Grekçe fiiller

Grekçe fiiller, haber, emir, dilek-şart ve istek kipi olmak üzere dört farklı kipe; etken, edilgen ve dönüşlü/orta olmak üzere de üç farklı çatıya sahiptir.

Haber kipi, şimdiki zaman, şimdiki zamanın hikâyesi, gelecek zaman, aoristum, iki farklı geçmiş zaman ve gelecek bitmiş zaman olarak çekimlenebilir. (Gelecek bitmiş zaman çok nadiren kullanılır).

Fiillerin hangi şahsa ait oldukları, aldıkları son ek aracılığıyla belirlenir. Fiiller ben, sen, o olmak üzere toplam üç tekil şahsa ve biz, siz, onlar olmak üzere üç çoğul şahısa sahiptirler. Tüm bunların dışında siz ikiniz anlamına gelen tesniye adı verilen ikili bir şahıs da vardır ancak bu şahıs çok nadiren kullanılır.

Grekçe fiiller, ekleri fiil köküne doğrudan bağlanan atematik fiiller (mi fiilleri) ve aldığı ekten önce bir ünlüye (o ya da e) sahip tematik fiiller olarak ikiye ayrılır. Haber kipindeki bir fiili, geçmiş zamanda çekimlemek için artma adı verilen ön ek ε- (e-) eklenir. Artma ön eki yalnızca haber kipinde bulunur, partisip ve mastar hallerindeyse yoktur.

Fiiller, bilinen geçmiş zamanda çekimlenirken sahip oldukları ilk ünsüz harfleri tekrar edilerek e ünlüsü ile önlerine eklenir. Bu işleme katlama adı verilir. Bazı durumlarda katlama yerine artma yapılır. Katlama ekleri partisip ve mastar hallerinde de bulunur.

Grekçe fiil sistemi, Proto Hint-Avrupa dillerine ait tüm karmaşık yapıları barındırmaktadır. Bundan dolayı orta çatıya ek olarak yalnızca gelecek zaman ve aoristumda edilgen çatı vardır.

Grekçe fiiller doğrudan köke ek alıp almamasına bağlı olarak iki gruba ayrılır. Tematik fiiller, köke gelen ek öncesi bir ünlü eki alan fiillerken (λύ-ο-μεν (lú-o-men) "çözüyoruz") atematik fiiller doğrudan köke eklenen ekleri alan fiillerdir. (ἐσ-μέν (es-mén) "biziz") Nispeten daha fazla tematik fiil bulunmaktadır.

Tematik fiiller, birinci tekil şahısın etken halinde -ω (-ō) eki ile biterler. Örneğin: λέγω (légō) "söylüyorum", γράφω (gráphō) "yazıyorum", πέμπω (pémpō) "gönderiyorum". Bu fiillerin ekleri genellikle düzenlidir.

Çoğu orta çatılı fiil, edilgen görünümünde olsa da etken çevrilmek zorundadır. Zira deponent olarak bilinen bu fiillerin, etken çekimli örneği yoktur. Örneğin: ἀποκρῑ́νομαι (apokrī́nomai) "cevaplıyorum". Etken çekimli örneği olan παύομαι (paúomai) "(yapmaya) ara veriyorum" gibi diğer fiiller ise, etken halleri var olduğundan, etken olarak kullanılmak istendiklerinde gerektiği şekilde çekimlenmelidir. Örneğin: παύω (paúō) "Ara veriyorum".

Edilgen çatı, şimdiki zaman, şimdiki zamanın hikâyesi ve bilinen geçmiş zamanda orta çatıdaki aynı ekler ile kullanılır. Örneğin: διώκομαι (diṓkomai) "izleniyorum" ve κελεύομαι (keleúomai) "emrediliyorum".

Aoristumda ise orta çatılı fiillerden -σθην (-sthēn), -θην (-thēn), yahut -ην (-ēn) ekleri ile ayrılırlar. Örneğin ἐδιώχθην (ediṓkhthēn) "İzlendim"; ἐκελεύσθην (ekeleústhēn) "emredildim", ἐβλάβην (eblábēn) "yaralandım". Orta çatılı fiiller -σάμην (-sámēn), -άμην (-ámēn), ya da -όμην (-ómēn) gibi aoristum eki alma eğilimi de gösterirler. Örneğin: ἐπαυσάμην (epausámēn) "durdurdum", ἀπεκρινάμην (apekrinámēn) "cevapladım", ἐγενόμην (egenómēn) "oldum".

Yukarıda örnekleri verilen daralmış fiillerin şimdiki zaman etken çatı mastar halleri şu şekildedir: ὁρᾶν (horân), ποιεῖν (poieîn), δηλοῦν (dēloûn). Daralmış fiiller orta ve edilgen çatıda da bulunmaktadır. Örneğin: ἀφικνέομαι (aphiknéomai) "ulaşırım" ya da τιμάομαι (timáomai) "onur duyarım".

