Mısır'da organ ticareti

Mısır'da organ ticareti, 2014 yılı itibarıyla esas olarak Kahire ve Sina Yarımadası'nda uygulanan, rıza, zorlama veya doğrudan hırsızlıkla organ toplamayı içerir. Mısır, 2010 yılına kadar ölen donörlerden organ bağışını yasaklayan az sayıdaki ülkeden biri olarak Kuzey Afrika'nın en büyük organ nakli merkezi haline geldi; yılda 500'ün üzerinde böbrek nakli operasyonu gerçekleştiriliyor ve bu organların çoğunluğu canlı donörlerden geliyor. Organ ticareti sürecindeki kaynaklar çoğunlukla yerli kırsal göçmenler, belgesiz sığınmacılar ve kayıt dışı işgücü dahil olmak üzere savunmasız nüfuslardan gelmektedir. Organ ticareti ve organ nakli turizminde kültürel ve dini artışın ortaya çıkması, Mısır'daki organ ticareti pazarına olan talebin hızla artmasına katkıda bulunmaktadır. Organ ticareti, mağdurlar için hem fiziksel hem de zihinsel sağlık açısından sonuçlar doğurmaktadır. Her ne kadar Mısır organ ticaretiyle mücadele için yasal çerçeveyi kademeli olarak güncelliyor olsa da, düzenleme gerçekte hayatta kalanları koruma ve organ nakli uzmanlarını yönetme konusunda başarısız oldu.

Kahire'deki kentleşme süreci, adalet sistemine çok az erişimi olanların ve yerel topluluk organ tüccarlarının avlandığı, şehre giren yoksul işgücü üzerindeki kaynak baskısını artırdı. Bu inslanlar tarımsal serbestleşme, iç savaş ve yerel gıda üretim pazarının başarısız olması gibi nedenlerle Kahire'ye göç etmektedirler. Kırsal işgücü, özel teknikler veya iyi eğitim gerektiren işler bulamamaktadır. Daha erişilebilir bir seçenek, yeni bir aile geliri kaynağı olarak kabul edilenden çok daha düşük standartlarla kayıt dışı ekonomide çalışmaktır. Bu insanlar, sömürücü çalışma ortamı nedeniyle organ ticaretine karşı daha savunmasız hale gelir.

2011 yılı itibarıyla organ ticaretinin, başta Sina Yarımadası olmak üzere Mısır'daki Sudanlı-Eritreli sığınmacıların kaçakçılığının bir parçası olduğu biliniyor. Sudan hükümeti, 2016 yılında Eritreli mültecileri Eritre'ye geri göndermeye başladı. Rüşvet vermeye gücü yetmeyenler, İsrail ya da Avrupa'ya giden yolları takip etmeyi umarak Mısır ya da Libya'ya doğru yeni bir kaçakçılık rotası izlemeyi tercih ediyorlar. Bu süreçte sığınmacılar, aynı zamanda organ kaçakçılığı yapan ve sığınmacıları borç karşılığında fidye ile tuzağa düşüren kaçakçılar tarafından rehin tutuluyor. Fidyeler, güvenlik açığının bedeli olarak kazanılır. Kaçakçılar sığınmacılara cömert yardım sunar ve daha sonra mali geri ödeme ister. Fidyeyi karşılayamayanlar içinse tek seçenek organlarını satmaktır. Eritreliler, tacirler için diğer etnik kökene sahip kurbanlardan daha karlıdır.

Kahire'ye başarılı bir şekilde ulaşan Sudanlılar hâlâ yasal olarak ötekileştirilmeyle karşı karşıya kalır ve bu da onların organ ticaretine karşı savunmasızlığını arttırır. Pratikte zorunlu ve gönüllü göçün itici güçleri birbirine bağlı olduğundan, tüm Sudanlıların sığınmacı olarak etiketlenmesi nedeniyle sığınmacılar ve iş arayanlar arasındaki ayrım bulanıklaşır. Etiketlenen bu göçmenlerin Kahire'de daimi ikamet hakkı elde etmek için Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği'ne kayıt yaptırmaları gerekiyor, ancak bu süreç birkaç aydan birkaç yıla kadar sürebilir. Kaydı reddedilen kişilerin yanı sıra, bu yasa dışı mevcut "sığınmacılar" da hizmetlere sınırlı erişimle, herhangi bir barınma veya çalışma hakkı olmadan Mısır'da kalıyor ve sömürücü organ pazarları için mükemmel bir ava dönüşüyor.

