Vanuatu tarihi

Vanuatu'nun Avrupa öncesi tarihi, dilbilim (özellikle tarihsel dilbilim), antropoloji, arkeoloji ve insan genetiğinden elde edilen bilgiler bir araya getirilerek yeniden bulunabilir.

Arkeolojik kanıtlar, Avusturonezya dillerini konuşan insanların adalara ilk kez yaklaşık olarak 3300 yıl önce geldiklerini desteklemektedir. MÖ 1300 yılına dayanan çanak çömlek parçaları keşfedilmiştir.

Vanuatu'nun ilk sakinleri, Proto-Okyanusya dilini konuşan Lapita kültürünün taşıyıcıları idi. Bu ilk göç dalgasını herhangi bir olasılıkla MÖ 500 yıllarında ikinci bir Melanezyalı nüfus dalgası izledi.

Milattan sonra 13. yüzyıl civarında, Vanuatu'nun merkezinde birkaç kabileyi birleştiren önemli bir kral Roy Mata idi. Şu anda UNESCO Dünya Mirası Alanlarından biri olan bir yer –birkaç hizmetliyle büyük bir höyüğün içine gömüldü. Roy Mata'nın anısı bugün hâlâ sözlü tarihlerde ve efsanelerde konuşulmaktadır.

Vanuatu adalar grubu Avrupalılarla ilk kez 1606 yılında İspanyol Krallığı için yelken açan Portekizli kaşif Pedro Fernandes de Queirós en büyük adaya ulaştığında ve adalar grubuna La Austrialia del Espiritu Santo veya "Güney Kutsal Ruh Ülkesi" adını verdiğinde Terra Australis veya Avusturalya'ya geldiğine inanarak karşılaştı. İspanyollar, adanın kuzey tarafındaki Big Bay'de kısa süreli bir yerleşim yeri kurdu. Espiritu Santo adı bugüne kadar kaldı.

Avrupalılar, Louis Antoine de Bougainville'in adaları ziyaret ederek onlara Büyük Kikladlar adını verdiği 1768'e kadar geri dönmediler. 1774 yılında Kaptan Cook, adalara bağımsızlığa kadar süren bir isim olan Yeni Hebridler ismini verdi.

1825 yılında tüccar Peter Dillon'ın Erromango adasında sandal ağacını keşfi, Polinezyalı göçmen işçilerle yerli Melanezyalılar arasındaki çatışmanın ardından 1830 yılında sona eren bir telaş başlattı. 1860'lı yıllarda Avustralya, Fiji, Yeni Kaledonya ve Samoa Adaları'ndaki işçilere ihtiyaç duyan yetiştiriciler, "kara kuş" olarak bilinen uzun vadeli sözleşmeli bir işgücü ticareti düzenlediler. Kara kuş avının doruk noktasında, adaların birçoğundaki yetişkin erkek nüfusunun yarısından fazlası yurtdışında çalışıyordu. Parçalı kanıtlar, Vanuatu'nun mevcut nüfusunun keşif öncesi sürelere kıyasla büyük ölçüde azaldığını gösteriyor.

Bu sırada hem Roma Katolik hem de Protestan misyonerler adalara geldi. Örneğin, İskoç-Kanadalı bir presbiteryen misyoneri olan John Geddie, 1848 yılında Aneityum adasına geldi; hayatının geri kalanını orada yaşayanları Hristiyanlığa ve batılı adetlere dönüştürmek amacıyla çalışarak geçirdi. John Gibson Paton, hayatını bölgeye adamış İskoç bir misyonerdi.

Yerleşimciler de pamuk tarlaları kurmak amacıyla arazi bulmaya geldiler. Uluslararası pamuk fiyatları azaldığında, kahveye, kakaoya, muza ve en başarılısı olan hindistan cevizine geçtiler. Öncelikle, Avustralya'dan gelen İngiliz tebaası çoğunluğu oluşturuyordu, ama 1882 yılında John Higginson tarafından Compagnie Caledonienne des Nouvelles Hebrides'in (Yeni Hebridler Kaledonya Şirketi) kurulması, kısa süre sonra dengeyi Fransız tebaası lehine değiştirdi. 20. yüzyılın başlarında, Fransızların sayısı İngilizlerin sayısını ikiye bir geçti.

