Tsaritsyn Muharebesi

Tsaritsyn Muharebesi, Rus İç Savaşı sırasında Rusya'nın güneybatısındaki Volga Nehri üzerindeki önemli bir şehir ve liman olan Tsaritsyn'in (şimdi Volgograd) kontrolü için Kızıl Ordu ile Beyaz Ordu arasındaki bir çatışmaydı.

Ekim Devrimi'nin önemli bir destek merkezi olan ve devrimden sonrada Kızılların elinde kalan şehir, Pyotr Krasnov komutasındaki Bolşevik karşıtı Don Kazakları tarafından üç kez kuşatıldı: Temmuz–Eylül 1918, Eylül–Ekim 1918 ve Ocak-Şubat 1919. Nihayetinde şehri başarıyla ele geçiren Gönüllü Ordu (Rusya'nın güneyindeki Beyaz Ordu'nun operasyonel-stratejik birliğinin resmi adı) Ağustos 1919 ile Ocak 1920 arasında şehri Bolşeviklere karşı savunma durumunda kaldı. Tsaritsyn nihayet 1920'nin başlarında Kızıllar tarafından tekrardan fethedildi.

"Kızıl Verdun" lakaplı Tsaritsyn'in savunması, İç Savaş'ın Sovyet tarihçiliği, sanatı ve propagandasında en çok anlatılan ve anılan olaylarından biriydi. Bunun nedeni, Joseph Stalin'in Temmuz ve Kasım 1918 arasında şehrin savunmasında yer almasıydı.

Rus Devrimi sırasında, ağır sanayileşmiş Tsaritsyn şehri, güçlü bir devrimci merkez haline geldi. Aşağı Volga'da yer alan şehir, Bolşevikler için stratejik öneme sahipti. Bakü'den gelen yiyecek ve yağ tedariki Moskova'ya Tsaritsyn aracılığıyla ulaştı. Şehrin içinden geçen demiryolu da Halk Komiserleri Konseyi'ne Orta Asya'dan destek sağlıyordu. Şehir ayrıca büyük mühimmat fabrikalarına da ev sahipliği yapıyordu.

Mayıs 1918'de Don Sovyet Cumhuriyeti çöktü ve anti-komünist Don Cumhuriyeti bölgede iktidarı ele geçirdi. Sonraki aylarda, Tsaritsyn'in stratejik önemi daha da arttı: Kızıllar, şehri kontrol ederek Don, Ural ve Orenburg Kazaklarının karşı-devrimci güçlerinin bir araya gelmesini engelledikleri gibi Tsaritsyn'in kontrolü aynı zamanda Kızılların kuzeye, Kuban ve Kuzey Kafkasya'daki Beyazların elindeki bölgelere doğru akınlar düzenlemesine ve Saratov'u korumasını sağladı.

Haziran 1918'de Kızıl Ordu'nun Güney Cephesi, Donbaslı bir devrimci olan Kliment Voroşilov'un komutasına girdi. Voroşilov Tsaritsyn'i savunmak için Don ve Donbas'tan Tsaritsyn'e çekilmeyi başaran yerel birliklerden oluşan bir ordu kurmaya başladı. Aynı ay, Joseph Stalin şehre geldi ve başlangıçta Moskova'ya tahıl almak için gönderilmiş olmasına rağmen, hızla yerel kuvvetlerin komutasına katıldı. Voroşilov ve Stalin, şehrin savunmasını toplamak ve bölgedeki tüm Kızıl kuvvetlerin kontrolünü merkezileştirmek için birlikte Kuzey Kafkasya Askeri Bölgesi'ni kurdu. Voroşilov'un topladığı ordu sonunda Güney Cephesi'nin 10. Ordusu oldu.

Bu arada ataman Krasnov, Don krug'u (Askerî Konseyi'nin başkanı) Tsaritsyn, Kamışin, Boguçar, Povorino, Novohopyorsk, Kalaç-na-Donu ve Balaşov dahil olmak üzere Don Cumhuriyeti sınırındaki şehirleri işgal etmeye ikna etti.

Mayıs'tan Temmuz 1918'e kadar, Krasnov komutasındaki Don Kazakları, aynı büyüklükte ancak bölgede bulunan Kızıl birliklerden daha iyi eğitimli 40.000 adamı seferber edebildiler. Temmuz ayının sonunda Kazaklar, Tsaritsyn'e giden demiryolu hattını kestiler ve Gönüllü Ordusu, Tsaritsyn'deki Kızıl kuvvetleri tamamen çevreleyerek şehre giden bir dizi kasabayı ele geçirdi.

