Copyleft

Copyleft, olağan telif haklarından farklı olarak insanlara diledikleri gibi değiştirip dağıtabildikleri özgün çalışma hakkını aynı hakkın değiştirilmiş kopyasında da korunması şartı ile sağlayan telif hakkı tipine verilen isimdir. Copyleft yazılım ruhsatları, liberal özgür yazılım ruhsatlarına göre korumacı ve mütekabil olarak değerlendirilmektedir.

Copyright ruhsatlar, bilgisayar yazılımlarından evraklar, sanat, bilimsel çalışma, keşifler ve tıbbi araçların ruhsat şartlarını korumak için kullanılan bir tip ruhsattır. Genel olarak, telif hakkı hukuku, üreticisi tarafından eserine ilişkin yeniden üretme, esinlenme ve dağıtma haklarının sınırlandırılması için kullanılır. Copyleft ruhsatı ise aksine eser sahibinin eserin bir örneğine ulaşan herkesin eseri tekrar üretme, değiştirme ve dağıtma haklarını bu hakları ruhsat şartları kapsamında korunması karşılığında vermesini gerektirir.

Copyleft bilgisayar yazılımları, yazılımın tekrar üretimi ve değiştirilmesi için gereken bilgilerin binary kodunun alıcıları ile paylaşılmasını gerektirir. Kaynak kod dosyaları genellikle yazarın ismini ve ruhsat koşullarını içerir.

Copyleft ruhsatları var olan telif hakkı hukukunun, eserin özgürce var olabilmesini sağlayabilmek için sıra dışı bir kullanımdır. İlk olarak Richard Stallman tarafından yazılan GNU General Public Licence (GPL) genel kullanım gören ilk copyleft yazılım ruhsatıdır ve hala bu alandaki yaygın ruhsat konumundadır. Lawrence Lessing tarafından kurulan bir sivil toplum örgütü olan Creative Commons, share-alite olarak benzer bir ruhsat koşulu sunmaktadır.

Copyleft, eser sahibinin tamamından olmasa bile bazı haklardan telif hakkı hukuku kapsamında feragat ettiği bir ruhsat şeklidir. Eserin tamamen anonim olup kamuya mal olması yerine (kimse tarafından telif hakkı talebinin bulunamayacağı), copyleft ruhsat eser sahibine normalde telif hakkı kapsamında tanımlanan haklara sahiplerin girişebileceği bazı eylemleri sınırlama imkânı veirr. Copyleft kapsamında, değiştirilmiş eserler sadece copyleft ile uyumlu ruhsat koşulları altında yayınlanabilir.

Temelde bulunan prensip herkesin başkalarının çalışmasından özgürce yararlanabilmesinin sağlanabilmesi ama yayınlanarak kamuya mal edilen her değişikliğin de aynı şartlar altında olmasının sağlanmasıdır. Bu sebeple bazı copyleft ruhsatlar müşterek lisanslar olarak da bilinirler ve kendi konumunu tahkim etmesinden dolayı "viral" olarak da anıldıkları olmuştur. Adil kullanım çerçevesinde kimi zaman copyleft ruhsatların aşılması mümkün olmaktadır. Bu sebeple, çalışması için copyleft ruhsat kullanacak herkes herhangi bir ruhsatı adil kullanım koşullarına uyması durumunda kullanabilmektedir.

Özgür Yazılım Vakfı (Free Software Foundation) göre uyumluluk mühendisi David Turner'e göre viral ruhsat kavramı copyleft özgür yazılım ruhsatlarının kullanılmasına engel olacak şekilde yanlış anlaşılma ve korku yaratmaktadır. David McGowan, GPL'in mülk yazılımları özgür yazılım olmaya zorlayacağına dair bir inancın yersiz olacağını belirtmiş fakat GPL ile ruhsatlanmış yazılımları kendi ticari yazılımlarına eklemelerinden doğacak ruhsat ihlallerinin getireceği olası zararlara karşı şirketleri uyarmıştır. "Eğer şirket gerçekten GPL ile ruhsatlanmış bir yazılımı ruhsat koşullarına aykırı olarak kullandıysa ruhsat koşullarını korumak için açılacak bir dava olağan telif hakkı hukukunun, şayet işler tersine olsaydı pek çok şirketin destekleyeceği şekilde çok normal bir uygulaması olacaktır." Richard Stallman bu görüşü bir benzetme ile betimlemiş ve şöyle söylemiştir; "GPL'in kapsamı yakınlık veya temas ile ortaya çıkmaz, sadece bilerek GPL ile ruhsatlı kodu yazılımınıza eklemeniz ile olur. Bu bakımdan virüs gibi değil bıtrak gibi yayılır.

