ବିବୁଧେନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ର (କୁନି ଭାଇନା ଭାବେ ପରିଚିତ, ୩୦ ନଭେମ୍ବର ୧୯୨୦ - ୧୫ ଫେବୃଆରୀ, ୨୦୧୨) ଜଣେ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ, ପୂର୍ବତନ କେନ୍ଦ୍ରମନ୍ତ୍ରୀ,  ଆଇନଜୀବୀ, କ୍ରୀଡ଼ା ସଂଗଠକ, ଲେଖକ ତଥା ସାମ୍ବାଦିକ ଥିଲେ । ସେ ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ 
ବିବୁଧେନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ର ୧୯୨୦ ମସିହା ନଭେମ୍ବର ୩୦ ତାରିଖରେ ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ସାକ୍ଷୀଗୋପାଳଠାରେ କୁଣ୍ଢେଇବେଣ୍ଟ ସାହିରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଗୋପିନାଥ ମିଶ୍ର ଓ ମାତାଙ୍କ ନାମ ମୁକ୍ତାବାଳା ଦେବୀ । ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ସ୍କୁଲରୁ ୧୯୩୬ ମସିହାରେ ମାଟ୍ରିକ ପଢ଼ିସାରିବା ପରେ ସେ ରେଭେନ୍ସା କଲେଜରୁ ୧୯୪୧ ମସିହାରେ ସ୍ନାତକ ଓ ପାଟନା ଲ' କଲେଜରୁ ୧୯୪୯ ମସିହାରେ ଆଇନରେ ସ୍ନାତକ ଉପାଧି ହାସଲ କରିଥିଲେ ।

ସେ ଉମା ରାୟଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଉମା ରାୟ ଥିଲେ ତତ୍କାଳୀନ ପାର୍ଲାମେଣ୍ଟାରୀ ସେକ୍ରେଟାରୀ ପ୍ୟାରୀଶଙ୍କର ରାୟଙ୍କ ଭଉଣୀ ଓ ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟଙ୍କ ଅଣନାତୁଣୀ, ଏବଂ ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ବିବୁଧେନ୍ଦ୍ର ଓ ଉମାଙ୍କର ଝିଅଙ୍କ ନାମ ତାପସୀ ଓ ପୁଅଙ୍କ ନାମ ମାନବେନ୍ଦ୍ର ।

ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ 
୧୯୩୭ ମସିହାରେ ସେ ଅଲ ଇଣ୍ଡିଆ ଷ୍ଟୁଡେଣ୍ଟ ଫେଡେରେସନର ଓଡ଼ିଶା ଶାଖାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ । ୧୯୪୦ ମସିହାରେ ଜାନୁଆରୀ ୨୬ ତାରିଖ ଦିନ ରେଭେନ୍ସା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିସରରେ ବ୍ରିଟିଶ ପତାକା ୟୁନିଅନ ଜ୍ୟାକକୁ ବାହାର କରି କଂଗ୍ରେସର ତ୍ରିରଙ୍ଗା ପତାକା ଉଡ଼ାଇବା ଯୋଗୁଁ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ନିଲମ୍ବିତ ଓ ପୁଲିସଦ୍ୱାରା ଗିରଫ ହୋଇ କାରାବରଣ କରି ଥିଲେ ।  ୧୯୪୨ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗଦେଇ ବ୍ରହ୍ମପୁର ଜେଲରେ ବନ୍ଦୀଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ ।  ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ସୀମା ଆନ୍ଦୋଳନ, ଏଆଇଏସଏଫ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରମିକ ସଂଗଠନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ସକ୍ରିୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ସେ କଂଗ୍ରେସରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ସୁଭାଷ ବୋଷ ତାଙ୍କୁ ବେଶି ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲେ । ବୋଷଙ୍କ ପରି ସେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ କେବଳ ଅହିଂସା ଉପାୟରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ମିଳିବ ନାହିଁ । ନେତାଜୀ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ସେ ଫରୱାର୍ଡ଼ ବ୍ଳକରେ ଯୋଗଦେଇ ଓଡ଼ିଶା ଶାଖାର ସଭାପତି ହୋଇଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଆଜାଦ ହୀନ୍ଦ ଫୌଜର ପୁନର୍ବସନ ଓ ଥଇଥାନ କମିଟିର ଓଡ଼ିଶା ଶାଖାର ସାଧାରଣ ସମ୍ପାଦକ ହୋଇଥିଲେ ।

ରାଜନୀତି 
୧୯୫୮ରୁ ୧୦୬୨ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ କଂଗ୍ରେସ ଦଳ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଭାବେ ରାଜ୍ୟସଭାକୁ  ଓ ୧୯୬୨ରୁ ୧୯୬୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରୀରୁ ସେ ଲୋକ ସଭା ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୬୮ରୁ ୧୯୬୯ ଇଣ୍ଡିଆନ ଟେଲିଫୋନ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ । ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳରେ ଆଇନ ବିଭାଗର ଉପମନ୍ତ୍ରୀ, ଗୁଲଜରୀଲାଲ ନନ୍ଦାଙ୍କ ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳରେ ଶିଳ୍ପ ବିଭାଗର ଉପମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳରେ ଶିଳ୍ପ ବିଭାଗର ରାଷ୍ଟ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥିଲେ । ସେ ୧୯୬୭ ଓ ୧୯୭୧ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୭୧ ମସିହାରେ ସେ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ସହ ଉତ୍କଳ କଂଗ୍ରେସରେ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲେ ।