Don Kazakları, 1918 Ağustosunun sonlarında Tsaritsyn'e ilk saldırılarını başlattılar, ancak bu saldırı Eylül ortasına kadar geri püskürtüldü. Bolşevikler de şehri terk eden üç demiryolu hattı boyunca bir karşı saldırı düzenlediler. Başlangıçta başarılı olmasına rağmen, karşı saldırı iki hafta sonra Beyazların Voronej'den takviye almasıyla durduruldu. Voronej'e karşı bir saldırı olasılığı, Moskova'daki Sovyet hükûmeti için Tsaritsyn'in potansiyel çöküşünden daha büyük bir tehdit oluşturacaktır.

Eylül ayının sonlarına doğru, başkomutan Jukums Vācietis ve askeri komiser Lev Troçki tarafından koordine edilen, tüm Kızıl Ordu'nun daha geniş bir yeniden örgütlenmesinin bir parçası olarak, Tsaritsyn'deki kızıl kuvvetlerin adı resmi olarak 10. Ordu olarak değiştirildi. Hâlâ Voroşilov tarafından komuta ediliyordu, ancak Bolşevikler tüm Güney Cephesini yeniden düzenleyerek eski Çarlık generali Pavel Sytin'i başına geçirdi.

Aynı zamanda, Krasnov'un genel komutanı altında ve Konstantin Mamontov komutasındaki 50.000 kişilik bir süvari grubunun katılımıyla ikinci bir Kazak saldırısı başladı. Ekim ortasına kadar şehir neredeyse tamamen kuşatılmıştı ve Kızılların sahip olduğu tek avantaj, şehri kontrol etmelerine izin veren topçulardı. Tsaritsyn'de hemen bir yanda Stalin ve Voroşilov ile diğer yanda Troçki, Vacietis ve Sytin arasında bir çatışma çıktı.

Stalin, yetkisinin ötesindeki konulara müdahale etti ve Voroşilov'u Sytin'in emirlerini görmezden gelmeye çağırdı. 29 Eylül 1918'de Sytin, Kozlov'daki (Miçurinsk) karargahından Tsaritsyn'e geldiğinde, Kuzey Kafkasya Askeri Konseyi toplantısında bir arbede çıktı ve iki gün sonra, yüksek komutanın iradesi dışında Voroşilov, Cephe komutanlığına atandı. Troçki ve Vacietis, Stalin'in komiserlik görevinden alınmasını ve Voroşilov'un bir askeri mahkeme önüne çıkarılmasını talep ettiler. Cevap olarak Stalin, Vladimir Lenin'e Troçki'yi şikayet eden telgraflar gönderdi.

Kızıl Ordu komutanlığının emirlerine karşı, Dmitry Zhloba'nın 15.000 kişilik Çelik Tümeni (o zamanlar Ivan Sorokin'in 11. Ordusunun bir parçasıydı) Kuzey Kafkasya'dan Tsaritsyn'e doğru yürüdü. 15 Ekim'de Zhloba'nın tümeni, Krasnov'un güçlerini sürpriz bir saldırıyla vurarak kuşatmayı kırdı. Bu olaylardan sonra Zhloba'nın tümeni 10. Ordu'ya dahil edildi. Ay sonunda Kazaklar istifaya zorlandı.

Savaş boyunca Stalin, Moskova'dan Tsaritsyn aracılığıyla Kafkasya'ya gönderilen malzemelere yasadışı bir şekilde el koyarak Moskova'nın emirlerine düzenli olarak itaatsizlik etmişti. Kasım 1918'de Stalin, itaatsizliği nedeniyle Tsaritsyn'den geri çağrıldı ve kuşatma kaldırıldıktan sonra şehri terk etti. Kısa bir süre sonra Sytin kendi konumunu kaybetti ve yerine Pēteris Slavens atandı.

