Çin demografisi

Çin, kısmen 1979'dan 2015'e kadar uygulanan tek çocuk politikasının bir sonucu olarak, nispeten küçük bir genç bileşene sahip muazzam bir nüfusa sahiptir. Çin devlet medyası 2022 itibariyle ülkenin toplam doğurganlık oranının 1,09 olduğunu bildirmiştir.

Aralık 2022 itibariyle Çin'in nüfusu 1,4118 milyardı. 2020 nüfus sayımına göre nüfusun %91,11'ini Han Çinlileri, %8,89'unu ise azınlıklar oluşturuyordu. Çin'in nüfus artış oranı sadece %0,03 olup dünyada 159. sırada yer almaktadır. Çin altıncı ulusal nüfus sayımını 2010 yılında gerçekleştirmiş olup, yedinci nüfus sayımı 2020 yılının sonlarında tamamlanmış ve veriler Mayıs 2021'de açıklanmıştır. Bu sayfadaki istatistikler yalnızca Çin anakarasına aittir;.

Başlangıçta, Çin'in 1949 sonrası liderleri ideolojik olarak büyük bir nüfusu bir varlık olarak görmeye yatkındı. Ancak büyük, hızla artan bir nüfusun yükümlülükleri kısa sürede ortaya çıktı. Ağustos 1956'dan başlayarak bir yıl boyunca, Halk Sağlığı Bakanlığı'nın kitlesel doğum kontrolü çabalarına güçlü bir destek verildi. Ancak bu çabaların doğurganlık üzerinde çok az etkisi oldu. Büyük İleri Atılım döneminden sonra Çinli liderler hızlı nüfus artışını yeniden kalkınmanın önünde bir engel olarak gördüler ve doğum kontrolüne olan ilgileri yeniden canlandı. 1960'ların başında, ilk kampanyadan biraz daha sessiz olan planlar, geç evliliğin erdemlerini vurguladı. Merkezi hükümette ve bazı il düzeyindeki hükümetlerde 1964 yılında doğum kontrol ofisleri kuruldu. İkinci kampanya özellikle 1963-66 döneminde doğum oranının yarı yarıya düştüğü şehirlerde başarılı oldu. Ancak Kültür Devrimi'nin yarattığı çalkantılar programı durma noktasına getirdi.

1972 ve 1973'te parti, Devlet Konseyi içindeki bir grup tarafından yönetilen ülke çapında bir doğum kontrol kampanyası için kaynaklarını seferber etti. Tüm idari düzeylerde ve çeşitli kolektif işletmelerde doğum kontrol faaliyetlerini denetleyecek komiteler kuruldu. Bu geniş ve etkili görünen ağ hem kırsal hem de kentsel nüfusu kapsıyordu. Kentsel alanlarda kamu güvenliği merkezlerinde nüfus kontrol bölümleri bulunuyordu. Kırsal bölgelerde ülkenin "yalınayak doktorları" halk komünü üyelerine bilgi ve doğum kontrol hapları dağıtıyordu. 1973'e gelindiğinde Mao Zedong aile planlaması hareketiyle kişisel olarak özdeşleşmişti ve bu da kontrollü nüfus artışına daha önce hiç olmadığı kadar büyük bir liderlik taahhüdü anlamına geliyordu. Yine de Mao'nun 1976'daki ölümünden birkaç yıl sonrasına kadar liderlik, nüfus kontrolünün ekonomik büyüme ve gelişmiş yaşam standartları için gerekli olduğu gerekçesini doğrudan ortaya koymakta isteksizdi.

Nüfus artış hedefleri hem idari birimler hem de bireysel aileler için belirlenmiştir. 1970'lerin ortalarında önerilen maksimum aile büyüklüğü şehirlerde iki çocuk, kırsal kesimde ise üç veya dört çocuktu. Hükümet 1979'dan bu yana hem kırsal hem de kentsel alanlarda tek çocuk sınırını savunmuş ve özel durumlarda genellikle en fazla iki çocuk sınırını belirlemiştir. 1986 itibariyle azınlık milliyetler için politika çift başına iki çocuk, özel durumlarda üç çocuk ve çok küçük nüfusa sahip etnik gruplar için herhangi bir sınırlama olmamasıydı. Tek çocuk politikasının genel hedefi, nüfus artışı kontrol altına alınmadığı takdirde Dört Modernizasyon programının pek bir değeri olmayacağı düşüncesinden hareketle, 2000 yılına kadar toplam nüfusu 1.2 milyarda tutmaktı.

