Hansaray

Bahçesaray çevresinde Devlet Saray, Ulaklı Saray (), Alma Saray, Kaçı Saray () ve Süyren Saray olmak üzere 5 tane küçük saray vardır. Fakat Hansaray, hanlığın yönetim merkezi olarak kalırken, bu beş saray hanların sadece kır evi olarak kullandığı saraylardı.

Saray, I. Sahib Giray tarafından inşa edilmiştir. Sarayda 'Han Türbeleri'nin yanı sıra 'Harem', 'Han Cami' ve 'Gözyaşı Çeşmesi' gibi yapılar bulunur. Tarihte birçok kez tahrip edilen ve yakılan 'Han Cami' geçtiğimiz yıllarda Türkiye Cumhuriyeti tarafından tamir ettirilerek ibadete açılmıştır.

Bahçesaray, Kırım Hanlığı'nın başkenti iken ve özellikle Rusya'nın 1783 yılında Kırım'ı ilhak etmesinden sonra sarayın genel görünümünde önemli değişiklikler olmuştur. Neredeyse her yeni Kırım hanı sarayda döneminde yeni binalar yaptırmış veya eski binaları onartmıştır. Ayrıca birçok Kırım hanı kendi adlarına anıtlar diktirmiştir.

I. Sahib Giray'ın ana anıtı, Bahçesaray şehrinin kendisidir. I. Devlet Giray, sarayın içine sarayın ilk türbesini; I. Selâmet Giray ise bir çardak (günümüze ulaşamamış); I. Bahadır Giray, resmi törenler için bir tane daha salon; III. İslâm Giray, sarayın ikinci türbesi ve bir saray salonu; I. Kaplan Giray, Altın Çeşme'yi; Arslan Giray, Büyük Han Cami'nin yanına bir medrese inşa ettirmiştir. Fakat I. Selâmet Giray'ın adı saraydaki üç binanın (Büyük Han Cami, Küçük Han Cami ve Dîvan Salonu) kapılarında yazmaktadır. 1736 yılında Perekop Kuşatması sırasında saray, Rus güçleri tarafından tahrip edilmiş fakat daha sonra kalıntılardan tekrar tamir edilmiştir. Saraya ve Bahçesaray'ın güzelliğine önemli katkılar yapmasıyla tanın Kırım Giray, eşi olan Dilara Bikeç'in türbesini ve Gözyaşı Çeşmesi'ni () veya Bahçesaray Çeşmesi adıyla bilinen çeşmeyi yaptırmış, sarayın iç mekânlarının süslenmesi için en iyi sanatçıların davet edilmesi emretmiştir.

Hansaray'ın günümüz görünümünün mevcut özellikleri, Kırım Tatar süs sanatı ve mimarisi en mükemmel seviyesine ulaştığı dönem olan 18. yüzyılda belirlenmiştir. Ziyaretçileri bugün sadece onun orijinal görkeminin kalıntılarını görmesine rağmen, saray hâlen eşsiz ve mükemmel bir anıttır. 1736 yılında saray, Rus ordusuna mensup olan General Burkhard Christoph von Münnich tarafından yaktırılmıştır. Hasarlar, alevler yüzünden değil Rus baskınları sırasında oluşmuştur. Yanmış sarayı tekrar inşa ettiren ve hatta eskisinden daha modern ve süslü yaptıran II. Selâmet Giray ve diğer hanlar, sarayı tamir ettirmişlerdir. Yangın, saraya hasar vermemiş daha çok 19. yüzyılda yapılan rekonstrüksiyonlar zarar vermiştir.

Kırım'ın yeni fatihleri, Kırım hanlarının kaldığı yerleri Rus imparatoriçesi II. Katerina'nin ziyareti için hazırladığında saraydaki ilk tadilat 1787 yılında yapılmıştır. Çoğu durumda taht sahibi ziyaretçilerin ziyaretleri öncesinde daha da fazla rekonstrüksiyon gerçekleştirilmiştir. Sonuç olarak sarayın iç daireleri kötü bir alafranga görünümle değiştirilmiştir. Ucuz ve profesyonel olmayan çalışmalar, ünlü Kırım Tatar sanatçılar tarafından eşsiz duvar resimleri ile değiştirilmiştir. Binaların bazıları tamir için yıkılmıştır. Örneğin Mimar Kolodin 1820'lerde dört binalı haremin üç binası (girişteki kışlık saray, hamamlar ve diğer birçok yapıyı) yıktırmıştır. Rus çarları, saraya ziyaretleri sırasında egzotik görünümün bozulması ve denetçilerin rekonstrüksiyon işlerinin mali belgelerinde boşluklar bulmasıyla hayal kırıklığına uğramış ve neredeyse bütün rekonstrüksiyonlar 1930'lara kadar aynı sebepten masaya kaldırılmıştır. Böylelikle 1783'ten beri sarayın toplam alanı 18 hektardan 4 hektara düşmüştür.

Bilimsel temelli çalışmalar 1960'lı yıllarda başlanmıştır. Bunlardan dolayı Hansaray'ın günümüzdeki görünümü, orijinalina daha yakındır. Derinlemesine bir bilimsel denetimi altında yeni bir restorasyona 2003 yılında başlanmıştır.

1 - Saray meydanı, 2 - Kuzey Kapısı, 3 - Güney Kapısı, 4 - Büyük Han Cami, 5 - Küçük Han Cami, 6 - Altın Çeşme, 7 - Sarı Güzel Hamamı, 8 - Demir Kapı, 9 - Divan Salonu, 10 - Yaz çardağı, 11 - Gözyaşı Çeşmesi, 12- Harem, 13 - Şahin Kulesi, 14 - Mutfak, 15 - Muhafız Bloğu, 16 - Türbeler, 17 - Dilara Bikeç Türbesi, 18 - Hanedan mezarlığı, 19 - Rezidans, 20 - Ahırlar, 21 - Kütüphane, 22 - Pers Bahçesi, 23 - Bahçe.