Krasnov artık Kazakları Don bölgesinin dışında savaşmaya büyük ölçüde ikna edemedi. Sivil Kazak liderleri ve onların orta düzey askeri komutanları ve hatta Krasnov'un en yakın arkadaşları, iç savaşın diğer cephelerindeki durumla ilgilenmiyorlardı. Bolşevikler, bu merkezin önemini anlayarak ellerindeki en iyi kuvvetleri Tsaritsyn'e yönlendirirken, Kazaklar öncelikle, savaşın daha geniş bağlamında o kadar da önemli olmayan Don bölgesinin kuzey kısmını fethetmekle ilgileniyorlardı. Bu nedenle Krasnov, Gönüllü Ordu komutanları generaller Anton Denikin ve Mihail Alekseyev'i şehre yönelik bir saldırıyı koordine etmeye ikna etmeye çalıştı. Ancak öncelik olarak görmediler. Denikin, Kazakların yalnızca belirli bir alanda hakimiyet kurmakla ilgilendiklerinin ve bunun dışında Bolşeviklerle savaşmak istemeyeceklerinin farkındaydı. Gönüllü Ordusu, 1918'in sonlarında Kuban'ı ele geçirerek ters yöne yöneldi.

Kasım 1918'in sonunda, Kızıl Ordu'nun yeniden yapılanması ve artan sayısal üstünlüğü sayesinde Sovyetler, Krasnov'un kuvvetlerine karşı bir avantaj elde etti. Bununla birlikte, Aralık 1918'de Kazaklar, Tsaritsyn'i yeniden kuşatmayı başardılar. Ocak 1919'da, şehrin etrafındaki savaşlar, Kızıl Ordu lehine değişecek şekilde devam ediyordu. Kuvvetlerin kuzeyden kayması sayesinde, Kızılların sayısal üstünlüğü sürekli artıyordu ve Beyaz Kazakların morali düşüyordu, bazıları Bolşeviklerin tarafına geçiyor veya orduyu tamamen terk ediyordu. 1919'un başında Kızıl Güney Cephesi, tüm Kızıl Ordu'nun 1/4'ü olan 117.000 asker, 2.040 makineli tüfek ve 460 top topundan oluşuyordu. Öte yandan Krasnov, Kasım 1918'de hala 50.000 kişilik bir kuvvete komuta ediyordu, ancak Şubat 1919'da yanında sadece 15.000 Kazak kaldı.

26 Aralık 1918'de Voroşilov, 10. Ordu komutanı olarak eski bir çarlık subayı ve iç savaş sırasında en yetenekli Kızıl komutanlardan biri olan Alexander Yegorov tarafından değiştirildi. Ocak 1919'un sonunda, Güney Cephesi komutanlığı pozisyonu Vladimir Gittis tarafından alındı. Onun komutası altında, bu yılın Nisan ayı sonuna kadar Güney Cephesi kuvvetleri (esas olarak 8., 9. ve 13. Kızıl Ordular ve 2. Ukrayna Sovyet Ordusu) Bataysk ve Tikhoretsk'e doğru ilerleme umuduyla Rostov'a bir saldırı gerçekleştirdi.

Avusturya-Macaristan Ordusunun Ukrayna'dan ayrılması ve kızıl kuvvetlerin saldırılarından sonra, Don Kazaklarının Tsaritsyn yakınlarındaki yenilgileri onları Gönüllü Ordu komutasına tabi olmaya zorladı. 19 Şubat 1919'da Krasnov komutayı devraldı, onu Afrikan Bogaewsky'ye devretti ve Don, Terek ve Kuban Kazaklarının Gönüllü Ordu ile birleşerek Güney Rusya Silahlı Kuvvetlerinin bir parçası olmasını kabul etti.

1919 yazına gelindiğinde, Müttefikler tarafından Novorossiysk'te Beyazlara silah ve cephane tedarik edilirken, Kazaksızlaştırma kampanyasına yanıt olarak Don'da başka bir Kazak ayaklanması patlak verdi. Güney Cephesindeki Mihail Tuhaçevski ve Aleksandr Yegorov dışındaki Kızıl Ordu komutanlarının beceriksiz olduğu ortaya çıktı. Mayıs-Haziran 1919'da Beyazlar, Ukrayna'nın doğusunda Sovyet güçlerini Ukrayna'nın Sovyet başkenti Kharkiv'den çıkararak ve ardından birkaç ay süren savaşın ardından Donbas'ı ele geçirerek bir dizi zafer kazandı. Mayıs ayında Yegorov'un 10. Ordusu kargaşa içinde doğuya doğru çekildi, Haziran ortasında Pyotr Vrangel komutasındaki Kuban Kazakları, Tsaritsyn'e püskürtülen bir süvari saldırısı gerçekleştirdi. Bununla birlikte, Kuban'dan Tsaritsyn'e giden demiryolunun yenilenmesi, Beyazların İngilizler tarafından teslim edilen tankları taşımasına izin verdi. 30 Haziran 1919'da Wrangel'in güçleri şehre girdi, 40.000 kızıl esir aldı ve 2.000 erzak ve cephane arabasına el koydu. 3 Temmuz 1919'da, Wrangel'in kuvvetlerinin Tsaritsyn'deki zafer geçit töreninde Denikin, Kazan Meryem Ana İkonu önünde Beyazların Moskova'ya ilerlemesinin başladığını duyurdu.

