મુકેશ (૨૨ જુલાઈ ૧૯૨૩ - ૨૭ ઓગષ્ટ ૧૯૭૬) ખૂબ જ જાણીતા ભારતીય પાર્શ્વગાયક હતા. તેમની ગણના હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગના સૌથી લોકપ્રિય પાર્શ્વ ગાયકોમાં થાય છે. તેમની ગાયકી માટે મળેલાં પુરસ્કારોમાં રજનીગંધા (૧૯૭૩) ફિલ્મનું કઈ બાર યું હી દેખા હૈ.. ગીત માટે તેમને શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વ ગાયક ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળેલ છે. મુકેશ અભિનેતા રાજકપૂર, મનોજ કુમાર, દિલીપ કુમાર તેમજ સુનિલ દતના અવાજ તરીકે પ્રખ્યાત હતા.

પ્રારંભિક જીવન
મુકેશનો જન્મ દિલ્હી ખાતે હિંદુ કાયસ્થ પરિવારમાં થયો હતો. તેઓ ઇજનેર પિતા જોરાવર ચંદ માથુર અને માતા ચંદ્રાણી માથુરના દસ સંતાનો પૈકી એક (છઠ્ઠા) હતા. તેઓએ તેમની બહેન સુંદર પિયારીના સંગીત શિક્ષક પાસેથી સંગીતનું પ્રાથમિક જ્ઞાન મેળવ્યું. દસમા ધોરણથી તેઓ અભ્યાસ છોડી પબ્લિક વર્ક્સ વિભાગની નોકરીમાં જોડાયા.આ દરમિયાન જ તેમણે પોતાની ગાયન ક્ષમતા અને સંગીત વાદ્યો પર કૌશલ્ય હસ્તગત કર્યું.

કારકિર્દી
મુકેશના અવાજ ની પરખ કરનાર હતા એમના દૂરના સગા મોતીલાલ. મુકેશના બહેનના લગ્નમાં એમને ગાતા સાંભળી મોતીલાલ ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા હતા અને મુકેશને મુંબઈ લઈ આવ્યા હતા અને એમના ઘરમાં રહેવા કહ્યું. મુકેશને ગાવાનું પ્રશિક્ષણ આપવા માટે પણ એમણે વ્યવસ્થા કરી આપી હતી. મોતીલાલની ઓળખાણથી મુકેશને હિન્દી ફિલ્મ નિર્દોષ (૧૯૪૧) માં મુખ્ય કલાકાર તરીકે કામ મળ્યું હતું. ૧૯૪૫ માં રજુ થયેલી ફિલ્મ પહલી નઝર માં એમને પાર્શ્વ ગાયક તરીકે ગાવાનો પ્રથમ મોકો મળ્યો હતો. મુકેશે હિન્દી ફિલ્મ માટે ગાયેલું પહેલું ગીત હતુ દિલ જલતા હૈ તો જલને દે જેમાં મોતીલાલ એ કામ કર્યું હતુ.

અભિનેતા અને નિર્માતા
મુકેશે એક અભિનેતા તરીકે તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત ૧૯૪૧માં રજૂ થયેલી ફિલ્મ નિર્દોષથી કરી. આ ફિલ્મમાં નલિની જયવંત મુખ્ય અભિનેત્રી હતાં. તેમની બીજી ફિલ્મ અદબ અર્જ (૧૯૪૩) હતી. ૧૯૫૩માં રાજકપૂરને મુખ્ય ભૂમિકામાં દર્શાવતી ફિલ્મ આહમાં મહેમાન ભૂમિકા ભજવી હતી. આ જ વર્ષે આવેલી ફિલ્મ માશૂકામાં તેમણે મુખ્ય અભિનેતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. ફિલ્મની મુખ્ય અભિનેત્રી સુરૈયા હતી. ફિલ્મ અનુરાગ (૧૯૫૬) માં તેઓ મુખ્ય અભિનેતા ઉપરાંત સહ નિર્માતા અને સંગીતકાર પણ હતા. ૧૯૫૧માં આવેલી ફિલ્મ મલ્હારના નિર્માતા પણ મુકેશ જ હતા.

અંગત જીવન
મુકેશના લગ્ન સરલા ત્રિવેદી સાથે થયા હતાં. સરલાના પિતા રાયચંદ ત્રિવેદી આ લગ્નની વિરુદ્ધમાં હતાં. ૨૨ જુલાઇ ૧૯૪૬ના રોજ કાંદિવલી (મુંબઈ)ના એક મંદિરમાં તેઓએ અભિનેતા મોતીલાલના સહયોગથી લગ્ન કરી લીધા હતા. તેમના પરિવારમાં રીટા, નિતિન (ગાયક), નલિની, મોહનીશ અને નમ્રતા એમ પાંચ સંતાનો હતા. અભિનેતા નીલ નિતિન મુકેશ એ તેમનો પૌત્ર છે.

