ମୁଲାୟମ ସିଂହ ଯାଦବ (୨୨ ନଭେମ୍ବର ୧୯୩୯ - ୧୦ ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୨୨) ଜଣେ ଭାରତୀୟ ରାଜନେତା ତଥା ସମାଜବାଦୀ ପାର୍ଟିର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଥିଲେ। ସେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କ୍ରମାଗତ ତିନି ଥର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ସେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ବିଧାନ ସଭାକୁ ବିଧାୟକ ଭାବରେ ୧୦ ଥର ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସଂସଦର ତଳ ସଦନ ଲୋକ ସଭାକୁ ସାଂସଦ ଭାବରେ ୭ ଥର ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ସାଂସଦ ଭାବରେ ମୈନପୁରୀ, ଆଜମଗଡ଼ ଓ ସମ୍ଭାଲ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରୁ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ି ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ । ୨୦୨୨ ମସିହାରେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ବେଳକୁ ତସେ ମୈନପୁରୀର ସାଂସଦ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦଳର ନେତା ତଥା କର୍ମୀମାନେ ନେତାଜୀ ଭାବରେ ସମ୍ବୋଧିତ କରୁଥିଲେ ।

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ ଏବଂ ଶିକ୍ଷା 
ମୁଲାୟମ ସିଂହ ଯାଦ ୧୯୩୯ ମସିହାର ନଭେମ୍ବର ୨୨ ତରିଖରେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ଏଟାୱା ଜିଲ୍ଲାର ସାଇଫାଇ ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମାଙ୍କ ନାମ ମୁର୍ତ୍ତୀ ଦେବୀ ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ନାମ ସୁଘର ସିଂହ ଯାଦବ । ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ପୂର୍ବତନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ତଥା ରାଜନେତା ଅଖିଳେଶ ଯାଦବ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀ ମାଲତି ଦେବୀଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ।

ସେ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନରେ ତିନିଥର ସ୍ନାତକ କରିଥିଲେ— ଏଟାୱାର କର୍ମ କ୍ଷେତ୍ର ପୋଷ୍ଟ ଗ୍ରାଜୁଏଟ୍ କଲେଜରୁ ବି.ଏ., ଶିକୋହାବାଦର ଏ.କେ. କଲେଜରୁ ବି.ଟି., ଏବଂ ଆଗ୍ରା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଅଧିନରେ ଥିବା ବି.ଆର୍. କଲେଜରୁ ଏମ୍.ଏ. କରିଥିଲେ ।

ରାଜନୈତିକ ଜୀବନ 
ରାମ ମନୋହର ଲୋହିଆ ଏବଂ ରାଜ ନାରାୟଣଙ୍କ ପରି ନେତାଙ୍କ ପ୍ରରୋଚନାରେ ମୁଲାୟମ ସିଂ ଯାଦବ ପ୍ରଥମେ ୧୯୬୭ ମସିହାରେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ବିଧାନ ସଭାକୁ ବିଧାୟକ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୭୫ ମସିହାରେ, ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଲାଗିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇ ୧୯ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାରାଗାରରେ ରଖାଯାଇଥିଲା । ସେ ପ୍ରଥମେ ୧୯୭୭ ମସିହାରେ ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଥିଲେ । ପରେ, ୧୯୮୦ ମସିହାରେ, ସେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ଲୋକ ଦଳର (ପିପୁଲ୍ସ ପାର୍ଟି) ସଭାପତି ହୋଇଥିଲେ ଯାହାକି ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଜନତା ଦଳର (ପିପୁଲ୍ସ ପାର୍ଟି) ଏକ ଅଂଶ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ୧୯୮୨ ମସିହାରେ, ସେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ବିଧାନ ପରିଷଦରେ ବିରୋଧୀ ଦଳର ନେତା ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୮୫ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପଦବୀରେ ରହିଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଦଳ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥିଲା, ସେ କ୍ରାନ୍ତିକାରୀ ମୋର୍ଚ୍ଚା ନାମକ ଏକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।

ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ

ପ୍ରଥମ ଅବଧି 
୧୯୮୯ ମସିହାରେ ସେ ପ୍ରଥମଥର ପାଇଁ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଥିଲେ ।