Mısır'daki organ ticareti şebekelerinde sıklıkla çifte istismar söz konusudur. Örneğin seks amacıyla ticareti yapılan kadınlar aynı zamanda organlarını da satmaya zorlanır. Seks, aynı zamanda nakil cerrahlarına organın alınmasından sonra 'tatlandırıcı' olarak da sunuluyor. Mağdurların ikili istismarı kesin olarak belirlenmemiştir ve çoğu zaman sosyal hizmet sağlayıcıları tarafından yeterince rapor edilmemektedir.

Mısır, tıbbi tedaviler sırasında geri kalmış sterilizasyon teknikleri nedeniyle hepatit C varlığı açısından en yüksek sırada yer alıyor. Ülke aynı zamanda dünya çapında karaciğer yetmezliği oranının en yüksek olduğu ülkedir. Kronik ve son dönem böbrek hastalığının oranları da üst sıralardadır. Bu koşullar, Mısırlıların organ talebinin hızla artmasına neden olur. Üstelik Mısır kültürü ve dini, canlı bağışçılardan organ talebini artırarak organ kaçakçılığına uygun bir karaborsa yaratıyor. Uluslararası düzeyde, Ocak 2019 itibarıyla yalnızca Amerika Birleşik Devletleri'nde nakil bekleme listesinde 113.000'den fazla hasta bulunur ve listeye her ay ortalama 3.000 yeni hasta ekleniyor. Bu yabancı hastalar, Mısır'da organ nakli turizmi yoluyla organ talebini oluşturuyor.

Kökeni firavunlara ve mumyalamaya kadar uzanan Mısır kültürü nedeniyle organ ihtiyacı olan hastalar, ölen kişinin organlarını kabul etme konusunda direnç göstermektedir. Pek çok hasta, aile bağlarının kopması ve suçluluk duygusuyla yaşama korkusuyla yakın arkadaşından veya ailesinden organ istemekten çekinmektedir. Bu yüzden karşılığında para alacak bir yabancıdan organ kabul etmeye daha açık olurlar. Dini ve tıbbi bakış açıları arasındaki dihotomi, organların canlı kişilerden satın alınmasına yönelik bir başka itici faktördür. Ruhun bedeni terk ettiği anın hastanın beyin ölümü gerçekleştiğinde mi yoksa biyolojik olarak ölü kabul edildiğinde mi olduğu konusunda tartışmalar vardır. Mısır, ölüm tanısı olarak beyin ölümü kavramı üzerinde uzlaşamayan az sayıdaki Müslüman ülke arasında yer alıyor ve bu nedenle beyin ölümü, tüm organların yetmezliği olarak tanımlanıyor ve bu durum canlı vericilerden temin edilen organlara olan talebin artmasına neden oluyor.

Ayrıca önde gelen isimlerin başını çektiği medyadaki yanlış bilgilendirme, toplumsal inanışlardaki organ bağışı söylemini daha da alevlendirdi. Müslüman hukukçu ve ünlü Muhammed Metvalli el-Şaravi, Müslümanların Allah'ın iradesine müdahale etme hakkına sahip olmadığı inancında ısrarcı olmuştur. "Vücudumuz yalnızca Allah'a aittir, onu birilerine öylece veremezsiniz." diyor. Bu, İslami dini metinlerin basitleştirilmiş bir temsilidir ve geleneksel Müslüman topluluklar arasında hızlı bir popülerlik yaratmıştır.

Dünya çapındaki organ talebi nedeniyle organ nakli turizmi, Mısır'daki talebin artmasında rol oynamaktadır. Organ nakli turizmi, alıcının organ nakli amacıyla başka bir ülkeye seyahat etmesi sürecini ifade eder. Mısır, denetim eksikliği ve sömürülecek daha "mevcut" nüfus nedeniyle organ ihracatında giderek daha önemli bir yer haline geliyor. DSÖ'nün raporuna göre sadece Suudi Arabistan'da Mısır gibi ülkelerden organ satın almak için seyahat eden yaklaşık 600 kişi var.

Mısır'da böbreği alınan kurbanların yüzde 80'inden fazlası, sağlık durumlarında ciddi düşüş bildirdi. Organı alınan kurbanlar üzerinde yapılan yetersiz tıbbi tarama, önceden var olan sağlık sorunlarının kötüleşmesine yol açmaktadır. Sina'daki ticaret ağları tarafından organlarını satmaya zorlanan mağdurlar, muhtemelen yaşam boyu travma ve hatta ölümle sonuçlanan insanlık dışı işkence ve şiddete maruz kalıyor. Bu istismarlar arasında vücut parçalarının kaybı, cinsel şiddet, zorla madde kullanımı, yanıklar ve elektrik çarpması yer alır.