Beyazların Moskova'yı ele geçirme çalışmasının bir parçası olarak, Pyotr Vrangel liderliğindeki Kafkas Ordusu Tsaritsyn'den yürüdü, Beyazların elinde olan Kamyshin'den geçti ve Ağustos ayı başlarında Saratov'a yaklaştı. Ancak, rezerv ve erzak eksikliği ve Kuban Kazaklarının yetersiz desteği, Pyotr Vrangel'i Tsaritsyn'e geri çekilmeye zorladı. Ağustos ayında Kızıl Ordu komutanlığı, şehri yeniden ele geçirme görevini Vasily Shorin komutasındaki orduya verdi. Pyotr Vrangel, Shorin'in güçlerine karşı kendini başarıyla savunduğu ve onlara ağır kayıplar verdiği Tsaritsyn'in dış mahallelerine çekildi. Altı haftalık mücadeleden sonra, yalnızca pasif bir şekilde savunma yapabildiler. Shorin'in yeniden toplanıp Tsaritsyn'deki yürüyüşüne devam etme niyeti, sonunda Konstantin Mamontov'un Kızıl Ordu'nun arkasına yaptığı ve Shorin'in birliklerinin bir kısmını yönlendirmek zorunda kaldığı beklenmedik süvari baskınıyla engellendi. Ancak 3 Ocak 1920'de Tsaritsyn, Kızıl Ordu'nun Güneybatı Cephesi tarafından kesin olarak geri alındı.

Savaş sırasında, yerel olarak oluşturulan Çeka, çoğu Kızıl Ordu'ya katılmak için yerel bir çağrıya yanıt vermiş olan ancak burjuvazi, din adamları, aydınlar veya çarlık subayları olarak kabul edilenleri hedef alan acımasız bir baskı kampanyası yürüttü. Politikayı sorgulayanlar da mağdur edildi. Şehirde askeri yetkiler verilen Stalin, mevcut Kızıl Ordu generali Andrei Snesarev'i ve halihazırda Kızıl Ordu'da görev yapan çarlık subaylarını ve uzmanları tutuklamak için harekete geçti. Troçki'nin emriyle serbest bırakılan ve başka bir yere atanan Snesarev dışında, mahkumların nihai kaderi açlık ya da infaz oldu.

Stalin ayrıca, Lenin tarafından yakıt, para, yakıt, tren temin etmesi için gönderilen Ulaştırma komiseri Alekseev, iddia edilen bir komployla ilgili olarak iki oğluyla birlikte yargılanmadan vuruldu.

İdamlar ve iddia edilen komplolar, kamuoyunu harekete geçirmek amacıyla gazetelerde yayınlandı. Bu, müstakbel liderin çok sayıda entrika ve komployu açığa çıkarma ve ajitasyon amacıyla kurbanları uydurma ve halka açık davalara sokma eğilimini ortaya çıkaran ilk örnek olabilirdi. Bir Kızıl Ordu sığınmacısı olan Anatoly Nosovich'e göre, Stalin, askeri sanatlarla ilgili tartışmalarda sık sık "eğer dünyanın en yetenekli komutanı, ajitasyonla uygun şekilde hazırlanmış, politik olarak bilinçli askerlerden yoksunsa, o zaman, inanın bana, sayıca az ama motivasyonu yüksek devrimcilere karşı hiçbir şey yapamaz." diye yorumda bulunuyordu.

Joseph Stalin'in Tsaritsyn'in savunmasına katılması nedeniyle, şehir için yapılan savaşlar, Sovyet tarihçiliği ve propagandasında en çok tasvir edilen iç savaş olayları arasındaydı. 1925'te şehrin adı bile "Stalingrad" olarak değiştirildi. Yirmi yıldan biraz daha uzun bir süre sonra şehir, bu kez 1961'de şehrin adı Nikita Kruşçev'in Stalinizasyondan arındırma kampanyası sırasında Volgograd olarak değiştirildi.

1937'de Tsaritsyn için yapılan savaşlar, Alekey Tolstoy'un Ekmek romanının arka planını oluşturdu. 1942'de Vasilyev kardeşler, iki bölümlük bir film olan Tsaritsyn'in Savunması'nda olayları dramatize ettiler.