Halil Hâlid Bey

Halil Hâlid Bey (1869; Ankara - 1931; İstanbul), Türk yazar, diplomat, akademisyen ve Osmanlı Parlementosu mebusuydu. Birleşik Krallık'ta Cambridge Üniversitesi'nde ve Türkiye'de İstanbul Üniversitesi'nde öğretim üyeliği yapmıştır.

1869 se­ne­sin­de An­ka­ra’da dün­ya­ya ge­len Ha­lil Ha­lid Bey, Çer­ke­şî Mus­ta­fa Efen­di’nin to­run­la­rın­dan­dır. De­de­si Os­man Veh­bi Efen­di, ba­ba­sı Hal­ve­tî Şey­hi Çer­ke­şî Mus­ta­fa Efen­di’nin isteği üze­ri­ne An­ka­ra’ya yer­le­şir ve bu­ra­da medrese eğitimi alır. An­ka­ra’nın tanınmış ule­ma­sı ara­sı­na gi­ren Os­man Veh­bi Efen­di, dönemin pa­di­şa­hı II. Mahmud ta­ra­fın­dan bir me­ra­sim­de il­ti­fat gö­rür ve An­ka­ra’da ders ver­di­ği med­re­se­nin ara­zi­le­ri ken­di­si­ne ba­ğış­la­nır. Ha­lil Ha­lid Bey’in ba­ba­sı Os­man Veh­bi Efen­di’nin oğ­lu Ah­med Re­fi’dir. Ailenin Halil Hâlid’ten başka Osman Vehbi ve Muhittin adında iki oğlu daha vardır. Do­kuz ya­şın­da ba­ba­sı­nı kay­be­den Ha­lil Ha­lid Bey, eği­ti­mi­ni dö­ne­mi­nin Ana­do­lu Ka­zas­ke­ri am­ca­sı Meh­med Tev­fik Efendi’nin ya­nın­da alır. Kü­çük Aya­sof­ya Med­re­se­si’nde beş yıl eğitim al­dık­tan son­ra dö­ne­mi­nin en re­vaç­ta eği­tim ku­rum­la­rın­dan bi­ri olan Mek­teb-i Hukuk’a girer ve bu­ra­dan me­zun olur (1893).

Ha­lil Ha­lit Bey, Ebuz­zi­ya Tev­fik Bey’in mat­ba­asın­da ça­lış­ma­ya baş­lar. Bu­ra­da The Ti­mes ga­ze­te­si­nin bir mu­ha­bi­ri ile ta­nı­şır ve uzun sü­re­dir ak­lın­da olan İn­gil­te­re’ye fi­rar ey­le­mi­ni bu mu­ha­bi­rin yar­dı­mıy­la ger­çek­leş­ti­rir. Halil Hâlit Bey, hafiye takibinin yeniden başlaması üzerine Times muhabiri olan dostu ile tekrar görüşerek İngiltere’ye gitmek için kendisine yardımcı olmasını ister.

22 Nisan 1894 tarihinde İngiliz dostunun yardımıyla Rusya’dan İngiltere’ye giden bir yük gemisine binerek İstanbul’dan ayrılır.Buğday yüklü gemiyle yapılan 18 günlük bir yolculuğun ardından 8 Mayıs akşamı Hull şehrine ulaşır. Ha­lil Ha­lit Bey’in Türkçeye Bir Tür­kün Ruz­na­me­si is­miy­le ter­cü­me edi­len ha­tı­ra­tı, Cam­brid­ge Üni­ver­si­te­si’nde gö­re­ve baş­la­dık­tan bir yıl son­ra 1903 se­ne­sin­de The Di­ary of a Turk adıy­la ba­sıl­mış­tır. Sul­tan II. Mah­mud’un, de­de­si Os­man Veh­bi Efen­di’ye ve­ri­len ve ken­di­le­ri­ne mi­ras ka­lan top­rak­la­rın Sul­tan II. Ab­dül­ha­mid yö­ne­ti­mi ta­ra­fın­dan el­le­rin­den alın­mak is­ten­me­si­nin ve bu sü­reç­te İn­gil­te­re’ye kaç­mak zo­run­da kal­ma­sı­nın ver­miş ol­du­ğu his­si­yat­tan kay­nak­la­nan Sul­tan II. Ab­dül­ha­mid yö­ne­ti­mi­ne yö­ne­lik mu­ha­le­fet di­li ha­tı­ra­ta ha­kim­dir. İlk olarak 1894 se­ne­sin­de İn­gil­te­re’ye gi­den, kı­sa sü­re­li­ği­ne ge­ri gelmişse de tek­rar İn­gil­te­re’ye dö­nen Ha­lil Ha­lit Bey ha­tı­ra­tı­na, ikinci gidişinin an­la­tı­mı ile son ver­mek­te­dir.

