Nikos Kazancakis

Nikos Kazancakis () (d. 18 Şubat 1883, Kandiye, Osmanlı İmparatorluğu - ö. 26 Ekim 1957, Freiburg, Almanya), Yunan yazar, şair, siyasetçi ve filozof.

20. yüzyılın en önemli Yunan felsefecisi olduğu ve eserleri yabancı dillere en çok çevrilmiş olan Yunan yazarlardan olduğu düşünülmektedir. Fakat şu anki şöhretine, 1964 yılında gösterime girmiş olan Michael Cacoyannis'in yönetmiş olduğu Zorba adlı sinema filmiyle kavuşmuştur. Bu film, aynı ismi taşıyan kendi kitabından uyarlanmıştır.

1897-1898. Bu kez başarıyla sonuçlanacak başka bir Girit isyanı; babası güvenlik için onu Naksos adasına götürür ve orada Katolik papazların yönettiği “Kutsal Haç Ticaret Okulu’na (Ecole Commerciale Sainte Croix) kaydettirir. Böylece içinde Fransızca sevgisi kök salar.

1908. Paris’te, Sorbonne Üniversitesi’nde lisans üstü çalışmalar yaparken, bir taraftan da Collège de France’da Henry Bergson’un seminerlerini izler; Nietzsche üzerindeki çalışmalarını devam ettirir; Kırık Ruhlar "Σπασμένες Ψυχές" başlıklı romanını bitirir.

1909. Nietzsche ile ilgili çalışmalarını bitirir, “Friedrich Nietzsche’nin Felsefesinde Hak ve Devlet” konulu tezini yazar; Usta Başı  “Ο Πρωτομάστορας” dramasını yazar; İtalya üzerinden Girit’e döner; Nietzsche ile ilgili çalışmalarını ve tek perdelik bir tragedya olan Komedia’yı “Κωμωδία” yayımlar.

1910. Atina. İrakleiolu yazar ve entelektüel Galatea Alexiou ile evlenmeden birlikte yaşarlar. Geçimini Fransızca, Almanca, İngilizce ve Eski Yunancadan çeviriler yaparak sağlar.

1915. Yine Sikelianos ile birlikte Yunanistan’ı dolaşırlar. Tolstoy’u okur ve dinin edebiyattan daha önemli olduğuna karar verir, Tolstoy’un bıraktığı yerden başlamak için yemin eder.

1917. Bir maden işçisi olan Giorgis Zorbas ile tanışır, savaş sırasında düşük kalitede de olsa kömür ihtiyacının artması üzerine, onunla birlikte Peloponnes’te linyit madeni işletme girişiminde bulunurlar.

1919. Venizelos’un isteği üzerine Sosyal Refah Bakanlığı’nda Genel Müdürlük görevini kabul ederek Temmuz ayında Kafkasya’ya, 150.000 Yunan'ın kurtarılması için gider. Döndükten sonra, Paris’te barış görüşmelerini yürüten Venizelos’a raporunu vermek için onun yanına gider, konferansa katılır. Yunanistan’a döndükten sonra göçmenlerin Batı Trakya ve Makedonya’daki iskân faaliyetlerini yönetir; bu süreç boyunca yaşadıklarını Yeniden Çarmıha Gerilen Hristόs “O Xριστός Ξανασταυρώνεται” başlıklı romanında kullanır.

1922. 19 Mayıs’tan Ağustos sonuna kadar Viyana’dadır. Savaş sonrası çöküntü günlerinde Budizm ile ilgili el yazmalarını inceler ve Buddha’nın hayatı üzerine bir piyes yazmaya başlar. Oradayken yüzünde egzama hastalığı çıkar, profesör Wilhelm Stekel bunu “azizlerin hastalığı” olarak adlandırır. Eylülde Almanya’ya geçer ve o günlerde Yunan ordusunun “Küçük Asya Felaketi”nin haberini alır. Milliyetçi fikirlerinden ayrılarak komünist devrimcilerin safına geçer. Özellikle Rahel Lipstein adındaki bir kadından ve onun hücresindeki radikal genç kadınlardan etkilenir ve Buddha “"Bούδα” piyesini paramparça ederek ona yeni bir biçim vermeye çalışır. Aynı zamanda Çileci’ye “Ασκητή” başlar, niyeti komünist eylemcilikle Budist pasifizmini uzlaştırmaktır. Hayali Sovyetler Birliği’ne yerleşmektir, Rusça dersleri almaya başlar.