Tek çocuk politikası oldukça iddialı bir nüfus kontrol programıydı. 1960'lar ve 1970'lerdeki önceki programlar gibi, tek çocuk politikası da halk eğitimi, sosyal baskı ve bazı durumlarda zorlamanın bir kombinasyonunu kullanmıştır. Ancak tek çocuk politikası, üremeyi ekonomik maliyet ya da fayda ile ilişkilendirmesi bakımından benzersizdi.

Tek çocuk programı kapsamında, sofistike bir sistem politikaya uyanları ödüllendirirken uymayanları cezalandırmıştır. Bu politika sayesinde, cezalar kesildikten sonra nüfus artış hızı kontrol altına alınmıştır. Tek çocuklu çiftlere nakit ikramiye, daha uzun doğum izni, daha iyi çocuk bakımı ve tercihli konut tahsisi gibi avantajlar sağlayan bir "tek çocuk sertifikası" verildi. Karşılığında, daha fazla çocuk sahibi olmayacaklarına dair söz vermeleri gerekiyordu. Kırsal kesimde tek çocuk sınırına uyulması için büyük baskı vardı. Kırsal nüfus toplam nüfusun yaklaşık %60'ını oluşturduğundan, tek çocuk politikasının kırsal bölgelerdeki etkinliği, programın bir bütün olarak başarısının ya da başarısızlığının anahtarı olarak görülüyordu.

Kırsal bölgelerde aile planlamasının günlük işleri, kadın işlerinden sorumlu ekip ve tugay düzeyindeki kadılar ve sağlık çalışanları tarafından yürütülüyordu. Kadın ekibi lideri, yetkisi altındaki her ailenin durumunu takip etmek için düzenli hane ziyaretleri yapıyor ve hangi kadınların doğum kontrol yöntemleri kullandığı, hangi yöntemleri kullandığı ve hangilerinin hamile kaldığı hakkında bilgi topluyordu. Daha sonra bilgileri belgeleyen ve komün doğum planlama komitesinin aylık toplantısına götüren tugay kadın liderine rapor verdi. Raporlara göre, tavanlara veya kotalara uyulması gerekiyordu; bu kesintileri karşılamak için evlenmemiş gençler evliliği ertelemeye ikna ediliyor, çocuğu olmayan çiftlere "sıralarını beklemeleri" tavsiye ediliyor, izinsiz hamilelikleri olan kadınlara kürtaj yaptırmaları için baskı yapılıyor ve halihazırda çocuğu olanlar doğum kontrolü kullanmaya veya sterilizasyon yaptırmaya teşvik ediliyordu. Birden fazla çocuğu olan çiftler kısırlaştırılmaya teşvik edildi.

Tek çocuk politikası kentlerde kırsal alanlara kıyasla çok daha başarılı olmuştur. Devlet müdahalesi olmasa bile, kentli çiftlerin aileyi tek çocukla sınırlandırmaları için zorlayıcı nedenler vardı. Bir çocuk yetiştirmek aile gelirinin önemli bir kısmını gerektiriyordu ve kentlerde bir çocuk on altı yaşında iş gücüne katılana kadar ekonomik bir varlık haline gelmiyordu. Tek çocuklu çiftlere konut tahsisinde ayrıcalıklı muamele yapılmaktaydı. Ayrıca, devlet işletmelerinde çalışan şehir sakinleri emekli olduktan sonra emekli maaşı aldıklarından, ilk çocuklarının cinsiyeti onlar için kırsal kesimdekilere göre daha az önemliydi.

