ହିନ୍ଦୁ ମହାକାବ୍ୟ ମହାଭାରତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ପଞ୍ଚୁ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନକୁଳ ହେଉଛନ୍ତି ଚତୁର୍ଥ ପାଣ୍ଡବ । ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରୁ ଜାତ, ମାତା ମାଦ୍ରିଙ୍କ ଦୁଇ ଯାଆଁଳା ସନ୍ତାନ ହେଉଛନ୍ତି ନକୁଳ ଏବଂ ସହଦେବ । ସେମାନଙ୍କର ପିତାମାତା - ପାଣ୍ଡୁ ଏବଂ ମାଦ୍ରି ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବାରୁ, ଦୁଇ ଯାଆଁଳା ଶିଶୁ ସେମାନଙ୍କ ସାବତ ମା କୁନ୍ତୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହୋଇଥିଲେ । ସମୟକ୍ରମେ ସେମାନେ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣଙ୍କଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷା ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।

ଜଣେ ନିପୁଣ ଆୟୁର୍ବେଦଜ୍ଞ, ଅସୀଯୁଦ୍ଧରେ ସିଦ୍ଧହସ୍ତ ତଥା ଘୋଡ଼ା ରଖିବାରେ ପାରଙ୍ଗମ ନକୁଳଙ୍କୁ, ମହାଭାରତର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପତ୍ନୀ ଥିଲେ - ପାଞ୍ଚ ଭାଇଙ୍କ ସାଧାରଣ ପତ୍ନୀ ଦ୍ରୌପଦୀ ଏବଂ ଚେଦୀରାଜ ଶିଶୁପାଳଙ୍କ ଝିଅ କରୀନୁମତି । ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାଜାସୁୟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସେ ଶିବି, ରୋହତକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜବଂଶକୁ ପରାସ୍ତ କରିଥି । ପଶାଖେଳରେ ହାରିଯାଇ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାତ ବାସ କରୁଥିଲେ, ନକୁଳ ସେତେବେଳେ ନିଜକୁ ଗ୍ରନ୍ଥିକ ନାମକ ଘୋଡ଼ା ପ୍ରଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ ଛଦ୍ମନାମରେ ପରିଚୟ ଦେଇ ଅଜ୍ଞାତବାସ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ, ନକୁଳ ଶକୁନିଙ୍କ ପୁଅ ଉଲ୍ଲୁକଙ୍କ ସମେତ ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ ।

ଜନ୍ମ 
ଋଷି କିନ୍ଦମଙ୍କ ଅଭିଶାପ ଯୋଗୁଁ ପାଣ୍ଡୁ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ । ଏ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ମାତା କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ତିନି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେବା ପାଇଁ ଋଷି ଦୁର୍ବାସା ଦେଇଥିବା ବର ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପଡିଲା । ସେ ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ତାଙ୍କରି ଆଶୀର୍ବାଦରୁ ନକୁଳ ଏବଂ ସହଦେବଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ । ନକୁଳ କୁରୁ ବଂଶର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲେ ।

ବାଲ୍ୟକାଳରେ, ନକୁଳ ତାଙ୍କ ପିତା ପାଣ୍ଡୁ ଏବଂ ଶତଶୃଙ୍ଗ ଆଶ୍ରମର ଶୁକ ନାମକ ଋଷିଙ୍କ ଅଧିନରେ ଖଣ୍ଡା ଓ ଛୁରୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜର ଦକ୍ଷତା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ । ପରେ ପାଣ୍ଡୁ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମାଦ୍ରିଙ୍କ ସହ ଦୈହିକ ମିଳନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ସେତେବେଳେ ସେ ଅଭିଶାପ ବଳରେ ନିଜ ଜୀବନ ହରାଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ମାଦ୍ରି ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଚିତାରେ ଝାସ ଦେଇ ସତୀ ଭାବେ ଜୀବନ ହାରିଲେ । ଏହାପରେ ନକୁଳ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଚାଲିଗଲେ ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ କୁନ୍ତୀ ଲାଳନପାଳନ କରିଥିଲେ । କୁନ୍ତୀ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ପରି ଭଲ ପାଉଥିଲେ ।

ନକୁଳ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ତୀରନ୍ଦାଜ ଏବଂ ଅସୀବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷତା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ପାଣ୍ଡବ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ନକୁଳଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ବିଜ୍ଞାନ, ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ସାମରିକ କଳା ବିଷୟରେ କୁରୁ କୁଳଗୁରୁ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ତାଲିମ ଦେଇଥିଲେ । ତେବେ ସେ ଘୋଡ଼ା ଚାଳନାରେ ବିଶେଷ ପାରଙ୍ଗମ ଥିଲେ ।