1923. Viyana ve Berlin’de geçirdiği günler Atina’da ikamet eden Galatea’ya gönderdiği Kazancakis’ten Galatea’ya Mektuplarda “Γράμματα του Kαζαντζάκη στη Γαλάτεια” belgelenmiştir. Çileci’yi “Ασκητή” tamamlar, Buddha "Bούδα” üzerindeki çalışmalarını sürdürür. Haziranda Nietzsche’nin doğum yeri Naumburg’a hac ziyareti yapar.

1924. İtalya’da üç ay geçiren Kazancakis saplantılı simgelerinden olan Pompeii’yi ziyaret eder, sonra Assisi’ye yerleşir, Buddha’yı "Bούδα” orada tamamlar ve hayatı boyunca sürecek Aziz Francesco müritliği başlar. Atina’ya döner ve Eleni Samiou ile tanışır. İrakleio’ya döner, Küçük Asya’dan gelen mülteci ve terhis edilmiş askerlerin kurduğu bir komünist hücre için manevi önderlik yapar. Odysseia’sını "Oδύσσειας" planlamaya başlar ve herhalde o günlerde Sempozyum’unu "Συμπόσιο" yazar.

1925. Politikaya karışması tutuklanmasına yol açar, ancak 24 saat sonra serbest bırakılır. Odysseia’nın "Oδύσσειας" ilk altı rapsodisini yazar. Eleni Samiou ile ilişkisi derinleşir. Ekimde Atinalı bir gazeteci olarak Sovyetler Birliği’ne gider, izlenimlerini uzun makaleler serisi olarak yayımlar.

1926. Galatea ile boşanırlar. Galatea başka birisi ile evlenmesine rağmen mesleki kariyerini Galatea Kazancakis adı altında sürdürür. Kazancakis, yine bir gazete muhabiri olarak Filistin ve Kıbrıs’a yolculuk yapar. Ağustosta diktatör Primo de Rivera ile röportaj yapmak için İspanya’ya gider; Ekimde Roma’da Mussolini ile bir röportaj yapar. Kasımda gelecekteki öğrencisi, edebi ajanı, sırdaşı ve biyografı Pandelis Prevelakis ile tanışır.

1927. Yine bir gazete muhabiri olarak Mısır ve Sina’yı ziyaret eder. Mayısta Odysseia’sını "Oδύσσειας" tamamlamak için Aegina adasında yalnızlığına çekilir. Ekim ayı sonlarında Rusya’ya bir yolculuk daha yapar, bu kez Devrim’in onuncu yıl kutlamaları için Sovyet Hükûmetinin davetlisi olarak. Orada Henri Barbusse ile karşılaşır. Barış Konferansı’nda bir söylev verir; Panait İstrati ile tanışır ve Kafkasya’ya bir yolculuk yaparlar; iki arkadaş Sovyetler Birliği’ndeki siyasal ve entelektüel eylem hayatını paylaşmak için yemin ederler. Kazancakis, İstrati’yi Atina’ya getirir, bir gazete makalesi ile Yunan kamuoyuna tanıtır.

