1963 Üsküp depremi

1963 Üsküp depremi (Makedonca: Скопски земјотрес 1963, Skopski zemjotres 1963), 26 Temmuz 1963'te Üsküp'te gerçekleşen 6.1 M büyüklüğündeki depremdir. Depremde 1.070'ten fazla kişi ölmüş, 3.000 ilâ 4.000 kişi yaralanmış ve 200.000'den fazla kişi evsiz kalmıştır. Şehrin yaklaşık yüzde 80'i tamamen yıkılmıştır.

Moment magnitüd ölçeğinde 6.1 olarak ölçülen deprem 26 Temmuz 1963'te, 04.17 UTC (yerel saatle 5.17) saatinde, o zamanlar Yugoslavya SFC'nin Makedonya SC'nde bulunan (günümüzde Kuzey Makedonya) Üsküp şehrinde gerçekleşmiştir. 20 saniye süren sarsıntı, Vardar Nehri vadisinin çoğunda hissedilmiştir. Depremin artçıları 5.43'e dek devam etmiştir.

Depremden birkaç gün sonra 35 ülke BM Genel Kurulu'ndan Üsküp'e yardım göndermeyi gündemine almasını talep etti. Maddi yardımın yanı sıra, tıbbi destek, mühendislik ve inşaat ekip ve malzemelerinin gönderilmesi 78 ülke tarafından teklif edildi.

ABD başkanı John F. Kennedy, Savunma Bakanlığı'na ve Uluslararası Gelişme Ajansı'na (USAID) Üsküp'te afet yardımı için harekete geçemlerini, personel, prefabrik ev, çadır kentler gibi çeşitli yardımları göndermelerini emretti. Sovyetler Birliği'nden de önemli yardımlar geldi. SSCB lideri Nikita Kruşçev Üsküp'ü bizzat ziyaret etti. Yugoslavya, Soğuk Savaş boyunca Bağlantısızlar Hareketi'nin üyesi olduğu için Üsküp'teki Amerikan ve Sovyet askerleri 1945'te Elbe'deki karşılaşmalarından beri ilk defa el sıkışabilmişti.

Üsküp'e deprem haberi yapmak için varan ilk yabancı muhabir The New York Times gazetesinden David Binder olmuştu. Uçaktan izlediği Üsküp'e bakarken, şehrin bombalanmış gibi göründüğü yorumunda bulunmuştu.

Birleşik Krallık merkezli hayır kurumu War on Want, İngiliz mühendis Demetrius Comino'yla görüşerek ondan Dexion bina çatkısı malzemeleri ve Barto Stuart yönetimindeki personeli getirerek 1560 bina (iki köye yetecek kadar) inşa etmesi için kamu müracaatında bulundu. İnşa edilen küçük köylerden birine Dexiongrad adı takılmıştı. Dexion, Üsküp'teki Gjorče Petrov Belediyesine aitti. BK hükûmeti, aynı anda 13,5 x 7 m. genişliğinde Nissen kulübeler hediye etmişti. Yugoslav yetkililer, bunların altısını kalıcı olanlrı inşa edilene dek uydu mahallelerde okul olarak kullanmıştı. Bu kulübelerin inşası, Teğmen Charles Brodley RE önderliğindeki dokuz kraliyet mühendisinden oluşan küçük bir ekibin denetimindeydi. Daha sonra "War on Want", şehrin inşasıyla upraşan 2.000 işçinin konaklamasına yetecek kadar kulübe satın alacak ve mühendis ekibi Yüzbaşı SL Rooth RE komutasındaki 49 personele kadar çıkacaktı.

1965'te BM, Japon Mimar Kenzo Tange'den Üsküp'ün yeniden inşası için kısıtlı bir yarışmaya girmesini istedi. Daha sonra Tange, ödülün %60'ını kazanırken Yugoslav ekibi %40'ını kazanacaktı. Ancak Tange'nin en büyük eserlerinden biri olan Üsküp için yaptığı planlar, özellikle de Yeni Üsküm Demiryolu İstasyonu ve "Şehir Duvarı" için olanlar sadece kısmen uygulanabildi.

Şehir adım adım yaralarını sarmaya başlarken kültürel hayatı yeniden canlandırma ihtiyacı arttı. Ressam Pablo Picasso, "Bir Kadının Başı" (1963) tablosunu depremden sonra inşa edilen Makedonya Çağdaş Sanat Müzesi'nde sergilenmesi için bağışladı. Müze binası Polonya tarafından bağışlanmış ve birkaç Leh mimarca tasarlanmıştı. Konser salonu "Univerzalna sala", 35 ülkenin bağışları sayesinde inşa edilmiş ve prefabrik binası komşu Bulgaristan'da yapılmıştı. Yugoslav Federal Yürütme Konseyi'nin talebi üzerine BK Dış İşleri ve Topluluk İşkeri Bakanı Rab Butler, 19 Şubat 1964'te BK Parlamentosu'ndaki Avam Kamarası'nı BK hükümetinin Üsküp'ün onarımı için 500.000 sterlinlik yeni kredi vermeyi onayladığı konusunda bilgilendirdi.

Üsküp'teki cadde ve nesnelerin bir kısmına, inşalarında yardım eden ya da ev bağışlayan ülkeleri onurlandırmak amaçlı adlar verildi. Mesela Romanya hükûmetinin bağışladığı poliklinik tıp merkezine başkenti Bükreş'in adı verildi. Karpoş Belediyesi'ndeki Sovyetler'ce bağışlanan apartmanlara "руски згради" ("ruski zgradi", "Rus binaları") adı verildi. Aynı şekilde İsveç ve Finlandiya'nın bağışladığı prefabrik evlere de "шведски / фински бараки" ("švedski / finski baraki", İsveç/Fin barakaları) adı verildi.

Bir başka örnek de Üsküp'teki Meksika Caddesi'dir (улица Мексичка, ulica Meksička). Adı Meksika'nın onuruna verilen caddede Meksika başkanı Adolfo López Mateos'un verdiği bir anıt plak da mevcuttur. 2012'de caddenin meşhur sakini rock müzisyeni Vlatko Stefanovski ve kardeşi tiyatro yazarı Goran Stefanovski, belediye başkanının Meksika Caddesi de dahil olmak üzere çok sayıda caddenin adını değiştirme kararını protesto etti. Stefanovski kardeşler, büyüdükleri ve Makedon rock grubu Leb i sol'ün kurulduğu bu caddenin Meksika'nın bağışlarıyla inşa edildiğini halka hatırlatarak bu dayanışmanın asla unutulmaması gerektiğini savunmuştu.

1963 depreminden bir yıl sonra Yugoslavya'nın ilk Sismik Bölgelerde İnşaat Kanunu (1964, geçici kanun) ulusal ve uluslararası uzmanlardan müteşekkil bir komitece hazırlandı.

Üsküp depreminin bahsi, çok sayıda sanat, edebiyat, müzik, tiyatro ve sinema eserinde geçmektedir. Bunun bir örneği, Dimitrie Osmanli'nin yönettiği 1967 yapımı Makedon filmi Memento'dur. Edebiyat alanından bir örnekse Avusturyalı şair Christine Busta'nın yazdığı Skoplje 1963 şiiridir.