ବିବାହ ଓ ସନ୍ତାନ 
ଯେତେବେଳେ ପାଣ୍ଡବ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମା କୁନ୍ତୀ ଲାକ୍ଷାଗୃହ ଦାହ ଘଟଣା ପରେ ଗୋପନରେ ରହିଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ନକୁଳ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ନକୁଳଙ୍କ ଶତାନିକ ନାମରେ ଏକ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ଯିଏ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଶ୍ୱତଥାମାଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୋଇଥିଲେ ।

ସେ ଶିଶୁପାଳଙ୍କ ଝିଅକୁ ମଧ୍ୟ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ଯିଏ ନିରମିତ୍ର ନାମକ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ । ପିତା ନକୁଳଙ୍କ ପରେ ପରେ ନିରମିତ୍ର ଉତ୍ତର ମାଦ୍ର ରାଜ୍ୟର ରାଜା ହୋଇଥିଲେ ।

ନିର୍ବାସନ 
ପଶା ଖେଳରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ହାରିଯିବା ପରେ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ୧୩ ବର୍ଷ ନିର୍ବାସନରେ ରହିବାକୁ ପଡିଥିଲା । ନିର୍ବାସନ ସମୟରେ ଥିବା ବେଳେ ଜଟାସୁର ନାମକ ରାକ୍ଷସ ଜଣେ ଛଦ୍ମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ନକୁଳ, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ୍ନା ସହିତ ସହଦେବ ଏବଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରି ନେଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ଭୀମ ସେମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନକୁଳ କ୍ଷେମଙ୍କରା,ମହାମାହା ଏବଂ ସୁରଥଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ । ନିର୍ବାସନର ଶେଷ ବର୍ଷରେ, ନକୁଳ ନିଜକୁ ଏକ ଅଶ୍ୱରକ୍ଷକ ଭାବେ ଗ୍ରନ୍ଥିକା ଛଦ୍ମନାମରେ ବିରାଟ ରାଜ୍ୟରେ (ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡବ ତାଙ୍କୁ ଜୟସେନା ବୋଲି ଡାକିଲେ) ବିତାଇଥିଲେ । ସେ ଏକ ଘୋଡ଼ା-ପ୍ରଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଯିଏ ରାଜକୀୟ ଅଶ୍ୱଶାଳାରେ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ନେଉଥିଲେ ।

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୂମିକା 
ନକୁଳ ଚାହୁଁଥିଲେ କି ଦ୍ରୁପଦ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ସେନାପତି ହୁଅନ୍ତୁ, କିନ୍ତୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ସେନାପତି ଭାବେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ବାଛିଥିଲେ ।

ଜଣେ ଯୋଦ୍ଧା ଭାବରେ ନକୁଳ ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷର ବିଶିଷ୍ଟ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ । ନକୁଳଙ୍କ ରଥର ପତାକା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୃଷ୍ଠ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଲୋହିତ ହରିଣର ଛବିରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା । ନକୁଳ ସପ୍ତ ଅକ୍ଷହୌଣୀ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଅକ୍ଷହୌଣୀର ସେନାମୁଖ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।

ଯୁଦ୍ଧର ପ୍ରଥମ ଦିନରେ ନକୁଳ ଦୁଃଶାସନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ତଙ୍କ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ଏଇଥିପାଇଁ ଯେ ଦୁଃଶାସନଙ୍କୁ ବଧ କରି ଭୀମ ତାଙ୍କ ଶପଥ ପୂରଣ କରିପାରିବେ ।

ଏକାଦଶ ଦିନରେ ନକୁଳ ଶଲ୍ୟଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ତାଙ୍କ ରଥକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ ।

ଯୁଦ୍ଧର ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନରେ, ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚକ୍ରବ୍ୟୁହ ଭେଦ କାଳରେ ଜୟଦ୍ରଥ ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇ ଏଥିରୁ ନିବୃତ୍ତ କରିଥିଲେ ।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିବସରେ ସେ ଶକୁନିଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ ।

ପଞ୍ଚଦଶ ଦିନରେ ସେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କଦ୍ୱାରା ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଚେକିତନ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ ।

ଷୋଡଶ ଦିନରେ, ସେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କଦ୍ୱାରା ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ତେବେ କର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ ।

ସପ୍ତଦଶ ଦିବସରେ ସେ ଶକୁନିଙ୍କ ପୁଅ ବୃକାସୁରକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ନିୟମ ସ୍ଥିର କରିବା ଦିନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଶପଥ ପୂରଣ କରିଥିଲେ ।

ଯୁଦ୍ଧର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦିବସରେ ସେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ତିନି ପୁତ୍ର, ସୁଶେଣ, ଚିତ୍ରାସେନ ଏବଂ ସତ୍ୟସେନାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ ।

ଅଧିକ ପଢନ୍ତୁ

ଆଧାର 

ମହାଭାରତର ଚରିତ୍ର