1928. 11 Ocakta Kazancakis ve İstrati Alhabra Tiyatrosunda Rus deneyimini öven söylevler verirler, toplantı dışarıda bir sokak eylemine dönüşür; Kazancakis, hakkında yasal işlem yapılmakla, İstrati ise ülke dışına çıkarılmakla tehdit edilirler. İkisi birlikte, Nisanda Rusya’ya dönerler, Kiev’e; Kazancakis Rus Devrimi hakkında bir film senaryosu yazar. Haziranda Moskova’da Gorki ile görüşürler. Kazancakis Yunanistan’daki toplumsal koşullar hakkında Pravda’da makaleler yayımlar; sonra bu kez Lenin’in yaşamı hakkında bir film senaryosu yazmayı üstlenir. İstrati ile Kuzey Rusya’ya, Murmansk’a kadar bir yolculuk yaparlar. Temmuzda, Barbusse’ün Monde dergisi, Kazancakis’in İstrati tarafından kaleme alınan bir portresini yayımlar; bu, Kazancakis’in Avrupa edebiyat çevrelerine ilk tanıtılışıdır. Ağustos sonlarında Kazancakis ve İstrati, Eleni Samiou ve İstrati’nin arkadaşı Bilili Baud-Bovy ile birleşirler ve “Kızıl Yıldızı İzleyiş” başlıklı bir ortak makaleler dizisi yazmak için Güney Rusya’ya uzun bir yolculuk yapmayı kararlaştırırlar. Fakat birdenbire İstrati ile aralarında siyasal görüş ayrılıkları nedeniyle bir yabancılaşma başlar.

1929. Kazancakis, şimdi yalnız olarak, Rusya’yı boydan boya dolaşmaya devam eder. Nisanda Almanya’ya gider ve orada Sovyetler birliği hakkında konferanslar vermeye ve makaleler yazmaya girişir. Mayısta Çekoslovakya’daki ücra bir çiftlik evine yerleşir ve Fransızca olarak, daha sonra başlığını Toda-Raba olarak değiştireceği romanı, Moscou a crie’yi, Kapetan Mihalis’in "Kαπετάν Mιχάλη" habercilerinden birisi olan Kapetan Elia’yı Fransızca olarak yazar. Bunlar Batı Avrupa’da bir kariyer geliştirmek için ilk girişimleridir.

1930. Geçimini sağlamak için iki ciltlik Rus Edebiyatı Tarihi “Iστορία της Pωσικής Λογοτεχνίας" hazırlar, aynı zamanda Atina’daki yayımcılar için Fransızcadan çocuk öyküleri çevirir. Yunan yetkililer Çileci’den “Ασκητή” ötürü onu ateistlik ile suçlarlar ve yargılamakla tehdit ederler; Kazancakis önce Paris’te, sonra da Nice’te kalır.

1931. Yunanistan’a dönüş, yine Aegina’ya yerleşir; Fransızca - Yunanca (demotik ve aynı zamanda katharevusa) bir sözlük hazırlar. Haziranda Paris’tedir; “Sömürge Sergisi”ni ziyaret eder, bu ona Odysseia’sının üçüncü taslağındaki Afrika sahneleri için esin verir.

1932. Kazancakis ve Prevelakis mali sıkıntılarını hafifletmek için film senaryoları ve çeviriler de içinde olmak üzere bir iş birliği planı yaparlar, ancak planları büyük ölçüde başarısızlığa uğrar. Kazancakis diğer işlerinin yanı sıra, 45 gün içinde Dante’nin İlahi Komedya’sının tamamını üçer dizelik bentler halinde Yunancaya çevirir “Θεία Kωμωδία“. Kariyer yapmak için İspanya’ya gider, bir antoloji için İspanyol şiirlerini çevirmeye başlar.

1933. İspanya izlenimlerini kaleme alır. “Generali” El Greco için bir terzina tamamlar, gelecekteki otobiyografisinin tohumunu, Greco’ya Rapor’u "Aναφορά στον Γκρέκο".  Maddi zorluklar nedeniyle İspanya’da kalamaz, Aegina’ya dönerek Odysseia’sının "Oδύσσειας" dördüncü taslağını yazmaya girişir. Dante çevirisini gözden geçirir ve bir dizi terzinalar hazırlar.

1934. Geçimini sağlamak için ilkokul ikinci ve üçüncü sınıflar için ders kitapları hazırlar, Eğitim Bakanlığı bunlardan birisini kabul eder ve bir süreliğine de olsa mali sıkıntısı azalır.

