Suriye'nin dış ilişkileri

Ulusal güvenliği sağlamak, Arap komşuları arasındaki etkisini artırmak ve Golan Tepeleri'nin geri alınmasını sağlamak Suriye Arap Cumhuriyeti'nin dış politikasının temel hedefleri olmuştur. Suriye, tarihinin birçok noktasında Türkiye, İsrail, Irak ve Lübnan gibi coğrafi olarak kültürel komşularıyla şiddetli bir gerilim yaşadı. Suriye, Arap Baharı ve Suriye İç Savaşı öncesinde 21. yüzyılda bölgesindeki birçok devletle ilişkilerinde bir gelişme yaşadı.

Devam eden iç savaştan bu yana Suriye Arap Cumhuriyeti hükûmeti, 2018 yılına kadar bölge ülkelerinden ve daha geniş anlamda uluslararası toplumdan giderek daha fazla izole edildi. Birçok ülkeyle diplomatik ilişkiler kesildi: Türkiye, Suudi Arabistan, Kanada, Fransa, İtalya, Avustralya, Yeni Zelanda, Güney Kore, İsveç, Danimarka, Hollanda, Almanya, Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık, Belçika, İspanya, Meksika, Katar ve Ukrayna. Suriye, 2011 ve 2012 yıllarında İslam İşbirliği Teşkilatı ve Akdeniz için Birlikten uzaklaştırıldı. Suriye aynı zamanda Arap Birliğinin tam üyesidir. Suriye, yeni Avrasya Ekonomik Birliğinin (AEB) aday ülkesidir.

Halihazırda Suriye ile iyi ilişkiler sürdüren diğer ülkeler arasında Çin, Japonya, Kuzey Kore, Vietnam, Fiji, Singapur, Sri Lanka, Laos, Myanmar, Kamboçya, Tayland, Filipinler, Hindistan, Pakistan, Bangladeş, Malezya, Endonezya, Brunei, Ermenistan, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, Moğolistan, Tacikistan, Yunanistan, Kıbrıs, Kuzey Makedonya, Çekya, Romanya, Bulgaristan, Macaristan, Sırbistan, Karadağ, Vatikan ve Belarus bulunmaktadır.

Suriye'nin İsrail ve Güney Kore ile diplomatik ilişkileri yok, ancak Abhazya ve Güney Osetya ile diplomatik ilişkileri var. Suriye ayrıca özerk Irak Kürdistanı ile de ilişkilerini sürdürmektedir.

26 Şubat 2023 tarihinde Suriye Arap Haber Ajansı (SANA), Devlet Başkanı Beşşar Esad'ın Irak, Ürdün, Filistin, Libya, Mısır ve Birleşik Arap Emirlikleri milletvekillerinin yanı sıra Umman ve Lübnan'dan temsilcilerle bir araya gelerek Arap ülkeleri ile Suriye arasında daha fazla işbirliğini görüştüğünü bildirdi. Yıkıcı 2023 Türkiye-Suriye depreminin ardından Suudiler ve Birleşik Arap Emirlikleri yardım çalışmalarına önemli katkılarda bulunmuştu. Bir hafta önce Esad, depremden bu yana ilk yurt dışı ziyareti için Umman'a gitmişti.

Suriye'nin Angola, Kamerun, Eritre, Etiyopya, Kenya, Mali, Mozambik, Nijer, Nijerya, Senegal, Somali, Güney Afrika, Uganda, Tanzanya ve Zimbabve ile ilişkileri bulunmaktadır.

Suriye'nin Antigua ve Barbuda, Arjantin, Bolivya, Brezilya, Şili, Küba, Ekvador, El Salvador, Grenada, Guatemala, Guyana, Nikaragua, Panama, Paraguay, Peru, Saint Vincent ve Grenadinler, Saint Lucia, Saint Kitts ve Nevis, Surinam, Uruguay ve Venezuela gibi Orta ve Güney Amerika ülkelerinin çoğuyla diplomatik ilişkileri bulunmaktadır.

Suriye'nin Arap dünyasıyla ilişkileri, 1980'de başlayan İran-Irak Savaşı sırasında İran'a verdiği destek nedeniyle gergindi. Ağustos 1988'de savaşın sona ermesiyle birlikte Suriye, diğer Arap devletleriyle yavaşça bir yeniden bütünleşme süreci başlattı. 1989'da Kazablanka'daki 19. Arap Birliği Zirvesi'ne Mısır'ı geri kabul etme konusunda Arap dünyasının geri kalanıyla birleşti.

