Suriye'de İslam

Suriye'de İslam'ın çeşitli mezhep ve tarikatları uygulanmakta olup, bunlar toplu olarak nüfusun yaklaşık %87'sini oluşturmakta ve ülkenin çoğu bölgesinde çoğunluğu teşkil etmektedir.

Ülkede büyük çoğunluğu Sünni Müslümanlar oluşturmaktadır. Nusayriler azınlık grubudur (ülke nüfusunun %10'u) ve onları Şii İsmaililer takip etmektedir. Hristiyanlar ülkedeki başlıca gayrimüslim gruptur ve nüfusun %10'unu oluştururlar.

Sünniler çoğunlukla Hanefi ve Şafii mezhebine mensuptur. Ülkede Nakşibendilik, Kadirilik ve Şazelilik gibi bazı tasavvuf tarikatları da faaliyet göstermektedir. Sufi sayısı yüzyılın başından bu yana önemli ölçüde azalmıştır, çoğu sufi kendini Sünni olarak tanımlamaktadır. Geleneksel olarak Müslüman sayılmamalarına rağmen Dürziler toplam nüfusun %3'ünü oluşturmaktadırlar.

634-640 yıllarında Müslümanların Levant'ı fethinin bir parçası olarak Suriye, Ebu Bekir'in genel liderliği altında Halid bin Velid liderliğindeki Raşidin ordusu şeklinde Müslüman Araplar tarafından fethedildi ve bölge İslam İmparatorluğu'nun bir parçası haline geldi. 635 yılında Şam teslim oldu ve sakinlerine cizye vergisi ödemeleri karşılığında canları, malları ve kiliseleri için güvenlik sözü verildi. Bu, Müslüman Raşidin'in tüm Levant'ı kontrol etmesine yol açtı ve Levantenlerin dini, kültürel ve sosyal dokusunda günümüze kadar devam eden büyük değişiklikler meydana getirdi. O zamana kadar Suriye, Doğu Ortodoks Hristiyanlığının ana merkeziydi. İstiladan önce, Suriye'ye zaten yerleşmiş olan Arap kabileleri dışında İslam'a geçiş neredeyse hiç başlamamıştı. Gassan kabilesi hariç hepsi Müslüman oldu. Bölgedeki Müslüman yönetiminin başarısı için yeni tebaasının sadakati çok önemliydi, bu nedenle aşırı vergilendirme veya baskıdan kaçınıldı. 7. yüzyılın ortalarında, o zamanlar İmparatorluk'un hükümdarı olan Emevi Hanedanı, İmparatorluk'un başkentini Şam'a taşıdı.

Araplar tarafından fethedilen diğer bölgelerde olduğu gibi, İslam'ın yayılmasına Arap kültürünün yayılması da eşlik etmiş, bu da Levant'ın Araplaşması ve Aramicenin yerini Arapçanın almasıyla sonuçlanmıştır.

Suriye'nin İslam tarihi boyunca bölge, çeşitli etnik ve İslami mezheplerden oluşan birçok İslam imparatorluğunun bir vilayeti oldu. Sünni Emevi hükümdarlarının ilk halefleri, Irak merkezli Abbasiler (Sünni hükümdarlar) ve ardından Mısır merkezli Fatimiler (Şii hükümdarlar) de dahil olmak üzere Araplardı. Eyyubiler (Kürt kökenli Sünni hükümdarlar) ve Memlükler (Türk ve Çerkes kökenli Sünni hükümdarlar) de dahil olmak üzere, Mısır merkezli (özellikle Kahire'de) Arap olmayan birkaç İslam imparatorluğu da Suriye'yi yönetmiştir. Suriye'deki son İslam imparatorlukları ise önce İran merkezli Selçuklular (Türk kökenli Sünni hükümdarlar) ve son olarak da hem Avrupa hem de Asya'yı (yani Anadolu'yu) birleştiren Konstantinopolis (günümüz İstanbul'u) merkezli Osmanlılar (Türk kökenli Sünni hükümdarlar) oldu.

Suriye'deki en büyük dini grup Sünni Müslümanlardır. Çoğunluğu yerli Suriyelilerden oluşmakla birlikte önemli sayıda Sünni Kürt, Türkmen ve Çerkes ile Iraklılar ve Filistinliler gibi ülkeye gelen mülteciler de bulunmaktadır. Sünniler neredeyse tüm meslekleri takip etmekte, tüm sosyal gruplara ve neredeyse tüm siyasi partilere mensuptur ve ülkenin her yerinde yaşamaktadırlar. Süveyda ili ve şehri hariç, ülkenin en büyük şehirlerinin tamamı ve on dört vilayetin on üçünün başkenti Sünni çoğunluğa sahiptir.

