ગુજરાતી નાટક મંડળી (૧૮૭૮–૮૯) અને તેની અનુગામી મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી (૧૮૮૯–૧૯૪૮) એ બોમ્બે, બ્રિટિશ ભારતની થિયેટર કંપની હતી. તેણે ગુજરાતી રંગભૂમિમાં સો કરતાં વધુ નાટકોનું નિર્માણ કર્યું હતું તેમજ ઘણા મોટા કલાકારો અને દિગ્દર્શકોની તાલીમ અને પરિચય સાથે ઘણું યોગદાન આપ્યું હતું.

ઇતિહાસ

ગુજરાતી નાટક મંડળી (૧૮૭૮–૮૯) 
ગુજરાતી નાટક મંડળીના પાયા પર ગુજરાતી રંગભૂમિની સ્થાપના થઈ હતી. પારસી થિયેટર કંપનીના માલિક ફ્રેમજી ગુસ્તાદજી દલાલ સાથેના અસંતોષના જવાબમાં તેની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. નાટ્યકાર રણછોડભાઈ દવે, જેમણે અગાઉ નાટક ઉત્તેજક મંડળી (૧૮૭૫-૯૪) સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે શરૂઆતમાં ગુજરાતી શિક્ષકોના કલાપ્રેમી જૂથ તરીકે શરૂ થયેલી નવી મંડળીની શરૂઆત અને સંચાલનમાં મદદ કરી હતી. ૫ જૂન ૧૮૭૮ના રોજ ત્રણ ભાગીદારો, જયશંકર સર્વેશ્વર, નરોત્તમ ભાઈચંદ અને શિવશંકર કરસનજીએ કંપનીની સહ-સ્થાપના કરી હતી, જે પાછળથી મહેતાજીની થિયેટર કંપની તરીકે જાણીતી થઈ. પાછળથી તેમાં માણેકરામ ધીરજરામ, દામોદર રતનસી સોમાણી અને લાલજી કરસનજી નવા ભાગીદાર તરીકે જોડાયા. ભાગીદારો કંપનીના વિવિધ વિભાગો માટે જવાબદાર હતા. સર્વેશ્વર કંપનીના મેનેજર અને ડિરેક્ટર હતા. કંપનીએ કોઈપણ પારસી પ્રભાવથી મુક્ત, શુદ્ધ ગુજરાતી સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત થિયેટરની પહેલ કરી હતી.

કંપનીએ સૌપ્રથમ લલિતા દુખદર્શકનું નિર્માણ કર્યું હતું, જે રણછોડભાઈ દવે દ્વારા લખાયેલ અને દિગ્દર્શિત સુધારાવાદી નાટક હતું. તેનું પ્રીમિયર ૬ જાન્યુઆરી ૧૮૭૮ના રોજ વિક્ટોરિયા થિયેટરમાં ૧૨૦૦ પ્રેક્ષકોની સામે યોજાયું હતું. પાંચ ખંડ અને ચોત્રીસ દૃશ્યો સાથે તે ગુજરાતી ભાષામાં પ્રથમ સામાજિક કરુણ નાટિકા હતી. તેમાં નંદનના પાત્ર સહિત વીસ પાત્રો હતા. નાટકના પાત્ર નંદનનું નામ મૂર્ખનો પર્યાય બની ગયું હતું.

દવેએ બીજું નાટક નળ દમયંતી લખ્યું અને દિગ્દર્શિત કર્યું, જે સફળ પણ થયું. અન્ય નાટકો, હરિશ્ચંદ્ર, મદાલસા અને ઋતુધ્વજ અને બાણાસુર મદમર્દન પણ કંપની દ્વારા બનાવવામાં આવ્યા હતા.

ખંભાતના છોટાલાલ મુલચંદ કાપડિયાએ અન્ય બે ભાગીદારો સાથે ગુજરાતી નાટક મંડળી ખરીદી લીધી. થિયેટર અભિનેતા-દિગ્દર્શક દયાશંકર વિસનજી ભટ્ટ ઉર્ફે દયાશંકર ગીરનારાએ તેનું નામ બદલીને મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી રાખ્યું અને તેની આગળની પ્રગતિનું માર્ગદર્શન આપ્યું.

