-Iର ପ୍ରକଳ୍ପ ଉଲ୍ଲାସଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାରେ ପରିଚାଳିତ । ଏଥିପାଇଁ ସାରା ଭାରତରେ ବାଘମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଓ ସେମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀର ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଉପାଦାନ ନିରୂପଣ କରିବା ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା । କର୍ଣ୍ଣାଟକର ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ଥିବାବେଳେ ଉଲ୍ଲାସ ମତ ପୋଷଣ କରିଥିଲେ ଯେ ବାଘଭଳି ଶିକାରୀ ଜୀବଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ହରିଣ ଇତ୍ୟାଦି ଶିକାରଜନ୍ତୁଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ପ୍ରାକୃତିକ ଶିକାରର ଅଭାବ ଶିକାରୀ ଜନ୍ତୁଙ୍କ ବିଲୋପ ହେବାର ଅନ୍ୟତମ କାରଣ । ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଦିଗରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅବଦାନ ପାଇଁ ୨୦୧୨ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ମାସରେ ଉଲ୍ଲାସଙ୍କୁ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ପୁରସ୍କାରରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଇଥିଲା ।

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ 
ଉଲ୍ଲାସ, କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଜଣେ ଖ୍ୟାତନାମା ଲେଖକ ଶିବରାମ କାରନ୍ଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଟନ୍ତି । ଉଲ୍ଲାସ ନିଜ ତରୁଣାବସ୍ଥାରେ ପରିବେଶବିତମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏସିଆ ମହାଦେଶରେ କରାଯାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଢ଼ି ଏହି ଦିଗରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହେଲେ । ତତ୍କାଳୀନ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଆଞ୍ଚଳିକ ବୈଷୟିକ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ (ଏବେ ଜାତୀୟ ପ୍ରଦ୍ୟୋଗିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସୁରତକଳ ବା National Institute of Technology, Suratkal ଭାବେ ପରିଚିତ)ରେ ସେ ୧୯୬୬ରୁ ୧୯୭୧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବୈଷୟିକ ଶିକ୍ଷା ଅଧ୍ୟୟନ କରି ସ୍ନାତକ ଲାଭ କରିଥିଲେ । ତା’ପରେ ସେ ଅନେକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟରେ ମନୋନିବେଶ କରିଥିଲେ । 

ଜୈବ ବିବିଧତାରେ ଅତୁଳନୀୟ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ ସେ ମାନବିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପର କାରଣ ଓ ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣର ପନ୍ଥା ବିଷୟରେ ଅନୁଶୀଳନ କରିଥିଲେ । ନିଜ ତରୁଣାବସ୍ଥାରେ ଜୀବ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଜଗତ ସମ୍ପର୍କରେ କରିଥିବା ଅନେକ ପରୀକ୍ଷଣର ଅନୁଭବ ତାଙ୍କର ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା । ଭ୍ରମଣକାରୀ ସ୍ମିଥ୍-ସୋନିଆନ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ ୧୯୮୩ ମସିହାରେ ହୋଇଥିବା ଏକ ବୈଠକ ପରେ ସେ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାକୁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ । ସେ ୧୯୮୭ ମସିହାରେ ଆମେରିକୀୟ ଜାତୀୟ ଜୀବ ଉଦ୍ୟାନର ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରବନ୍ଧ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଲାଭ କଲାପରେ ୧୯୮୮ ମସିହାରେ ଫ୍ଲୋରିଡ଼ା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ପରିସ୍ଥିତି ବିଜ୍ଞାନରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଲାଭ କଲେ । ସେ ୧୯୯୩ ମସିହାରେ ମାଙ୍ଗାଲୋର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ପ୍ରଯୌଗିକ ଜୀବବିଜ୍ଞାନରେ ଡକ୍ଟରେଟ୍ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି ।

ମହାବଳ ବାଘ ସଂଖ୍ୟା ନିରୂପଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବଦାନ 
କର୍ଣ୍ଣାଟକର ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ସେ ଅନେକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜୈବ ବିବିଧତାର ସୁରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଆସିଛନ୍ତି । ବାଘମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ଅବସ୍ଥା ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାଘଙ୍କ ଶିକାରଯୋଗ୍ୟ ଜୀବଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ତାଙ୍କ ଗବେଷଣା ଅନେକ ବିଜ୍ଞାନ ପୁସ୍ତକ ଓ ପ୍ରବନ୍ଧରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । 

