Leyla Yunus

Leyla İslam kızı Yunusova veya Leyla Yunus (evlilik öncesi soyadı Vliyeva; d. 21 Aralık 1955, Bakü), Barış ve Demokrasi Enstitüsü müdürü olarak görev yapan Azeri insan hakları aktivistidir. Özellikle, adına birkaç küçük protesto düzenlediği Bakü'de zorla tahliyelerden etkilenen vatandaşlara yardım ettiği çalışmalarıyla bilinmektedir. Temmuz 2014'te Azerbaycan makamları Yunus'u, geniş çapta şüpheli görülen suçlamalarla dolandırıcılık ve vergi kaçakçılığı iddialarıyla hapse attı. 13 Ağustos 2015'te 8,5 yıl hapis cezasına çarptırılan Leyla Yunus, sağlık durumunun kötüleşmesi nedeniyle 9 Aralık 2015'te tahliye edildi ve mahkeme, cezasını ertelendi.

Sovyetler Birliği'nin son yıllarında Yunus, reform yanlısı çevrelerde aktifti. 1988'de küçük bir ılımlı aydınlar grubuyla birlikte "Perestroyka'yı Destekleyen Azerbaycan Halk Cephesi"ni kurdu. Başlangıçta, Azerbaycan'ın bu Halk Cephesi kasıtlı olarak Estonya Halk Cephesi örneğine göre modellendi.

Ocak 1990'da Yunus, Zardusht Alizadeh ile birlikte ılımlı bir siyasi ses oluşturmak amacıyla Sosyal Demokrat Parti'yi kurdu. Nisan 1990'da Yunus, demokratik bir orta yolu savunan ve hem aşırı milliyetçiliği hem de Sovyet rejiminin şiddetli baskılarını reddeden "Bir Politikacının Sorumlulukları" adlı bir makale yayımladı.

1992-1993 Dağlık Karabağ ihtilafı sırasında yaşanan çatışmalar sırasında Yunus, Savunma Bakan Yardımcısı ve Savunma Bakanlığı analitik bilgi merkezi başkanı olarak görev yaptı.

Sonrasında Yunus barış çağrısı yapmak için hem Azerbaycan'da hem de Ermenistan'da sivil toplum aktivistleriyle birlikte çalıştı O ve bir tarihçi olan eşi Arif, Ermenistan ile aktif bir şekilde uzlaşma peşinde koştu. 1998 yılında, aktif şiddetsizlik üzerine Ermeni bir meslektaşı ile birlikte Uluslararası Uzlaşma Bursu'nun Kadınlar Barışçıları Programı'nın (WPP) Avrupa Danışma Toplantısı'na katıldı.

Yunus, 2009 yılında, polisin olaya karışan iki genç kızın daha fazla kaçakçılığına karıştığını iddia ederek, yakın tarihli bir kaçırma davasında polisin görevi kötüye kullandığını açıkladıktan sonra iftira davası açmıştı. İçişleri Bakanı Ramil Usubov, "polis gücünü tehlikeye attığını" belirterek aleyhine dava açtı; tazminat olarak 100.000 manat talep etti. İnsan Hakları İzleme Örgütü, "Yunus aleyhindeki bir kararın, Azerbaycan'da ifade özgürlüğü için korkunç bir emsal teşkil edeceğini" belirterek davayı protesto ederken, diğer uluslararası gruplar da davayı "Azerbaycan hükûmetinin ifade özgürlüğünü engellemesine bir örnek daha" olduğunu nitelendirdi.

2011 yılında, tahliyeler sırasında polisin davranışlarına ilişkin yetkililere yapılan bir dizi başarısız temyiz başvurusunun ardından Yunus, tahliyelere Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne itiraz etme niyetini açıkladı. Yetkililer, 11 Ağustos 2011'de Yunus'un Bakü bürosunu sadece birkaç dakika uyarısıyla buldozerle yıktı, aynı gün New York Times'da zorla tahliyeleri eleştirdiği bir haber yayımlandı. Yıkım günü Norveç'teydi. Avrupa Birliği temsilcileri, örgütü "uluslararası toplumun düzenli bir ortağı" olarak nitelendirerek yıkımdan "üzüldü". Azerbaycan Milletvekili Khadi Musa Redzhabli, buldozerin Yunus'un insan hakları çalışmaları ile bağlantılı olduğunu yalanladı. Sansür Endeksi ve Rafto Vakfı'nın da aralarında bulunduğu 14 ülkeden elli iki insan hakları örgütü, Azerbaycanlı yetkililere yıkımı kınayan ortak bir endişe mektubu gönderdi.