Arapça konuşan Suriyeliler ülkedeki en büyük Sünni Müslüman topluluğu oluşturmaktadır. 1991 yılında Profesör Alasdair Drysdale ve Profesör Raymond Hinnebusch ülkenin yaklaşık %60'ının Arapça konuşan Sünni Müslümanlardan oluştuğunu söyledi. Daha yakın bir tarihte Dr. Pierre Beckouche da 500.000 Filistinli mülteci de dahil olmak üzere Sünni Arap Müslümanların nüfusun %60'ını oluşturduğunu söyledi. Suriye İç Savaşı nedeniyle yaşanan ölüm ve göçleri de hesaba katan 2018 ortası tahminlerine göre Sünni Arapların oranı çok daha düşük, %50'dir. Sünni Suriyelilerin çoğunluğu bazı akademik çevrelerde Arap olarak tanımlansa da bu, etnik kökene değil konuşulan dile (Arapça) dayanan bir terimdir. Suriye'deki bazı Müslüman azınlıklar, özellikle daha küçük etnik gruplar (Arnavutlar, Boşnaklar, Giritli Müslümanlar, Peştunlar, Farslar vb. gibi) ve aynı zamanda Kürtler ve Türkmenler gibi daha büyük azınlıkların bazı üyeleri bir dereceye kadar Araplaştırılmıştır.

Suriye'deki Kürtler ülkedeki en büyük ikinci etnik gruptur (nüfusun yaklaşık %10,6'sını oluştururlar) ve çoğunlukla Sünni Müslümanlardır. Çoğunluğu kuzeydoğuda, Irak ve Türkiye sınırında yaşamaktadır. Orta Suriye'de, Kobani ve Afrin'de daha küçük Kürt toplulukları da bulunmaktadır. Başkent Şam'da Araplaşmışlardır ve Kürtçeyi çok iyi konuşmazlar.

1973 yılında Profesör Moshe Ma'oz, Arapça konuşmayan Sünni Müslüman Kürtlerin nüfusun %8,3'ünü oluşturduğunu söyledi. 1979'da Dr. Nikolaos van Dam, Suriyeli Kürtlerin (o dönemde nüfusun %8,5'ini oluşturuyordu) neredeyse tamamen Sünni Müslüman olduğunu iddia etti. Dr. Henry Munson 1988'de Sünni Müslüman Kürtlerin nüfusun %9'unu oluşturduğunu söylerken, Profesör Alasdair Drysdale ve Profesör Raymond Hinnebusch 1991'de %8,5'ini oluşturduklarını belirttiler. Son yıllarda diğer dini azınlıkların (özellikle Hristiyan ve Yahudiler) nüfusu azalmış, dolayısıyla Sünni Kürtlerin oranına ilişkin tahminler artmıştır. Örneğin Dr. Pierre Beckouche 2011'den önce Sünni Müslüman Kürtlerin ülke nüfusunun %9-10'unu oluşturduğunu söyledi.

Türkçe konuşan Türkmenler ülkedeki üçüncü büyük etnik gruptur (ülke nüfusunun yaklaşık %4 ile %5'i) ve çoğunlukla Sünni Müslümanlardır. Ağırlıklı olarak şu altı vilayetin kent merkezlerinde ve kırsalında yaşamaktadırlar: Halep ili, Şam ili, Humus ili, Hama ili, Lazkiye ili ve Kuneytire ili.

1973 yılında Profesör Moshe Ma'oz, Arapça konuşmayan Sünni Müslüman Türkmenlerin nüfusun %3'ünü oluşturduğunu söyledi. Dr. Nikolaos van Dam'a göre Suriye Türkmenlerinin (o dönemde nüfusun %3'ünü oluşturuyorlardı) neredeyse tamamen Sünni Müslümanlardı. Benzer şekilde, Dr. Henry Munson 1988'de, Profesör Alasdair Drysdale ve Profesör Raymond Hinnebusch 1991'de Sünni Müslüman Türkmenlerin nüfusun %3'ünü oluşturduğunu söylediler. Son yıllarda diğer dini azınlıkların (özellikle Hristiyan ve Yahudilerin) nüfusu azalmış, dolayısıyla Sünni Türkmenlerin oranına ilişkin tahminler artmıştır. Örneğin, Dr. Pierre Beckouche 2011'den önce Sünni Müslüman Türkmenlerin ülke nüfusunun %4'ünü oluşturduğunu söyledi.

Ancak, Araplaşmış Türkmenler de (yani artık ana dillerini konuşmayan Arapça konuşan Türkmenler) dikkate alındığında Sünni Türkmen nüfusunun oldukça yüksek olduğuna inanılmaktadır ve bazı tahminler toplam Türkmen nüfusunun (çoğunlukla Sünni olan) Kürtleri geçerek ülkedeki en büyük ikinci grup olabileceğini göstermektedir.

