સર વિન્સ્ટન લિયોનાર્ડ સ્પેન્સર–ચર્ચિલ (૩૦ નવેમ્બર ૧૮૭૪—૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૬૫) બ્રિટીશ રાજનેતા, સૈન્ય અધિકારી અને લેખક હતા. તેઓ ૧૯૪૦–૧૯૪૫ અને ૧૯૫૧–૧૯૫૫ દરમિયાન ઇંગ્લેન્ડના વડાપ્રધાન પદે રહ્યા હતા. ચર્ચિલે પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન સંસદમાં પાંચ નિર્વાચન ક્ષેત્રોનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કર્યું હતું. તેઓ આર્થિક ઉદારવાદ અને સામ્રાજ્યવાદી વિચારસરણી ધરાવતા હતા. તેઓ ૧૯૦૦–૧૯૦૪ તેમજ ૧૯૨૪–૧૯૬૪ દરમિયાન કન્ઝરવેટીવ પાર્ટી અને ૧૯૦૪–૧૯૨૪ દરમિયાન લિબરલ પાર્ટીના સદસ્ય રહ્યા હતા.

જીવન પરિચય

ચર્ચિલનો જન્મ ૩૦ નવેમ્બર ૧૮૭૪ના રોજ તેમના પૈતૃક ઘર બ્લેનહેમ પેલેસમાં (ઓક્સફોર્ડશાયર) થયો હતો તેમનો પરિવાર બ્રિટનના આભિજાત્ય વર્ગ પૈકીનો એક હતો.તેમના પિતા લોર્ડ રેન્ડોલ્ફ ચર્ચિલ ૧૮૭૩માં વુડસ્ટોકના સાંસદ (કન્ઝરવેટીવ પાર્ટી) રહી ચૂક્યા હતાતથા માતા જેની જેરોમ અમેરીકન પરિવારના હતા. તેઓએ હેરો અને સેન્ડહર્સ્ટ ખાતેથી શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. ડિસેમ્બર ૧૮૯૪માં તેમણે સ્નાતકની પદવી મેળવી. જાન્યુઆરી ૧૮૯૫માં તેમના પિતાનું અવસાન થયું.

ફેબ્રુઆરી ૧૮૯૫માં તેઓ લેફ્ટનન્ટ તરીકે લશ્કરમાં જોડાયા. દક્ષિણ આફ્રિકાના બોઅર–વિદ્રોહ દરમિયાન તેમણે મોર્નિંગ પોસ્ટ સમાચારપત્રના યુદ્ધ ખબરપત્રી તરીકે જવાબદારી સંભાળી હતી. ૧૯૦૦માં તેઓ કન્ઝરવેટીવ પાર્ટીના સભ્ય તરીકે સામાન્ય સભામાં ચૂંટાયા. ૧૯૦૬માં લિબરલ પાર્ટીના સભ્ય તરીકે વાયવ્ય માન્ચેસ્ટર મતક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કર્યું. સર હેન્રી કેમ્બલ બેનર્મેનના વડપણ હેઠળની સરકારમાં તેઓએ સાંસ્થાનિક ખાતું સંભાળ્યું. ૧૯૦૮માં તેમને વ્યાપાર મંડળના અધ્યક્ષ નીમવામાં આવ્યા. ત્યારબાદ ગૃહખાતાના પ્રધાન તરીકે નિમણૂંક પામ્યા.

૧૯૧૧માં તેમને ફર્સ્ટ લોર્ડ ઓફ એડમિરલ્ટી તરીકે પસંદ કરાયા. ફરજના શરૂઆતના અઢી વર્ષ દરમિયાન તેમણે નૌસૈનિક તૈયારીઓ, નૌસૈનિક મથકો અને ડોકયાર્ડની મુલાકાતો લીધી તેમજ નૌસેનાના સૈનિકોનું મનોબળ વધારવા પર તેમજ જર્મન નૌસેનાની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવાની બાબતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. નૌસૈનિક સુધારાઓના ભાગરૂપે તેમણે નૌસેનાના કર્મચારીઓના વેતન અને મનોરંજક સુવિધાઓમાં વધારો કર્યો. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન નૌકા સેનાપતિ સાથે યુદ્ધ રણનીતિમાં મતભેદ થવાના કારણે તેમજ નવા યુદ્ધ પ્રધાનમંડળમાં સમાવેશ ન થવાથી નારાજ ચર્ચિલે પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું.