ଲେଖକ 
ସେ ନିଜ ଆତ୍ମଜୀବନୀ ଜୀବନ ଯାତ୍ରା ପଥରେ, ମଣିଷ ପରି ମଣିଷ, ଜେଲ-୧୯୪୨, ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ନେତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ଯଥା ଆମ ନେତା ସିରିଜ, ଖିଆଲି, ଅସମାପ୍ତ, ମାଟ୍ରିକୁଲେସନର ଇତିହାସ, ଭାରତର ଇତିହାସ ଆଦି ଅନେକ ପୁସ୍ତକ ରଚନା କରିଯାଇଛନ୍ତି ।

ସାମ୍ବାଦିକତା 
ସେ ସୁଭାଷ ବୋଷଙ୍କ ଭାଇ ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ଇଂରାଜୀ ପତ୍ରିକା ନେସନର ଓଡ଼ିଶା ଆଞ୍ଚଳିକ ସାମ୍ବାଦିକ ଭାବେ ଓ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନ ଷ୍ଟାଣ୍ଡାର୍ଡ଼ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ସେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ସମାଜର ସହ-ସମ୍ପାଦନା ସହ ଦିନଲିପି ଓ ମାତୃଭୂମିର ସମ୍ପାଦନା ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତୁଲାଇଥିଲେ । ୧୯୫୪ରୁ ୧୯୬୩ ଯାଏଁ ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ସିନେଟ, ସିଣ୍ଡିକେଟ ଓ ଏକାଡେମିକ କାଉନ୍ସିଲର ସଦସ୍ୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ୧୯୫୮ରେ ଟ୍ରେଡ଼ ୟୁନିଅନ କଂଗ୍ରେସ ଓଡ଼ିଶା ଶାଖାର ଉପସଭାପତି ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ । ୧୯୮୭ରେ ଭିଏନାଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ବିଶ୍ୱ ଶାନ୍ତି ସମାବେଶରେ ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ୯ ଜଣିଆ ପ୍ରତିନିଧି ମଣ୍ଡଳର ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ।

ଆଇନଜୀବୀ 
ସେ ୧୯୪୯ରେ ଓଡ଼ିଶାର ତତ୍କାଳୀନ ବିଶିଷ୍ଟ ଆଇନଜ୍ଞ ହରିହର ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ଜୁନିଅର କାଉନ୍ସେଲର ଭାବେ ଓକିଲାତି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ନିର୍ବାଚନ ଓ ସମ୍ବିଧାନ ସଂକ୍ରାନ୍ତ ମକଦ୍ଦମା ପରିଚାଳନାରେ ସେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ । ଦଳମତ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ତତ୍କାଳୀନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବଙ୍କ ବିରୋଧରେ ବସିଥିବା ସରଜୁ ପ୍ରସାଦ କମିସନ ମାମଲା, ବୀରେନ ମିତ୍ରଙ୍କ ନିର୍ବାଚନ ମାମଲା, ଜାନକୀ ବଲ୍ଲଭ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓ ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ନିର୍ବାଚନ ମାମଲା ପରିଚାଳନା କରିଥିଲେ । ସେ ବୁର୍ଲା ଗୁଳିକାଣ୍ଡ ଓ ଛାତ୍ର ଆନ୍ଦୋଳନ ମାମଲା ତଥା ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ କଟକ ମଦମୃତ୍ୟୁ ମାମଲା ଭଳି ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାମଲାର ପରିଚାଳନା କରିଥିଲେ । ସେ ଓଡ଼ିଶା ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ବାର ଆସୋସିଏସନର ତିନିଥର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ ।

କ୍ରୀଡ଼ା ସଙ୍ଗଠକ 
 ଓଡ଼ିଶା ଆଥଲେଟିକ ଆସୋସିଏସନର ସଭାପତି 
 ସନସାଇନ ଫୁଟବଲ କ୍ଳବର ସଭାପତି 
 ଓଡ଼ିଶା କ୍ରିକେଟ ଆସୋସିଏସନର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ସଦସ୍ୟ
 କଟକ ଫୁଟବଲ କ୍ଳବର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ସଦସ୍ୟ 
 ଉତ୍କଳ ସଙ୍ଗୀତ ସମାଜର ସଭାପତି

ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ 
 ବ୍ୟାସକବି ଫକୀରମୋହନ ସମ୍ମାନ, ୨୦୧୧
 ଉତ୍କଳ ରତ୍ନ ସମ୍ମାନ, ୨୦୦୯ 
 ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପକ୍ଷରୁ ସମ୍ମାନସୂଚକ ଡକ୍ଟରେଟ (ଡି.ଲିଟ) (୨୩ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୦୯)
 ସବୁଜକବି ହରିହର ମହାପାତ୍ର ସମ୍ମାନ
 କଳିଙ୍ଗ ଫାଉଣ୍ଡେସନ ସମ୍ମାନ

ମୃତ୍ୟୁ 
୨୦୧୨ ମସିହା ଫେବୃଆରୀ ୧୫ ତାରିଖ ଦିନ କଟକର ଏକ ଘରୋଇ ନର୍ସିଂହୋମରେ ବିବୁଧେନ୍ଦ୍ର ମିଶ୍ରଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ଖାନନଗର ଶ୍ମଶାନରେ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ମର୍ଯ୍ୟଦା ସହ ତାଙ୍କ ଶେଷକୃତ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା ।

ଆଧାର 

୧୯୨୦ ଜନ୍ମ
୨୦୧୨ ମୃତ୍ୟୁ
ଓଡ଼ିଶା ରାଜନୀତି
ଓଡ଼ିଆ ଲେଖକ
ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ
ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ଲୋକ
ଉତ୍କଳ ରତ୍ନ ସମ୍ମାନିତ