ଗ୍ରାମଦେବତୀ ‌‌ଓଡ଼ିଶାର ଗାଁମାନଙ୍କର ଶେଷ ମୁଣ୍ଡରେ ପୂଜା ପାଉଥିବା ଏକ ଦେବୀ ବା ଶକ୍ତି ସଙ୍କେତ ପ୍ରତିମା । ଏକ ପ‌ଥରରେ ସିନ୍ଦୂର ଆଦି ବୋଳି ତାହା ଚାରିପଟେ ‌‌ମାଟିଘୋଡ଼ାରେ ସଜାଇ ଶଂଖା, ଶାଢ଼ୀରେ ସଜାଇ ପ୍ରତିକାତ୍ମକ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଗ୍ରାମଦେବତୀ ପୂଜନ ଓଡ଼ିଶାରେ ଜୈନ ଧର୍ମ, ବଜ୍ର‌ଯାନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ କାଳରେ କିମ୍ବା ତାହାର ଅନେକ ଆଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ । ଐତିହାସିକ ଜନ ବୀମ୍‌ସଙ୍କ ଗବେଷଣାରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ‌‌ଭୂଖନନରୁ ମିଳିଥିବା ମୂର୍ତ୍ତିର ଭଗ୍ନାବଶେଷରୁ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ବୌଦ୍ଧବାଦର ବିସ୍ତାରଲାଭ କାଳରେ ଏହି ପୂଜନ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ଶକ୍ତି ଆରାଧନା କାଳରେ ନାନାଦି ବସ୍ତୁକୁ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ରୂପରେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା । ଏହି ସମ‌ୟରେ ଗ୍ରାମଦେବତୀ ପୂଜନର ବ‌ହୁଳତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଗୁପ୍ତ ଯୁଗର ଆଗରୁ ପ‌ତରାଶୁଣୀ, ‌‌ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ, ଭାଲୁକୁଣୀ ଆଦି ନାମରେ ଅନେକ ଗ୍ରମଦେବତୀ ପୂଜାର ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ପ‌ଥର ଛଡ଼ା କାଠକୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଥିଲା ।ଆମଦେଶର ଅନ୍ୟରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଆମରାଜ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ଗାଁମାନଙ୍କର ଆରମ୍ଭରେ କିମ୍ବା ଶେଷମୁଣ୍ଡରେ ଜଣେ ଜଣେ ଦେବୀ ବା ଶକ୍ତି ସଙ୍କେତ ପ୍ରତିମା କେଉଁ ଆବହମାନକାଳରୁ ପୂଜାପାଇଆସୁଛନ୍ତି୤  ଗ୍ରାମଦେବତୀ ଆରାଧନା ଶାକ୍ତଧର୍ମର ପ୍ରାଚୀନ ରୂପ ବ୍ୟତୀତ ଆଉକିଛି ନୁହେଁ ୤ ଏହାର ନିଦର୍ଶନ ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତାରେ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀର ଅବବାହିକା, ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ, ହରପ୍‌ପା ଆଦି ସ୍ଥାନରୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ୤ ଭାରତ ବାହାରେ ବେଲୁଚିସ୍ଥାନ,ଇରାନ୍‌, ମେସୋପଟାମିଆ,ଇଜିପଟ୍‌ ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ୤ ସେହିଦେବୀମାନେ ଆମପାଖରେ ଗ୍ରାମଦେବତୀ ରୂପେ ପରିଚିତ ୤ ସେ ଗ୍ରାମର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ ହୋଇଥିବାରୁ ପରିବାରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶୁଭକାର୍ଯ୍ୟ ଯଥା-ବିବାହ ବ୍ରତ ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ ୤ ଗାଁରେ ହଇଜା, ମହାମାରୀ କିମ୍ବା କିଛି ଅନିଷ୍ଟ ଦେଖାଦେଲେ ମାଆଙ୍କ ପାଖରେ ପଣା, ଧୂପଦୀପ, ବଳୀ ଦେଇ ଆଶିଷ ଭିକ୍ଷା କରାଯାଏ ୤ ମାଆଙ୍କର ପୂଜା ସବୁସ୍ଥାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତୀୟ ଲୋକ କରନ୍ତିନାହିଁ ୤ ଅଧିକାଂଶ ପୂଜକ  ମାଳୀ, ବାରିକ  ଅଥବା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସେବାୟତ କୁଳର ହୋଇଥାନ୍ତି ୤ ସେମାନେ ସବୁଦିନ ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ସ୍ନାନ, ମାର୍ଜନା କରାଇ ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାନ୍ତି ୤ ପୂଜା ସମୟରେ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ , କେବଳ ନିଜର ମନୋଭାବକୁ ନିଜର ମାତୃଭାଷାରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥାନ୍ତି ୤ ସେହି ମାଳୀ,ବାରିକ ପୂଜକଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତ ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କର ପତ୍ନୀ କିମ୍ବା ପରିବାରର କେହିଜଣେ ଆସି ପୂଜା କାର୍ଯ୍ୟ ଚଳାଇଥାନ୍ତି ୤ ମହାଷ୍ଟମୀ, ରଜ ଆଦି ପର୍ବପର୍ବାଣି ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତଙ୍କଦ୍ୱାରା ପୂଜା, ହୋମକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯାଏ ୤ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ, ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିନ ଓ ସମୟରେ  ଠାକୁରାଣୀପୀଠରେ କାଳେସୀଙ୍କୁ ଠାକୁରାଣୀ ଲାଗନ୍ତି ଓ ଶରଣାଗତମାନେ ସମସ୍ୟା ଜଣାଇ ମାଆଙ୍କର କୃପାଲାଭ କରନ୍ତି ୤

ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ଗଠନ
ଏହି ଗ୍ରାମଦେବତୀମାନଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତିର ଗଠନରେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଠତା ନାହିଁ ୤ କେଉଁଠି ଗଛମୂଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ମୂର୍ତ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଆଉକେଉଁଠି ପଥରର ଭଗ୍ନ କିମ୍ବା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତିମା ପୂଜାପାଆନ୍ତି ୤ ଆଉ ପ୍ରତିମା ଆଗରେ ମାଟିଘୋଡା, ପତାକା ଆଦି ଶୋଭା ପାଉଥାଏ ୤ ଦେବୀଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳୀଟି ଗଛମୂଳ କିମ୍ବା ଚାଳଘର ହୋଇଥାଏ  କ୍ୱଚିତ୍‌ କେଉଁଠି ମନ୍ଦିର ଦେଖାଯାଏ ୤ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ରଚିତ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣରେ  ଗ୍ରାମଦେବତୀଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ  ଖୁବ୍‌ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଅବତାରଣା କରାଯାଇଛି ୤ ମହିଷାସୁରକୁ ନିଧନ କରିବାକୁ ଦେବୀଦୁର୍ଗା  ତ୍ରିଶୂଳ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ କିନ୍ତୁ  ତାହା ମହିଷାସୁରର ବକ୍ଷକୁ ଭେଦକରିପାରିଲା ନାହିଁ ୤ ଅସୁର ଖସିପଳାଇଲା ୤ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗିନୀ ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀଙ୍କ ସହଯୋଗ ଲୋଡିଲେ ୤ ସମସ୍ତ ଯୋଗିନୀଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଦେବୀ ଦୁର୍ଗା ମହିଷାସୁରକୁ ପୁଣିଥରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ୤ କିନ୍ତୁ ମହିଷାସୁର ତାର ଦେହକୁ ଏତେ ଜୋରରେ ଝାଡ଼ିଦେଲା ଯେ ସବୁଦେବୀ ଦୂରକୁ ଛିଟିକି ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ ୤ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ  ଛପନକୋଟି ଦେବୀ, ଚନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପରେ ଚଉଦ କୋଟି ଭୈରବୀ, କୁଶଦ୍ୱୀପରେ ନଅକୋଟି ଚଣ୍ଡୀ, ଶାକଲ୍ୟ ଦ୍ୱୀପରେ ନଅକୋଟି କାତ୍ୟାୟନୀ ପଡ଼ିଲେ ୤ ଆଉ ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀ ଗ୍ରାମ,ପାହାଡ ଜଙ୍ଗଲରେ ପଡ଼ିଲେ ୤ ଗଭୀର ଆଘାତ ପାଇ କାହାର ପଞ୍ଜରା ହାଡ ଭାଙ୍ଗି ଗଲା ତ, ଆଉ କାହାର ହାତ ଗୋଡ କେମ୍ପା ହୋଇ ଗଲା ୤ ଆଉକେହି ପଡିଥିବା ସ୍ଥାନରୁ ଉଠିପାରିଲେ ନାହିଁ ୤ ଦେବୀଦୁର୍ଗାଙ୍କ କୃପାରୁ ଯିଏ ଯେଉଁଠି ପଡ଼ିଥିଲେ, ସେ ସେଇଠି ପାଷାଣ ହୋଇ ଗ୍ରାମଦେବତୀ ରୂପରେ ପୂଜା ପାଇଲେ ୤