ઉદય અને પ્રશંસા (૧૮૮૯-૧૯૨૨) 

નવી કંપનીનું ઉદઘાટન ૨૯ જૂન ૧૮૮૯ ના રોજ બોમ્બેના શેરીફ અને નડિયાદના વતની ઝવેરીલાલ ઉમિયાશંકર યાજ્ઞિક દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીની કાન્તા પર આધારિત કુલીન કાંતા અથવા વનરાજવિજયના અભિનયની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. તેનું દિગ્દર્શન ગિરનાર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. દ્વિવેદીએ પર્ફોર્મન્સની જાહેરાત જોઈ અને બોમ્બેમાં ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીને તેમની પરવાનગી વિના નાટક કરવા બદલ કાનૂની નોટિસ મોકલવા કહ્યું. દયાશંકર નડિયાદ ગયા અને દ્વિવેદીને મળ્યા જ્યાં તેમણે માફી માંગી, તેમને બોમ્બે લઈ ગયા, હીરાની વીંટી આપી અને ૪૦૦ થી ૫૦૦ રૂપિયામાં બીજું નાટક લખવા વિનંતી કરી. દ્વિવેદીએ વીંટી સ્વીકારી ન હતી પરંતુ તેમના માટે બીજું નાટક નૃસિંહાવતાર લખવા સંમત થયા હતા. નવું નાટક ૧૮ ફેબ્રુઆરી ૧૮૯૯ના રોજ મંચન કરવામાં આવ્યું હતું પરંતુ વ્યાવસાયિક રીતે નિષ્ફળ ગયું કારણ કે દિગ્દર્શક અને મુખ્ય અભિનેતા પારસી હતા.

ગીરનાર હેઠળ, કંપનીએ ઉત્કૃષ્ટ દેખાવ કર્યો અને ઘણા પ્રતિભાશાળી અભિનેતાઓ અને સ્વપ્નદ્રષ્ટા દિગ્દર્શકો તેમજ પ્રતિષ્ઠિત નાટ્યકારોને ખેંચી લાવ્યા હતા, જેમાં કેટલાક સાહિત્યિક વર્તુળોમાંથી પણ સામેલ છે. ૧૯૯૦ ના દાયકામાં, મૂળશંકર મુલાણી એક મુખ્ય નાટ્યકાર હતા જેમણે ઇતિહાસ અને પૌરાણિક કથાઓ પર આધારિત ઘણા નાટકો લખ્યા હતા. ત્યારે બાપુલાલ નાયક કંપનીના અગ્રણી અભિનેતા હતા.

શાંકુન્તલ (૧૮૮૯) અને રાજબીજ (૧૮૯૧) સફળ રહ્યા હતા. કુંદબાળા (૧૮૯૨)માં એક રજવાડા અને બ્રિટિશ રાજ વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવાયો હતો જેના પગલે, બ્રિટિશ સત્તાવાળાઓ દ્વારા સેન્સરશીપની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તે પછી સફળ નાટકો મૂળરાજ સોલંકી (૧૮૯૫) અને કરણઘેલો (૧૮૯૬, નંદશંકર મહેતાના કરણઘેલો) પર આધારિત હતા. બેરિસ્ટર (૧૮૯૭) એક એવા યુવક વિશે હતા જે પશ્ચિમી વિશ્વ પ્રત્યેના આકર્ષણને કારણે બરબાદ થઈ ગયો હતો.

બાપુલાલ નાયક સ્ટેજ પ્લાનિંગ અને થિયેટર કંપનીના સંચાલનમાં પણ સામેલ હતા. ૧૮૯૯ માં, તે અને મુલાણી કંપનીમાં ભાગીદાર બન્યા, દરેક કંપનીનો ૬ % હિસ્સો ધરાવે છે.

જયરાજ (૧૮૯૮) અને અજબકુમારી (૧૮૯૯) બોમ્બેમાં પ્લેગની ઘટનાને કારણે શરૂઆતમાં સફળ થયા ન હતા. જ્યારે તેઓ ૧૯૧૨-૧૩માં ફરીથી રજૂ કરવામાં આવ્યા ત્યારે તેઓ સફળ બન્યા હતા. કંપનીની નાણાકીય સ્થિતિ કથળી હોવા છતાં, શામળ ભટ્ટની સિંહાસન બત્રીસી પર આધારિત વિક્રમચરિત્ર (૧૯૦૦) નાણાંકીય રીતે સફળતા મેળવી અને કંપનીને પુનઃ સંતુલિત કરવામાં મદદ કરી હતી. અગાઉ સંમત થયેલી રકમ ન મળવાને કારણે દુઃખી થઈને મુલાણીએ કંપની છોડી દીધી હતી.