Suriye'deki Çerkeslerin çoğu Sünni Müslümandır. Ülkedeki en büyük beşinci etnik grubu, Suriye'deki en büyük dördüncü Sünni Müslüman topluluğu oluşturmaktadırlar. Çoğunlukla Suriye'nin üç vilayetinde yaşamaktadırlar: Hama, Humus ve Kuneytire.

1991 yılında Profesör Alasdair Drysdale ve Profesör Raymond Hinnebusch ülkenin %1'inden daha azının Sünni Müslüman Çerkeslerden oluştuğunu belirttiler. Son yıllarda diğer dini azınlıkların (özellikle Hristiyan ve Yahudilerin) nüfusu azalmış, bu nedenle Sünni Çerkeslerin oranına ilişkin tahminler artmıştır. Örneğin, daha yakın tarihli bir tahmine göre Sünni Çerkesler Suriye nüfusunun %1,5'ini oluşturuyordu.

Nusayriler, Sünni Müslümanlardan sonra Suriye'deki en büyük ikinci dini gruptur. Hafız Esad ve oğlu Devlet Başkanı Beşşar Esad Nusayri mezhebine mensuptur.

Nusayriler iki ana gruba ayrılır: çoğunluğu oluşturan geleneksel Nusayriler ve azınlıktaki Mürşid Nusayriler (20. yüzyılın başında Nusayri mezhebindeki modern bir bölünmeden doğdular).

1991 yılında Profesör Alasdair Drysdale ve Profesör Raymond Hinnebusch, Nusayrilerin ülke nüfusunun yaklaşık %11,5'ini oluşturduğunu söylediler. Daha yakın bir tarihte Dr. Pierre Beckouche 2011'den önce ülke nüfusunun %11'inin Nusayri olduğunu söyledi. CIA, Nusayrilerin Suriye nüfusunun %15'ini oluşturduğunu tahmin etmektedir.

Nusayriler çoğunlukla El Nusayriye Dağları'nda, özellikle de dağların batı yakasındaki Lazkiye ili ve Tartus ili kırsalında ve doğu yakasındaki Humus ili ve Hama ili kırsalında yaşamaktadırlar. Lazkiye ve Tartus'ta çoğunluğu (yaklaşık %60) oluşturmaktadırlar. Humus ve Hama bölgelerinde ise hem kırsalda hem de şehirlerde nüfusun yaklaşık %10'unu oluşturmakta, Telkele, el-Muharrem, el-Kabu, Şin, er-Rikame, Houla ovası, Meryamin, Karmas, el-Muhani ve ez-Zehra ve Naziha bölgelerinde yaşamaktadırlar.

Kuzey Suriye'de bazı Kürt ve Türkmen Aleviler bulunmaktadır. Afrin bölgesindeki Mabatlı kasabasının çoğunluğu Kürt Alevilerden oluşmaktadır. Bir Alevi olan Hêvî Îbrahîm 2014 yılında Kürtlerin kontrolündeki Afrin Kantonu'nun başbakanı oldu. Halep'te binlerce Türkmen Alevi yaşamaktadır, ancak bunların birçoğu Türkiye'ye kaçtı.

Ülkede uygulanan üçüncü büyük İslam mezhebi Şii koludur; bu İsmailileri ve ortodoks Onikicileri içerir. 2011'den önce büyük bir azınlık oluşturuyorlardı. Bu Müslüman mezhepler aynı zamanda Araplar, Kürtler, Türkmenler ve diğer küçük topluluklar gibi çeşitli etnik grupları da içermektedir.

Şii İsmaililer Suriye'de Şii İslam'ın en büyük kolunu oluşturmakta ve Suriye nüfusunun %3'ünü teşkil etmektedir. Büyük koldan ayrılma Yedinci İmam'ın tanınması konusunda meydana gelmiştir. Şii İsmaililer, Altıncı İmam olan Ca'fer es-Sadık'ın İsmail'i Yedinci İmam olarak atadığına inanmaktadırlar. Bu çizgi günümüze kadar kesintisiz devam etmiştir ve şu anda bu makam Ağa Han'a aittir. Ancak Şii Onikiciler, Cafer'in İsmail'in kardeşi Musa el-Kazım'ı Yedinci İmam olarak atadığına ve bu İmamet silsilesinin Onikicilerin 12. imamı ile son bulduğuna inanmaktadır. Mezhebin erken tarihi hakkında çok az şey bilinmektedir, ancak dokuzuncu yüzyılın sonunda sağlam bir şekilde kurulmuştur. 969'dan 1171'e kadar bir İsmaili hanedanı olan Fatimiler Mısır'da halife olarak hüküm sürdüler. Suriye'deki İsmaili gücü, Mısır'daki Memluk Hanedanı'nın Haçlılara bağlılıklarını ve Hristiyanlığı kabul etmelerini teklif etmesinin ardından, Tapınak Şövalyeleri tarafından reddedilmiştir.