ପୁରାଣ କାହାଣୀ 

ଏକଦା ପାତାଳପୁରରେ ରାଜୁତି କରୁଥିବା ଅନ୍ଧକାସୁର, ତାରକାସୁରର ନିଧନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଅସୁରସେନା ଧରି ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଅବରୋଧ କଲା । ହଠାତ୍ ତା’ ଆଖିରେ ପଡ଼ିଲେ ଗିରିନନ୍ଦିନୀ ଗିରିଜା । ତାଙ୍କ ରୂପଲାବଣ୍ୟ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଲାଭ କରିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହେଲା ଅନ୍ଧକ I ଗିରିବାଳାଙ୍କୁ ଧରିବା ଲାଗି ସେ ନିଜ ସେନାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲା । ତେବେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଆଗରେ ତିଷ୍ଠି ନ ପରି ସେମାନେ ଛତ୍ରଭଙ୍ଗ ଦେଲେ । ତାହା ପରେ ଅନ୍ଧକ ଏବଂ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘମାଘୋଟ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଲା । ଅନ୍ଧକର ଲୌହମୁଖ ମୁଦ୍‌ଗର ପ୍ରହାରରେ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର ଅଚେତ ହୋଇଗଲେ । କାମନ୍ଧ ଅନ୍ଧକ ନିଜେ ଗିରିବାଳାଙ୍କୁ ଧରିବା ଲାଗି ଧାଇଁଲା । ତାହା ଦେଖି ଦେବୀ ଶତରୂପ ଧାରଣ କଲେ । ଏକା ଭଳି ଦିଶୁଥିବା ଶହେ ଦେବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗିରିବାଳା କିଏ ଅନ୍ଧକ ଜାଣିପାରିଲାନାହିଁ । ତେବେ ବହୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଜଣେ ହେଲେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧରିପାରିଲାନାହିଁ I କାମାନଳରେ ଦଗ୍‌ଧ ଅନ୍ଧକ ଦଉଡ଼ିଦଉଡ଼ି ଅବଶ ହୋଇଗଲା । ଗିରିବାଳା ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି ତାକୁ ଧରାଶୟୀ କରିବା ପରେ ଗଣେଶ ପହଞ୍ଚି ସମସ୍ତ ଅସୁରଙ୍କୁ ସେଠାରୁ ଘଉଡାଇଦେଲେ I ପୁତ୍ରର ବିକ୍ରମରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ ମାତା ଗିରିବାଳା । ଆଉ ଶତରୂପା ଦେବୀଗଣଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଦିଗରେ ଥିବା ଜନବସତିରେ ରହିବାକୁ ପଠାଇଦେଲେ I ସେହି ଶତରୂପା ଦେବୀଗଣ ‘ଗ୍ରାମଦେବତୀ’ ଭାବେ ପୂଜିତ ହେଉଛନ୍ତି I ନୃସିଂହ ପୁରାଣର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁଯାୟୀ ବରୁଣଙ୍କର ତିନୋଟି ଝିଅ ଥିଲେ, ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଈଳା I ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅସୁନ୍ଦରୀ ଥିବାରୁ ସାନ ଦୁଇଭଉଣୀଙ୍କର ବିବାହ ଆଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଋଷି ଉଦ୍ଦାଳକଙ୍କ ସହିତ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ବିବାହ ପରେ ହୋଇଥିଲା । ସେ ଷୀତଳାଈ ଠାକୁରାଣୀ, ବୁଢ଼ୀ ଠାକୁରାଣୀ ରୂପେ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି । ତାଙ୍କ ସହିତ ସର୍ବଦା ଚୌଷଠି ଯୋଗିନୀ ବାସ କରନ୍ତି । ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଯେତେସବୁ ଖରାପ ଗୁଣ ଓ ଖରାପ ପଦାର୍ଥ ପଙ୍କ ହୋଇ ରହିଲା I ସେହି ପଙ୍କରୁ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ଜନ୍ମ । ସେ ପିପ୍‌ପଳୀ ଓ ଅସ୍ତଗଛରେ ରହନ୍ତି । ସେ ସମସ୍ତ ଅମଙ୍ଗଳ ପଦାର୍ଥର ଅଧିକାରିଣୀ ଅଟନ୍ତି I ତାଙ୍କୁ ପୂଜାକରିବାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ଅନିଷ୍ଟକାରିଣୀ ଯୋଗିନୀ ଅମଙ୍ଗଳ କରନ୍ତିନାହିଁ । ଗ୍ରାମମାନଙ୍କରେ କୌଣସି ଅନିଷ୍ଟ ପ୍ରବେଶ ନ କରିବା ପାଇଁ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳା ବା ଗ୍ରାମଦେବତୀ ରୂପେ ଲୋକମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି ।

ଆଧାର 

ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