ଭାରତୀୟ ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ବାଘସଂଖ୍ୟା ନିରୂପଣ କରିବା ପାଇଁ “ପାଦଚିହ୍ନ” ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରାଯାଉଥିଲା । ଏବେ ମଧ୍ୟ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଏହି ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପରିବେଶ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରୁଥିଲା । ନିରଂକୁଶ ଭାବେ ଚାଲିଥିବା ବାଘଙ୍କ ଅବୈଧ ଶିକାର ଓ ଭାରତୀୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାଘଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ୧୯୭୩ରେ ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱର୍ଗତ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ “ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ୍ ଟାଇଗର୍”ର ଶୁଭାରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଓ ପ୍ରତି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷରେ ବାଘମାନଙ୍କ ଗଣନା କରାଗଲା । ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ୍ ଟାଇଗର ସଭ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଗଣନା ପ୍ରଣାଳୀର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ।  ପାଦଚିହ୍ନ ଗଣନା ପ୍ରଣାଳୀରେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ମିଳୁଥିବା ବାଘଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନର ମାପ ନିଆଯାଏ । ଏହି ପାଦଚିହ୍ନ ଉପରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍ ଢ଼ାଳି ତାହାର ଏକ ଛାଞ୍ଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ରଖାଯାଏ । ପ୍ରାୟତଃ ସବୁ ବାଘଙ୍କ ପାଦର ମାପ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଉଣା ଅଧିକରେ ଭିନ୍ନ । ତେଣୁ ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମାପର ୪ଟି ପାଦଚିହ୍ନ ମିଳିଲେ ୪ଟି ବାଘ ରହିଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଏହା ଏକ ଆନୁମାନିକ ଓ ତୃଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣନା ପ୍ରଣାଳୀ । ଅନେକ ସମୟରେ ଉଲ୍ଲାସ ଏହି ପଦ୍ଧତିର ସମାଲୋଚନା କରିଆସିଛନ୍ତି । 

ସେ “କ୍ୟାମେରା ଟ୍ରାପ୍” ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ମତପୋଷଣ କରିଆସିଛନ୍ତି । ଜଙ୍ଗଲର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଗଛ ଓ ବୁଦାରେ କ୍ୟାମେରା (ଚିତ୍ରତ୍ତୋଳକ ଯନ୍ତ୍ର) ଖଞ୍ଜି ଦିଆଯାଏ । କେଉଁ କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ କ୍ୟାମେରା ଲଗାଯିବ, କ୍ୟାମେରା ଲାଗିଥିବା ସ୍ଥାନ କେତୋଟି ବାଘଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହିଛି – ଏପରି ଅନେକ ତଥ୍ୟର ପରିସଂଖ୍ୟାନର ଅନୁଶୀଳନ ପରେ କ୍ୟାମେରା ଖଞ୍ଜାଯାଏ । କ୍ୟାମେରାର ସେନ୍ସର୍ ଏହା ସମ୍ମୁଖ ଦେଇଯାଉଥିବା ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ଚିତ୍ର ନିଏ । ଏହିମଚିତ୍କ ବାରମ୍ବାର ନିଆଯାଉଥାଏ । ଦୁଇଟି ବାଘଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନ ଏକା ହୋଇପାରେ କିନ୍ତୁ ବାଘଙ୍କ ଦେହରେ ଥିବା ପଟା ପଟା ଦାଗ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ।  ତେଣୁ କ୍ୟାମେରା ଟ୍ରାପର ସମସ୍ତ ଚିତ୍ରରୁ ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବାଘମାନଙ୍କ ଆନୁମାନିକ ଘନତା ନିରୂପଣ କରିହେବ । ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ପଦ୍ଧତି ଅଧିକ ସଠିକ । ଉଲ୍ଲାସ ଏପରି କେତେକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି (କ୍ୟାମେରା ଟ୍ରାପ୍ ଗଣନା, ରେଡ଼ିଓ କଲାର୍ ପରୀକ୍ଷଣ)ର ବ୍ୟବହାର କରି ବାଘଗଣନା କରିବାରେ ଅଗ୍ରଣୀ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି । ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତିର ଅବଲମ୍ବନ କରି ଶିକାର ଏବଂ ଶିକାରୀ ଜନ୍ତୁଙ୍କ ଗଣନା କରିବା ସେମାନଙ୍କ ଓ ଜଙ୍ଗଲର ସଂରକ୍ଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟକାରୀ ହେବ ବୋଲି ଉଲ୍ଲାସ ମତପୋଷଣ କରିଆସିଛନ୍ତି ।

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୃତି ଓ ଅବଦାନ 
- ବାଘ ଓ ବୃହତ୍ ସ୍ତନପାୟୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପରିସ୍ଥିତି ବିଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉନ୍ନତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଗବେଷଣା

- ଭାରତରେ ବାଘଙ୍କ ରେଡ଼ିଓ-ଟେଲିମେଟ୍ରି ପଦ୍ଧତିର ଉପଯୋଗ ଓ ପ୍ରଚାର

- ବନ୍ୟଜୀବନ ଶିକ୍ଷା କେନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥାପନା ଏବଂ କନ୍ନଡ଼, ଈଂରାଜୀରେ ୧୩୫ରୁ ଅଧିକ ଲେଖାର ପ୍ରକାଶନ

- ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଭାରତୀୟ ବନ ଉପଦେଷ୍ଟା ସମିତି, ଜାତୀୟ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ସଂସ୍ଥା ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ସରକାରଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ଟାଇଗର୍ ଷ୍ଟିଅରିଂ ସମିତି ଆଦିର ସକ୍ରିୟ ସଭ୍ୟ