1935. Odysseia’sının "Oδύσσειας" beşinci taslağını tamamladıktan sonra, daha çok gezi notları yazabilmek için Japonya ve Çin’e bir deniz yolculuğu yapar. Dönüşünden sonra Aegina’da bir arsa satın alır.

1936. Hâlâ yurt dışında kariyer yapmak için Uzak Doğu izlenimlerini Fransızca olarak Le Jardin des rochers (Kayalı Bahçe  -O Bραχόκηπος) başlıklı romanına yerleştirir. Aynı zamanda Kapetan Mihalis temasının yeni bir versiyonunu tamamlar ve ona “Mon Pere” (Babam) adını verir. Kazanç sağlamak için Yunan Kraliyet Tiyatrosu’nda sahnelenmek üzere Pirandello’nun Questa sera si recita a soggetto (Bu Akşam Doğaçlama Yapıyoruz) başlıklı eserini çevirir “Aπόψε αυτοσχεδιάζουμε”; sonra sağlığında bilinmeyen kendi Pirandellovari eserini, Othello’nun Dönüşü’nü "O Oθέλλος ξαναγυρίζει" yazar. Daha sonra Goethe’nin Faust, Bölüm I’i çevirir. Ekim ve Kasımda Kathimerini gazetesinin muhabiri olarak İspanyol iç savaşında bulunur, Franco ve Unamuno ile röportaj yapar. Aegina’daki evi tamamlanır, bu onun ilk daimi meskenidir.

1937. Aegina’da, Odysseia’sının "Oδύσσειας"  altıncı taslağını tamamlar, İspanya ile ilgili bir gezi kitabı yayımlanır. Eylülde bir Peloponnes gezisi yapar. İzlenimleri makale olarak olarak yayımlanır ki bunlar daha sonraları Mora’ya Yolculuk "Tαξίδι στο Mοριά” başlıklı kitabı olacaktır. Yunanistan Kraliyet Tiyatrosu için Bal Arısı ”Μέλισσα” başlıklı bir tragedya yazar.

1939. Akritas başlıklı 33.333 dizeden oluşacak yeni bir destan planlar. Temmuzdan Kasıma kadar British Council’in konuğu olarak İngiltere’dedir. Stratford-on-Avon’da ikamet ederken İoulianos “Ιουλιανός” başlıklı bir tragedya yazar.

1940. İngiltere’yi “Αγγλία” yazar ve Akritas’ı “Aκρίτας” tasarlamaya devam eder, Mon Pere’i revize eder. Geçimini sağlamaya yönelik olarak çocuklar için romanımsı biyografiler yazar. Mussolini’nin Yunanistan’ı işgal etmesi Kazancakis’i Yunan milliyetçiliği konusunda ikilemde bırakır.

1941. Almanlar Yunan ana karasını ve sonra Girit’i işgal edince, Kazancakis acısını kendisini işe vererek hafifletmeye çalışır. Buddha dramasının ilk taslağını tamamlar, Dante çevirisini revize eder ve özgün başlığı Zorbas’ın Azizce Hayatı “Tο Συναξάρι του Zορμπά” olan bir roman yazmaya başlar.

1942. Savaş boyunca kendisini Aegina’da izole eder, politikaya yeniden girmek için en kısa sürede yazı yazmayı bırakmaya yemin eder. Almanların üç gün kalmasına izin verdiği Atina’da Profesör İannis Kakridis ile buluşur; Homeros’un İliada’sının çağdaş Yunancaya yeni bir çevirisi konusunda iş birliği yapmak için anlaşırlar. Kazancakis ilk taslağı Ağustos ve Ekim arasında tamamlar; sonra Hristόs üzerine Hristόs’un Anıları “T' Aπομνημονεύματα του Xριστού" başlıklı yeni bir roman planlar -gelecekteki Sonuncu Ayartan’ın tohumudur bu.

1943. Alman işgalinin yarattığı yoksunluklara rağmen Kazancakis ateşli çalışmasıyla Buddha, Aleksis Zorbas ve İliada çevirisinin ikinci taslaklarını tamamlar. Sonra Aeschylus’un Prometheus üçlemesinin yeni bir versiyonunu yazar.