Telif hakkı hukuku yazılımın eser sahiplerine eserlerinin kopyalanması, dağıtımı ve değiştirilmesi üzerinde hakimiyet vermeyi hedeflese de copyleft'iin amacı ise ilgili yazılımın tüm kullanıcılarına söz konusu işlemler adına özgürlük vermektir. Bu sebeple copyleft ruhsatları, kullanıcılara söz konusu özgürlükleri veya değişiklik yapmak için ihtiyaç duydukları kaynak kodunu sağlamayan diğer özgür yazılım lisanslarından ayrılır. Özellikle liberal özgür yazılım ruhsatı BSD, kaynak kodunu ve diğer hakları dahil etmeden tekrar dağıtma hakkını sağlar.

Yazılımın özgürlüğünü ortadan kaldıracak şekilde özgür yazılımların tekrar kullanılması özgür yazılım gaspı olarak anılmaktadır. Diğer özgür yazılım ruhsatları da gaspa açıktır bu sebepten eserinin özgür kalmasını isteyen eser sahipleri copyleft kullanmayı tercih edebilmekteler. Tamamen gönüllü editörler tarafından yaratılan ve sürdürülen Open Directory Project (ODP, DMOZ olarak da bilinir), özgür yazılım gaspına örnek olarak gösterilebilir. Neredeyse çoğu arama motoru DMOZ kullandığından tamamı gönüllüler tarafından geliştirilmiş çok önemli bir kamu olarak görülür. Buna rağmen, DMOZ hep ticari bir ürün olarak var olmuştur.

Copyleft içerik üzerinde çalışmanın ekonomik beklentileri çeşitli olabilir. Geleneksel olarak telif hakkı hukuku üretimi eser sahiplerine ekonomik faydalar sağlayarak destekler. Copyleft ruhsatını tercih eden içerik sahipleri çalışması için tanınmak gibi ek faydalar talep edebilir. Özgür yazılım kültürü kişilerin katkısı üzerine yükselen bir vakfetme fikri üzerine kurulmuştur. Özgür yazılım üzerinde çalışmak bir yazılımcı için fark ettikleri bir boşluğu doldurmanın çabası da olabilir. Bazı yaratıcılar eserlerini, hem özgürlük için hem de özgürlükten dolayı yapabilmektedir. Bu yazılımcılar için ticari işletmelerin yazılımlarını alıp kendi ürünleri gibi satmasına engel olmak önemli bir itkidir.

Copyleft yazılımların bireysel yaratıcılardan öte bir ekonomik etkisi vardır. Kaliteli copyleft yazılımların varlığı ticari üreticilerin kendi ürünlerinin kalitesini arttırmalarına ve özgür yazılımlarla rekabet etmelerine sebep olmaktadır. Bu aynı zamanda büyük ticari kurumların tekel fiyatlarla piyasayı ele geçirmelerinin de önüne geçmektedir Ne var ki; özel mülk yazılımlardan gelen rekabet aynı zamanda copyleft'in bırakılmasına da sebep olabilmektedir. Özgür Yazılım Vakfı "yazılımın yaygın kullanımı özgür yazılımın gelişimi için elzemdir," ifadesi ile gerekirse kodun özgürce kopyalanıp kullanılmasının copyleft özelliğinden önemli olduğunu belirtmektedir.

"Copyleft" teriminin erken kullanımı Li-Chen Wang'ın Palo Altı Tiny Basic dağıtımının Haziran 1976 tebliğinde "@COPYLEFT ALL WRONGS RESERVED (Copyleft tüm yanlışlar saklıdır)" görülmüştür fakat Tiny Basic herhangi bir copyleft dağıtım koşulu altında yayınlanmamıştır.

