Moritz Wagner

Moritz Wagner (d. 3 Ekim 1813, Bayreuth - ö. 31 Mayıs 1887, Münih) Alman kâşif, koleksiyoncu, coğrafyacı ve doğa tarihçisidir. Wagner, 1836-1839 yılları arasında Cezayir'de yaptığı keşiflerde edindiği bilgilerle coğrafi izolasyonun türleşmede rol oynayabileceğini keşfetmiştir.

Wagner 1852-1855 yılları arasında Carl Scherzer ile birlikte Kuzey Amerika, Orta Amerika ve Karayipler'i, Mayıs 1843'te ise Ermeni yazar Haçatur Abovyan ile Ermenistan'ın Sevan Gölü bölgesini ve Kafkasya'yı gezmiştir. Daha sonra gezdiği bölgelerin tarihini anlatan kitaplar yazmıştır. Wagner'in kardeşi Rudolf, fizyolog ve anatomistti. Wagner, 73 yaşında Münih'te intihar etmiştir.

Wagner kariyerinin ilk yıllarında coğrafya ile ilgilenmiş, Kuzey Afrika, Orta Doğu ve Tropikal Amerika hakkında birçok coğrafya kitabı yayınlamıştır. Aynı zamanda doğa bilim ve koleksiyonculakla ilgilenen Wagner'ın bu alandaki çalışmaları biyologlar arasında bilinmektedir. Biyoloji tarihçisi ve evrimci Ernst Mayr, Wagner'in önemli çalışmalarının olduğundan bahsetmiştir. Buna karşın diğer biyologlar bu yoruma katılmamaktadır. Cezayir'de geçirdiği üç yıl boyunca (diğer faaliyetlerin yanı sıra) uçamayan böcek türlerini (Pimelia ve Melasoma) incelemiştir. Wagner'a göre, bir cinsin üyesi olan her tür, Atlas Dağları'ndan Akdeniz'e inen nehirler arasındaki kuzey kıyı şeridinde yaşamaktaydı. Akdeniz'e akan her iki nehrin arasında, önceki türden farklı ama yakından ilişkili bir tür ortaya çıkmaktaydı.

"... yeni bir tür, ancak birkaç birey kendi bölge sınırlarını terk ettiğinde ortaya çıkacaktır ... kolonistler türün diğer üyelerinden uzun süre ayrı kalmazsa yeni bir tür asla ortaya çıkmayacaktır."

Bu yorum, kurucu etkisi aracılığıyla coğrafi türleşmeyi açıklayan ilk tanımıdır. Bu iddianın başka bir formülasyonunu daha sonra yapmıştır: "Kendi habitatlarından ayrılmayan organizmalar kesinlikle değişmeyecektir."

Wagner'in teorisine çeşitli yorumlar yapılmıştır. Mayr, Wagner'ın iddialarıyla ilgili olarak; "Ne yazık ki, Wagner coğrafi türleşme hakkındaki iddiasını varyasyon ve seçilim üzerine bazı tuhaf fikirlerle birleştirdi" yorumunu yapmıştır. Önde gelen evrimciler (Darwin, Wallace ve Weismann), Wagner'in coğrafi türleşme fikrine karşı çıkmış ve teori 1942'de Mayr tarafından yeniden öne sürülene kadar ilgi görmemiştir. Daha sonra coğrafi türleşmenin önemi, evrimsel sentezin temel fikirlerinden biri haline gelmiştir.

Ernst Mayr, Jerry Coyne ve H. Allen Orr gibi bazı çağdaş uzmanlar, Wagner'in coğrafi türleşme fikrine öncülük ettiğini ve Darwin'in bunu desteklemediğini savunmaktadır. Buna karşın Wagner'in "göç teorisi" oldukça basit Lamarckçı bir evrim fikrine dayanmaktaydı. Wagner, Darwin'e yazdığı mektuplarda, Darwin'in yeni türlerin evrimini anlamada hayati bir coğrafi bileşeni gözden kaçırdığını savunmuştur. İlk başta mektuplara dostça yanıt veren Darwin, coğrafi izolasyonun önemli olduğu konusunda Wagner ile hemfikirdi (türleşmenin tek nedeni olarak görmese de) ve coğrafi türleşmeyi Türlerin Kökeni'nde ele aldığına belirtmişti. Wagner sonraki makalelerinde doğal seçilimin önemini tamamen reddetmiştir. Ayrıca, coğrafi türleşmenin türün farklılaşmasına izin vermediğine dikkat çekmiştir. Wagner, Darwin'in bunu anlamadığını, yine de bu teorileri Türlerin Kökeni'nde yazdığını savunmuştur. Darwin, Wagner'in gittikçe artan kendini kaybetmiş yazılarını ve tek taraflı argümanını üzücü bulmuş ve 1875 tarihli makalesini "en acınası saçmalık" olarak nitelendirmiştir.

Wagner'in görüşleri günümüzde tartışma konusudur çünkü coğrafi izolasyonun türlerin ortaya çıkmasında rol oynayan tek mekanizma olmadığı bilinmektedir. Ayrıca doğal seçilimin türleşmedeki en önemli unsur olduğu genel olarak kabul edilmektedir.