Efate'deki Franceville belediyesi (günümüzde Port Vila) bu dönemde kuruldu. 1878 yılında İngiltere ve Fransa, Yeni Hebridler'in tamamını tarafsız bölge ilan ettiler , fakat işlevsel bir hükûmetin olmaması, İngiliz ve Fransız sömürgeciler arasında artan rahatsızlığa sebep oldu. Fransızlar özellikle rahatsızdı çünkü Fransız hukuku, evlilikleri yalnızca bir sivil otorite (en yakını Yeni Kaledonya'da) altında yapıldığında kabul ederken, İngiliz hukuku yerel din adamları (en yakını Fiji'de) tarafından yürütülen evlilikleri kabul ediyordu. 1887 yılında her iki ülke de vatandaşlarını savunmak için bir Anglo-Fransız Ortak Deniz Komisyonu kurdu. 9 Ağustos 1889 tarihinde Franceville belediye başkanı/başkan Ferdinand Chevillard liderliğinde ve kendi kırmızı, beyaz ve beş yıldızlı mavi bayrağıyla kendi bağımsızlığını ilan etti. Bu topluluk, cinsiyet veya ırk ayrımı olmaksızın genel oy hakkını uygulayan ilk kendi kendini yöneten haline geldi. O zamanlar bölgenin nüfusu yaklaşık 500 yerli ve 50'den az beyazdan oluşsa bile, yalnızca beyazların görev yapmasına izin verildi. Seçilmiş başkanlarından biri doğuştan ABD vatandaşıydı, R. D. Polk.

Fransız ve İngiliz çıkarlarının adalara karışması, iki güçten birinin bölgeyi ilhak etmesi için dilekçeler getirdi. 16 Ekim 1887 tarihli sözleşme, yalnızca Fransız ve İngiliz vatandaşlarını korumak amacıyla ortak bir deniz komisyonu kurdu, ancak iç yerel meseleler üzerinde yargı yetkisi olmadığını iddia etti.

Ancak 1906 yılında Fransa ve Birleşik Krallık, adaları ortaklaşa yönetmeye karar verdi. İngiliz-Fransız Kondominyumu olarak adlandırılan, yalnızca ortak bir mahkemede bir araya gelen ayrı hükûmet sistemlerine sahip benzersiz bir hükûmet biçimiydi. Kondominyumun yetkisi 1914 İngiliz-Fransız Protokolü'nde genişletildi, ancak bu 1922 yılına kadar resmi olarak onaylanmadı. Melanezyalıların her iki gücün vatandaşlığını almaları yasaklandı ve resmi olarak vatansız kaldılar; yurtdışına seyahat etmek için hem İngiliz hem de Fransız yerleşik komiserler tarafından imzalanmış bir kimlik belgesine ihtiyaçları vardı.

Birçoğu; yasaların, polis kuvvetlerinin, hapishanelerin, para birimlerinin, eğitim ve sağlık sistemlerinin çoğaltılması nedeniyle kondominyumu "Pandemonyum" olarak adlandırdı.Denizaşırı ziyaretçiler, daha katı kabul edilen ancak daha insancıl hapishanelere sahip İngiliz hukuku veya daha az katı kabul edilen ancak çok daha kötü hapishane koşullarına sahip Fransız hukuku arasında seçim yapabilirdi.Jocelyn Harewood ve Michelle Bennett'in Vanuatu adlı kitabında, 1920'lere atıfta bulunan bu unutulmaz pasaj: "Sarhoş plantasyon sahipleri melanezyalı işçilerinin 'emek yıllarını' para birimi olarak kullanarak... kumar oynardı.Adalılar, işverenlerinin zarlarının insafına duvara yaslanırlardı. Amerika'nın Vahşi Batısı evcilleştirildikten çok sonra Vila, ara sıra silahlı çatışmalara ve halka açık giyotinlere sahne oldu."