Ebuzziya Bey, kendisine Abdülhak Hamid Beye götürmesi için bir tavsiye mektubu yazar.Onun yazdığı tavsiye mektubu, A. Hamid Bey’le dostluk kurmasını sağlar. A.Hamid bu tanışmayı söyle nakleder:“İlk defa olarak Ebuzziya matbaasında gördüğüm Halil Hâlit Bey o zaman talebe-i ulûmdan mâlik-i cübbe vü destâr, pâk-damen ve dürüst-reftâr bir genç idi. Bilâhire, kendi hesabınca 1894 tarihinde tahsil için Londra’ya gelmiş ve bana Ebuzziya’dan bir tavsiye mektubu getirmişti. Ben de onu Türk edebiyatıyla meşgul olan dostum Mr. Gibb’e takdim ettim."Halil Hâlit Bey, İngiltere’de herhangi bir iş yapabilmesi için İngilizce’yi öğrenmesi gerektiğinin farkındadır. Bu yüzden ilk olarak bu dili öğrenmekle meşgul olur ve bir müddet sonra İngilizce’yi mükemmel bir seviyede öğrenir.Öğreniminin yanı sıra geçimini temin etmek maksadıyla da gazeteciliğe başlar.

gibi vazifelere ise itibar etmez.Halil Hâlit Bey, Cambridge Üniversitesi’nde görev yaptığı dönemde bazı önemli seyahatlerde de bulunur. Bunlardan ilki 9 Ocak 1904 tarihinde başlayıp yaklaşık on üç ay süren ve 16 Şubat 1905 tarihinde sona eren Mısır ve Sudan seyahatidir.1905’te Cambridge Üniversitesi Halil Hâlit Beyi Cezayir’de toplanan Şarkiyatçılar Kongresi’ne aza olarak gönderir.

Bu sü­re zar­fın­da ve ha­ya­tı­nın so­nu­na ka­dar ka­le­me al­dı­ğı eser­ler­de “ilk plan­da Müs­lü­man Do­ğu’nun da­va­sı­nı sa­vun­ma­yı, ikin­ci plan­da da Ba­tı Me­de­ni­ye­ti hak­kın­da­ki ba­zı dü­şün­ce­le­ri Müs­lü­man bakış açı­sın­dan ortaya koy­ma­yı” he­def­le­miş­tir. Ha­lil Ha­lit Bey’in ha­tı­ra­tı bu he­de­fin iz­le­ri­ni pek faz­la ta­şı­ma­sa da dö­ne­mi­nin Sul­tan II. Ab­dül­ha­mid mu­ha­lif­le­ri­nin II. Abdül­ha­mid’e ba­kı­şı, Ana­do­lu ha­ya­tı, mek­tep ve med­re­se eği­ti­mi ve bir ule­ma ai­le­si­nin ha­ya­tı hak­kın­da her yer­de ula­şı­la­ma­ya­cak ay­rın­tı­la­rı ver­me­si iti­ba­ri ile önem ar­zet­mek­te­dir.

çalışılan fitneleri ortadan kaldırmak amacıyla neşredilmektedir. İstanbul’daki yayınların faydasının görülmesi üzerine dergi, Osmanlı Devleti ile Almanya arasındaki ilişkilerin güçlendirilmesi ve iki ülke halklarının birbirlerine karşı bilinçlendirilmesi amacıyla Islamische Welt adıyla Berlin’de yayımlanmaya başlar.

I. Dünya Savaşı ve mütareke yıllarını Almanya’da geçiren H. Hâlit Bey, 1922 yılında İstanbul Darülfünunu’na muallim olarak tayin edilir. Bir müddet Edebiyat Fakültesi’nde görev yapan Halil Hâlit Bey, vazifesini daha sonra İlahiyat Fakültesi Akvâm-ı İslâmiye Etnoğrafyası Muallimi236 olarak sürdürür. Burada İslam Felsefesi, Müslüman Milletlerin Etnoğrafyası, Antropoloji gibi dersler okutur. İlahiyat Fakültesindeki derslerinden başka Harbiye’de de İngilizce dersleri verir. Tekaüd yaşına gelmesi ve hastalığı sebebiyle 1930’da Harbiye’deki derslerine son verilir. Darülfünun’da hocalık yaptığı dönemde gazete ve dergilerde de makaleleri yayınlanmaktadır. Özellikle Darülfünun İlâhiyat Fakültesi Mecmuası’nda yayınlanan makalelerinde kıymetli bilgiler yer alır.

Halil Hâlit Bey, 1929 yılında Amerika’da faaliyet gösteren “Uluslararası Eğitim Müessesesi” tarafından Amerika darülfünun ve mekteplerinde konferans vermek üzere davet edilir. Bu müessese Avrupa’nın tanınmış profesörlerini ve önemli şahsiyetleri her yıl Amerika’ya davet ederek bir dizi konferanslar verdirmektedir.Darülfünûn Eminliği’nin (Rektörlük) 19.11.1929 tarihli Başvekalete gönderdiği yazıda Halil Hâlit Beyin gelecek yılın Mart ve Nisan aylarında Amerika’da vereceği konferansların Türkiye için önemli bir propaganda vesilesi olacağına dikkat çekilmiştir.