Tek çocuk politikasının arzu edilen sonuçlarına ulaşmak için kullanılan zorlayıcı tedbirlere ilişkin çok sayıda rapor ortaya çıkmıştır. İddia edilen yöntemler yoğun psikolojik baskıdan fiziksel güç kullanımına kadar uzanmakta ve zorla kürtaj ve bebek öldürme gibi tüyler ürpertici vakaları da içermektedir. Çinli yetkililer, programın münferit ve tek taraflı olarak suiistimal edildiğini ve bu tür eylemleri kınadıklarını kabul etmekle birlikte, aile planlaması programının sadece ikna ve ekonomik tedbirler kullanılarak gönüllülük esasına göre yürütüldüğünde ısrar ettiler. İddialara yönelik uluslararası tepkiler karışıktı. BM Nüfus Faaliyetleri Fonu ve Uluslararası Planlı Ebeveynlik Federasyonu genel olarak Çin'in aile planlaması programını desteklemiştir. Ancak Amerika Birleşik Devletleri Uluslararası Kalkınma Ajansı, baskı kullanıldığı iddialarına dayanarak Mart 1985'te Fon'dan 10 milyon ABD dolarını geri çekti.

Gözlemciler, 1980'lerin başında doğurganlık çağına gelen tüm kadınlar doğurganlık yıllarını geçirene kadar tek çocuk programının doğru bir değerlendirmesinin mümkün olamayacağını öne sürdüler. 1987 yılı itibariyle tek çocuk programı karışık sonuçlar elde etmiştir. Genel olarak, neredeyse tüm kentsel alanlarda çok başarılı olmuş, ancak kırsal alanlarda daha az başarılı olmuştur.

Tek çocuk politikasıyla bağlantılı olarak doğurganlığın hızla azalmasının potansiyel olarak olumsuz sonuçları vardır. Örneğin, gelecekte yaşlılar geçmişte olduğu gibi kendilerine bakmaları için çocuklarına güvenemeyebilir ve devlet bu masrafı üstlenmek zorunda kalabilir. Birleşmiş Milletler ve Çin hükümet istatistiklerine dayanarak 1987 yılında, 2000 yılı itibariyle 60 yaş ve üzeri nüfusun (kentsel alanlarda emeklilik yaşı 60'tır) 127 milyon veya toplam nüfusun %10.1'i olacağı tahmin edilmiştir; 2025 yılı için yapılan projeksiyon ise 234 milyon yaşlı veya %16.4'tür. Tek çocuk politikasının 2000 yılına kadar sürdürülmesi halinde, 1982 nüfus sayımına dayanan projeksiyonlara göre, 2040 yılında Çin nüfusunun %25'i 65 yaş ve üzerinde olacaktır. 2050 yılında 60 yaşın üzerindeki kişi sayısının 430 milyona çıkması beklenmektedir. Çin 2016 yılından bu yana iki çocuk politikasını uygulamaya başlamış olsa da, veriler ikinci çocuk politikasının yaşlanan nüfus sorununu durduramayacağını göstermektedir. Çin'in çalışma çağındaki nüfusun oranını ifade eden demografik temettüyü optimize etmek için uygun bir doğum politikası bulması gerekiyor. Öte yandan, yüksek ev fiyatları Çin'de evliliği sıkıştırmaktadır. Konut fiyatı, evlilik ve doğurganlık üzerinde önemli bir rol oynamaktadır. Artan konut fiyatları Çin'de evlilik oranının düşmesine ve diğer ciddi sosyal sorunlara yol açmaktadır. Evlilik ve doğurganlığın hızlı bir şekilde azaltılması için merkezi hükümet yüksek konut fiyatlarıyla başa çıkacak bir politika oluşturmalıdır.

1949 yılında kaba ölüm oranları muhtemelen 1.000'de 30'un üzerindeydi ve ortalama yaşam beklentisi sadece 35 yıldı. 1950'lerin başından itibaren ölüm oranı sürekli olarak düşmüş; 1978'e kadar düşmeye devam etmiş ve 1987'ye kadar nispeten sabit kalmıştır. Büyük bir dalgalanma, Birleşik Devletler Nüfus Sayımı Bürosu tarafından üretilen 1953'ten 1987'ye kadar Çin'in nüfus eğilimlerinin bilgisayarda yeniden yapılandırılmasında rapor edilmiştir. Bilgisayar modeli, Büyük İleri Atılım (1958-60) ile ilişkili kıtlık yıllarında kaba ölüm oranının dramatik bir şekilde arttığını göstermiştir.