1921 yılından itibaren Fransız plantasyon sahipleri, Tonkin Körfezi'nden Annamlı işçilerin 5 yıllık sözleşmeler kapsamında Yeni Hebridler'e gelmesine izin verdi. 1923'te 437, 1930'da 5413, ardından krizinden sonra 1937'de 1630 idi. 1947 yılında aralarında bazı sosyal ve politik rahatsızlıklar yaşandı. 1949 yılında plantasyon sahipleri, Annamca'yı "daha uysal" Cava diliyle değiştirmek istediler. Bununla birlikte, bir Fransız bilim adamı 1950 yılında Annam göçünün yenilenmesini önerdi, ama bu sefer kendi köylerine yerleşimciler olarak. Bir teklif çünkü "Yerlilere güvenmek gerçekten zor. Onlar (...) hâlâ vahşi bir hayat yaşıyorlar".

Bu yönetim biçimine yönelik zorluklar 1940'lı yılların başlarında başladı. 2. Dünya Savaşı sırasında, Espiritu Santo Deniz Üssü'ndeki Birleşik Devletler Silahlı Kuvvetleri'nin bir çalışma taburu olan Vanuatu İşçi Birliği'nde yaklaşık 10.000 Ni-Vanuatu askeri görev yaptı. Guadalcanal Harekatı esnasında Müttefiklerin savaş çabalarına lojistik destek uyguladılar. Ni-Vanuatu adamlarının İşçi Kolordusu'na kitlesel katılımı, John Frum hareketi üzerinde önemli bir etkisi vardı ve ona bir kargo kültünün özelliklerini verdi. Bugün, John Frum hem bir din hem de Parlamento üyesi olan bir siyasi partidir.

Belki de bağımsızlığa yönelik son siyasi itici güç, 1960'lı yıllarda ortaya çıkan merkezi toprak varlığı sorunu idi. Ni-Vanuatu'nun eski gelenekleri, arazinin mevcut muhafızlar tarafından gelecek nesiller için güven içinde tutulduğu anlamına geliyordu; Avrupalılar onu daha çok bir meta olarak görüyorlardı ve arazi alanının yaklaşık %30'una sahipler idi. Avrupa'nın elindeki bu arazi çoğunlukla hindistan cevizi üretimi için temizlenmişti, ancak hindistan cevizi üretimi için daha fazla araziyi temizlemeye başladıklarında, Jimmy Stevens ve "Nagriamel" adlı kastom hareketi liderliğindeki hem Santo hem de Malekula'da protestolar başladı.

1960'lı yıllarda Fransa, bağımsızlık duygusunun Fransız Yeni Kaledonyası'ndaki mineral bakımından zengin sömürge varlıklarında bulaşıcı olacağından korkarak İngiltere'nin Yeni Hebridler'i sömürgeden çıkarma arzusuna karşı çıktı.

İlk siyasi parti 1970'li yılların başında kuruldu ve başlangıçta ismi Yeni Hebridler Ulusal Partisi olarak verildi. Kuruculardan biri, daha sonra başbakan olan Anglikan Rahibi Walter Lini idi. Parti 1974 yılında Vanua'aku Partisi olarak yeniden adlandırıldı, parti bağımsızlık için bastırıldı. 1975 yılında bir Temsilci Meclis oluşturuldu, ama hükûmet tarafından atananların ortadan kaldırılması ve derhal bağımsızlık taleplerinden sonra 1977 yılında feshedildi. 1979 yılında yabancı sahipler mülksüzleştirildi ve kendi hükûmetlerinden tazminat aldı, sonra tam bağımsızlık için bir tarih belirlendi.Fransa mutsuzdu. Tanna ve Espiritu Santo'da önemli isyanlar meydana geldi ve evrak işleri, Fransa'nın Espiritu Santo'yu ayrı bir Fransız kolonisi haline getirme arzusundaki doğrudan suçluluğunu ortaya çıkardı. Fransa temsilcisi Philippe Allonneau, adanın kabile şefleri tarafından Espiritu Santo Kralı olarak tanınmayı bile başardı.