(29 Mart 1931) vefat eder.Cenazesi 30 Mart 1931 tarihinde Laleli’de ikamet ettiği Harikzedegan apartmanından alınarak Valide Sultan Camii’ne götürülür. Halil Hâlit Bey, burada kılınan cenaze namazının ardından ailesi, dostları, darülfünun hocaları ve talebelerinin katıldığı “sessiz ve alayişsiz” bir törenle Merkezefendi mezarlığındaki aile kabristanına defnedilir.Darülfünun Halil Hâlid Beyin vefatı sebebiyle o gün tatil edilir.

Halil Hâlit Bey’in telif ve tercüme olmak üzere çok sayıda kitap ve makalesi bulunur.Uzun yıllar İngiltere’de kalması ona Batı dünyasını iyice tanıma imkânı sağladığı gibi Osmanlı Devleti ile İslam dünyası aleyhine yapılan çalışmaları da yakından takip etme fırsatını vermiştir. Bu sebeple eserlerinin çoğunda bu konuları işleyerek Osmanlı’ya ve İslam alemine yapılan saldırılara karşı koymaya çalışmıştır.Yerli gazete ve dergilerdeki yazılarının yanında Times başta olmak üzere yabancı yayın organlarına yazdığı makaleleriyle de bu müdafaalarını sürdürür. Halil Hâlid Beyin gerek kendisi gerekse eserleri Osmanlı topraklarının yanında İslam dünyası ve Batı aleminde de ilgi ve heyecanla karşılanır.

Diary of a Turk/Bir Türkün Ruznamesi(Londra,1903) Londra’da A.C. Black şirketi tarafından basılan bu eser, Halil Hâlid Beyin İngiltere’de basılan ilk eseri olup iskoç oryantalisti Elias J.W.Gibb’e ithaf edilmiştir. Kitapta, yazarın hayatının İngiltere’ye gidene kadarki bölümü ile dönemin Türkiye’si anlatılır.Yazarın çocukluk ve gençlik dönemini hikâye eden eser, toplam on dört bölümdür. Kitapta, Anadolu’nun sosyo- ekonomik durumu, Türk toplum hayatı, örf ve adetleri, eğitim, kadın, II. Abdülhamid dönemi bürokrasisi, siyasi kısıtlamalar gibi konular hakkında önemli bilgilere yer alır.

The Crescent Versus the Cross /Hilâl ve Salîb Münâzaası/Hilal ve Haç Çekişmesi(Londra,1907) Londra’da kaleme alınan eser, Luzac yayınevi tarafından neşredildi. Halil Hâlid’in Batı emperyalizmi konusunda görüşlerini anlattığı en önemli eseridir.

Türk ve Arap (Kahire, 1912) Türk- Arap ilişkilerini tarihi, dini, siyasi ve sosyal boyutlarıyla değerlendiren yazar, iki toplumun ilişkilerini olumsuz etkileyen meselelere gerçekçi bir yaklaşımla çözüm önerileri sunmaya çalışmıştır.

Bazı Berlin Makalatı (Berlin,1918) Berlin İmparatorluk Matbaası’nda basılmıştır. Kitapta Halil Hâlid Beyin Almanya’ya gittiği tarihten 1917 yılına kadar olan döneme ait gözlemleri yer alır. Savaş ve mütareke yıllarını Almanya’da geçiren Halil Hâlid Bey, çeşitli dergi ve gazetelere yazılar yazar. Yazılarının bir kısmı Almanya’daki gözlemlerini içermektedir.

Maişetimizi İstihsal (İstanbul 1925) 1924 yılında C. Fines ve Pilkington’ın İngilizce olarak kaleme aldıkları eser, 1925 yılında Halil Hâlid Bey tarafından tercüme edilmiştir.

İntişâr-ı İslâm Tarihi ( İstanbul, 1925) Londra Darülfünun’u Arapça muallimi T. W. Arnold tarafından kaleme alınan eserin orijinal adı The Preaching of İslâm’dır. Yazar, İslam tarihinde meydana gelen hadiselerin değil, İslam’ın yayılmasının tarihini incelemiştir.

Sırât-ı Müstakîm dergisinin Sebîlürreşâd adıyla çıkmaya başlamasından itibaren Halil Hâlid Bey yazılarını Ç.Ş.Z. imzasıyla yayınlamıştır. 1922 yılında İstanbul Darulfünunu kadrosuna dahil olan Hâlid Bey, 1926 yılında yayın hayatına başlayan İlahiyat Fakültesi Mecmuası’nın yazarları arasına katılır. Bu dergide İslam toplumlarının etnoğrafyaları ve antropolojiyle ilgili önemli makaleleri yayınlanır.