Açmaz (satranç)

Açmaz bir satranç taktiğidir. Açmaz durumunda saldırıya uğrayan taş daha değerli bir başka taşını saldıran tarafa vermeden hareket edemez. Açmaz konumu oluştuğunda saldıran taş için açmaza aldı , savunan taraf için açmazda ifadesi kullanılır. Sadece yatay , dikey ve çapraz olarak çok sayıda karede hareket edebilen taşlar ( Filler , Kaleler ve Vezir ) rakip taşları açmaza alabilir. Şahlar , Atlar ve piyonlar rakiplerini açmaza alamazlar. Şah dışında her taş açmaza alınabilir zira şah çekildiğinde zaten Şah ile hamle yapmanız gereklidir.

Yandaki diyagramdaki pozisyonda Siyah At mutlak açmazdadır. At ile hamle yapılırsa Siyah Şahın Beyaz Fil tarafından alınması durumu oluşur . Bu durumda At hamlesi yapılamaz.

Açmaza alınan taşın arkasında Şah varsa buna Mutlak Açmaz denir. Bu durumda açmaza alınan taşın atak hattının dışına hareket etmesi kural dışıdır. ( Yan taraftaki diyagrama bakın ) . Bu durumda açmaza alınan taş yine de şah çekebilir veya bir başka taşın rakip Şah tarafından alınmasına engel olabilir.

Eğer açmaza alınan taşın arkasında Şahtan başka bir taş varsa bu duruma Göreceli Açmaz denir. ( Yan taraftaki diyagrama bakın ) Açmaza alınan taş genellikle arkasındaki taştan daha değerlidir. Açmazdaki taşı hareket ettirmek kurallara uygundur fakat bu durumda açmazdaki taşın arkasındaki taşın rakip tarafından alınması mümkündür.

Her yöne giden Vezir sadece kısmi olarak açmaza alınabilir. Sınırlı ve şarta bağlı hareketleri nedeniyle piyonların durumu karmaşıktır. Açmazın kısmi olması açmazın hem hattına ve yönüne hem de alabileceği rakip taşların mevcut olmasına bağlıdır.

İki rakip taşın birbirini kısmi açmaza alması mümkündür. Bir taşın bir yönde ( saldırı hattında ) açmaza alınması ve bir diğerinde kısmi açmaza alınması veya 2 veya daha fazla yönde açmaza alınması da mümkündür.

Açmaz diğer taktiklerle birlikte kombinezonlarda kullanılabilir. Örneğin bir taş saldırmaması için açmaza alınabilir, veya rakibin savunmasını zayıflatmak amacıyla savunmadaki bir taş açmaza alınabilir.

Açmaza alınan bir taş açmaz hattı dışındaki diğer bir taşı savunuyor veya rakip taşa saldırıyor sayılmaz. Açmazdaki taş rakibe şah çekebilir ve rakip Şahın saldırısına karşı diğer taşları savunabilir.

Açmaz durumundan çıkmaya açmazdan kurtulma adı verilir. Farklı şekilde yapılabilir: Açmaza alan taş alınır , açmaz hattının üzerinde araya bir taş sokulur, veya açmaza alınmış taşla başka bir kareye hamle yapılır.

Açmazlar taktik pozisyonlarda faydalıdırlar. Açmazdan faydalanan taktiklerden biri Açmazı işlemek denilebilir. Bu taktikte açmaza alan taşın tarafındaki diğer taşlar açmazdaki rakip taşa saldırmaktadırlar. Açmazdaki taş hamle yapamadığı için diğer taşlar söz konusu taşa yardıma gönderilirler fakat açmaza alan taraf daha fazla taşla atağı devam ettirir. Alekhin'in silahı olarak bilinen bu durumda 2 Kale ve Vezir aynı hatta açmazdaki bir rakip taşa saldırmaktadırlar.

Açılışlarda sık görülen açmaz Fb5 hamlesi ile Siyahın ...Ac6 ve d6 veya d5 hamleleri sonrası c6 karesindeki Atının açmaza alınmasıdır. Böylece e8 deki Şah saldırıya maruz kalacağı için Atla hamle yapılması kural gereği imkansız hale gelmiş olur. ( Aynı şey diğer kanatta Fg5 ile yapılabilir. Siyahlarda aynı tür açmazı Fb4 veya Fg4 hamleleri ile yapabilirler.

Diyagram Shakhriyar Mamedyarov - Pavel Tregubov Reykjavik Open (2006), maçına ait. Hamle sırası Beyazdadır. Siyah At g4 deki Beyaz Fil tarafından mutlak açmaza alınmıştır.