Copyleft kavramı, 1985 yılında Richard Stallman'ın GNU Manifesto'sunda yer aldı ve kendisi şunları yazdı: GNU kamu malı değildir. Herkesin GNU'yu değiştirmesine ve yeniden dağıtmasına izin verilir, ancak hiçbir distribütörün daha fazla yeniden dağıtımını kısıtlamasına izin verilmez. Yani, özel mülk niteliğindeki değişikliklere izin verilmeyecektir. Tüm GNU sürümlerinin serbest kalmasını sağlamak istiyorum. Stallman birkaç yıl önce bir Lisp yorumlayıcısı üzerinde çalışmıştır. Symbolics Lisp yorumlayıcısını kullanmayı talep ettiğinde Stallman onlara çalışmalarının kamuya açık bir sürümünü sağlamayı kabul etmiştir. Symbolics, Lisp yorumlayıcısını ilerletti ve geliştirdi ancak Stallman, Symbolics'in kendi yorumlayıcısına yaptığı iyileştirmelere erişmek istediğinde, Symbolics bu isteği reddetmiştir. Stallman daha sonra 1984'te, yazılım istifçiliği adını verdiği ve mülk yazılımın ortaya çıkardığı bu davranışı ve kültürü ortadan kaldırmak için çalışmaya başladı. Stallman ilk defa mülk yazılımlarla uğraşıyor değildi ancak bu etkileşimi bir "dönüm noktası" olarak görmüştür. Yazılım paylaşımınına haklılık temeli kazandırarak, yazılımlar online olarak orijinali gibi kayıpısız paylaşılabilirken buna engel olunmasını protesto etmiştir. Bu şekilde bir paylaşımdan herkes yararlanmaktadır.

Stallman, mevcut telif hakkı hukukunun ve yürürlükte olduğunu düşündüğü yanlışları ortadan kaldırmanın kısa vadede pratik olmadığını düşündüğü için, mevcut yasa çerçevesinde hareket etmeye karar verdi; 1985'te kendi telif hakkı ruhsatını, Emacs General Public License, adı altında ilk copyleft ruhsatını yarattı. Bu daha sonra, şimdi en yaygın özgür yazılım ruhsatlarından biri olan GNU Genel Kamu Ruhsatına dönüştü. İlk kez bir telif hakkı sahibi, geleneksel olarak kendisine ait olan hakların büyük bir kısmını yazılımın kullanıcılarına, ileride yazılımda herhangi birinin yapacağı değişiklikler ve amaçtandan bağımsız olarak aktarmıştır. Orijinal GPL genel olarak kamuya hak vermedi, sadece yazılımı elde edenlere ilgili hakları tanımaktaydı. Var olan hukuki çerçevede yapılabilecek en iyi seçenek bu idi.

Bu özgürlükler, türev çalışmaların aynı liberal şartlar ile dağıtılmasını garanti etmez. Eserin gerçekten copyleft olması için, ruhsat türetilmiş bir eserin yazarının eserini sadece aynı veya eşdeğer ruhsat altında dağıtabilmesini sağlamasıdır.

Çoğaltma kısıtlamalarına ek olarak, copyleft ruhsatları diğer olası engelleri de ele alır. Bunlar, hakların daha sonra ihlal edilememesini sağlamak ve çalışmanın ve türevlerinin değiştirmeyi kolaylaştıracak bir biçimde sunulmasını zorunlu kılmaktır. Bu, yazılım ile birlikte türetilmiş çalışmanın kaynak kodunun da yazılımın kendisiyle birlikte sunulmasını gerektirir.

Copyleft ruhsatlar ilgili kural ve yasaları yaratıcı bir şekilde kullanır. Örneğin, telif hakkı kanunu kapsamında, copyleft ruhsatlı bir çalışmaya katkıda bulunanlar genellikle telif hakkı sahibi statüsü kazanmalı veya atanmalıdır. Katkılarının telif hakkını bir copyleft ruhsatı altında sunarak, çalışmanın kopyalarının özgün yaratıcısı olma hakkı da dahil olmak üzere normal olarak telif hakkı hukuku ile gelen haklardan bazılarını bilinçli olarak bırakmaktalar.

