Iğdır Millî Cumhuriyeti

Iğdır Millî Cumhuriyeti, Ekim 1917 Sovyet Devrimi ardından Iğdır ve çevresinde oluşan otorite boşluğu sonrasında bölgede yaşayan Ermenilerin teklifiyle kurulan Iğdır İcra Hükûmetinin devamı olarak kurulmuştur.

Ekim Devrimi ardından, bölgede yaşayan Ermeni Ahalinin teklifiyle, 4 Nisan 1917 tarihinde başkanı Türk olması şartıyla 5 Türk 5 Ermeni yöneticiden oluşmuş, başkanlığına Ali Ekber Tufan getirilen bu hükûmetin önceliği yaşam şartlarının iyileştirilmesi ve tarımsal çalışmaların düzenlenmesi olmuştur.

Iğdır'da yaşayan Ermeniler, Van ve Adana bölgesinden Iğdır'a göç eden Taşnak üyesi Ermenilerle (Gahdağanlarla) birlikte işbirliğine girerek Iğdır'da yaşayan Türk Ahaliye karşı sistematik katliamlara başlamalarıyla eşzamanlı olarak Stepan Şaumyan'in Bakü'de 14 bin Müslümanı katletmesinin ardından Iğdır'da Azeri Türkleri ve Ermeniler arasında iç savaş başlamıştır. Özellikle Oba, Hakmehmet, Koçkıran katliamları bu süreçte yaşanmıştır.

İç savaşı önceden tahmin eden Milis Komutanları ve Türk Ahali tarafından, Iğdır Millî Cumhuriyeti; Iğdır, Tuzluca, Aralık, Şerur, Doğubayazıt, Vedibasar, Serdarabat ve başkenti Melekli olacak şekilde 4 Mayıs 1918 tarihinde ilan edilmiştir.

Kafkasya'da Türk halkını silahlandırmak adına yapılan gizli Tiflis Türk Kurultayı'na katılan Ali Ekber Tufan, Iğdır Millî Hükûmeti birliklerini bu sayede Taşnak çetelerine karşı savunacak hale getiren silah teminini Mehmed Emin Resulzade'nin yardımlarıyla elde etmiştir. Alman denizaltılarından temin edilerek Gürcistan’dan Iğdır’a getirilen silahlar ve terhis edilen Rus askerlerinin bıraktığı silahlar Iğdır Millî Cumhuriyetinin silah gücünü oluşturdu ve aynı zamanda Cemiyyet-i Hayriye (Gardaş Kömeği) gibi kurumlar üzerinden Balkanlar'dan Kafkasya'ya gizli yardımlaşma ağının merkezi haline gelmiştir.

23 Temmuz 1919 tarihinde toplanan Erzurum Kongresine yapılan davet üzerine Iğdır ve çevresini temsilen Bilal Toksöz, Muhtar Bey (Sultanabadlı), Hüseyin Zengi temsilci olarak katılmış, Iğdır Misak-ı Milli sınırları dahilinde olmadığından dolayı temsilcilerin konuşmaları ve isimleri zapta geçilmemiştir.

10 bini aşkın milis gücünü bir araya getirerek bölgede otoriteyi ele alınmıştır. Taşnak çetelerinin ciddi saldırılarını püskürterek halkı korumaya alan hükûmet zaman zaman masum, yaşlı, çocuk ve kadınlarını İran’ın Hoy ve Maku şehirlerinde oluşturdukları mülteci kamplarına göndermiştir.

Kafkas Cephesinde Mayıs 1918 yılında Nuri Paşa'nın Bakü'ye yürümesi akabinde Doğubayazıt 11.Tümen Komutanlığıyla görüşen Ali Ekber Tufan ve Abbas Işık'a Iğdır Ahalisinden imzalı başvuru toplandığı halde Iğdır Ovasına Türk Askerinin girebileceğinin belirtilmesi halinde toplanan imzalar ve başvuru neticesinde 20 Mayıs 1918 tarihinde Osmanlı Askeri Iğdır'a giriş yapmıştır.

Wilson İlkeleri kapsamında bölgeye gözlemci olarak gelen Amerikan genelkurmay başkanı General James Guthrie Harbord, yöneticiler eşliğinde bölge gezdirilmiş ve İtilaf Devletlerine "Büyük Ermenistan'da Ermeni göremedim" raporunu ileterek bölgeye acilen "Barış Gücü" talep etmiştir. Bu rapor Gümrü, Lozan ve Moskova Antlaşmalarına Iğdır ve çevresinin Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde olmasına katkıda bulunmuştur.

Kültepe, Yarmalar, Kireler, Dehne Boğazı, Küllük Meydan Savaşı, Çiftlik Savaşları yaşayan Iğdır Millî Cumhuriyeti, Ermeni komutan Drastamat Kanayan tarafından yapılan birçok saldırıyı geri püskürtmüş ancak bölgeye gelen İngiliz barış güçlerinin çekilmesiyle silahları Ermeni Kuvvetlerine bırakmasının ardından güçlenen Ermeniler, Iğdır Millî Cumhuriyeti Kuvvetlerini yıpratmış ve Aşağı Erhacı bölgesine çekilmelerine sebep olmuştur. 3 aylık bu çekilme sonrasında "12 Kasım 1920 Yılı Iğdır'ın Kurtuluşu Günü" bölgeye ulaşan Kazım Karabekir komutasındaki Türk Ordusuna 10 bini aşkın milis gücü desteği veren Iğdır Millî Cumhuriyeti Kuvvetleri, Aras Nehri boyunca mevzilenen Ermeni Birliklerine taarruz ederek, Iğdır Ovasını geri almışlardır.