Atematik fiiller birinci tekil şahıs şimdiki zamanda -μι (-mi) ekini alırlar. Örnek: εἰμί (eimí) "ben ...im", φημί (phēmí) "söylüyorum", δίδωμι (dídōmi) "veriyorum", ἵστημι (hístēmi) "duruyorum". Orta çatıda bu fiiller -μαι eki ile biterler, örneğin: δύναμαι (dúnamai) "yapabilirim". Gitmek anlamına gelen εἶμι (eîmi) fiili şimdiki zamanda çekimlendiğinde gelecek zaman anlamı vererek gideceğim olarak da çevrilebilir.

Düzensiz bir yapıda olan atematik fiillerin çekimlemelerine dikkat etmek gerekir. Örneğin olmak εἰμί (eimí), gitmek εἶμι (eîmi) ve vermek δίδωμι (dídōmi) fiilleri şimdiki zamanda aşağıdaki gibi çekimlenirler.

Vermek fiilinin tesniye formu yoktur. Atematik fiillerin etken çatılı mastarları -ναι (-nai) eki ile biter. Örneğin εἶναι (eînai) "olmak", ἰέναι (iénai) "gitmek", διδόναι (didónai) "vermek".

Bazı yaygın fiiller, normal aoristum eki olan -σα yerine şimdiki zamanın hikâyesinin eki olan -ον ekini alırlar. Bu gibi aoristumlara güçlü aoristum denmektedir. Güçlü aoristum, şimdiki zamanın hikâyesinden fiil kökü itibarıyla ayrılır. Kaçıyorum anlamındaki φεύγω (pheúgō) fiili aoristumda ἔφυγον (éphugon) kaçtım iken, şimdiki zamanın hikâyesinde bu fiil ἔφευγον (épheugon) "kaçıyordum"dur.

Diğer bazı güçlü aoristumlar şunlardır: ἦλθον (êlthon) "geldim", ἔλαβον (élabon) "aldım", εἶπον (eîpon) "söyledim", ἔφαγον (éphagon) "yedim"; ve orta çatıda ἐγενόμην (egenómēn) "oldum" yahut ἀφικόμην (aphikómēn) "ulaştım".

Görülebileceği üzere bu örnekte kullanılan kökler zamandan zamana değişmektedir. (λαμβάν-, λήφ-, λαβ-, λήφ-) (lambán-, lḗph-, lab-, lḗph-) Şimdiki zamandaki kök, λαμβάνω (lambánō) fazladan bir μ (m) ve αν (an) parçasına sahiptir. Diğer zamanlarda kökteki ünlü α (a) ve η (ē) kendi arasında dönüşüm gösterirken, son ünsüz β asimilasyon ile ψ (ps), μ (m), ya da soluklama ile φ (ph) harfine dönüşür.

Yukarıdaki iki fiil de güçlü aoristum eki olan -ον (-on) ekine sahiptir. Geçmiş zamanda ekin önünde κ (k) yerine soluklanmış bir ünsüz φ, χ (ph, kh) bulunmaktadır.

Bu fiil Attika Grekçesinde şimdiki zaman, şimdiki zamanın hikâyesi ve gelecek zamanda benzer şekilde çekimlenen εἶμι (eîmi) "gideceğim" fiili ile çok sık karıştırılmaktadır.

Şayet bir fiil ünlü bir harf ile başlıyorsa, eklenen artma büzüşerek (e + a > ē; e + e > ē (bazen ei); e + i > ī; e + o > ō) uzun bir tonlama katar.

Öğrenilen geçmiş zamanda fiilin kökünün ilk ünsüzü tekrar edilir ve ε (e) eki ile yeni bir hece elde edilir. Bu işleme katlama adı verilmektedir. Geçmiş zamandaki artmanın aksine, katlama hem partisiplerde hem de mastar halinde de yazılır.

Şimdiki zamanın hikâyesi ve aoristum arasındaki fark fiilin tanımladığı eylemin tamamlanıp tamamlanmadığı ile alakalıdır. Buna göre aoristum (ἐδειπνήσαμεν edeipnḗsamen))(edeipnḗsamen) akşam yemeğini bitirdik anlamına gelirken ve bu sayede tamamlanmış bir olaya işaret ederken, şimdiki zamanın hikâyesinde (ἐδειπνοῦμεν edeipnoûmen) fiili akşam yemeğine başladık anlamına gelmekte ve geçmişte başlanmış ancak tamamlanmamış bir olaya işaret etmektedir. Benzer bir biçimde aoristum ἔπεισα (épeisa) ikna ettim anlamına gelirken, şimdiki zamanın hikâyesinde (ἔπειθον épeithon) ikna etmeye çalıştım anlamına gelmekte ve bu sayede ikna etme işleminin tamamlanmadığı bir duruma işaret etmektedir.

Gelecek bitmiş zaman (συντελεσμένος μέλλων suntelesménos méllōn "tamamlanacak" nadiren kullanılmaktadır. Etken çatıda yalnızca iki fiilin (τεθνήξω tethnḗxō "ölmüş olacağım" ve ἕστηξα (héstēxa) "durmuş/duruyor olacağım") gelecek zamandan farklı bir formu vardır. Aşırı nadir olsa da geçmiş zaman partisipi ile birlikte de kullanılabilir. Örneğin ἐγνωκὼς ἔσται (egnōkṑs éstai) "farkına varmış olacak". Daha ziyade edilgen çatıda kullanılan gelecek bitmiş zaman, It is more common in the passive. Gelecekte bitmiş bir eylemden kaynaklanacak bir durumu anlatırken kullanılır.

