ચીની પરંપરાગત તબીબશાસ્ત્રમાં દર્દીનું સામાન્ય નિરીક્ષણ, હૃદયના ઘબકારા કે ફેફસાનું હલનચલન સાંભળવું, આંખ અને નાકની ક્ષમતા તપાસવી અને દર્દીને પ્રત્યક્ષ તેના હાલ સુધીના સ્વાસ્થ્ય વિશે પ્રશ્નો પૂછીને ઈતિહાસ અને ચિહ્નો જાણવાનું જેટલું મહત્ત્વ છે એટલું જ મહત્ત્વ નાડી નિદાનનું છે. આ પ્રકારની નિદાન પદ્ઘતિ ચીન અને જાપાનમાં સદીઓથી ઉપયોગમાં લેવાઈ રહી છે. આ પદ્ઘતિમાં પારંગતતા હાંસલ કરવી ખૂબ અઘરી માનવામાં આવે છે અને પશ્ચિમના તબીબોમાં આ વિષય બહુ જ ચર્ચાસ્પદ છે.  જો કે આ નિદાન દર્દી અને પરંપરાગત ચીની તબીબશાસ્ત્ર(ટ્રેડિશનલ ચીની મેડિસીન-ટીસીએમ) એમ બન્ને માટે બહુ જ મહત્ત્વનું પાસું માનવામાં આવે છે. નાડી નિદાન બહુ ઝડપી, સોંઘુ અને બિનહાનિકારક છે.

મૂળ 
ચીની તબીબશાસ્ત્રમાં સૌ પ્રથમ વખત નાડી નિદાનનો ઉપયોગ ક્યારે થયો હતો તે હજુ પણ અજાણ્યું છે. નાડી નિદાનનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ ધ યેલો એમ્પેરોર્સ ઈન્ટરનલ ક્લાસિક અથવા ધ યેલો એમ્પરર્સ ક્લાસિક ઈન્ટરનલ મેડિસીન તરીકે જાણીતા હાદી નેઈજિંગ તબીબશાસ્ત્રમાં જોવા મળ્યો હતો. તે પુસ્તકના એક ફકરામાં નોંધનીય છે કે, પ્રાચીન સમ્રાટો અને પ્રતિષ્ઠિત શિક્ષકો નિદાન પદ્ઘતિમાં, માનસિક કે નૈતિક ગુણો અને ચહેરાના રંગનું નિરીક્ષણ તથા હાથને સ્પર્શ કરીને નાડીના ધબકારા જાણવા એ બન્ને પર ખાસ ભાર મૂકતા હતા. જે એ પુરાવાને મજબૂત બનાવે છે કે નાડી નિદાન હાદી નેઈજિંગ લખાયું તે પહેલાના સમયથી અસ્તિત્ત્વમાં છે. તે જ પુસ્તકનો અન્ય એક ફકરો વિવિધ પ્રકારની નાડીના ધબકારા અને તેના લગતા રોગો વિશેની માહીતી પૂરી પાડે છે.

નાડી નિદાનના ઉપયોગના અન્ય મહત્ત્વની નોંધો ધ માઈ જીંગ અથવા પલ્સ ક્લાસિકમાં જાણવા મળ્યા છે, જે ત્રીજી સદીના ચીની તબીબ વાંગ શૂ દ્વારા લખવામાં આવી હોવાનું માનવામાં આવે છે. ધ માઈ જીંગ હાદી નેજીંગની માહિતીને વિસ્તારે છે અને પૂર્વસૂચનો સાથે વિવિધ પ્રકારની નાડી ચકાસવાની નિદાન પદ્ધતિઓ અને દર્દીના નાડીના ધબકારા મુજબ રોગોનું અર્થઘટન કરવાની માહિતી આપે છે.

શા માટે તબીબ દર્દીના નાડી ધબકારા તપાસે છે 
ચીની પરંપરાગત તબીબશાસ્ત્રમાં, નાડીના ધબકારા શરીરના વિવિધ કાર્યો ચકાસવા માટે તપાસવામાં આવે છે. પ્રાથમિક ધોરણે દર્દીનું લોહી અને કી એટલે કે એક અદૃશ્ય પ્રકારનું જીવનબળ કે ઊર્જા આખા શરીરમાં એક્યુપંક્ચર મેરિડિયનમાં પસાર થાય છે તેને તપાસવામાં આવે છે. નાડી નિદાનના ઉપયોગ કરીને એક્યુપંકચરિસ્ટ શરીરના કયા ભાગમાં જીનો અવરોધ કે રૂકાવટ છે તે નક્કી કરે છે. તે સિવાય શરીરના અમુક આંતરિક અવયવોની પરિસ્થિતિ પણ નક્કી કરી શકવા સક્ષમ બની શકે છે.ડૉ પંકજ નરમ અનુસાર, શરીર તત્વો નુ અસંતુલન રોગ માટેનું કારણ બને છે જેને "દોષા" કહેવાય છે. દોષો સમાવે "વાત" (પવન કે હવા), "પિત્ત" (અગ્નિ, પિત્ત, ગરમી ઊર્જા હવા દ્વારા પ્રભાવિત), "કફ", "કાફ" (અંદરની અને ઉંજણ) અને "આમ" (પૃથ્વી અને પાણી મિશ્રણ) ( ઝેરી અંદરની).

