મિયાં ફૂસકી ગુજરાતી બાળ સાહિત્ય માટે જીવરામ જોષીએ સર્જેલું કાલ્પનિક પાત્ર છે. તે મોટાભાગે તેમના મિત્ર તભા ભટ્ટ સાથે જોવા મળે છે. બંને પાત્રો જીવરામ જોષીના કાશી નિવાસ દરમિયાન તેઓને મળેલા કે જોયેલા લોકોથી પ્રેરિત છે. તેમણે આ પાત્રો પર ૩૦ થી વધુ વાર્તાઓ લખી છે. તે અત્યંત લોકપ્રિય બની હતી અને તેના પરથી નાટકો, ટેલિવિઝન ધારાવાહિકો અને ચલચિત્ર પણ બન્યા છે.

ઉદ્‌ભવ અને ઇતિહાસ 
જીવરામ જોષી ગુજરાતી ભાષાના બાળ સાહિત્યકાર હતા જેમણે ઘણા લોકપ્રિય કાલ્પનિક પાત્રો રચ્યા હતા. તેઓ ગુજરાત સમાચારના અઠવાડિક બાળસામયિક ઝગમગના તંત્રી હતા. ૧૯૪૫માં તેમણે મિયાં ફૂસકીની વાર્તાઓ ઝગમગમાં લખવાની શરૂ કરી, જે બે પેઢીઓ સુધી ચાલુ રહી. તેમણે મિયાં ફૂસકીની ૩૦ કરતાં વધુ વાર્તાઓ લખી.

જીવરામ જોષી તેમના પાત્રોનું સર્જન આ રીતે વર્ણવે છે, 

પછીથી તેમણે હિંદુ-મુસ્લિમ એકતાના હેતુથી તભા ભટ્ટ નામનું પાત્ર ઉમેર્યું. કાશીના બ્રાહ્મણ પંડિતો પરથી તેમણે તભા ભટ્ટનું પાત્ર રચ્યું હતુંં.

પાત્રો અને વાર્તા 
મિયાં ફૂસકી અને તેમના મિત્ર તભા ભટ્ટ વાર્તાના મુખ્ય પાત્રો છે. મિયાં ફૂસકી ઉંચા અને પાતળા છે જ્યારે તભા ભટ્ટ ઠીંગણા અને ફાંદવાળા છે. મિયાં ફૂસકી મુસ્લિમ છે અને લેંઘો, ઝભ્ભો અને ટોપી પહેરે છે. તભા ભટ્ટ હિંદુ બ્રાહ્મણ છે અને તે પરંપરાગત પાઘડી, ખેસ અને ધોતી પહેરે છે. મિયાંની પત્ની બીબી અને તેમના વેપારી મિત્ર દલા શેઠ એ વાર્તાઓમાં વારંવાર આવતા અન્ય પાત્રો છે.

મિયાં ફૂસકી એકદમ સામાન્ય અને નવશિખિયા વ્યક્તિ છે. તેઓ એવી પરિસ્થિતિમાં મૂકાય છે, જ્યાં તેઓ મૂર્ખતાભર્યું અને હાસ્યાપદ વર્તન કરે છે પરંતુ, પરિણામ હંમેશા તેમની તરફેણમાં આવે છે. તભા ભટ્ટ તેમને તેમના પરાક્રમોમાં સાથ આપે છે. મિયાં તેમની ચતુરાઈથી મુશ્કેલીભરી પરિસ્થિતિઓમાંથી માર્ગ કાઢી લે છે.

પ્રતિસાદ 
આ વાર્તાઓ બાળકોને અત્યંત પસંદ હતી તેમજ મોટેરાંઓ દ્વારા પણ વખાણાઈ હતી. તે ગુજરાતમાં હજુ પણ લોકપ્રિય છે. મિયાં ફૂસકીનો સંવાદ અમે કોણ ? સિપાઈ બચ્ચા ઘણો લોકપ્રિય બન્યો હતો. તેમના અન્ય પાત્રો પણ બાળસાહિત્યમાં સીમાચિહ્નરૂપ ગણાય છે.

