Susuz

Kars iline bağlı bir ilçe olan Susuz, burada kurulan Cilavuz Köy Enstitüsü ile adını duyurmuştur. O dönemde ilin ve komşu ilçelerin eğitim ve kültür merkezi olmuştur. Kendisi de Cilavuz (Susuz) Köy Enstitüsü mezunu olan Ümit Kaftancıoğlu "Dönemeç" isimli öykü kitabında Cilavuz Köy Enstitüsündeki yaşanmışlıkları anlatır.

Cumhuriyet'in ilânından sonra Kars ilinin merkez ilçesine bağlı bir bucak olan Susuz 1959’da ilçe konumuna getirilmiştir. İlçenin ilk nahiye müdürlerinden birisi, yazar Server Tanilli'nin babasıdır.

Aslında ilçenin tam merkezinden geçen bir akarsu bulunmakta ve çeşmeler de yer almaktadır. İlçe halkı Kafkasya'dan geldiğinde ilçenin su olmayan mezarlık üstündeki Harabeler bölgesine yerleşmiş, suyu ise ilçe merkezinden almak zorunda kalmıştır. Bu nedenle ilçenin adı Susuz olarak değişmiştir. Halk Malakanlar (Beyaz Ruslar) göç edince ilçe merkezine yerleşmiştir. Susuz İlçesi ismine tezat yeşili ve sulak çayırlarıyla meşhurdur.

Cılavuzdere yöresinde yapılan araştırmalarda Alt Paleolitik Çağ'a ait olduğu sanılan kalıntılara rastlanmıştır. Bu da yörenin çok eski bir yerleşim yeri olduğunu göstermektedir. Tarihi Kars ile aynıdır. Kars yöresi, MÖ 9. yüzyılda Urartu egemenliğine girmiştir. Urartu Kralı II. Sardur MÖ 8. yüzyılda Sevan Gölü’nün batısındaki toprakları ele geçirmiş, daha sonra Kimmerler ve İskitler yöreyi istila etmiş, Medler de MÖ 560'ta Urartu egemenliğine son vermiştir. Bazı tarihlerde MÖ 6. yüzyıldan başlayan Armeniai Krallığının ve Prensliklerinin burada hakim olduğundan söz etmektedirler. Pers yönetimi altında Satraplık görevini üstlenen bu prensliklerin başlıcaları Orontes Hanedanı (MÖ 400-200), Artaksias Hanedanı (MÖ 200) idi.

Romalılar Artaksias hanedanından II. Tigran’ı yenerek bölgeyi ele geçirmişlerdir. Roma’nın Araxes eyaleti olan yöre, Romalılar ile Partlar arasında sürekli el değiştirmiştir. Bu yöre daha sonra Sasanilerle Bizanslılar arasında da çekişmeye neden olmuştur. 7. yüzyılda Arap akınları buraya kadar ulaşmış ve 9. yüzyıla kadar da Araplar buraya egemen olmuştur. Arapların denetiminde kurulan Ermeni yönetimlerinden Bagratlı Hanedanının bir kolu Ani ve Kars’ta hüküm sürmüştür. Bizanslılar 1045'te yöreyi ele geçirmiştir. 11. yüzyılın ortalarında Selçuklu akınları başlamıştır. Selçuklu hükümdarı Alpaslan 1064’te yöreye hakim olmuş, merkezi Ani olmak üzere Selçuklulara bağlı Ani-Şeddadlılar Hükûmeti kurulmuştur. 1064 yılında Sultan Alparslan tarafından fethedilmesinin ardından Kars ve çevresi, Selçuklulara bağlı beylikler tarafından idare edilmeye başlanmıştır. 1071 Malazgirt Malazgirt Meydan Muharebesi’nden sonra Selçuklu Sultanı Alp Arslan, Erzurum, Erzincan, Tercan ve Pasinler’le birlikte Kars’ı da kumandanlarından Kasım Bey’e vermiştir.

Selçuklu yönetiminden sonra Kars ve Ani Gürcülerin eline geçmiş, 1230’da Moğollar buraya hakim olmuş ve şehirleri yıkmışlardır. Moğol egemenliği yörede 1356’ya kadar sürmüş, onu Altın Orda ve Karakoyunlu yönetimleri izlemiştir. Timur’un 1387’deki istilasından sonra yöre yine Karakoyunluların egemenliğine girmiştir. Akkoyunlu ve Safevilerin yönetiminden sonra Kars, Kanuni Sultan Süleyman tarafından 1534’te Osmanlı topraklarına katılmıştır.

19. yüzyıl boyunca sürekli Rusların saldırı ve kuşatmalarına uğramış, 1876’da Ruslar tarafından işgal edilmiştir. Kars ve yöresi 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra Ruslar tarafından Kars, Ardahan, Oltu ve Kağızman Sancaklarından oluşan bir Askeri Valilik kurulmuştur. Ayastefanos Antlaşması (1878) ile Ruslara bırakılmıştır. Osmanlıların I. Dünya Savaşı’na girmesi ile birlikte Rus Çarlığı 1 Kasım 1914’te Doğu Anadolu’ya doğru saldırıya geçmiş, 6 Kasım'da başlayan ve altı gün süren Köprüköy Savaşı’nda Ruslar yenilmiştir.

