Celeus

Celeus, ağaçkakangiller (Picidae) familyasında sınıflandırılan, Orta ve Güney Amerika'nın tropikal ve subtropikal ormanları ile ağaçlık alanlarında yaşayan bir kuş cinsidir. Cins içinde yaşayan 13 tür bulunur. Bu türlerden Celeus obrieni türünün 2006 yılında yakalanan bir örneğine kadar soyunun tükendiği düşünülmekteydi.

Cins içinde yer alan türler orta boydadır ve boyları19 ila 32 cm. arasında, ağırlıkları ise 63 ila 172 g. arasında değişir. Kafa ve tepe tüyleri daha açık renkli olmak üzere tüyleri sınırlı sayıda renge sahiptir. Bacakları, kuyrukları, dil ve gagaları hayatta kalması için gerek duyduğu kaynaklara göre özelleşmiştir. Göçmen değillerdir. Genel olarak böcekçil olsalar da tohum ve meyvelerle de beslenirler. Bazı türleri topluluk hâlinde yuvalanır. Çoğu insanlara yakın bölgelerde yaşar ve tarım alanları için zararlı olarak görülürler.

Celeus cinsi Alman zoolog Friedrich Boie tarafından 1831'de tanımlandı. Cinsin tip türü İngiliz zoolog George Robert Gray tarafından 1840'ta Celeus flavescens olarak gösterildi. Cins adı Antik Yunanca "yeşil ağaçkakan" anlamına gelen keleos sözcüğünden türetilmiştir.

Bu cins ağaçkakan familyası Picidae içinde Picinae alt familyasında Picini oymağında sınıflandırılır. İçinde yeralan 13 türün çoğu politipiktir ama C. castaneus, C. galeatus ve C. obrieni türleri monotipiktir. Son zamanlarda yapılan moleküler filogenetik araştırmalara kadar kafa işaretleri taksonomik sınıflandırma için kullanılan ana teşhis özellikleriydi. Benz ve Robbins (2011) bu cins içinde yaptıkları DNA analizlerinde C. loricatus - C. torquatus türlerinin bazal taksonlar olduğunu ortaya koydu. Son zamanlarda yapılan DNA analizleri daha önceden Celeus brachyurus olarak sınıflandırılan ve Güney Asya'da bulunan türü Micropternus brachyurus olarak monotipik Micropternus cinsi içinde sınıflandırdı. Önceleri soyunun tükendiği düşünülen C. spectabilis obrieni alt türüne ait bir örneğe 2006 yılında Brezilya'da rastlandıktan sonra Celeus obrieni olarak tür düzeyine yükseltildi.

Ağaçkakanlarda gövde ve uzuvlarda görülen türdeşlik fosillerde cins tanılamasını zorlaştırmaktadır ve Celeus cinsine ait fosil tanımlaması kaydedilmemiştir. Bir ağaçkakan fosiline örnek olarak 1959 yılında Bahamalarda bulunan Pleyistosen'den kalma Bathoceleus hyphalus Kuzey Amerika Picidae üyelerinden en eski fosil olduğu düşünülmektedir ve 2,588 ila 0,012 milyon yıl öncesine ait olduğu düşünülmektedir. Celeus cinsinin kökeni belirli değildir ve Orta Amerika kökenli olduğu düşünülmemekte, soyun Avrasyadan geldiği düşünülmektedir.

C. loricatus ve C. torquatus türlerinin Pliyosenin sonlarında yaşadıkları kıtasal yerdeğiştirmesi Büyük Amerikan Biyotik Değişiminin parçası olarak Panama Kıstağının açılmasıyla 3,1 ila 4,0 milyon yıl önce meydana geldive daha sonra kıstak boyunca bu kuşlar daha sonra da yayıldı. Kuvaternerin çevresel değişikliklerinin bu cinsin görece yakın gen akışının nedeni olarak gösterilir. Yine aynı çevresel değişikliklerin Celeus cinsinin kardeş taksonlarında bazı türlerin allopatrik ya da izole komüniteler oluşturmasına neden olmasının genetik yapılarda görülen darlığa da sebep olduğu düşünülür. Bu cinsin batıya doğru hareketine olanak sağlayan koridorların son buzul çağında yaklaşık 21 bin yıl önce oluşmuş olabileceği öne sürülür.