Kimliklerinin açığa çıkmasından endişe eden mağdurların %91'i, sosyal izolasyon yaşıyor. Mağdurların %94'ü pişmanlık ve utanç gibi duygular yaşadı. Mağdurlar, organ kaçakçılığı ve seksin ikili istismarı sürecinde yaşam boyu psikolojik travma yaşıyor, ancak onlara sınırlı tedavi sunuluyor.

Mısır'da ilk kez uygulandığı 1976 yılından bu yana organ naklini denetleyen sağlam bir hukuki temel mevcut değildir. Kanunlar, ölen donörlerden organ bağışını yasakladı; bu, her organ nakli uygulamasının tek bir canlı satıcı-donöre dayandığı anlamına geliyor. 2010 yılında, İnsan Organları ve Dokuları Nakli Yasası, Mısır'da organ ticaretini suç haline getirdi ve yalnızca ölüm durumunda bağış yapılmasına izin verdi. Ancak yasanın pratikte organ karaborsasını ortadan kaldırmak için çok az etkisi oldu. Karaborsadakilerin bu kazançlı işten elde ettiği kâr, yasal ihlallere verilen hafif cezaları gölgede bırakıyor. 2018'de Mısır hükümeti, ülke içindeki organ kaçakçılığını azaltmayı umarak yasayı daha ciddi cezalarla güncelledi, ancak cezai yaptırımlar yalnızca insan ticaretini yer altına itti ve hiçbir organ nakli profesyoneli caydırılmadı.

Yasal çerçevenin oluşturulmuş olmasına rağmen Mısır'da organ ticareti mağdurları, herhangi bir koruma ve tedavi alamıyor. Sina'daki organ ticaretinden sağ kurtulan sığınmacılar, hukuki yardıma erişimleri olmaksızın Mısır'daki gözaltı merkezlerine konuluyor. Kendi ülkelerine dönüş uçuşlarının bedelini her ne şekilde olursa olsun ödemek zorundadırlar, aksi takdirde hain olarak etiketlenir ve daha uzun süre gözaltında tutulurlar. Mısır'da kalma fırsatı sunulan mağdurlar, kayıt dışı ekonomide çok düşük çalışma standartları, hukuki yardımın olmaması ve mali sürdürülebilirliğin ya da sosyal hizmetlere neredeyse hiç erişimin olmaması nedeniyle hala toplumun kenarında kalır.

Organ ticareti sürecine dahil olan nakil profesyonelleri, bazı durumlarda organların olası yasa dışı kaynağına dikkat etmemekte veya bu kaynağın farkına varmamaktadır. Hastalar ve nakil uzmanları arasındaki zımni sessizlik anlaşması, doktorları organların kaynağının yasallığını keşfetmekten uzak tutuyor. Organ nakli uzmanlarının organ ticaretine karşı olumlu bir inkar tutumu sergiledikleri bildiriliyor: Bir yandan organ alıp satmanın yasa dışı olduğunu kabul ediyorlar; diğer yandan organ ticaretini organ talebinin fazlalığına çözüm olarak görüyorlar. Ayrıca, Mısır hükümetinin on yıldan az bir ceza ve önemli miktarda para cezası eklediği 2018 yılına kadar, organ ticaretine sürecine karışan profesyoneller için azami ceza, adli yollarla geri alınabilecek şekilde tıbbi lisansların kaybedilmesiydi.

Organ ticaretinin mağdurları, çoğunlukla alt sınıflardan olanlardır. Alt sınıflar karaborsa mekanizmaları tarafından yönetiliyor; bu sadece bağışçıları değil aynı zamanda alıcıları da ilgilendirmektedir. Bu, alt sınıftaki organ bağışçılarının genellikle organın asıl değerinden önemli ölçüde daha düşük fiyatlara organ bağışlamaktan ve bağış sonrası sağlık üzerindeki etkilerini ve hatta bunun neden olabileceği sakatlıkları kabul etmekten başka seçeneklerinin olmadığı bir mali durumda oldukları anlamına gelir. Öte yandan organ ihtiyacı olan alt sınıftaki hastalar, karaborsa fiyatlarını tamamlayacak maddi imkanlara sahip değildir.