Leyla Yunus, 2014 yılında Rasul Jafarov ile birlikte Azerbaycan'daki siyasi tutukluların bir listesini derlemek için çalışan bir Çalışma Grubu'na liderlik etti. Ağustos 2014'ün başlarında, ikisi de tutuklandı ve isimleri, Norveç Helsinki Komitesi tarafından yayımlandı ve çalışmalarının nihai sonucu olan listedeki son isimlerdir.

28 Nisan 2014'te, Yunus ve eşi Arif, Doha, Katar'a giderken Haydar Aliyev Uluslararası Havalimanı'nda gözaltına alındı ve dolandırıcılık ve vergi kaçırmakla suçlandı. O ve eşi Arif hapse atıldı. Yunus, şeker hastası olduğu için hapishanedeki durumu, Azerbaycan makamlarının kendisine tıbbi yardım sağlamayı reddettiği yönündeki haberler arasında istikrarsız olarak nitelendirildi. Kocasıyla doğrudan iletişim kurması yasaklandı; çeşitli internet sitelerinde tercüme edilip yayımlanan bir açık mektup yazdı ve "Biz [...] 21. yüzyılın 1930'ların baskısını getireceğini asla tahmin edemezdik." dedi.

Leyla ve Arif Yunus'un yanı sıra Rasul Jafarov'un tutuklanması, büyük ölçüde Azerbaycan'da sivil topluma yönelik devlet baskısının bir başka adımı olarak görülmektedir. Yetkililerin bu eylemleri, aralarında Uluslararası Af Örgütü'nün de bulunduğu birçok önde gelen uluslararası insan hakları örgütü tarafından sert bir şekilde kınanmıştır; aralarında (Yunus'u "vicdan mahkumları" olarak adlandıran ve yetkilileri derhal serbest bırakmaya çağıran) Parlamenterler Meclisi Avrupa Konseyi, Amerika Birleşik Devletleri AGİT Misyonu, İnsan Hakları Savunucularının Korunması Gözlemevi, Nobel Kadın Girişimi, Sınır Tanımayan Gazeteciler, İnsan Hakları İzleme ve diğerleri vardır.

İnsan Hakları İzleme Örgütü, "Azerbaycan hükûmetinin insan hakları savunucularına ve sivil toplum kuruluşlarına yönelik saldırısı" nedeniyle Azerbaycan'ın Madencilik Endüstrileri Şeffaflık Girişimi'nden (EITI) üyeliğinin askıya alınması çağrısında bulundu.

13 Ağustos 2015'te Leyla Yunus 8,5 yıl hapis, eşi Arif ise dolandırıcılık ve vergi kaçakçılığı suçlarından 7 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Çift, duyulmayan ayrı bir davada da (Ermenistan adına casusluk yaptığı iddiasıyla) vatana ihanet suçlamasıyla da karşı karşıya kaldı. Batılı hükûmetler ve insan hakları grupları, kovuşturmalarıyla ilgili endişelerini dile getirdi. İnsan Hakları İzleme Örgütü, davayı göstermelik bir duruşma olarak kınadı ve Uluslararası Af Örgütü çifti vicdan mahkumları olarak nitelendirdi.

Leyla Yunus, eşi Arif Yunus'un daha önce sağlık gerekçesiyle Kasım 2015'te serbest bırakılmasının ardından 9 Aralık 2015'te sağlık gerekçesiyle serbest bırakıldı. Cezası ertelendi. Bu nedenle, suçlamalardan aklanmadı.

Leyla ve Arif Yunus, Azerbaycan hükûmeti tarafından 2016 yılının Nisan ayında sağlık tedavisi için Hollanda'ya gitmelerine izin verildi ve burada ikamet etmeye devam etti.

Ekim 2014'te Leyla Yunus, Sakharov Ödülü için üç finalist arasında yer aldı. Yunus'un adaylığı, son nesil Sovyet muhalifleri ve son Andrei Sakharov'un arkadaşları da dâhil olmak üzere birçok önde gelen aktivist tarafından desteklendi. Avrupa Parlamentosu, Sakharov ödülünü açıklarken, "Leyla Yunus'u ülkesinde demokrasi ve özgürlük mücadelesinde karşılamak ve desteklemek için Azerbaycan'a tüm siyasi gruplardan temsilcilerle bir heyet göndermeye karar verdiğini" belirtti.

Ekim 2014'te, Norveç Helsinki Komitesi Leyla Yunus; Rasul Jafarov, Anar Mammadli ve Intiqam Aliyev ile birlikte Andrey Saharov Özgürlük Ödülü kazandı.