અવસાન
૧૯૭૬ના વર્ષમાં જ્યારે તેઓ અમેરીકામાં એક કોન્સર્ટ માટે ગયા હતા ત્યારે હૃદયરોગના હુમલાને કારણે તેમનું મૃત્યુ થયું હતું.

પુરસ્કાર

રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર
 ૧૯૭૪  – શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વ ગાયક ફિલ્મફેર એવોર્ડ રજનીગંધા (૧૯૭૩) ફિલ્મના કઈ બાર યું હી દેખા હૈ.. ગીત માટે.

ફિલ્મફેર પુરસ્કાર

વિજેતા

નામાંકન

બંગાળ ફિલ્મ જર્નાલીસ્ટ એસોશિએશન એવોર્ડ
વિજેતા
 ૧૯૬૭ – શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વ ગાયક – તીસરી કસમ
 1968 – શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વ ગાયક – મિલન
 1970 – શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વ ગાયક – સરસ્વતીચંદ્ર

ફિલ્મોગ્રાફી

પાર્શ્વગાયન 
 પહલી નજર (૧૯૪૫)
 મેલા (૧૯૪૮)
 આગ (૧૯૪૮)
 અન્દાજ (૧૯૪૯)
 આવારા (૧૯૫૧)
 શ્રી ૪૨૦ (૧૯૫૫)
 પરવરિશ (૧૯૫૮)
 અનાડી (૧૯૫૯)
 સંગમ (૧૯૬૪)
 મેરા નામ જોકર (૧૯૭૦)
 ધરમ કરમ (૧૯૭૫)

જાણીતાં ગીતો 
 તૂ કહે અગર( ફિલ્મ્ 'અન્ચદાઝ્)
 જિન્દા હૂઁ મૈ ઇસ તરહ સે
 મેરા જૂતા હૈ જાપાની (ફિલ્મ આવારા)
 યે મેરા દીવાનાપન હૈ (ફિલ્મ યહૂદી)
 કિસી કી મુસ્કુરાહટો પે હો નિસાર (ફિલ્મ અનાડી'')
 ઓ જાને વાલે હો સકે તો લૌટ કે આના (ફિલ્મ બન્દીની)
 દોસ્ત દોસ્ત ના રહા (ફિલ્મ સંગમ)
 જાને કહાઁ ગયે વો દિન (ફિલ્મ મેરા નામ જોકર)
 મૈને તેરે લિયે હી સાત રંગ કે સપને ચુને (ફિલ્મ આનન્દ)
 ઇક દિન બિક જાયેગા માટી કે મોલ (ફિલ્મ ધરમ કરમ)
 મૈ પલ દો પલ કા શાયર હૂઁ( ફિલ્મ્ કબભિક્ભિ )
 કભી કભી મેરે દિલ મેં ખયાલ આતા હૈ (ફિલ્મ કભી કભી)
 ચંચલ શીતલ નિર્મલ કોમલ (ફિલ્મ સત્યમ શિવમ સુન્દરમ)
 "કહિ દુર જબ દીન ઢલ જાયે" (ફિલ્મ આનન્દ'')

ગુજરાતી ગીતો 
 સજન મારી પ્રીતડી સદીઓ પૂરાણી (જીગર અને અમી, સંગીત: મહેશ-નરેશ)
 આવો રે આવો રે ઓ ચિતડું ચોરી જાનારા (ખીમરો-લોડણ)
 આવો તોય સારું 
 હે તને જાતાં જોઇ પનઘટની વાટે 
 ચાલ્યા જ કરું છું ચાલ્યા જ કરું છું
 મને તારી યાદ સતાવે
 નજરના જામ છલકાવીને ચાલ્યા ક્યાં તમે (નીલગગનના પંખેરું )
 મારા ભોળા દિલનો
 ઓ નીલગગનના પંખેરું (નીલગગનના પંખેરું )
 સનમ જો તુ બને ગુલ તો બુલબુલ હું બની જાઉં
 નજરને કહી દો
 પંખીડાને આ પીંજરું જૂનું જૂનું લાગે

સંદર્ભો

બાહ્ય કડીઓ 

 
 www.SingerMukesh.com – A Dedicated Web Site To Singer Mukesh
 મુકેશને લગતી તમામ માહિતી એકત્રિત કરતી વેબસાઇટ

વ્યક્તિત્વ
ગાયક
૧૯૨૩માં જન્મ
૧૯૭૬માં મૃત્યુ