Telmessos

Telmessos (Hititçe: 𒆪𒉿𒆷𒉺𒀸𒊭 Kuwalapašša, Likçe: 𐊗𐊁𐊍𐊁𐊂𐊁𐊛𐊆 Telebehi, Antik Yunanca: Τελμησσός), Likya'nın Karya ile sınır bölümünde yer alan antik bir kenttir. Antik yerleşimin bulunduğu yerde günümüzde Fethiye yerleşimi bulunmaktadır.

Tunç Çağı'ndan beri yerleşime sahip olan şehir Hititler tarafından Kuvalapaşşa, Likyalılar tarafından Telebehi olarak bilinmekteydi. III. Hattuşili'nin yıllıklarına göre şehir o dönemde Lukka adıyla bilinen Likya'nın bir parçasıydı. Başka bir Hitit dökümanı ise Kuvalapaşşa (Telmessos) ve Dalava (Tlos) şehirlerinin İyalanda ile olan savaşta Hititlere yardım gönderdiğinden bahsetmektedir.

Yunan sömürgeciliği döneminde, Batı Anadolu'daki diğer şehirlerde olduğu gibi Yunan yerleşimciler şehrin kuruluşuna dair efsaneler yaratmışlardır. Şehrin kurucusunun, kardeşi Minos tarafından sürgün edilen Sarpedon adında Giritli bir prens olduğuna dair bir Yunan efsanesi bunlardan biridir. Antik yerleşim, deniz ve kara yoluyla ulaşım ağı üzerinde hinterlandının geniş olmasının ticari yaşamı zenginleştirmesinin yanı sıra verimli kıyı ovasına sahip olması nedeniyle önemli bir yaşam merkezi olmuştur. Telmessos'taki yerleşimin, bölgedeki diğer yerleşmelerle benzer şekilde MÖ 2. binlere, hatta isminin filolojik değerlendirmesi neticesinde MÖ 3. bin yıla tarihlenebileceği yönünde görüşler bulunmaktadır. MÖ 5. yüzyıla ait sikkelerde şehirden Likçe Telebehi adıyla bahsedilmektedir. MÖ 446'da Batı Anadolu'ya gelen Atinalı siyasetçi ve general olan Kimon, Karya ve Likya'daki şehir devletleriyle birlikte Telmessos'un da Attika-Delos Deniz Birliği'ne katılmasını sağlamıştır.

Birliğin dağılması sonrasında Likyalılar, birçok hanedanın iç mücadelesine sahne olmuştur. Antik Yunan tarihçisi Theopompus'un yazdıklarına göre şehir önce Xanthus Hanedanlığından Arbinas/Erbbina tarafından ele geçirilmiştir. MÖ 380'sen sonra da yine Likyalı olup küçük bir prenslik kuran Perikles tarafından kuşatılmış ve bir süre sonra Telmessoslular şehri kendisine teslim etmek zorunda kalmıştır. Ahameniş İmparatorluğu tarafından yoğun çatışmalardan sonra ele geçirilen antik şehir, Likya bölgesiyle birlikte satraplık yönetimine bağlanmıştır. MÖ 4. yüzyılda yoğun bir şekilde Likya kültürünün etkisine girmeye başlayan şehir, MÖ 334'de Makedon kralı İskender'e savaşsız teslim olmuştur. İskender şehrin yönetimini arkadaşı Giritli Nearchus (Nearkos)'a vermek istese de Antipatrides adlı kişi şehri ele geçirmiş, ancak kısa süre sonra şehir Nearkos tarafından ele geçirilebilmiştir.

İskender'in ölümünden sonra krallığının bölünmesiyle Lisimahos ve akabinde Antigonid Hanedanlığı topraklarında yer alan şehir, MÖ 301 yılında gerçekleşen İpsos Savaşından sonra Cassander'in hakimiyetine girmiştir. Şehir sonrasında da Ptolemaios Krallığı topraklarına katılmıştır. Ptolemaios Krallığı hakimiyeti sırasında MÖ 258'den itibaren şehir, Lisimahos'un oğlu olup bir dönem Ptolemaios Krallığı'nda eş kral olan Ptolemy Epigonos'un vassal krallığının merkezi olmuştur. Sonrasında da Ptolemy'in oğulları Telmessoslu Lisimahos ve Telmessoslu Epigonos'de Lisimahos Hanedanlığı üyeleri olarak Telmessos merkezli bu vassal krallığı yönetmiştir. MÖ 197'de Seleukos İmparatorluğu egemenliğine geçen yerleşim, MÖ 188'de yapılan Apamea Antlaşması uyarınca Pergamon Krallığı'na bağlanmıştır. Pergamon Krallığı'nın MÖ 133'de Roma Cumhuriyeti'ne katılmasıyla, Telmessos şehrine Roma Senatosunca bağımsızlık verilmiştir. Sonrasında Likya Birliği'ne katılan şehir, MÖ 1. yüzyıl ortalarında kesin olarak Roma egemenliğine katılmıştır.

Yerleşim, Antik Çağ'dan başlayarak Helenistik Dönem boyunca önemli bir ticari merkez konumunu sürdürmüştür. Ancak Roma hakimiyetiyle birlikte İtalya'nın ana merkez olmasıyla Ege Denizi kıyılarındaki şehirlerin transit geçiş merkezi olma konumunun ortadan kalkmasından olumsuz etkilenmiştir. Benzer şekilde ticari kara yolu güzergahının da değişmesiyle diğer birçok liman şehri gibi Telmessos'un da ticari hayatının düşüşüne bağlı olarak nüfusunun azalmasına ve bunun sonucunda da küçük bir liman şehrine dönüşmesine sebep olmuştur. MS 43 yılında yeni kurulan Likya Eyaletine dahil olan yerleşimin adı, Latince uzak anlamına gelen Makri olarak değiştirilmiştir. Bizans döneminde Myra (Demre) metropolitliğine bağlı bir piskoposluk merkezi olmuştur. 7. yüzyılda Arap saldırılarında yağmalanan şehir, II. Anastasios döneminde yeniden imar edilmiş ve bunun üzerine de şehrin ismi Anastasiupolis olarak değiştirilmiştir. Ancak 9. yüzyılda şehrin adı yeniden Makri olmuştur.

Roma dönemi yerleşimi büyük oranda modern yerleşimin altında kalmıştır. Antik dönemden itibaren karşılaşılan pek çok deprem ve yeni yerleşim anlayışı da antik dönem yapılarının zaman içerisinde kaybolmasına neden olmuştur. Ancak modern kentin güneyindeki kayalıklara oyulmuş mezarlar ile şehrin çeşitli noktalarında yer alan lahit mezarlar antik çağdan günümüze ulaşan en eski kalıntılar olarak değerlendirilmektedir. Kaya mezarlarından en ünlüsü ve görkemlisi sol ante duvarı üzerindeki yazıta göre MÖ 330'lar civarında gömüldüğü düşünülen Amintas'ın mezarıdır. Son yıllarda müzenin yaptığı kazılarda ortaya çıkarılan tiyatro kalıntısı, kentin Antik Dönemdeki yerleşimi ve teşkilatı hakkında bazı bilgiler vermektedir.