Copyleft ruhsatlar için dayanak olan bazı yasalar ülkeden ülkeye değişiklik gösterir ve ülkeden ülkeye değişen terimlerle de oluşturulabilir. Örneğin, bazı ülkelerde standart GNU GPL, yazılımın sahibi tarafından bir garanti sunulmadan satılması mümkündür. (bkz . GNU GPL sürüm 2, Madde 11 ve 12), çoğu Avrupa ülkesinde ise bir yazılımı garanti sağlamadan dağıtmak mümkün değiltir. Bu nedenle, bu garantilerin kapsamı çoğu Avrupa copyleft lisansında belirtilmiştir. Bununla ilgili olarak, Avrupa Birliği Kamu Lisansı EUPL, veya CeCILL lisansına , birinin GNU GPL'yi kullanmasına izin veren bir lisansa (EUPL'nin 5. ve CeCILL'in 5.3.4. sınırlı garanti (bkz. EUPL'nin 7. ve 8. ve CeCILL'in 9. maddesi). Bir ağ üzerinde çalışacak projeler için, Affero General Public License'da GPL'nin bir versiyonu oluşturulmuştur, bu da kaynak kodunun ağ yazılımı kullanıcıları tarafından kullanılabilmesini sağlar.

Copyleft bazı özgür yazılım ruhsatlarının ayırt edici bir özelliğidir. Birçok özgür yazılım ruhsatı, yazılımın kopyasına sahip olanların değiştirilmiş kopyaları benzer ruhsat koşulları altında dağıtma zorunluluğu vermediği için copyleft sayılmamaktadır. Hangi ruhsatın daha fazla özgürlük sağladığı konusunda devam eden bir tartışma vardır. Bu tartışma; özgürlüğün tanımı ve özgürlüğü daha önemli görülen büyük çalışmalar ya da bir çalışmanın gelecekteki tüm olası kullanıcılarının özgürlüğünü (özel mülk yazılım oluşturma özgürlüğü) maksimize edip etmeme gibi karmaşık konulara dayanmaktadır. Copyleft olmayan özgür yazılım ruhsatları, ilk kullanıcının özgürlüğüne azami önem verir (özel yazılım oluşturma özgürlüğü).

Creative Commons ile benzer olarak share-alike ruhsat sistemi, GNU'nun Çzgür Dokümantasyon Ruhsatı, yazarların çalışmalarının bazı bölümlerine sınırlamalar uygulamalarına izin verir ve eserlerinin bazı kısımlarını tam copyleft korumalarından muaf tutar. GFDL kapsamında, bu sınırlamalar gelecekteki editörler tarafından değiştirilemeyecek bölümlerin kullanımını içerir. GFDL'nin ilk amacı, copyleft özelliği içeren yazılımların belgelerini desteklemek idi. Ancak sonuçta, her türlü belge için kullanılabilmesi mümkündür.

Copyleft tarafından korunan bir eserin gücü, copyleft koşullarının eserden türetilen her türlü yeni eserin de etkin olarak aynı kapsamda korunabilmesinden gelmektedir. "Zayıf copyleft", türetilen tüm eserlerin copyleft özelliklerini devralmadığı ruhsatları ifade eder; türetilmiş bir çalışmanın copyleft özellikleri miras alıp almaması genellikle türetilme şekline bağlıdır.

"Zayıf copyleft" ruhsatları genellikle yazılım kütüphanelerinin oluşturulması, diğer yazılımların kütüphaneye bağlanmasına izin vermek ve daha sonra eserin kütüphanenin copyleft lisansı altında dağıtılması için yasal bir engel olmaksızın yeniden dağıtılmasında kullanılır. Yalnızca zayıf copyleft yazılımlarda yapılan değişiklikler, copyleft ruhsat hükümlerine tabi olur, ona bağlanan yazılımlar kapsam dışında kalır. Bu herhangi bir ruhsat altındaki yazılımların, glibc (GNU projesinin C standart kitaplığını uygulaması) gibi copyleft kütüphanelerine derlenmesini, bağlanmasını ve daha sonra yeniden ruhsatlama gerektirmeden yeniden dağıtılmasını imkân sağlar.

Güçlü copyleft özelliği içeren bilinen en özgür yazılım ruhsatı GNU Genel Kamu Ruhsatı. Daha güçlü bir copyleft ruhsatı olan AGPL ruhsatı, yazılımın kaynak kodunun yayınlanmasını gerektirir ("ayrıca bkz." Bazen kullanılan terim ", yazılım yerine [SaaSS]" hizmeti ) örneğin, yazılım sunuculara dağıtıldığında. Sybase Açık Watcom Kamu Ruhsatı en güçlü copyleft ruhsatıdır, çünkü bu ruhsat GPL'nin "özel kullanım" istisnasını kullanmaz ve herhangi bir kullanım durumunda kaynak kodunun yayınlanmasını gerektirir.