- ବମ୍ବେ ପ୍ରାକୃତିକ ଇତିହାସ ସମାଜର ପୂର୍ବତନ ଉପ-ସଭାପତି

- ଅନେକ ସଂରକ୍ଷଣବାଦୀ ସଂସ୍ଥାର ବିଜ୍ଞାନ ଉପଦେଷ୍ଟା 

- ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ସଂରକ୍ଷଣ ସମାଜଦ୍ୱାରା ଆର୍ଥିକ ସହାୟତାପ୍ରାପ୍ତ ଅନେକ ସଂସ୍ଥାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ବେଙ୍ଗାଳୁରୁର ଜାତୀୟ ପ୍ରାଣୀବିଜ୍ଞାନ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ସଂସ୍ଥାରେ ସ୍ନାତକ ପାଠ୍ୟକ୍ରମର ପରିଚାଳନାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା

- ୨୦୦୮ରେ ଉଲ୍ଲାସ ଭାରତୀୟ ବିଜ୍ଞାନ ପରିଷଦର ସଭ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ 

- ଲଣ୍ଡନ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ସମାଜର ସଭ୍ୟ

- ଓରିକ୍ସ୍ ଓ ପ୍ରଯୌଗିକ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ଜର୍ଣ୍ଣାଲର ସମ୍ପାଦକୀୟ ବୋର୍ଡର ସଭ୍ୟ, ଆଇ. ୟୁ. ସି. ଏନ୍. ସ୍ପିସିଜ୍ ସର୍ଭାଇଭାଲ୍ କମିଶନର ସଭ୍ୟ

- ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିରେ ଦୁର୍ବଳତା ବା ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ, ମନୁଷ୍ୟ-ବନ୍ୟଜୀବ ସଂଘର୍ଷ ଏଡ଼ାଇବା ଇତ୍ୟାଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ସେ କାର୍ଯ୍ୟରତ । 

- ଥାଇଲାଣ୍ଡ୍, ମାଲେସିଆ, ବର୍ମା, ଇନ୍ଦୋନେସିଆ, ଋଷ୍, ଲାଓ, କାମ୍ପୁଚିଆ ଓ କେତେକ ଆଫ୍ରିକୀୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଆମେରିକୀୟ ଦେଶରେ ହୋଇଥିବା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଗବେଷଣା ପ୍ରକଳ୍ପର ଉପଦେଷ୍ଟା

- ବି. ବି. ସି., ସି. ଏନ୍. ଏନ୍., ନ୍ୟାସନାଲ୍ ଜିଓଗ୍ରାଫିକ୍, ଡିସ୍କଭରି, ଦ ନ୍ୟୁୟର୍କ୍ ଟାଇମ୍ସ୍, ନେଚ଼ର୍ ପରି ଅନେକ ଅନ୍ତର୍ଯାତୀୟ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟର ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି

ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ

ପ୍ରକାଶିତ ନିର୍ବନ୍ଧ, ଲେଖା ଓ ପୁସ୍ତକ 
ଅନେକ ବିଜ୍ଞାନ ପତ୍ରିକା ଓ ଜର୍ଣ୍ଣାଲରେ ଉଲ୍ଲାସଙ୍କ ପ୍ରାୟ ୮୦ଟି ଲେଖା/ନିବନ୍ଧ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି । ତାଙ୍କ ଲିଖିତ ଦୁଇଟି ପୁସ୍ତକ ସେ “ବାଘର ପନ୍ଥା” (The Way of the Tiger) ଓ “ମଞ୍ଚା ଉପରୁ ଦୃଶ୍ୟ” (A view from the Machan) ଯଥାକ୍ରମେ ୨୦୦୧ ଓ ୨୦୦୬ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ୨୦୦୨ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ Monitoring Tigers and their Prey ଓ ୨୦୧୦ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ Camera traps in Animal Ecology ପୁସ୍ତକର ସେ ସହ-ସମ୍ପାଦନା କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ୫୦ରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଈଂରାଜୀ ଲେଖା ଓ ୩ଟି କନ୍ନଡ଼ ଲେଖା ବିଭିନ୍ନ ପୁସ୍ତକ ଓ ପତ୍ରିକାରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ସେ ଓରିକ୍ସ୍ ଓ ପ୍ରଯୌଗିକ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ଜର୍ଣ୍ଣାଲର ସମ୍ପାଦକୀୟ ବୋର୍ଡର ସଭ୍ୟ ।

ଆଧାର

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଙ୍କ୍
Video - 1:39  Main threats to tiger populations — Interview with Ullas Karanth
 K. Ullas Karanth, Ph.D., Wildlife Conservation Society
Profile at WCS India 
Frontline review of Karanth's book The Way of the Tiger 

Indian conservationists
Living people
Scientists from Bangalore
National Institute of Technology, Karnataka alumni
1948 births
People from Dakshina Kannada district
Recipients of the Padma Shri in other fields
Indian environmentalists
University of Florida alumni