1915 yılında Enver Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Kars’ı kurtarmak için Sarıkamış Harekâtı’na başlamış, Allahuekber Dağları’nda dış şartlar-tabiat ile olan mücadelesinde yenik düşmesine rağmen bir kısım asker kısa bir süre de olsa Kars’a girmeyi başarmıştır. Ancak Ruslar yeniden duruma hakim olmuşlardır. Rusya’da Çarlık rejimini sona erdiren devrim hareketinden sonra 3 Mart 1918'da yapılan Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars bölgesini terk etmişlerdir. Daha sonra Ermeni ve Gürcüler yöreye bir süre egemen olmuşlar, 30 Ekim 1920’de General Kâzım Karabekir buradaki Ermeni kuvvetlerini yenmiş, 3 Kasım 1920’de Binbaşı Halit Bey tarafından işgalden kurtarılmıştır.

Susuz Kuzeydoğu Anadolu'nun en yüksek yaylalarının eteğinde vadi tabanına kurulmuştur. İlçenin kuzeydoğu ve doğusu Arpaçay, kuzeyi Hoçvan, batısı Göle ilçesi, güneyi ise Kars İl sınırı ile çevrilidir.

Kars'ın 23 km kuzeyinde yer almış olan Susuz bir vadi tabanına yerleşmiştir. Doğu-Batı yönünde uzanan çayırları boldur. İlçe alanının %43 'ü çayır ve meralarla kaplıdır.

Batı ve kuzeyi 3192 metrelik Kısır Dağı ile çevrilidir. Susuz Deresi batı-doğu doğrultusunda derin bir vadi şeklinde yarılmıştır. Bu vadi Susuz'un 5 km batısında çok sarp kayalık olduğu halde doğuya doğru dikliğini kaybederek vadi tabanında birleşmektedir. Daha doğuda koruluğun ve en geniş çayırların yayıldığı görülür. Susuz vadisinde güneye doğru geniş düzlükler hakimdir. Bu düzlük güneyde Kars Çayı ile sınırlandığı halde doğuda Arpaçay ve Akyaka düzlüğüne kavuşur.

İlçenin başlıca ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Yetiştirilen başlıca tarımsal ürünler, buğday, arpa, patates, fasulye ve nohuttur. İlçenin ekime elverişli toprakları kısıtlı olduğundan hayvancılık ön plandadır. Sığır ve koyun yetiştirilir. İlçede son yıllarda arıcılık ta önemli gelişmeler kaydedilmiştir.

Ayrıca; 1427 adet "Kafkas Arı" ırkı fenni an kovanının olduğu tespit edilmiştir. Tarım ikinci sırayı teşkil etmektedir. Buğday, arpa, patates ve yem bitkileri ekimi yapılmaktadır.

İlçe sınırları içinde 184.172 dekar elverişli arazi, 57.600 dekar ise elverişsiz arazi olmak üzere toplam 141.772 dekar arazi mevcuttur. İlçe'nin rakımının yüksek olması, ikliminin sert oluşu ve arazinin sulanmaması nedeniyle hububat ekimi düşüktür. Sulanabilir arazide lahana, havuç gibi sebzeler yetiştirilmektedir. Arazinin büyük bir kısmı ise işlenmediğinden çayır ve mera olarak kullanılmaktadır. İlkel usullerle yapılan tarım günümüzde niteliğini kaybetmiştir. Gübre kullanımı artmış, motorize tarım sevindirici olarak tarlalara yayılmıştır. Ailelerin bölünmesi ile toprağın küçük parçalara ayrılması sonucunda yetersiz topraklar oluşmakta olup bu da çiftçilerimize engel teşkil etmektedir.

Devletin artan destek kredileri ve halkımızın kültürel hayvan ırkının faydasını anlamış olması hayvancılık sahalarında gelişmelere neden teşkil etmiştir. Çevreye hakim olan kırmızı hayvan ırkı terk edilerek yörede verim ve faydası görülen montofon, zavot ırkı hayvanlarla ithal edilen kültür ırkı hayvanlara rağbet artmıştır. Küçükbaş hayvanlardan çevrede halen "Karaman" ırkı hakimdir. Devlet desteği ile temin edilen merinos ırkı gayet azdır.

İlçe halkının en önemli geçim kaynağı hayvancılık olmakla birlikte hayvancılıktan elde edilen ürünleri işleyecek tarımsal sanayi tesisleri yoktur. Dolayısıyla tarımsal ürünlerden sağlanan gelir düzeyi düşüktür. Özellikle hayvansal ürünler, bal, yağ, yumurta, et, süt, beyaz peynir, kaşar peynir ve yapağı yün olarak değerlendirilmektedir.

İlçe'nin %93'ü okur yazardır. Atatürk'ün 100. yıl doğumu münasebetiyle tüm köylerimizde okuma-yazma kursları açılmıştır. 2841 sayılı Yasa hükümleri gereği, halk eğitimi çalışmalarına büyük bir hız verilmiş okuma-yazma bilmeyen vatandaşlarımız kurstan geçirilmiştir. Ulusal Eğitime Destek Kampanyası çerçevesinde yeni okuma-yazma kursları açılmış olup halen devam etmektedir.

İlçe merkezinde 1 İlköğretim Okulu, 1 PİO, 1 Yatılı Anadolu Öğretmen Lisesi, 1 Klasik Lise mevcut olup ilçeye bağlı İncesu Köyü'nde 1 YİBO ve 27 köyümüzde ise ilköğretim okulu mevcuttur.