"Zayıf" copyleft kullanan özgür yazılım ruhsatları arasında GNU Lesser General Public License ve Mozilla Public License bulunur. Copyleft olmayan ("liberal") özgür yazılım lisanslarına örnek olarak X11 lisansı, Apache lisansı ve BSD lisansları verilebilir. Güçlü ve zayıf copyleft'in somut etkisi ise henüz mahkemelerde içtihata dönüşmüş değildir.

Tasarım Bilimi Lisansı(Design Science License), yalnızca yazılım veya dokümantasyon için değil, aynı zamanda edebiyat, sanat eserleri, müzik, fotoğrafçılık ve video gibi herhangi bir çalışmaya uygulanabilecek güçlü bir copyleft lisansıdır. Söz konusu ruhsat Michael Stutz tarafından daha sonra Açık içerik olarak adlandırılan yazılım dışı çalışmalara GNU tarzı copyleft uygulamanması konusundaki çalışmasından dolayı yaratılmıştır. 1990'larda DSL ruhsatı; müzik kayıtları, görsel sanatlar ve hatta romanlarda kullanıldı. Artık Özgür Yazılım Vakfı web sitesinin ruhsat listesinde barındırılmaktadır, ancak Özgür Yazılım Vakfı tarafından GPL ile uyumlu olduğu düşünülmemektedir.

"Tam" ve "kısmi" copyleft başka bir hususa dayalı bir konudur. Tam copyleft, bir eserin tüm bölümleri (lisansın kendisi hariç) yalnızca eserin copyleft lisansı koşulları altında değiştirilebilir ve dağıtılabilirse bulunur. Buna karşılık, kısmi copyleft, çalışmanın bazı kısımlarını copyleft hükümlerinden muaf tutar, böylece bazı değişikliklerin copyleft lisansı dışındaki şartlar altında dağıtılmasına izin verir veya başka bir şekilde, çalışmaya copylefting prensiplerini dayatmaz. Örneğin, bazı yazılım paketleri için yapılan GPL bağlantı istisnası (aşağıya bakın).

Share-alike(benzer paylaşım), özgün esere bağlı herhangi bir özgürlüğün türetilmiş herhangi bir eserde tam olarak aynı veya uyumlu şekilde varolmasını şartı getirir: bu, herhangi bir copyleft ruhsatının otomatik olarak share-alike ruhsatı olması anlamına gelir ancak bazı share-alike ruhsatları ticari kullanımın yasaklanması gibi ilave kısıtlamalar içerdiğinden bu mümkün olmayabilir. Diğer bir kısıtlama, herkesin çalışmalarını paylaşmak istememesi ve bazı share-alike koşullarının yazarın iradesine rağmen, tüm çalışma grubunun paylaşılmasını gerektirmesidir. Kaynak kodun yazarının yararına, kodda yapılan herhangi bir değişikliğin sadece şirkete fayda sağlamayacağı, aynı zamanda yazarın tanınacağı ve değiştirilen kod üzerinde eşit hak talebinde bulunabilmesidir. Creative Commons ruhsatlarının bazı türevleri, share-alike örnekleridir.

Viral ruhsat, copyleft ruhsatları için bir karalama girişimidir. GPLv1'in yayınlanmasından bir yıl sonra 1990'a kadar uzanan 'Genel Kamu Virüsü' veya 'GNU Genel Virüs' (GPV) terimlerinden kaynaklanır. " Viral ruhsatlar " adı, bir copyleft eserinden türetilen eserlerin dağıtımında copyleft şartlarının koruması gerektiği gerçeğine gönderme yapar.

