ભારતીય ઘુડખર અભયારણ્ય અથવા ઘુડખર અભયારણ્ય એ કચ્છ જિલ્લાના નાના રણમાં આવેલું અભયારણ્ય છે. તે ૪૯૫૪ ચો.કિમી. વિસ્તારમાં ફેલાયેલું ભારતનું સૌથી મોટું અભયારણ્ય છે.

આ અભયારણ્યની સ્થાપના ૧૯૭૨માં વન્યજીવન સુરક્ષા ધારા, ૧૯૭૨ હેઠળ કરવામાં આવી હતી. અહીં ઘુડખરનું એક માત્ર નિવાસસ્થાન આવેલું છે.

ભૂગોળ 
કચ્છનું રણ એ ખારું રણ છે. ચોમાસા દરમિયાન એક મહિના માટે તેમાં પૂર આવે છે અને રણ ૭૪ જેટલા નાના ટાપુઓમાં (જેને બેટ કહે છે) ફેરવાઈ જાય છે. આ ટાપુઓ ઘાસ-વનસ્પતિથી ભરપૂર હોય છે, જે ૨૧૦૦ જેટલી જાતિઓનાં પ્રાણીઓનું નિવાસસ્થાન બને છે.

જાતિઓ 
અહીં ઘણી જાતિઓનાં પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ વસે છે. યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સેન્ટરના એક અભ્યાસ અનુસાર અભયારણ્યમાં,
 ૯૩ જાતિઓનાં જીવ-જંતુઓ - ૨૫ જાતિઓ zooplanktons, ૧ જાતિ annelid, ૪ crustaceans, ૨૪ જંતુઓ, ૧૨ જાતિઓ મૃદુકાય સમુદાયની અને ૨૭ જાતિઓનાં કરોળિયાંઓ.
 ૪ જાતિઓનાં amphibians
 ૨૯ જાતિઓનાં સરિસૃપો - કાચબાની ૨ જાતિઓ, ૧૪ જાતિઓની ગરોળીઓ, ૧૨ જાતિઓના સાપ અને ૧ જાતિના મગર
 Metapenaeus kutchensis - ઝિંગાનો પ્રકાર
 ૭૦,૦૦૦ - ૭૫,૦૦૦ પક્ષીઓના માળાઓ
 ૯ સસ્તન પ્રાણીઓ ૩૩ ઉપજાતિઓ સાથે - જેમાં વિશ્વનાં છેલ્લાં ઘુડખર સમુદાયનો સમાવેશ થાય છે

ભય 
આ અભયારણ્ય સામે મુખ્ય ભય આ વિસ્તારમાં ગેરકાયદેસર મીઠું પકવવાનો છે. ભારતના મીઠાંના કુલ ઉત્પાદનમાંથી ૨૫% આ વિસ્તારમાં પકવવામાં આવે છે.

વિશ્વ ધરોહર 
વન વિભાગ દ્વારા આ અભયારણ્યને યુનેસ્કોના મેન એન્ડ બાયોસ્ફિયર (MAB) કાર્યક્રમ હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યું છે. તેમાં આ અભયારણ્યમાં જૈવિક વિવિધતા, અભ્યાસ, નિરિક્ષણ વગેરે બાબતોને આવરી લેવામાં આવશે.

ચિત્રો

સંદર્ભ

પૂરક વાચન 
 The salt of the earth - The Little Rann of Kutch contributes about 60 per cent of the salt manufactured in the country.  But Gujarat’s politicians have done little for the Agariya community that produces it. ; by Manas Dasgupta; Apr 23, 2009; The Hindu, Online edition of India's National Newspaper
 Wild asses population rises by 4%; TNN; 11 April 2009; Times of India
 Wild Ass vulnerable to flu; by TNN; 9 April 2009; Times of India
 Wild ass census to kick off from April 5; TNN; 31 March 2009; Times of India
 Bleak future for traditional salt; by Anosh Malekar; February 21, 2009; Courtesy : Infochange News & Features; ComodittyOnline
 Kutch gets biosphere reserve status - The Greater and Little Rann of Kutch have finally got the much-awaited status of biosphere reserve.; Himanshu Kaushik, TNN; 22 Jul 2008; Economic Times; Times of India
 Agariyas’ wait for land rights continues even after intervention by CMO ; Express news service; Mar 19, 2008; Indian Express Newspaper
 Kutch Branch Canal through sanctuary not to hamper movement of wild ass ; BASHIR PATHAN; Feb 16, 2008; Indian Express Newspaper
 Kutch’s wild ass habitat may soon get heritage label (2 Page article online); by DP Bhattacharya; Jul 26, 2007; Indian Express Newspaper
 Salt-makers in Gujarat face eviction; by Virendra Pandit; Apr 09, 2007; Business Line, Business Daily from THE HINDU group of publications
 Wild ass robs agarias' livelihood; February 15, 2007; Rediff India Abroad
 Indian Wild Ass Sanctuary ; SANCTUARY SPOTLIGHT; Mar 04, 2006; The Hindu, Online edition of India's National Newspaper. Also posted at  
 Wild ass population shows upward trend; TNN; 3 April 2004; Times of India
 Japanese duo does donkey work in Rann - ‘‘The female donkeys are left by the maldhari’s on the island of Plaswa village in the Rann of Kutch for about three months during the monsoon. Here, the Wild Ass, a protected species, breed with the female donkeys leading to the birth of hybrid donkeys which are taller than their mothers and wilder than their fathers,’’ says Dr R Kimura who has been a visiting researcher at the Equine Museum of Japan for the past two decades.; by Rupam Jain; November 3, 2003; Indian Express Newspaper. Also see 
 Officials gear up for wild ass census; by TNN;  28 November 2003; Times of India
 Wild ass being robbed of its run of the Little Rann; by ANAND SUNDAS; March 8, 1999; Indian Express Newspaper
 Salt In The Wounds - Gandhi's historic Dandi march has bypassed them. Gujarat's salt workers are caught up in a maze of abysmal living conditions, ignorance and neglect. By SAIRA MENEZES; Mar 02, 1998;Outlook India Magazine

બાહ્ય કડીઓ 
 Wild ASS Sanctuary  અને  ; Official website: Forests & Environment Department; State Government of Gujarat, India
 Nomination entry - UNESCO World Heritage Centre

ગુજરાતના અભયારણ્યો
કચ્છ જિલ્લો