Abay Dağlı

Cemil İbrahim oğlu Ağayev 27 Ocak 1906'da Şuşa'da doğdu. İlk eğitimini Şuşa Real Okulunda aldı. 1925-1927'de pioner teşkilatçısı olarak çalıştı ve 1927-1929'da Azerbaycan Merkez Parti Okulu'na devam etti. 1929-1932'de Şemkir bölgesine bağlı Zeyem ve Anino köy okullarında öğretmenlik yaptı. 1932 yılında Azerbaycan Devlet Pedagoji Enstitüsü Filoloji Fakültesine girdi. 1936'da bu okuldan mezun olduktan sonra, Şubat 1940'a kadar Stalin'in adını taşıyan bir anaokulunda Azerbaycan dili ve edebiyatı öğretmeni olarak çalıştığı Nuha'ya atandı. Nuha'da görev yaptığı süre boyunca "Genç işçi", "Kommunist" ve "Genç Pedagog" gazetelerinde çeşitli makaleler yazdı.

1940 yılında Bakü'ye geldi ve N.Gencevi adına Azerbaycan Edebiyatı Müzesi'nde araştırmacı olarak çalışmaya başladı. 15 Ağustos 1941'de işten atıldı ve aynı yılın 25 Ekim'inden Sumgayıt ilçesinde 94 Nolu ortaokulda dil ve edebiyat öğretmeni olarak çalıştı.

Dünya Savaşı yıllarında Azerbaycan Lejyonu'nun basın organı olan "Azerbaycan" gazetesinde, "Anar" imzasıyla "Novruz", "Azeri Türküsü", "Abbas Mirza seslenirken", "Azerbaycan", "Ay-Yıldız efsanesi", "Yoxdur", "Gel ve Gelme", "Yangin", "Bir Tarih Dizisi", "Haine", "Gülerin gözyaşları" şiirleri ve kısa mısralı "Kılınç" draması yayınlandı. II Dünya Savaşı sırasında yazdığı gazelleri Mustafa Hakki Türkequl tarafından toplanarak yazarın izniyle 1962 yılında İstanbul'da "Mirzeden Gazeller" adıyla yayımlandı.

II Dünya Savaşı'nın bitiminden sonra 1947'nin sonuna kadar Almanya'nın Münih kentinde yaşadı. Burada kaldığı süre içinde “Onlar Türklerdi” anısını yazmaya başladı. Bu eser 1951 yılında "Rana"nın gizli imzasıyla Ankara'da neşredilmiştir. 1947 yılı sonunda Türkiye'ye göç etti. Burada Sakarya ve Adapazarı liselerinde öğretmenlik yaptı.

Abay Dağlı olarak bilinen Cemil Ağayev, muhacireti öncesinde ve sırasında birkaç başka takma ad kullandı. Azerbaycan'da bulunduğu süre içinde "Kırmızı Şamhor", "Nuha İşçisi", "Edebiyat", "Komünist", "Genç Pedagog" gazetelerinde "Şuşalı", "Ağayev Cemil", "A.Cəmil" imzalarıyla yazılar ve şiirler yayımladı. Muhaciret yıllarında "A.M.D.", "M.D", "Rana", "A. Anar", "A. Dağlı", "Abay Mirza", "Abay Mirza Dağlı", "Abay Dağlı" ve diğer takma adlarla yazılar yazdı. Bakü'de yaşayan akrabalarına ve kız kardeşi Hanım'a mektuplarını "Abay Ağa" adıyla imzaladı.

Türkiye'de kaldığı süre boyunca "Esir Canlar" (1957), "Bir Mayıs Gecesi" (1960), "Fuzuli" (1961, 1968), "Okullular" (1963), "Sakarya" (1965), "Atatürk" ( 1966), "Babamızın Gençliği" (1967, 1973), "Sakarya Çetesi" (1969), "Malazgirt'ten Sakarya'ya" (1971), "Sakarya'da 22. Gün" (1971), "Baba Anıları" (1974), "Albay" (1975 ), "Dede Korkut" (1977) ve diğer oyunları yazdı ve yayınladı.

1951 yılında Ankara'da "Rana" imzasıyla yayımlanan "Onlar Türktüler" adlı kitap, Sibirya'ya sürgün edilen Türklerin mücadelesini anlatıyor. Abay Dağlı, bu çalışmayı cephede şehit olan bir hemşerinin kanlı çantasında bulunan yazılardan yola çıkarak yaptığını kaydetti. O bilinmeyen yazarın üslubunu eserde tutmaya çalışmıştır. "Uzak menfaalarda" adlı eserin birinci bölümü, Sibirya'ya sürgün edilen Türklerin çektikleri acıları ve bundan kurtulmak için düzenledikleri ayaklanmaları anlatır. Eser ağırlıklı olarak 3 kişinin, Nadir, Kamran ve Muradağa'nın mücadelesini anlatıyor. Nadir, Azerbaycanlı öğrencilere Türk çocuğu dediği için tutuklanan öğretmen, Kamran Rus subaylarına tokat attığı için tutuklanan asker ve Muradaga, kollektif çiftlik muhalifi olarak yakalanıp gerçek adını saklayan bir Kaçak Karabekirdir. Bu üç kişi kampta 95 grubu birleştirir ve bir ayaklanma başlatır. Eserin ikinci bölümü olan "Kanlı Cephelerde"de Sovyet askeri sistemi, Kremlin'in Velikorus şovenizmine dayalı Türk ve Müslüman karşıtı politikası onun ana hedefleri olarak seçilmiştir.

Türk Kurtuluş Savaşı konulu "Sakarya" (1965), "Atatürk" (1966), "Sakarya Çetesi" (1969), "Malazgirt'ten Sakarya'ya" (1971), "Sakarya'da 22. Gün" (1971) 1965 ile 1974 arasında) ve "Babanın Anıları" (1974) adlı altı oyun yazdı ve yayınladı. Sakarya Karargâhı adlı oyununda Milli Mücadele tarihini canlı, dramatik bir şekilde anlatmıştır. Daha sonra oyunun tek perde ve üç tablodan oluşan derli toplu versiyonu üzerinde çalıştı ve 1969 yılında "Sakarya Çetesi" adıyla kitap olarak yayımladı.

Azerbaycan ve Türk lehçelerinde yazılmış, 3 perde ve 9 resimden oluşan "Fuzuli" manzum oyunu ilk olarak 1961 yılında küçük bir tirajla Ankara'da, 1968 yılında ise Türk Füzuli bilgini Prof. Dr. Ali Nihad Tarlanın girişi ile İstanbulda basıldı.

6 Kasım 2000 tarihinde Abay Dağlı'nın kız kardeşi Xanım hanımın arşive sunduğu 310 belgeye dayanarak Azerbaycan Devlet Edebiyat Arşivi'nde "Şair, yayıncı, edebiyat eleştirmeni Mirza Abay Dağlı (Agayev Cemil İbrahim oğlu)" fonu kurulmuşdur. Burada onun hayatı ve yaratıcılığına ilişkin 1924-1997 yıllarını kapsayan belgeler toplanmıştır.