1944. İlkbahar ve yazda, Kapodistrias "Kαποδίστριας" ve Konstantinos Palaiologos  "Kωνσταντίνος Παλαιολόγος” başlıklı tiyatro yapıtlarını yazar. Bunlar Prometheus üçlemesi ile birlikte arkaik, Bizantik ve çağdaş Yunanistan’ı içerirler. Almanların geri çekilmesinden sonra, Kazancakis hemen Atina’ya taşınır ve orada “Dekemvriana” (Aralık ayı olayları) olarak adlandırılan iç savaşın tanığı olur.

1945. Yeminini yerine getirerek politikaya yeniden girer; komünist olmayan dağınık sol grupları birleştirmeyi amaçlayan sosyalist bir partinin lideri olur. Atina Akademisi’ne kabulü iki oy farkla reddedilir. Alman zulümlerinin kanıtlarını toplaması için hükûmet tarafından Girit’e gönderilir. Birliktelikleri uzun zamandır süren Eleni Samiou ile Kasımda evlenirler. Sofoulis’in koalisyon hükûmetinde sandalyesiz bakan olarak yer alır.

1946. Sosyal demokrat partilerin birleşmesi üzerine Bakanlık görevinden istifa eder. Yunan Yazarlar Birliği Kazancakis ve Sikelianos’u Nobel Ödülü için aday olarak gösterir. Haziranda yurt dışında kırk gün kalmak için Yunanistan’dan ayrılır, ancak bu ayrılık ölümüne kadar sürecektir. Yazı İngiltere’de geçirir ve orada Yokuş “O Aνήφορος" başlıklı bir roman yazar, o da Kapetan Mihalis’in habercilerinden birisidir. Eylülde Fransız hükümetinin davetlisi olarak Paris’e taşınır. Yunanistan’daki siyasal koşullar onu yurt dışında kalmaya zorlar.

1947. Tiyatro eseri İoulianos’unu “Ιουλιανός” kendisi Fransızcaya çevirir, Zorbas Paris’te yayımlanır. UNESCO’da görev alır, işi özellikle Doğu ve Batı arasında olmak üzere, kültürler arasında bir köprü oluşması için dünya klasiklerinin çevirilerini kolaylaştırmaktır.

1948. Kendisinin yazdığı tiyatro eserlerini çevirmeye devam eder. Martta, kendini tamamen yazmaya vermek için UNESCO’daki görevinden istifa eder. Kazancakis ve Eleni Antibes’e taşınırlar ve orada hemen tiyatro eseri Sodom ve Gomorra’yı "Σόδομα και Γόμορρα" yazmaya başlar. İngiltere, A.B.D., İsveç ve Çekoslovakya’daki yayımcılar Aleksis Zorbas’ı yayımlamayı kabul ederler. Kazancakis, Yeniden Çarmıha Gerilen Hristόs’un "O Xριστός Ξανασταυρώνεται" ilk taslağını üç ayda yazar, sonraki iki ayı onu revize etmekle geçirir.

1949. Yunanistan iç savaşını ele alan Kardeş Katilleri "Aδερφοφάδες" romanına başlar. Onu iki tiyatro eseri izler, Kouros "Kούρος" ve Kristof Kolomb "Xριστόφορος Kολόμβο”. Egzama yine yüzünde görünür, kaplıca tedavisi için Vichy’ye gider. Aralıkta Kapetan Mihalis’e başlar.

1952. Başarı kendi problemlerini de getirir: Kazancakis, kendisini çeşitli ülkelerden gittikçe artan çevirmenler ve yayımcıların meşguliyeti içinde bulur; yüzündeki hastalıktan da gittikçe daha çok rahatsız olur. O ve Eleni, yazı çok-sevgili Assisili Aziz Francesco’nun tadını çıkararak İtalya’da geçirirler. Ciddi bir göz enfeksiyonu yüzünden Hollanda’daki bir hastaneye giderler, tedavi olurken bir taraftan da Aziz Francesco’nun hayatını inceler. Romanları Büyük Britanya, Norveç, İsveç, Hollanda, Danimarka, Finlandiya ve Almanya’da yayımlanmaya devam eder, fakat Yunanistan’da değil.

