Şemkir minaresi

Şemkir minaresi veya Şemkir kulesi, "Şamhor sütunu" olarak da bilinir, Şemkir (günümüzde Azerbaycan'da bir şehir) yakınlarında bulunan bir kule veya minaredir. Kulenin 11. yüzyılın sonunda inşa edilen görünümü, 19. yüzyılın ilk yarısında Şemkir'in ortaçağ yerleşimini ziyaret eden N. Florovsky'nin ayrıntılı yazılı açıklamasının yanı sıra Grigory Gagarin ve Dubois de Montpereux gibi sanatçıların resimlerinden bilinmektedir.

Anıt birçok gezginin dikkatini çekmiş ve defalarca bahsedilmiş ve hatta tarif edilmiştir. Anıtla ilgili en eski referans Ebü'l-Fidâ'da (14. yüzyılın başı) bulunur ve minarenin çok yüksek ve olağanüstü olduğu belirtilir. Mimarisinin stilistik özelliklerine atıfta bulunan Mikael Useynov ve Leonid Brittanytsky, minareyi 12. yüzyıldan 13. yüzyılın başına kadar tarihlendirmişlerdir. G. Gamba, Kafkasya seyahatini anlatırken kuleyi Roma'daki Trajans Sütunu ile karşılaştırmış ve mollaların bu kuleyi Müslümanları namaza çağırmak için kullandıklarını belirtmiştir. Eduard Eichwald minareyi 1826 yılında görmüş, ancak Boris Dorn 1861 yılında Şemkir yerleşim bölgesini ziyaret ettiğinde sadece kalıntılarını bulmuş ve yerle bir olduğunu rapor etmiştir. Minare, Dubois de Montpereux ve Grigori Gagarin'in birbirini tamamlayan çizimleriyle bilinmektedir. Ancak bu çizimler minarenin geçmişteki çevresi hakkında fikir vermemektedir. Bu nedenle, 1650'lerde Şamkir'den geçen Arseny Sukhanov'un anlattıkları özellikle ilginçtir. "Boş şehirden geçtik, büyüktü, tuğladan ve topraktan bir taştan yapılmıştı, ama içinde bir tane daha vardı; her ikisinin de duvarları hasarlıydı, ama sadece tuğladan yapılmış yüksek minare sağlamdı; nehrin üzerinde tuğladan bir köprü vardı; beş nehre bölünmüş büyük bir nehir; nehir kıyısı boyunca; bu nehri geçtikten sonra, kıyıda geceyi bunun boş dolusuna karşı geçirdik" diye yazmıştır.

Minare tasarımı yaygındır. Taban, giriş açıklığı olan prizmatik bir hacimdir. Kama şeklindeki eğimler, üzerinde minarenin hafifçe incelen kulesinin yükseldiği sekiz yüzlü bir alana geçiş oluşturur. Müezzin için balkonun yorumlanması ilginçtir. Grigori Gagarin'in çizimi, altında bir yazıt şeridi bulunan destekleyici sarkıt kornişin büyük eklemlerini yakalar. Şerefenin üzerinde uzun bir orana sahip küçük bir lanset açıklığı bulunmaktadır.

Minarenin tepesi, Karabağlar ve Nahçıvan'daki yaklaşık aynı tarihli minarelerin restorasyonu için başlangıç malzemesini temsil etmektedir. Minare, uçtan uca hafif bir kemere sahip bir tür "fener" ile tamamlanmıştır. "Fener "in gelişmiş bir balkonla birleşimi bir müezzin için biraz sıra dışıdır ve bu nedenle nadirdir. Böyle bir "fener" komşu ülkelerin minarelerinde yaygındır. Şirvan minarelerinde bulunmaz ve müezzin için dairesel dolambaçlı bir balkon tasarlanmıştır. Şekil aynı zamanda kulenin tepesine kadar olan tuğla örgüsünün desenindeki farklılığı da göstermektedir. Buna ek olarak, kulenin üzerinde, yaklaşık olarak üst üçte birlik kısmının yüksekliğinde, yarık benzeri açıklıklarla kesilmiş geniş bir dekoratif şerit göze çarpmaktadır.

1970 yılında Azerbaycan SSC'nin Şamkir bölgesinde bir gaz boru hattı döşenirken, Şamkir kasabasının yerinde bir Kufi yazıtı bulundu. Bu yazıt, yapısının amacını ve inşa tarihini aydınlatmaktadır. Günümüzde Azerbaycan Tarih Müzesi'nde bulunan bu taş levha üzerindeki Arapça yazıt, kulesinin Şeyh al-Saleh ibn Afshin tarafından 493 H. (1099/1100) yılında yaptırıldığını söylüyor.

Bu yazıtta şunlar yazmaktadır: "Bismillah, Yüce Allah'ın yardımıyla, Şeyh el-Salih ibn Afşin'in talebi ve himayesi altında, dört yüz doksan üç yılında savunma yapıları serisindeki bu gözetleme kulesini inşa etmesi emredildi."

Azerbaycanlı tarihçi Meshadihanum Neymat, yazıtın metnini inceledi ve Şamkir minaresinin şehrin savunması için belirlenen yapılarından biri olduğu sonucuna vardı. Bu, bir gözetleme kulesi olarak hizmet ettiği anlamına gelir. Neymat, yazıtın aynı zamanda anıtın tarihî inşasını araştıranlar tarafından varsayıldığı gibi 12-13. yüzyıllarda değil, 11. yüzyılın sonlarında inşa edildiğini gösterdiğini belirtti.