નાડીના ધબકારા જાણવા 
સમય સાથે શરીરના ધણા ભાગોને આ નાડી નિદાન પદ્ધતિ માટે ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા. મૂળ રીતે નાડીના ઘબકારા માટે શરીરની નવ જગ્યાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. જેમાં ત્રણ માથાની, ત્રણ હાથની અને ત્રણ પગની જગ્યાનો સમાવેશ થાય છે. અમુક તબીબો આજે પણ આ જગ્યાઓ તથા શરીરના અમુક પ્રેશર પોઈન્ટ્સ પરથી નાડી પરીક્ષણ કરે છે.

તેમ છતા, આધુનિક સમયમાં મોટા ભાગના તબીબો નાડી નિદાનની સરળ પદ્ધતિ અનુસરે છે. આ સરળ પદ્ઘતિમાં તબીબો કાંડાંની ઉપર હાથની મુખ્ય ગણાતી રેડિયલ ધમનીને ત્રણ આંગળીઓથી કાંડાની તે જ ધમની પર કન, ગુઆન અને ચી નામની ત્રણ પોઝિશન પર હાથ મૂકીને સુપરફિશ્યલ, ઈન્ટરમીડિયેટ અને ડીપ એમ ત્રણ રીતે અહેસાસ કરીને નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. બન્ને કાંડા વારાફરતી ધબકતા હોય છે. દર્દીના આ પરિણામને ધબકારાની અમુક શ્રેણીમાં મૂકી વિશ્લેષણ કરવામાં ઉપયોગ થતો હોય છે.

ધબકારાની શ્રેણી

સાવચેતી અને વિરોધાભાસ 
નાડી નિદાનની ચોક્સાઈ માટે દર્દીની સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં આચરવું જોઈએ. નાડી નિદાન કસરત બાદ, ખાધા બાદ, સંભોગ બાદ અથવા પીણા બાદ અથવા એવી રૂમ જેનું તાપમાન અતિ ગરમ કે ઠંડું છે તેમાં ન કરવું જોઈએ. આ બધા પરિબળો નાડી નિદાનની અચોક્સાઈ માટે જવાબદાર બની શકે. આદર્શ પરિસ્થિતિમાં તબીબ અને દર્દી બન્ને આરામદાયક અને સામાન્ય શ્વાસોચ્છવાસ કરતા હોવા જોઈએ. 
વધુમાં, નાડી નિદાન લગભગ દરેક રોગોના નિદાન માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય પરંતુ તેનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ અન્ય કોઈ નિદાનની પદ્ઘતિ સાથે જોડવામાં આવે ત્યારે થઈ શકે છે. ખાસ કરીને જ્યારે દર્દીને ગંભીર અથવા લાંબા સમયની પરિસ્થિતિમાં અથવા અજાણ્યા મૂળના ડિસઓર્ડર કે એક્યુપંકચરિસ્ટ દ્વારા સારવાર આપવામાં આવે છે ત્યારે તપાસના અનેક સાધનો સાથે જ્યારે આ પદ્ઘતિને જોડવામાં આવે ત્યારે ઉત્તમ નિદાન સાબિત થઈ શકે છે.

References 
અમેરિકન હાર્ટ એસોસિયેશન 

29 પલ્સ rate assessment

Subhuti Dharmananda, પીએચ.ડી., પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોન - આધુનિક પ્રથા ચિની દવા

Hammer, Leon. Handbook of Contemporary Chinese Pulse Diagnosis. Copyright 2012.

Walsh S, King E. Pulse Diagnosis: A Clinical Guide. 2008. Edinburugh; Churchill Livingstone

Shu, Jian-Jun; Sun, Y.G. (2007). "Developing classification indices for Chinese pulse diagnosis". Complementary Therapies in Medicine. 15 (3): 190–198

આયુર્વેદ
આયુર્વેદ શિક્ષણ
વિજ્ઞાન