1953. Paris’te bir hastaneye yatırılır, gözündeki enfeksiyondan hâlâ çekmektedir (sonunda sağ gözünü kaybeder). İncelemeler, muhtemelen yüzünde yıllardır devam eden hastalık izlerinden kaynaklanan lenf bozukluğu olduğunu ortaya çıkarır. Antibes’e geri dönüş; İlyada çevirilerini mükemmelleştirmek için Profesör Kakridis ile bir ay geçirirler. Tanrının Yoksulu   "O Φτωχούλης του Θεού" romanını yazar. Ortodoks Kilisesi, Kapetan Mihalis‘in kimi sayfaları ve Sonuncu Ayartan‘ın tamamında kutsallığa saygısızlıktan dolayı Kazancakis hakkında kovuşturma yapar; bu kitaplardan ikincisi hâlâ Yunanca olarak yayımlanmamıştır.

1954. Papa, Sonuncu Ayartan‘ı Roma Katolik Yasak Kitaplar İndeksine alır. Kazancakis Vatikan’a Hristiyanlık savunucularından Tertullian’ın sözlerini içeren bir telgraf çeker: “Ad tuum, Domine, tribunal appello” (Arzımı senin mahkemene sunuyorum, Tanrım.) Aynı sözleri Atina’daki Ortodoks hiyerarşisine de söyler ve ekler: “Kutsal Pederler, siz bana lanetinizi verdiniz. Ben size kutsamamı veriyorum: Vicdanınız benimki kadar temiz olsun ve benim gibi ahlaklı ve dindar olasınız.” Kazancakis yazın Odysseia’sını İngilizceye çeviren Kimon Friar ile her gün iş birliği yapar. Aralıkta Sodom ve Gomorra’sının Almanya, Mannheim’daki ilk gösterimine katılır ve sonra tedavi görmek için Freiburg im Breisgau’daki bir hastaneye yatar. Hastalığına lenf kanseri tanısı konulur.

1955. Kazancakis ve Eleni, Lugano, İsviçre’de bir ay dinlenirler. Kazancakis orada entelektüel biyografisine başlar, Greko’ya Rapor’a. 11 Ağustosta Gunsbach’ta, Albert Schweitzer’i ziyaret ederler. Antibes’e dönüş. Kraliyet ailesinden önemli bir kişinin Kazancakis’ten yana çıkması ve hükümete müdahalesi üzerine Sonuncu Ayartan nihayet Yunanistan’da yayımlanır.

1956. Haziranda, Viyana’da “Barış Ödülü”nü alır. Kimon Friar ile iş birliği yapmaya devam eder. Nobel ödülünü son anda Juan Ramon Jimenez’e kaptırır.

İlk yapıtı, Karma Nirvami takma ismini kullanarak 1906 yılında yazmış olduğu öykü formundaki eseri "Yılan ve Zambak"'tır. 1909 yılında ise "Komedi" adındaki tek perdelik oyununu kaleme almıştır. Bu oyunda kullanmış olduğu, daha çok 2. Dünya Savaşı sonrasında yaygın olarak kendisini Sartre ve Camus gibi yazarların eserlerinde gösterecek olan varoluşçu temalar göze çarpmaktadır. 1910'da, Paris'teki eğitimini tamamladıktan sonra, popüler bir Yunan mitine dayanan, "İnşaat Ustası" adlı trajedisini yazıya geçirmiştir.

1924'te yazmaya başladığı ve 1938'de yayımlanana kadar yedi defa yeniden yazdığı "Odysseia" kendisinin en önemli eseri olarak görülmektedir. Bu çalışma 33.333 misradan oluşmaktadır ve Homeros'un Odysseia adlı eserini, yazarın bıraktığı yerden, yapısal olarak tamamen koruyarak devam ettirip tamamlamayı amaçlamıştır.