Profesör Alasdair Drysdale ve Profesör Raymond Hinnebusch'a göre İsmaililer 1991 yılında ülke nüfusunun %1.5'ini oluşturuyordu. İsmaililer çoğunlukla iki vilayette yaşamaktadırlar: Hama ilinde İsmaililer çoğunlukla "İsmaililerin başkenti" olarak kabul edilen Selemiye şehrinde yaşamaktadırlar. Ayrıca Masyaf kentinde ve çevresindeki kırsal bölgelerde ve küçük bir azınlık olarak Hama kentinde de yaşamaktadırlar. İsmaililer ayrıca Tartus ilinde, özellikle Kadmus kasabası ve çevresindeki kırsal kesimde ve Havabi ilçesi ve köylerinde de yaşamaktadırlar.

Suriye'deki İslami mezhepler arasında %2'lik bir oranla en küçük grubu oluşturan Onikici Şia, Suriye siyasetinde sadece küçük bir rol oynamaktadır. Dini konularda Irak'taki Şii merkezlerine, özellikle de Kerbela ve Necef'e ve İran'a yönelmektedirler. Ancak İran'ın 1979 İslam Devrimi ve Suriye'nin Irak'la savaşında İran'la ittifak kurması, Suriye'deki Şii azınlığın prestijini yükseltti. Her hafta yüzlerce İranlı turistin Şam'ı ziyaret etmeye başlamasıyla, Şam'ın dışındaki el-Gutah'ta bulunan Muhammed'in torunu Seyyide Zeyneb'in türbesi, Irak'ta artık erişilemeyen bölgelerin yerini alarak önemli bir hac merkezi haline geldi. Dahası, Suriyeli Şii Onikicilerin Lübnan'daki Şii Onikicilerle yakın bağları vardır.

Suriye Dürzi toplumu ülkedeki İslami etkiye sahip üçüncü büyük mezhebi oluşturmaktadır, geleneksel olarak Müslüman olarak kabul edilmemektedirler ve Suriye nüfusunun yaklaşık %4'ünü oluşturmaktadırlar. Dürzi nüfusunun ana merkezi Süveyda'dadır; otoritesi altındaki küçük kasaba ve köyler Cebel el-Dürzi ("Dürzi Dağı") olarak adlandırılır. Topluluğun geri kalanı çoğunlukla Kuneytire ili, Rif Şam ili ve İdlib ilinde yaşamaktadır. Dürzi inancı aslen İsmaili İslam'dan doğmuş olsa da Dürzilerin çoğu kendilerini Müslüman olarak tanımlamamakta ve İslam'ın beş şartını kabul etmemektedirler.

Yurtdışında, özellikle de Latin Amerika'da yaşayan ve son yüz yılı aşkın süredir orada yaşayan çok sayıda Suriyeli Dürzi bulunmaktadır. Sadece Venezuela'da yaklaşık yarım milyon Suriye kökenli Dürzi yaşamaktadır.

Ahmedîlik hareketinin Suriye'deki tarihi 1920'lerde, cemaatin ikinci halifesi Mirza Beşreddin Mahmud Ahmed'in Avrupa ve Orta Doğu turunun bir parçası olarak Şam'ı ziyaret etmesiyle başladı. Halife, Seyyid Zeynel Abidin Veliyullah Şah ve Celaleddin Şems'i Şam'daki misyonerlik çalışmaları için görevlendirdi. Kudüs'te görev yapmak üzere gelen Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari ile birlikte üç misyoner zamanlarını Hayfa, Beyrut ve Kahire de dahil olmak üzere Orta Doğu'daki büyük kasaba ve şehirlerde Ahmedi öğretilerini yayarak geçirdiler.

Suriye'de ayrıca, ilk belgeleri 19. yüzyılda oluşmaya başlayan ve Hintli ilahiyatçı Seyyid Ahmed Han Hindi tarafından ortaya konan öğretileri takip eden ve kısa bir süre sonra aracı hacılar vasıtasıyla Suriye'ye yayılan bir Kur'aniye veya Kur'ancı topluluk da vardır. Ancak Ehl-i Kur'an taraftarları 19. yüzyıldaki bu gelişmelerden önce İbrahim Nazzam gibi bir dönem bu çevrede yaşamış olan Mutezileliler şeklinde ortaya çıktı. Suriye'de Kur'ancı bakış açısının çağdaş taraftarları arasında Muhammed Şahrur da bulunmaktadır.