૧૯૧૭માં લોઈડ જ્યોર્જના પ્રધાન મંડળમાં તેમનો ફરીવાર સમાવેશ કરવામાં આવ્યો અને તેમને હથિયાર વિભાગના મંત્રી બનાવવામાં આવ્યા. જાન્યુઆરી ૧૯૧૯માં લોઈડ જ્યોર્જના દ્વિતીય શાસનકાળ દરમિયાન તેમને યુદ્ધ વિભાગ અને વાયુસેના વિભાગના રાજ્ય સચિવ બનાવવામાં આવ્યા. ૧૯૨૨માં લોઈડ સરકારના પતન પછી તેમની રાજકીય કારકિર્દી સ્થગિત રહી અને તેઓ લેખન પ્રવૃત્તિ તરફ ઢળ્યાં. યુદ્ધનિર્માણ અને ત્યારપછીની પરિસ્થિતિ આધારીત પુસ્તકના પાંચ ભાગ પૈકીનો પ્રથમ ભાગ ધ વર્લ્ડ ક્રાઈસીસ શીર્ષક હેઠળ પ્રકાશિત કર્યો.

૧૯૨૪ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં સ્વતંત્ર ઉમેદવાર તરીકે તેમણે હારનો સામનો કરવો પડ્યો. સમાજવાદની નિષ્ફળતા અને લિબરલ પાર્ટી સાથેના મતભેદોને પરિણામે તેઓ મે મહિનામાં કન્ઝરવેટીવ પાર્ટી સાથે જોડાયા. જુલાઈમાં સ્ટેનલી બાલ્ડવીનની સરકાર રચાઈ તેમાં નાણાં મંત્રી બન્યા. ૧૯૨૯માં કન્ઝરવેટીવ સરકારનું પતન થતાં મંત્રી પદેથી રાજીનામું આપ્યું.

૧૯૨૯–૩૧નો સમયગાળો ચર્ચિલ માટે રાજકીય અલગાવનો સમય રહ્યો. બાલ્ડવીન સાથે ભારત મુદ્દે તેમને મતભેદ થતાં ૯ વર્ષ સુધી મંત્રીમંડળથી બહાર રહ્યા પરંતુ પ્રભાવશાળી નેતા હોવાથી સાર્વજનિક મુદ્દાઓ પર પોતાના વિચારો રજૂ કરતા રહ્યાં. હિટલર સાથેની સમજૂતિનો તેમણે ખુલ્લો વિરોધ કર્યો. મ્યુનિખ સમજૂતીને યુદ્ધ વિનાની હાર તરીકે લેખાવ્યો. 

૩ ડિસેમ્બર ૧૯૩૯ના રોજ બ્રિટને યુદ્ધની ઘોષણા કરતાં ચર્ચિલને જલસેના અધ્યક્ષ તરીકે નિયુક્ત કરાયાં. દરમિયાન મે ૧૯૪૦માં નોર્વેની હાર થતાં પ્રધાનમંત્રી ચેંબરલેનની યુદ્ધ સંચાલનનીતિ અને વિદેશનીતિ જનતામાં ટીકા પાત્ર બનતાં તેમને હોદ્દા પરથી રાજીનામું આપ્યું અને ચર્ચિલે પ્રધાનમંત્રી પદ સંભાળ્યું. તેઓ ૧૯૪૦થી ૧૯૪૫ સુધી વડાપ્રધાન પદે રહ્યા. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં ઇંગ્લેન્ડ તેમજ મિત્ર રાષ્ટ્રોને વિજય અપાવવામાં તેમની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી. યુદ્ધ બાદ યોજાયેલી સામાન્ય ચૂંટણીમાં ચર્ચિલના પક્ષની હાર થઈ પરંતુ ૧૯૫૧ની ચૂંટણીમાં તેઓ ફરી સત્તામાં પાછા ફર્યા અને ૭૭ વર્ષની ઉંમરે બીજી વાર ઇંગ્લેન્ડના વડાપ્રધાન બન્યા. 

૧૯૫૩માં નાઈટ ઓફ ધ ગાર્ટર સન્માન મેળવ્યું. કથળતી તબિયતને પગલે ૬ઠ્ઠી એપ્રિલ ૧૯૫૫ના રોજ તેમને સક્રીય રાજનીતિમાંથી રાજીનામું આપ્યું. ૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૬૫ના રોજ તેમનું અવસાન થયું.

તેમના યુદ્ધ સંસ્મરણો ધ સેકન્ડ વર્લ્ડવોર માટે ૧૯૫૩માં સાહિત્યનું નોબલ પારિતોષિક આપવામાં આવ્યું હતું.

ચિત્ર ઝરૂખો

સંદર્ભો

સંદર્ભ સૂચિ
 
 
 
 
 James, Robert Rhodes, ed. Winston S. Churchill: His Complete Speeches, 1897–1963. Eight vols. London: Chelsea, 1974.

યુનાઇટેડ કિંગડમ
નોબેલ પારિતોષિક વિજેતાઓ
૧૯૬૫માં મૃત્યુ