ગુજરાતી લેખક ચંદ્રકાંત બક્ષીએ લખ્યું હતું કે,

રૂપાંતરો 
મિયાં ફૂસકીની વાર્તાઓનું નાટ્ય, ટેલિવિઝન ધારાવાહિકો અને ચલચિત્રમાં રૂપાંતર થયું છે. જીવરામ જોષીના પુત્ર ભાર્ગવ જોષીએ વાર્તાઓમાંથી મિયાં ફૂસકી અને તભા ભટ્ટ નામનું નાટક બનાવ્યું હતું. અસિતકુમાર મોદીએ સંદિપ પટેલના દિગ્દર્શનમાં ડીડી ગિરનાર પર મિયાં ફૂસકી ટીવી ધારાવાહિક રજૂ કરી હતી. ૧૯૭૮માં મિયાં ફૂસકી ૦૦૭ નામનું ચલચિત્ર રજૂ થયું હતું, જેમાં જોની વોકર અને કિશોર ભટ્ટ મુખ્ય પાત્રોમાં હતા. આ ચલચિત્રનું દિગ્દર્શન મનહર રસકપુરે કરેલું, જ્યારે નિર્માતા મુકેશ પંડ્યા હતા.

વાર્તાઓ 
આ વાર્તાઓ સૌપ્રથમ ઝગમગ માં ૧૯૪૫માં શરૂ થઇ હતી. પછીથી સંદેશ બાલસાથી ગ્રંથમાળામાં ૧૯૪૬માં, ભારતી સાહિત્ય સંઘ દ્વારા ૧૯૫૧માં, ઝગમગ પ્રકાશન વડે ૧૯૫૩માં અને આર. આર. શેઠની કંપની વડે ૧૯૬૩માં પુસ્તક સ્વરૂપે પ્રગટ થઇ હતી.

મિયાં ફૂસકી વિનોદમાળા હેઠળ પ્રકાશિત પુસ્તકો:

 મિયાં ફૂસકી : બાપનું સપનું
 મિયાં ફૂસકી : ભજિયાંનો ભાવ
 મિયાં ફૂસકી : ભૂતિયો કાગળ
 મિયાં ફૂસકી : ચોરનો કૂવો
 મિયાં ફૂસકી : દલા શેઠનો કૂવો
 મિયાં ફૂસકી : દલા શેઠની ભવાઇ
 મિયાં ફૂસકી : ભુવાનું ભૂત
 મિયાં ફૂસકી : જાદુઇ વાટકો
 મિયાં ફૂસકી : કાનો વાંદરો
 મિયાં ફૂસકી : ખુદાની પોટલી
 મિયાં ફૂસકી : લંકા જલાવી
 મિયાં ફૂસકી : મિયાં મિજબાની
 મિયાં ફૂસકી : થઇ ફજેતી
 મિયાં ફૂસકી : ઉંઘણશી રાજા
 મિયાં ફૂસકી : વિલાયતી સાહેબ
 મિયાં ફૂસકી અને ડગલો
 મિયાં ફૂસકી અને કાચબો
 મિયાં ફૂસકી અને નંદુડો ચોર
 મિયાં ફૂસકી અને તભા ભટ્ટ : દડમશા
 મિયાં ફૂસકી : કોતરમાં
 મિયાં ફૂસકીનું મકાન
 મિયાં ફૂસકી વકીલ થયા
 મિયાં ફૂસકી: ફટ્ટુની ફૂસકી
 મિયાં ફૂસકી અને ભૂત
 મિયાં ફૂસકી અને શાદીનો રંગ
 મિયાં ફૂસકીના ઘા

સંદર્ભ

બાહ્ય કડીઓ 
 
 
 

ગુજરાતી સાહિત્ય
બાળ-સાહિત્ય