Şimdiki zamanın hikâyesi ve aoristumda haber kipi bazen karşı olgusal, gerçek olmayan hayali durumlar için de kullanılabilir. Bu gibi durumlarda cümle yapardım, yapmalıyım, yapmalıydım, yapmış olurdum gibi anlamlara gelecek şekilde çevrilir.

Dilek - Şart kipinin özelliği fiilde ω (ō) ya da η (ē) harfinin bulunuyor olmasıdır. Dilek - Şart kipi şimdiki zaman ya da gelecek zamana yönelik amaç bildiren cümlelerde belki anlamı verecek şekilde kullanılır.

Aynı dilek - şart kipinin şimdiki ve gelecek zamanda her kim, -e değin anlamına gelen bağlaçlar sonrası kullanılması gibi, optativ de benzer durumlarda ancak geçmişte tekrar eden eylemleri anlatmak için kullanılır.

Ayrıca φημί (phēmí) "söylüyorum" veya νομίζω (nomízō) "bence/düşünüyorum" gibi belirli fiillerden sonra dolaylı konuşma için de kullanılabilir. Şayet mastarın öznesi, ana fiilin öznesinden farklı ise, bu özne akkusativ halde cümle içerisinde bulunur. Eğer kurulan cümle olumsuz bir cümle ise οὐ (ou) sözcüğü fiilden önce yazılır.

(μετοχή metokhḗ "paylaşım") Partisipler hem fiillere hem de sıfatlara özgü bazı özellikleri paylaşmaktadırlar. Aynı sıfatlar gibi, cinsiyet, hal ve sayı açısından belirlenebilir ve bağlı oldukları isimle bu anlamda uyum sağlarken, aynı fiiller gibi bir çatıları ve zamanları bulunmaktadır.

Ve çocuk, dışarı çıktıktan ve orada biraz kaldıktan sonra elindeki kapta içinde çoktan ezilmiş olan zehri taşıyan ve zehri vermeyi amaçlayan kişiyle birlikte içeri girdi.

ἐξελθών (exelthṓn) "dışarı çıktıktan sonra", διατρῑ́ψᾱς (diatrī́psās) "zaman geçirdikten sonra", ve ἄγων (ágōn) "beraberinde/öncülük ettiği" partisiplerinin hepsi eril, tekil ve ismin yalın halinde bulunmaktadırlar. Cümle içerisinde aynı özelliklere sahip tek kelime çocuk olduğundan bu partisiplerin anlattığı eylemleri çocuğun yaptığı söylenebilir. Öte yandan ana cümlenin fiili ἧκεν (hêken) "geri geldi" de çocuk ile uyum içindedir.

μέλλοντα (méllonta) "amaçlayan" ve φέροντα (phéronta) "taşıyan" partisiplerinin ikisi de eril ve akkusativdir. Bu iki partisip ana cümlede nesne olarak geçen adam ile uyum içindedir.

τετριμμένον (tetrimménon) "ezilmiş" nötr, tekil ve akkusativ halde olan bu partisip, φέροντα (phéronta) "taşıyan" kelimesinin nesnesi olan zehir φάρμακον (phármakon) kelimesi ile uyum içindedir.

Partisipler sıklıkla belirli bir durumu açıklar nitelikte de kullanılırlar. Bu gibi durumlarda Türkçeye -an, -en eki ile örneğin ἄγων (ágōn) "öncülük eden/beraberinde" ile çevrilebilirler. Bazı durumlarda cümleye zamansal bir anlam da katabilirler.

Grekçe'de etken, orta ve edilgen olmak üzere toplam üç farklı çatı vardır. Orta ve Edilgen çatı gelecek ve aoristum hariç hep aynı eklere sahiptir.

Etken çatıdaki -ω -ō ve -μι -mi eklerine ilaveten -ομαι (-omai) ya da -μαι (-mai) eki alan bazı fiiller hem edilgen hem de etken anlam verebilirler. Bu fiillerin verdiği anlam şayet edilgen değilse, genellikle burada orta çatı söz konusudur.

-ομαι (-omai) ya da -μαι (-mai) eki ile biten bazı fiiller, anlam olarak etken olsalar da, etken çatıda çekimlenmiş halleri yoktur.

Etken anlamlı edilgen yapılı fiillerden bazıları -σα- (-sa-) ile çekimlenen zayıf aoristum formun sahiptir. Örneğin: ἐδεξάμην (edexámēn). Ancak daha sıklıkla güçlü aoristum görülmektedir. Örneğin: ἀφικόμην (aphikómēn) "ulaştım" ya da ἐγενόμην (egenómēn) "oldum". (ἔρχομαι (érkhomai) "geliyorum" düzensiz bir fiildir ve güçlü aoristum hali ἦλθον (êlthon) "geldim"dir.