ନଭେମ୍ବର ୧୯୯୦ରେ ଭିପି ସିଂଙ୍କ ସରକାରର ପତନ ପରେ ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ଶେଖରଙ୍କ ଜନତା ଦଳ (ସମାଜବାଦୀ) ଦଳରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ସହଯୋଗରେ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାରି ରଖିଥିଲେ । ୧୯୯୧ ମସିହାର ଅପ୍ରେଲ ମାସରେ କଂଗ୍ରେସର ସମର୍ଥନ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା । ୧୯୯୧ର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ବିଧାନ ସଭା ପାଇଁ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ନିର୍ବାଚନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ଯେଉଁଥିରେ ମୁଲାୟମ ସିଂଙ୍କ ଦଳ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟିଠାରୁ ପରାସ୍ତ ହୋଇ କ୍ଷମତା ହରାଇଥିଲା ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବଧି 
୧୯୯୨ ମସିହାରେ ସେ ନିଜର ଏକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ସମାଜବାଦୀ ପାର୍ଟି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ । ୧୯୯୩ ମସିହାରେ, ସେ ନଭେମ୍ବର ୧୯୯୩ରେ ହେବାକୁ ଥିବା ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ବହୁଜନ ସମାଜ ପାର୍ଟି ସହ ମେଣ୍ଟ କରିଥିଲେ । ସମାଜବାଦୀ ପାର୍ଟି ଏବଂ ବହୁଜନ ସମାଜ ପାର୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ମେଣ୍ଟ ଯୋଗୁଁ ରାଜ୍ୟରେ ବିଜେପିକୁ କ୍ଷମତାକୁ ଫେରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇଥିଲା । କଂଗ୍ରେସ ଏବଂ ଜନତା ଦଳର ସମର୍ଥନରେ ସେ ୨ୟ ଥର ପାଇଁ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଥିଲେ। ୧୯୯୦ ମସିହାରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ତାଙ୍କ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଯେତିକି ବିବାଦୀୟ ଥିଲା ସେତିକି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ରାଜ ଗଠନ ପାଇଁ ହୋଇହଥିବା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ତାଙ୍କର ଆଭିମୁଖ୍ୟ ସେତିକି ବିଦାଦୀୟ ଥିଲା । ୨ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୯୪ରେ ମୁଜାଫରନଗରରେ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଦାବି କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଉପରେ ଗୁଳି ବିନିମୟ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଦାୟୀ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ ଦେଉଥିବା ଅନ୍ୟ ଦଳମାନେ ମେଣ୍ଟରୁ ଓହରି ଯିବାରୁ ଜୁନ ୧୯୯୫ରେ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା ।

ତୃତୀୟ ଅବଧି 
୨୦୦୨ ମସିହାରେ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ନିର୍ବାଚନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରିସ୍ଥିତି ପରେ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି ଏବଂ ବହୁଜନ ସମାଜ ପାର୍ଟି ମିଳିତ ଭାବରେ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲେ ଓ ମୁଲାୟମ ସିଂହ ଯାଦବଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ତଥା ଦଳିତ ନେତା ମାୟାବତୀ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଥିଲେ । ୨୫ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୦୩ରେ ବିଜେପି ସରକାରରୁ ଓହରି ଯାଇଥିଲା ଏବଂ ବହୁଜନ ସମାଜ ପାର୍ଟିର ଅନେକ ବିଦ୍ରୋହୀ ବିଧାୟକ ତଥା କିଛି ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ଛୋଟଛୋଟ ଦଳର ବିଧାୟକଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ମୁଲାୟମ ସିଂହ ଯାଦବ ପୁଣିଥରେ ୩ୟ ଥର ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଥିଲେ । ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୦୩ରେ ସେ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ଶପଥ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