મુલાણી કંપનીમાં પાછા ફર્યા અને સૌભાગ્ય સુંદરી (૧૯૦૧) નાટક ફરીથી લખ્યુ હતું, જે શેક્સપિયરના ઓથેલોનું રૂપાંતરણ છે. કંપનીએ ૧૯૦૧માં ૧૨ વર્ષની વયના જયશંકર ભોજકને રજૂ કર્યા, જેમણે મુખ્યત્વે સ્ત્રી પાત્ર તરીકે અભિનય કર્યો કારણ કે તે સમયમાં થિયેટરમાં સ્ત્રીઓને મંજૂરી ન હતી. તેણે બાપુલાલ નાયકની સામે સૌભાગ્ય સુંદરીમાં મહિલા પાત્ર તરીકે દેસડેમોના ની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ નાટક સફળ રહ્યું અને જયશંકરને જીવનપર્યંત તેમનું સુંદરી ('સુંદર સ્ત્રી') મળ્યું. આ જોડીએ ટૂંક સમયમાં જ ખ્યાતિ મેળવી અને જુગલ જુગારી (જુગલ ધ ગેમ્બલર, ૧૯૦૨), કમલતા (લવસ્ટ્રક ગર્લ, ૧૯૦૪), મધુ બંસરી (સ્વીટ ફ્લુટ, ૧૯૧૭), સ્નેહ સરિતા (૧૯૧૫), વિક્રમ ચરિત્ર (૧૯૦૨), દાગે હસરત (૧૯૦૧) સહિત અનેક સફળ નાટકોમાં સાથે અભિનય કર્યો.  તેમની જોડી ૧૯૩૨ સુધી ચાલુ રહી. પ્રભાશંકર 'રામાણી'એ અનેક નાટકોમાં અભિનય કર્યો અને ખ્યાતિ પણ મેળવી. કંપનીએ ૧૯૦૫-૦૬માં કરાચીની પણ યાત્રા કરી હતી જ્યાં ગુંડાઓ દ્વારા તેમના પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો તેમજ સુંદરીના અપહરણની અફવા પણ ફેલાઈ હતી.

સંગીત દિગ્દર્શક વાડીલાલ શિવરામ નાયકે લગભગ ચાલીસ નાટકોમાં ૫૦૦ થી વધુ ગીતોની રચના કરી હતી. આમાંથી લગભગ સો ગુજરાતના નાટક-ગીતોની સરગમ (ગુજરાતી નાટકોમાં ગીતોની નોંધ, ૧૯૫૬) માં પ્રકાશિત થયા હતા.

નાયકે નંદ-બત્રીસી (૧૯૦૬), ચંદ્રભાગા (૧૯૦૯), નવલશા હિરજી (૧૯૦૯), આનંદલહરી (૧૯૧૯) અને સૌભાગ્યનો સિંહ (૧૯૨૫) નામનું પ્રહસન લખ્યું હતું.

જ્યારે મુલાણીના ત્રણ નાટકો નિષ્ફળ ગયા, ત્યારે કંપનીએ નૃસિંહ વિભાકર દ્વારા લખાયેલા રાષ્ટ્રવાદી નાટકોનું મંચન કરવાનું પસંદ કર્યું. આ નાટકો પૌરાણિક કથા જેવા લોકપ્રિય વિષયોમાંથી પ્રેરણા લેવાને બદલે વાર્તા અને વિષયો સાથે પ્રયોગ કરે છે તેમજ સમકાલીન વિષયો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેમના નાટક સ્નેહસરિતા (૧૯૧૫)માં ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં ભાગ લેતી મહિલાનું મુખ્ય પાત્ર હતું. તેમના અન્ય નાટકો સુધાચંદ્ર (૧૯૧૫) સ્વરાજ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે અને મધુબંસરી (૧૯૧૭) હોમ-રૂલ ચળવળ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ઉત્કૃષ્ટ દિગ્દર્શન, સુંદર અભિનય અને સંગીતના કારણે મધુબંસરી બે વર્ષ સફળતાપૂર્વક ચાલ્યું હતું. ધ ગેઇટી થિયેટર (હવે કેપિટોલ સિનેમા) ૧૮૯૩થી કંપનીની માલિકીનું છે જે આ નાટકો માટે દર્શકોથી ભરેલું રહેતું.