Kısmen Suriye'nin Lübnan'daki kendi pozisyonu için Arap Birliği'nin desteğine ihtiyaç duymasının yol açtığı bu karar, Suriye liderliğindeki Mısır muhalefetinin ve İsrail'e yönelik 1977-79 Sedat girişimlerinin yanı sıra Camp David Anlaşmaları'nın da sonu oldu . Bu, 1978'de Bağdat'ta Suriye ve diğer önde gelen Arap ülkelerine verilen 10 yıllık Arap sübvansiyonunun sona ermesiyle aynı zamana denk geldi. Suriye, 1989'da Mısır ile tam diplomatik ilişkilerini yeniden kurdu. 1990-1991 Körfez Savaşı'nda Suriye, Irak'a karşı ABD liderliğindeki çok uluslu koalisyonda diğer Arap devletlerine katıldı. 1998'de Suriye, öncelikle ekonomik ihtiyaçlar nedeniyle Irak ile yavaş bir yakınlaşmaya başladı. Suriye, Eylül 2000'de İsrail'e karşı ikinci Filistin ayaklanmasının (intifada) başlamasıyla birlikte barış sürecinin çökmesiyle yoğunlaşan aktif bir pan-Arap rolü oynamaya devam ediyor. 2002'de UNSCR 1441'in lehinde oy kullanmasına rağmen Suriye, 2003'te Irak'ta koalisyonun askerî harekâtına karşıydı. Ancak Suriye hükûmeti, Irak'a yönelik yaptırımları kaldıran ve Irak halkının siyasi geleceklerini belirlemelerine ve ekonomilerini yeniden inşa etmelerine yardımcı olacak bir çerçeve oluşturan UNSCR 1483'ü (gerçek oylamaya katılmadıktan sonra) kabul etti.

2011'deki Suriye devriminden sonra Orta Doğu'nun büyük bir kısmı Suriye'nin halk ayaklanmasını yönetme biçimini kınamış, Orta Doğu'da sadece birkaç ülke Suriye'yi destekledi; bunların başında da İran, Irak ve Lübnan gelmektedir.

Yunanistan ve Kıbrıs, 2021 yılında Suriye ile diplomatik ilişkilerini yeniden tesis ederek büyükelçiliklerini açtılar ve bunu yapan ilk AB ülkeleri oldular.

Suriye devlet haber ajansına göre, Kasım 2021'de Dubai'deki Expo 2020'de Suriye pavyonuna yapılan bir ziyaret sırasında Slovenya bakanlık heyeti Suriye ile ilişkileri yeniden kurma konusundaki ilgisini gayriresmi olarak teyit etti.

Suriye, Afrika'da Ekonomik Kalkınma için Arap Bankası, Arap Ekonomik ve Sosyal Kalkınma Fonu, Arap Birliği (2011'de askıya alındı), Arap Para Fonu (2011'de askıya alındı), Arap Parlamentosu (2011'de askıya alındı), Arap Devletleri Yayın Birliği, ALBA (gözlemci), Asya-Afrika Hukuk Danışma Örgütü, Asya Parlamenter Meclisi, Bureau International des Expositions, Arap Ekonomik Birliği Konseyi, Gümrük İşbirliği Konseyi, Ekonomik ve Sosyal Konsey (2011'de askıya alındı), Batı Asya Ekonomik ve Sosyal Komisyonu, Avrupa Yayın Birliği (ortak üye), FEAS, Gıda ve Tarım Örgütü, G24, 77 Grubu, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı, Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası, Uluslararası Yatırım Anlaşmazlıkları Çözüm Merkezi, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü, Uluslararası Arap Sendikaları Konfederasyonu, Uluslararası Ticaret Odası, Uluslararası Kalkınma Birliği, İslam Kalkınma Bankası (2012'de askıya alındı), Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu, Uluslararası Finans Kurumu, Uluslararası Çalışma Örgütü, Uluslararası Para Fonu, Uluslararası Denizcilik Örgütü, INTELSAT, INTERPOL, Uluslararası Olimpiyat Komitesi, Uluslararası Standardizasyon Örgütü, IRENA, Uluslararası Güneş İttifakı, Uluslararası Telekomünikasyon Birliği, Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı, Bağlantısızlar Hareketi, Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri Örgütü, İslam İşbirliği Teşkilatı (2012'de askıya alındı), Kimyasal Silahların Yasaklanması Örgütü (2013'te katıldı, 2021'de askıya alındı), OTIF, Akdeniz Parlamenter Meclisi, BM, BM İnsan Hakları Komisyonu, BM Ticaret ve Kalkınma Konferansı, UNESCO, Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü, Birleşmiş Milletler Yakın Doğu'daki Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı, Akdeniz için Birlik (2011'de askıya alındı), Dünya Posta Birliği, Dünya Bankası, Uluslararası Adalet Divanı, Dünya Gümrük Örgütü, Dünya İşçi Sendikaları Federasyonu, Dünya Sağlık Örgütü, DSÖ Doğu Akdeniz Bölge Ofisi, Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü, Dünya Meteoroloji Örgütü, Dünya Turizm Örgütü ve Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Federasyonu üyesidir.

Suriye'nin BM Güvenlik Konseyinin daimi olmayan üyesi olarak iki yıllık süresi Aralık 2003'te sona erdi. Suriye, 2021'de Dünya Sağlık Örgütü'nün yöneticiliğine seçildi.

Suriye'nin Arap Birliği üyeliği, Suriye İç Savaşı'nın başlamasından geçici olarak askıya alındı. 26 Mart 2013'te Doha'daki Arap Birliği zirvesinde Birlik, Suriye Devrimci ve Muhalefet Güçleri Ulusal Koalisyonunu Suriye halkının meşru temsilcileri olarak tanıdı. Ulusal Koalisyona bundan böyle zirvede Şam'ın koltuğu verildi.

