Zaide

'Zaide, (Orijinal isim: Das Serail) KV. 344 unlu Avusturyalı besteci Wolfgang Amadeus Mozart tarafından 1780'de bestelenen ama öldüğü zaman daha bitiremediği iki perdelik bir Singspiel janrinda opera eseridir. Kaynaklar, bu eserin Mozart'ın âşık olduğu Zaide isimli Türk kızından ilham aldığını bildirirler.

Eserin janrı kurtarma operası idi. O zaman Akdeniz'de Mağrıp sahilleri asıllı korsanların ticari gemilere hücum edip fidye toplamak hedefiyle erkek ve kadın köle almaları Avrupa'da bir sorun görülmeye başladığı için kurtaram operaları moda olmuştu. Bu eserinin konusu Zaide adlı bir kadının korsanların eline köle olarak düşmüş sevgilisi Gomatz'i kaçırma uğraşlarını ele almaktadır. Eser konuşma diyaloglarını da içerdiği için Almanca Singspiel (şarkılı oyun) janrında olduğu kabul edilir. Eserin iki perdesindeki aryalarla ve ansambl parçalar Mozart tarafından bitirilmiştir ama bir uvertür ve librettoda tasarlanan üçüncü perde bitirilmemiştir.

Genel olarak bu eserinin sahnelenmesinde, yazılmamış uvertürü yerine, eserinin bestelendiği aynı dönemde bestelenmiş olan, Mozart'ın 32. Senfonisi kullanılır. Eserin diğer yazılmamış tarafları için yine bazen aynı zamanda Mozart tarafından bestelenmiş olan Thamos, Mısır Kralı adlı operanın müziği veya Mozart'ın konser parçalarından toplanmış bir pastiş kullanılır. Ayrıca modern zamanlarda Luciano Berio ve Chaya Czernowin adlı besteciler yazılmaması ek parçalar için kendi eklerini hazırlamışlardır.

Kritikler Zaide'nin Mozart'ın bir ustalık eserine temel sağladığında hemfikirdirler. Özellikle çok duygusal "Ruhe sanft, mein holdes Leben" soprano aryası çok tutulmuştur.

Zaide bir köle olan Gomatz'a aşık olur. Zaide'yi çok beğenen Sultan bunu çok kıskanır ve bu aşka çok canı sıkılır. Zaide yakalandıktan sonra Gomatz ile birlikte bağımsız yaşamayı Sultan'ın yanında rahat ve lüks hayata tercih etmiştir. Allazım Sultan'ın Gomatz'a karşı davranışının önü bir köle gibi görmeyip onu alelade bir kişi olarak kabul etme olmasını Sultan'a inandırır. Mozart'ın bitirdiği son dörtlü parçaya göre Zaide ve Gomatz'a ya bir ağır ceza verilecektir ya da ikisi de idam edileceklerdir. Mozart'ın hazırladığı eser müsveddesi burada bitmektedir.

Fransız yazar Volter'in "Zara" (veya "Zaire") adlı oyunu ile Mozart'ın Zaide eserinin konuları arasında benzerlikler bulunmuştur. "Zara"'da Osman'ın bir cariyesi olan Zara bir Hristiyan köle olan Nerestan'a aşık olur. Yaşlı Lusığnan Zara ve Nerestan'ın kendi öz çocukları olduğunu anlar ve onları kaçırmak için planlar yapar. Bu kaçırma planları ortaya çıkarıldığı zaman Osman Zara'yı öldürtmüştür. Bu hikâyeyi tümünü öğrendiği zaman da Osman kendini öldürür.

Mozart'ın eserinden kalmış birkaç aryaya bakarak Volter'in oyunu ile Mozart'ın opera eseri arasındaki bazı farkları bulmak imkâni olmaktadır. Mozart'ın operasının II. Perde'sinde Zaide ve Gomatz (olasılıkla Alazım) kölelikten kaçmaya denerler ama tekrar yakalanırlar. Mozeart'ın operasında Zaide, Gomatz ve Allazım'ın aynı ailenin üyesi olduklarına dair tek bir ipucu bile bulunmamaktadır. Volter'in oyunun son kısmı çok ciddi konulara değindiğinden Mozart'ın yaşadığı çağın zevklerine hiç uygun bulunmamaktadır. Mozart'ın bu eserini bitirmeden bir kenara bırakmasının bir nedeninin de Volter'in çok ciddi konulara eğilen yaklaşımının zamanının seyircisini hiç çekmeyeceği olduğu da iddia edilmiştir.

Eserin orijinal partitür notaları hazırlandığında bu eseri çalacak orkestranın şu çalgıları ihtiva etmesi istenmiştir: yaylı çalgılar, 2 flüt, 2 obua, 2 fagot, 2 kornet, 2 trompet ve timpani.