Saray meydanı veya avlu, sarayın merkezinde yer almaktadır. Etrafında Muhafız Bloğu, Han Cami, ahırlar, Şahin Kulesi, daireler ve güneyde bulunan bahçe vardır. Meydanın giriş-çıkışları Kuzey Kapısı ve Güney Kapısıdır. 17. yüzyılda hanlık darphanesinin yanında bulunan Kuzey Kapısı'''na Darphane Kapı da denilmektedir. Bahçe Kapı () olarak da bilinen Güney Kapısı 19. yüzyılda birçok değişikliğe uğradığından orijinal görünümünden oldukça farklıdır.

Büyük Han Cami (), Hansaray'da en göze çarpan yapılardan birisidir. Her biri olmak üzere toplam iki minaresi vardır. Bu minarelerde Kırım Tatar mimarisinin ince işçilikleri mevcuttur. I. Sahib Giray, 1532(?) yılında Hansaray'ı inşa ettirdiğinde inşa edilen ilk yapıdır. 18. yüzyılının ortalarında caminin batı duvarına hat sanatıyla işlemeler yapılmıştır. 1758-64 yıllarında cami onarılıp, çeşitli süslemeler yapılmıştır. Günümüzdeki görünümü ilk görünümden oldukça farklıdır.

Caminin mihrabının üstünde Davud'un Yıldızı desenli yuvarlak bir vitray bulunmaktadır. Kırım Tatarları, Davud'un Yıldızı'nı sadece cami pencerelerini süslemek için değil; aynı zamanda mezar taşlarını, para ve mücevherleri süslemek için de kullanmıştır.

Sarı Güzel Hamamı, 1532 yılında I. Sahib Giray tarafından yaptırılan saray kompleksindeki en eski yapılardan birisidir. Klasik bir Türk hamamıdır. Saraya başka bir yerden taşınmıştır.

Demir Kapı (), I. Mengli Giray tarafından yaptırılan mermer ve dövme şeritlerle çevrili bir kapıdır. Kapı, yabancı elçilerin beklediği ve hanın rezidansına giriş yaptıkları bir geçit idi. Venedikli mimar olan Alvise Lamberti da Montagnana tarafından tasarlanmıştır. Sarayın hemen girişinde yer almaktadır. Kremlin'e bir tapınak yapması için III. İvan'ın davetiyle Moskova'ya geziye çıkan Alvise, 1503-04 yılları arasında Kırım'ı ziyaret ederken alıkonulmuştur. Bir yıllığına Kırım'da yaşayarak kapıyı inşa eden Alvise daha sonra han tarafından özgür bırakılmıştır. Sarayın kendisinden yaşlı olan kapı, Devlet Saray'dan getirtilmiştir.

Divan Salonu, Kırım Hanlığı zamanında devlet işlerinin halledildiği bir salondu. Salonun güney tarafında hanların oturduğu altın işlemeli bir taht; bu tahtın her iki tarafında da tahtan biraz daha alçak sedirler bulunmaktadır. Salonun kuzey tarafının üzerinde ise bir balkon bulunmaktadır. Zemini mermerle döşelidir.

Gözyaşı Çeşmesi () veya Bahçesaray Çeşmesi, 1764 yılında Kırım Giray tarafından yaptırılan bir çeşmedir. Mimarı, Ömer adındaki bir mimardır. Normalde Dilara Bikeç Türbesi'nin bulunan çeşme Rusya'nın Kırım'ı ilhak etmesinden sonra günümüzde bulunan yerine taşınmıştır.

Kırım Giray, Dilara Bikeç'e aşık olur. Fakat bu mutluluğu uzun sürmez. Dilara, beklenmedik bir zamanda haremden bir kadın tarafından zehirlenerek ölür. Kırım Giray sevgilisi Dilara'yı en yüksek tepeye gömdürür ve mezarının üstüne bir türbe inşa ettirir. Dilara'nın ölümünden sonra kedere boğulan han, türbenin yanına bu çeşmeyi inşa ettirir. Mermerden yapılmış gül, yaşla dolu gözü tasvir eder. En üstteki kurna, acı ve kederli bir şekilde gözyaşlarıyla dolan kalp kurnasını temsil eder. Kalp kurnasının altındaki iki küçük kurna, zamanı temsil eder. Burada anlatılmak istenen bu yaşanan acının zamanla geçmesidir. Fakat zaman da bu acıyı hafifletmede yeterli olamaz. Ortada bulunan büyük kurna, hanın bu acı yüzünden aklında kalanlardır. Çeşmenin zemininde bulunan spiral ise ne olursa olsun hayatın devam ettiğini anlatır.

1820 yılında Aleksandr Puşkin sarayı gezintisi sırasında çeşmeden etkilenerek kaleme aldığı Bahçesaray Çeşmesi adında bir şiir yazmıştır. Hayranlığını sadece bu şiirde değil seyahat mektupları ve notlarında da belirtmiştir. Daha sonra Soyvetler zamanında Bahçesaray şehrinin isminin değiştirilmesi ve sarayın yok edilmesi düşünülüyordu. Fakat Moskova yetkilileri, dünyaca ünlenmiş Bahçesaray Çeşmesi'' şiirinin anısına bu fikirlerden vazgeçmiştir. Ayrıca günümüzde çeşmenin yanında Aleksandr Puşkin'in bir büstü yer almaktadır.