Bu tanıma hareketine Cezayir, Irak ve Lübnan karşı çıktı. 9 Mart 2014'te, genel sekreter Nebil el-Arabi, muhalefet kurumlarının oluşumunu tamamlayana kadar Suriye'deki koltuğun boş kalacağını söyledi. 2018'in sonlarında Mısır, Tunus ve Fas, Suriye'nin Birliğe geri dönmesi için lobi faaliyetlerine başladı.

Aralık 2018'de ABD Başkanı Donald Trump'ın ABD askerlerinin Suriye'den kısmen çekileceğini açıklamasının ardından bazı ülkeler Suriye ile diplomatik ilişkilerini yeniden başlattı. Irak, Suudi Arabistan (2023'te), Mısır (3 Temmuz 2013'ten sonra), Tunus, BAE (2018'den sonra), Ürdün (2021'den sonra), Lübnan (2021'den sonra), Cezayir, Moritanya (2018'den sonra), Bahreyn (2018'den sonra), Kuveyt (2018'den sonra), Libya, Umman, Komorlar, Sudan (2018'den sonra), Yemen, Somali ve Filistin ile diplomatik ilişkiler yeniden başladı.

Sudan Cumhurbaşkanı Ömer el-Beşir'in ziyaretinin ardından Arap Birliği Suriye Arap Cumhuriyeti'nin örgüte geri kabul sürecini başlatırken, Birleşik Arap Emirlikleri 27 Aralık'ta Suriye'deki büyükelçiliğini yeniden açtı ve Bahreyn de büyükelçiliklerini yeniden açma niyetinde olduğunu açıkladı.

Yıkıcı 2023 Türkiye-Suriye depreminin ardından Suudiler, Birleşik Arap Emirlikleri, Cezayirliler, Iraklılar ve Ürdünlüler yardım çalışmalarına önemli ölçüde katkıda bulundular. Esad, depremden bu yana ilk yurt dışı ziyareti için Umman'a gitti.

26 Şubat 2023 tarihinde Devlet Başkanı Beşşar Esad, Arap ülkeleri ile Suriye arasında daha fazla işbirliğini görüşmek üzere Irak, Ürdün, Filistin, Libya, Mısır ve Birleşik Arap Emirlikleri yasama organlarının başkanları ile Arap Parlamentolararası Birliği adına Umman ve Lübnan'dan temsilcilerle bir araya geldi.

Nisan 2023 başında Suudi Arabistan, Suriye lideri Esad'ı Arap Birliği zirvesine davet ederek bölgesel izolasyona son verdi. 13 Nisan 2023'te Suriye Dışişleri Bakanı Faysal Mikdad, Suudi Dışişleri Bakanı Faysal bin Ferhan ile görüşmek üzere Cidde'ye geldi. Suriye İç Savaşı sırasında yıpranan ilişkilerin ardından, Suudi Dışişleri Bakanlığına göre her iki ülke de şimdi "Suriye krizine Suriye'nin birliğini, güvenliğini ve istikrarını koruyan siyasi bir çözüm" arıyor.

15 Nisan 2023 tarihinde KİK+3 formatındaki ülkelerin dışişleri bakanları Cidde'de bir araya gelerek Suriye'nin bölgesel örgüte geri dönüşünü ve sözde Arap barış planını görüştü.

18 Nisan 2023 tarihinde Suudi Dışişleri Bakanı Prens Faysal bin Ferhan Şam'a giderek Suriye Devlet Başkanı Esad ile bir araya geldi ve atılacak adımları görüştü. Zirvenin 19 Mayıs 2023'te yapılması planlanıyor.

7 Mayıs 2023 tarihinde Kahire'de düzenlenen ve dışişleri bakanlarından oluşan Arap Birliği Konseyi toplantısında Suriye'nin Arap Birliği üyeliğinin yeniden tesis edilmesi kararlaştırıldı.

Daha önce Kuveyt ve Katar, Esad'ın Arap Birliği zirvesine katılmasına karşı çıkmıştı. Bölgesel normalleşme çabası, krizin çözümünde "Arapların öncülük ettiği bir siyasi yola" karşı çıkan ABD ve Avrupalı müttefiklerini şaşırtmıştı. Açıklamaya göre, Esad'ın 19 Mayıs 2023'te yapılacak toplantıya "arzu etmesi halinde" katılmasına izin verilecek. Suriye'deki yeni siyasi süreç "Ürdün Girişimi" olarak tanımlandı.

Bununla birlikte, milyonlarca vatandaşının savaş sırasında yerlerinden edildiği ya da Arap ve Avrupa ülkelerine sığındığı Suriye, Batı'nın yaptırımları altında kalmaya devam ediyor. Ürdünlü ve Suudi yetkililer tarafından daha önce yapılan açıklamalara göre, Suriye ile diğer Arap Devletleri arasındaki ilişkilerde yapılacak değişiklikler, birçok Suriyelinin anavatanlarına dönmesine olanak sağlayacaktır.