Bazı BSD Ruhsatı destekçileri, terimi,GPL'nin orijinal BSD çalışmasının yararı aleyhine BSD ruhsatlı kodları kendine dahil etme ve aynı zamanda kendisini daha özgür olarak tanımlama eğilimi açısından alaycı bir şekilde kullanırlar. Microsoft başkan yardımcısı Craig Mundie bir açıklamasında; "GPL'nin bu viral yönü, onu kullanan herhangi bir kuruluşun fikri mülkiyeti için bir tehdit oluşturuyor." ifadesini kullanmıştır. Başka bir bağlamda, Steve Ballmer, GPL altında yayınlanan kodun ticari sektör için işe yaramadığını açıkladı, çünkü yalnızca sonuçta ortaya çıkan kodu GPL uyumlu bir ruhsat altında ruhsatlanmışsa kullanılabilir olduğunu ve böylece "her dokunduğu şeye fikri mülkiyet duygusu veren kendini içine bağlayan bir kanser" olduğunu ifade etmiştir."

Microsoft'un GPL'e yönelik saldırılarına yanıt olarak, birçok tanınmış özgür yazılım geliştiricisi ve savunucusu ruhsatı destekleyen ortak bir açıklama yayınlamıştır. FSF uyum mühendisi David Turner'a göre, söz konusu açıklama yanlış anlaşılma ve copyleft özelliği içeren özgür yazılımları kullanma korkusu yaratıyor. Bir kişi istemeden de olsa bir virüse yakalanabilirken, ruhsat koşulları kasıtlı olarak yapılan eylemler sonucu sonuç bulur. David McGowan, GPL'in mülk yazılımları özgür yazılım olmaya zorlayacağına dair bir inancın yersiz olacağını belirtmiş fakat GPL ile ruhsatlanmış yazılımları kendi ticari yazılımlarına eklemelerinden doğacak ruhsat ihlallerinin getireceği olası zararlara karşı şirketleri uyarmıştır. "Eğer şirket gerçekten GPL ile ruhsatlanmış bir yazılımı ruhsat koşullarına aykırı olarak kullandıysa ruhsat koşullarını korumak için açılacak bir dava olağan telif hakkı hukukunun, şayet işler tersine olsaydı pek çok şirketin destekleyeceği şekilde çok normal bir uygulaması olacaktır."

GPL gibi popüler ruhsatlar, komut satırında belirli paramterlerle komut çalıştırmak veya bir Web sunucusu ile işleme girmek gibi copyleft olmayan yazılımlarla soyut kaldığı sürece etkileşimi mümkün kılmak için maddelere sahiptir. Bunun bir sonucu olarak, eğer kullanılan herhangi bir modül copyleft değilse bile GPL ile ruhsatlanmış bir yazılımda kullanılması hala yasal olmaktadır. Bu iletişim kimi yorumlara göre kütüphanelerin tekrar kullanımı veya dinamik bağlantı aracılığı ile olabileceği ifade edilse de FSF bunun mümkün olmadığını belirterek bu amaçla Java kütüphanesinin tekrar derlemesi olan GNU CLASSPATH lisansına bir istisna maddesi eklemiştir. Bu belirsizlik GPL ile LGPL arasında önemli bir belirsizliği ortaya koymaktadır. LGPL'de özellikle bağlantı kurmak ile ilgili yazılımı dahil ederek derlemeye izin verilmektedir.

Copyleft sembolü, bir daire içinde geriye ters C'dir (telif hakkı simgesinin ayna yansıması olarak). Yasal bir karşılığı bulunmamaktadır. Bir 2016 önerisi ile Unicode Teknik Komitesi tarafından simgenin gelecekteki Unicode versiyonlarına eklenmesine karar verilmiştir. Kod noktası Unicode 11'e eklendi. 2018 itibari sembol fonların çoğunluğunda yer bulamamış olsa da U+2184 ↄ LATIN SMALL LETTER REVERSED C veya daha yaygın olarak bulunan U+0254 ɔ LATIN SMALL LETTER OPEN O karakterinin parantezler arasında kullanımı ile yazılabilir. Eğer uygulama tarafından destekleniyor ise U+20DD ↄ⃝ COMBINING ENCLOSING CIRCLE karakteri ile birleştirerek uygun sonuç elde edilebilir.

Bu glifi içeren yazı tiplerinin listesi için bkz. Unicode yazı tipleri # SMP Unicode yazı tiplerinin listesi ve ardından "Eklenmiş Alfanümerik Ek (173: 1F100–1F1FF)" satırı (Bu listenin geçerli olması garanti edilmez).