Çin hükümet istatistiklerine göre, kaba doğum oranı 1949'dan 1982'ye kadar beş farklı model izlemiştir. 1949'dan 1954'e kadar sabit kalmış, 1955'ten 1965'e kadar büyük ölçüde değişmiş, 1966 ile 1969 arasında dalgalanmalar yaşamış, 1970'lerin sonunda keskin bir düşüş göstermiş ve 1980'den 1981'e kadar artmıştır. 1970 ve 1980 yılları arasında kaba doğum oranı 1,000'de 33.4'ten 1,000'de 18.2'ye düşmüştür. Hükümet doğurganlıktaki bu dramatik düşüşü "wǎn xī shǎo" ("晚、稀、少" veya "geç, uzun, az": daha geç evlilikler, doğumlar arasında daha uzun aralıklar ve daha az çocuk) doğum kontrolü kampanyasına bağladı. Bununla birlikte, hem kentsel hem de kırsal alanlarda kadın istihdamının artması ve bebek ölümlerinin azalması (hayatta kalan çocukların daha büyük bir yüzdesi ek çocuk talebini azaltma eğiliminde olacaktır) gibi sosyoekonomik değişim unsurları da bir rol oynamış olabilir. Doğum oranı 1980'lerde, özellikle evlilikler ve ilk doğumlardaki belirgin artış sonucunda 1.000'de 20'nin üzerine çıkmıştır. Bu artış 1979'daki tek çocuk politikasıyla ilgili sorunların bir göstergesiydi. Ancak Çin kaynakları doğum oranının 1990'larda tekrar düşmeye başladığını ve son yıllarda 1.000'de 12 civarına ulaştığını belirtmektedir.

Kentsel alanlarda, konut sıkıntısı doğum oranındaki düşüşten en azından kısmen sorumlu olabilir. Ayrıca, 1960'ların büyük bölümünde ve 1970'lerin başlarında yürürlükte olan çok sayıda lise mezununun kırsal bölgelere gönderilmesi politikası, şehirleri doğurganlık çağındaki kişilerin önemli bir kısmından mahrum bırakmış ve şüphesiz doğum oranları üzerinde bir miktar etki yaratmıştır (bkz. Kültür Devrimi (1966-76)). Öncelikle ekonomik nedenlerden dolayı, kırsal kesimdeki doğum oranları kentsel oranlardan daha az düşme eğilimi göstermiştir. Tarım ürünlerini kişisel kâr için yetiştirme ve satma hakkı ve yaşlılık refah sistemi eksikliği, kırsal kesimdeki insanları tarlalarda yardım ve yaşlılıkta destek için çok sayıda çocuk, özellikle de erkek çocuk üretmeye teşvik etmiştir. Bu koşullar nedeniyle, eğitimin büyük aileleri destekleyen geleneksel değerleri ne derece aşındırabildiği belirsizdir.

Çin ciddi bir cinsiyet dengesizliği sergilemektedir. Çin'de 2000 yılında yapılan nüfus sayımı verileri her 100 kız çocuğuna karşılık 119 erkek çocuk doğduğunu ve Çin'in "yüzen nüfusu" arasında bu oranın 128:100'e kadar çıktığını ortaya koymuştur. Bu durumlar hükümetin Temmuz 2004'te kız fetüslerin seçici kürtajını yasaklamasına yol açmıştır. Bu dengesizliğin 2025-2030 yıllarına kadar artarak %20'ye ulaşacağı ve daha sonra yavaş yavaş azalacağı tahmin edilmektedir.

Çin artık giderek artan Çin'in yaşlanan nüfusu; 2020 yılında nüfusun %11,8'inin 65 yaş ve üzerinde olacağı tahmin edilmektedir. Çin'de sağlık hizmetleri 1949'dan bu yana önemli ölçüde gelişmiştir. Kolera, tifo ve kızıl gibi önemli hastalıklar kontrol altına alınmıştır. Ortalama yaşam süresi iki kattan fazla artmış ve bebek ölümleri önemli ölçüde azalmıştır. Olumsuz tarafta ise kanser, serebrovasküler hastalık ve kalp hastalığı görülme sıklığı artmış ve bunlar önde gelen ölüm nedenleri haline gelmiştir. 1970'lerin sonlarında başlatılan ekonomik reformlar sağlık hizmeti sağlama yöntemlerini temelden değiştirmiş; kolektif tıbbi bakım sistemi yerini yavaş yavaş daha birey odaklı bir yaklaşıma bırakmıştır.