୨୦୦୩ରେ ୩ୟ ଥର ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ଶପଥ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସମୟରେ ସେ ଲୋକ ସଭାର ସାଂସଦ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଶପଥ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ୬ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନ ସଭାର ସଦସ୍ୟ ହେବାର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୦୪ରେ ଗୁନ୍ନୌର ବିଧାନ ସଭା ଆସନରୁ ବିଧାନ ସଭା ଉପ-ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରିଥିଲେ । ଏହି ନିର୍ବାଚନରେ ସେ ୧,୮୩,୮୯୯ ଖଣ୍ଡ ଭୋଟ୍ ବ୍ୟବଧାନରେ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ, ଯାହାକି ସମୁଦାୟ ଭୋଟ୍‌ର ୯୧.୪୫ ପ୍ରତିଶତ ଭୋଟ୍ ଥିଲା ।

କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଆଶାରେ ସେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଥିବାବେଳେ ମୈନପୁରୀ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରୁ ୨୦୦୪ ଲୋକ ସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରିଥିଲେ । ସେ ଏହି ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜୟୀ ହେବା ସହିତ ତାଙ୍କ ଦଳ ସମାଜବାଦୀ ପାର୍ଟି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦଳ ଅପେକ୍ଷା ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶରେ ଅଧିକ ଆସନ ଜିତିଥିଲା । ତେବେ ନିର୍ବାଚନ ପରେ କେନ୍ଦ୍ରରେ ମିଳିତ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିବା କଂଗ୍ରେସ ଦଳ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଦଳର ସମର୍ଥନରେ ଲୋକ ସଭାରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ହାସଲ କରିଥିଲା । ଫଳସ୍ୱରୂପ, ସେ କେନ୍ଦ୍ରରେ କୌଣସି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିନଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ ଲୋକ ସଭାରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ୨୦୦୭ ମସିହାର ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ୨୦୦୭ ମସିହାରେ ସେ ବହୁଜନ ସମାଜ ପାର୍ଟିଠାରୁ ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।

ପଦବୀଗୁଡ଼ିକ 
ମୁଲାୟମ ସିଂହ ଯାଦବ ୧୯ ଥର ବିଧାୟକ ଭାବରେ ଏବଂ ୭ ଥର ଲୋକ ସଭା ସାଂସଦ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ ।

ପରିବାର 
ମୁଲାୟମ ସିଂହ ଯାଦବ ଦୁଇଥର ବିବାହ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀ ମାଳତୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ସେ ୧୯୫୭ ମସିହାରେ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ୧୯୭୪ ମସିହାରୁ ୨୦୦୩ ମସିହାରେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଅସୁସ୍ଥ ଥିଲେ । ଅଖିଳେଶ ଯାଦବ ଏହି ଦମ୍ପତିଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ଯିଏକି ୨୦୧୨ ମସିହାରୁ ୨୦୧୭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ।

୯୦ ଦଶକରେ ମୁଲାୟମ ସିଂହଙ୍କର ସାଧନା ଗୁପ୍ତାଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା । ଫେବୃଆରୀ ୨୦୦୭ରେ ଭାରତୀୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ସ୍ୱୀକୃତି ନପାଇବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ କେହି ଜାଣିନଥିଲେ । ସାଧନା ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାମୀ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରକାଶ ଗୁପ୍ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ପୁଅ ଅଛି, ପ୍ରତୀକ ଗୁପ୍ତା । ସାଧନା ଜୁଲାଇ ୨୦୨୨ରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ ।

ତାଙ୍କର ଚାରି ଭାଇ ଏବଂ ଭଉଣୀ କମଳା ଦେବୀ ଥିଲେ । ରାମ ଗୋପାଳ ଯାଦବ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ଗୀତା ଦେବୀ ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କୀୟ ଭାଇଭଉଣୀ । ଯାଦବ ପରିବାରର ପାରିବାରିକ ଗ୍ରାଫ୍ ଏହିପରି:

ଆଧାର

ବାହାର ଆଧାର 

 ସମାଜବାଦୀ ପାର୍ଟି ୱେବସାଇଟରେ ମୁଲାୟମ ସିଂହ ଯାଦବ
୧୬ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ
୧୭ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ
୧୫ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ
୧୪ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ
୧୩ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ
୧୨ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ
୧୧ଶ ଲୋକ ସଭା ସଭ୍ୟ
୨୦୨୨ ମୃତ୍ୟୁ
୧୯୩୯ ଜନ୍ମ