પતન (૧૯૨૨-૧૯૩૯) 

બાપુલાલ નાયકે એપ્રિલ ૧૯૨૨ માં કંપની હસ્તગત કરી. તેમણે તેમના નાટકો દિગ્દર્શિત કરવાનું શરૂ કર્યું અને સાહિત્યને નાટકોમાં રૂપાંતરિત કરવાનું શરૂ કર્યું.  તેમણે ૧૯૨૬માં રમણભાઈ નીલકંઠના નાટક રાઈનો પર્વતનું નિર્માણ કર્યું હતું. નાટકના ગીતો રસિકલાલ પરીખે લખ્યા હતા અને તેના ચાર શો પ્રદર્શિત થયા હતા. બાદમાં તેણે ચાંપશી ઉદેશી દ્વારા લખાયેલા ચાર નાટકો, ગજેન્દ્રશંકર પંડ્યા દ્વારા લખાયેલા ચાર નાટકો તેમજ પારસી થિયેટર શૈલીના ઘણા નાટકો રજૂ કર્યા હતા. ગજેન્દ્રશંકર પંડ્યાના નાટક કોલેજ કન્યા (૧૯૨૫) લોકપ્રિય અભિનેતા પ્રાણસુખ નાયક અને છગન રોમિયોએ હાસ્ય કલાકાર તરીકે અભિનય કર્યો હતો. આ નાટકે સ્ત્રીઓ વિશેના તેના કેટલાક સંવાદોને કારણે વિવાદ ઊભો કર્યો હતો; નરસિંહરાવ દિવેટિયા, ચંદ્રવદન મહેતા અને હંસા જીવરાજ મહેતાએ નાટક સામે જાહેર વિરોધનું નેતૃત્વ કર્યું હતું.

આંતરિક ઝઘડા અને ઈર્ષ્યાને કારણે કંપનીને નુકસાન થયું. મુલાણીએ કંપની છોડી દીધી હતી. દયાશંકર ગીરનારાના મૃત્યુ પછી, સોરાબજી કાત્રકને નવા ડિરેક્ટર તરીકે લાવવામાં આવ્યા. બાપુલાલે તેમની દિગ્દર્શકની ભૂલો પર પ્રકાશ પાડ્યો તેથી કંપનીના માલિકોએ એક અલગ મુંબઈ ઉર્દૂ નાટક મંડળીની સ્થાપના કરી જે એક વર્ષ પછી બંધ થઈ ગઈ અને કાત્રકને કંપની છોડી જવું પડ્યું. માલિક મગનલાલ અને છોટાલાલનું ધ્યાન માત્ર નફા પર હતું. બાપુલાલ દિગ્દર્શક અને લેખક બનવા માંગતા હતા તેથી તેમણે અન્યને બહાર કાઢવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. જયશંકર સુંદરીએ પણ કંપની છોડી દીધી અને કંપનીમાં પાછા ફરતા પહેલા થોડા સમય માટે લક્ષ્મીકાંત નાટક સમાજમાં જોડાયા. થોડા સમય પછી, તેઓ ૧૯૩૨માં થિયેટરમાંથી નિવૃત્ત થયા. મુલાણી પણ ૧૯૩૨માં નિવૃત્ત થયા. મણિલાલ 'પાગલ' દ્વારા લખાયેલ નેપોલિયન (૧૯૩૭)નું, બરોડાના સયાજી થિયેટરમાં પ્રીમિયર યોજાયું હતું.

માત્ર નફા માટે નિર્મિત ઘણા નબળી ગુણવત્તાના નાટકો તેમને નિષ્ફળતા તરફ દોરી ગયા. ઊંચા પગારવાળા કલાકારો, મોંઘા પ્રોડક્શન્સ અને નાટકોની નિષ્ફળતાને કારણે નુકસાન થયું. સિનેમાના આગમન સાથે, થિયેટરએ તેના પ્રેક્ષકોને ગુમાવવાનું શરૂ કર્યું. કંપની ૧૯૩૮માં વેચાઈ હતી અને ૩૦ નવેમ્બર ૧૯૩૯ના રોજ બંધ થઈ ગઈ હતી.

અંતિમ વર્ષો (૧૯૪૪-૧૯૪૮) 
મેસર્સ શાંતિલાલ એન્ડ કં.એ કંપનીને ધિરાણ આપ્યું હતું અને બાપુલાલે ૧૯૪૬માં તેમની નિવૃત્તિ પહેલા ૧૯૪૪ થી ૧૯૪૫ સુધી તેને થોડા સમય માટે ચલાવી હતી. ૧૯૪૮ માં, ચંદ્રહાસ મણીલાલ ઝવેરીએ તેને થોડા સમય માટે ચલાવ્યું અને તે નિષ્ક્રિય થઈ તે પહેલાં તેનું નામ મુંબઈ સુબોધ નાટક મંડળી રાખ્યું.

નાટકોની યાદી 
મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી દ્વારા નિર્મિત નાટકોની યાદી નીચે મુજબ છે:

ગ્રંથસૂચિ

સંદર્ભ 

ગુજરાતી રંગભૂમિ
ચકાસણી કર્યા વગરના ભાષાંતરો