Uzundere

Uzundere yerleşiminin eski adı Azort'tur. Gürcüce kaynaklarda Azorti (აზორტი) olarak geçer. Bununla birlikte 1574 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterinde Ozort veya Uzort biçiminde de yazılmıştır. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde ise Azort (آزورت) olarak geçer.

Azort köyü, orta çağda Gürcistan'ın bir parçası olan Tao bölgesinde yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar bu böleyi 16. yüzyılın ortalarına doğru Gürcülerden ele geçirdi. 1574 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterine göre köy, Oltu sancağının Haho (Hahuli) nayihesine bağlıydı. Köyün nüfusu 243 haneden oluşuyordu. Bu nüfus içinde 241 hane Hristiyan, 2 hane Müslüman olarak kaydedilmişti.

Azort, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesine göre Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı Azort nahiyesinin bir köyüydü. Azort nahiyesi bu tarihte 27 köyden oluşuyordu. 1940 genel nüfus sayımında köy aynı idari konuma sahip olup nüfusu 1.150 kişiden oluşuyordu. On dört köyü kapsayan Azor nahiyesinde ise, toplam 7.096 kişi yaşıyordu. Azort Türkçe olmadığı için 1950'lerin ilk yarısında köyün adı Uzundere olarak değiştirildi. Ancak nahiyenin adı Azort olarak korundu. Nitekim 1955 genel nüfus sayımında Uzundere, on bir köyden oluşan Azort nahiyesinin idari merkeziydi ve nüfusu 2.092 kişiden oluşuyordu. 1960'ların ilk yarısında Azort bucağının adı da Uzundere olarak değiştirildi. 1965 genel nüfus sayımında Uzundere köyünün nüfusu 2.524 oluşuyor ve bu nüfus içinde 786 kişi okuma yazma biliyordu. Nüfusu 10.868 kişiden oluşan Uzundere bucağında ise, sadece 2.818 kişi okuryazardı.

Uzundere, Tortum ilçesinin bir nahiyesiyken, 1987 yılında bu ilçeden ayrılarak ayrı bir ilçe oldu. Uzundere kasabası da bu ilçenin merkezi haline geldi. Bu tarihten önce Erikli (Oseti), Çaybaşı (Çala) ve Cömertler (Avşen) köyleri Uzundere kasabasının mahallelerine dönüşmüştü. 1990 genel nüfus sayımında Uzundere ilçesi, Altınçanak, Balıklı, Cevizli, Çağlayan, Çamlıyamaç, Dikyar, Gölbaşı, Kirazlı, Sapaca ve Ulubağ köylerinden oluşuyordu.

Uzundere ilçesi Mart 2016 yılında sakin kent unvanına sahip olmuştur. Cittaslow hareketi ile 1999’da İtalya’da başlayan sakin kent hareketi, toplumların sahip olduğu geleneksel değerlerin küresel güçler tarafından standartlaştırılmasına ve çevresel değerlerin kaybolmasına tepki olarak doğmuştur.

Öşkvank veya Oshki (Gürcüce: ოშკი) Manastır'ı, Erzurum- Artvin karayoluna 4 kilometre uzaklıkta, Uzundere ilçesine bağlı Çamlıyamaç mahallesindedir. Öşvank manastırı'ndan bugün sadece kilise, üç şapel, yemekhane, el yazmalarının kopya edildiği ve korunduğu kütüphane binası ayakta duruyor.

Manastır, üzerindeki yazıtlara göre 963-973 yılları arasında Gürcü Kralı Kuropalat Adarnese’nin oğulları Kral Davit ve Prens Bagrat tarafından inşa ettirilmiş ve Vaftizci Yahya’ya adanmış. 1022 yılında bölgenin Bizans İmparatorluğu denetimine geçmesinden sonra manastırın yıkılan kubbesi Bizans İmparatorları 2. Basileos ve 8. Konstantin tarafından onarılmış. Bölgedeki piskoposluk merkezlerinden biri olan Oşki Manastırı'nın 11. yüzyılda el yazmalarıyla ünlü önemli bir kültür merkezi konumunda olduğu ve bu önemini 15. yüzyıla kadar koruduğu tarihi kaynaklarda yer alıyor. Tao-Klarceti Krallığı'ndan kalan Sapaca mahallesindeki Sapaca Kalesi, Tao-Clarceti Krallığından kalan Dikyar mahallesindeki Engüzekkapı Kalesi, 17 ve 18. yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu tarafından inşa ettirilen Uzundere ilçe merkezinde yer alan İnçer Camii, Tao-Klarceti Krallığı'ndan kalan Oseti Şapeli, Yayla mahallesinde yer alan Zugar Boğazı, ilçe merkezinde yer alan Köptek Mağarası, Tortum Gölünün doğu kıyısında yer alan Peri Bacaları Uzundere ilçesinin diğer tarihi ve doğal güzellikleri içerisinde sayılır. Her yıl binlerce turist bu mekanları ziyaret etmektedir.