Hırvatistan-Rusya ilişkileri

Hırvatistan ve Rusya, 25 Mayıs 1992'de diplomatik ilişkiler kurdu. Hırvatistan'ın Moskova'da bir büyükelçiliği ve Kaliningrad, Novosibirsk ve Soçi'de fahri konsoloslukları bulunmaktadır. Rusya'nın Zagreb'de bir büyükelçiliği ve Pula ve Split'te fahri konsoloslukları var.

Coğrafi olarak yakın olmasalar da, Hırvatistan ve Rusya Slav ülkeleridir ve bu nedenle uzak dil mirasını paylaşırlar. Her iki ülke de Avrupa Konseyi ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı'nın tam üyesidir. Rusya ile Avrupa Birliği arasında siyasi gerginliğe neden olan Rus-Ukrayna Savaşı'nın ardından 2014 yılından sonra sayılarında ciddi bir düşüş yaşanmasına rağmen Hırvatistan, Rus gezginler arasında popüler bir turizm destinasyonudur.

2016'nın sonunda, Rus uzmanların Rus-Hırvat ilişkilerini çatışan çıkarlar ve ittifaklar nedeniyle "soğuk" olarak değerlendirdikleri ve bu duruma da özellikle Hırvatistan'ın uluslararası ilişkilerde NATO, Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa Birliği ile uyum sağlaması neden gösterildi.

Rusya ile modern Hırvatistan topraklarından gelen kişiler arasındaki kültürel ve kişisel bağlar, 1991'de Hırvat bağımsızlığından çok önceye dayanmaktadır. Örneğin Hırvat Katolik misyoner Juraj Križanić'in 1659'da Moskova'ya yaptığı gezi gibi, daha sonra Sibirya'daki Tobolsk'a sürgüne gönderildi ve burada 16 yılını Pan-Slavizmi destekleyen el yazmaları yazarak geçirdi. Hırvat milliyetçisi Haklar Partisi'nin iki kurucusundan biri olan Hırvat milliyetçisi Eugen Kvaternik, diğer ülkelerle birlikte 1857'nin sonunda Rusya'ya gitti ve 1858'in büyük bölümünde Hırvatların Avusturya imparatorluğundan bağımsızlığını kazanması için yardım almayı umarak orada kaldı (Kırım Savaşı'nın ardından Avusturya-Rusya ilişkileri zayıftı), ancak pek bir şey başaramadı.

1914-1917'te, Avusturya-Macaristan Ordusu içindeki Kraliyet Hırvat Vatan Muhafızları'nın çeşitli oluşumlarının yanı sıra Ortak Ordunun Hırvatistan Krallığı-Slavonya'dan alınan alayları, Galiçya ve Bukovina'daki Rus İmparatorluk Ordusuna karşı savaşan Birinci Dünya Savaşı faaliyetlerine katıldı; Ağustos-Eylül 1914'te ve özellikle Haziran 1916'daki Rus taarruzunun ilk aşamasında ağır kayıplar verdiler.

2016'da sosyal bilimciler, etnik Sırpların ve Hırvatların eşitliğinin her açıdan resmen tanındığı 1991 yılına kadar Yugoslavya'nın kurucu cumhuriyeti olan Hırvatistan'daki çoğu insan için, seçimlerde oylamayı belirleme eğiliminde olan baskın siyasi anlatının, İkinci Dünya Savaşı sırasında kendi ailelerinin siyasi ilişkilerinin belirlediği konusunda hemfikirdi: Tito'nun Komünist partizanları ya da ndh'nin Nazi destekli Ustaşa rejiminin destekçileri ile Hırvatistan toplumunda 2013'te AB'ye katılmanın uzlaşmaya dayalı siyasi hedefinin gerçekleştirilmesinden bu yana daha da genişleyen bir bölünme yaşandı. Sosyalist Yugoslavya'da bir dizi önde gelen Hırvat, SSCB ile yakın ilişkilere sahipti ve bu kişilerin 1991'de ortaya çıkan bağımsız Hırvatistan hükûmetindeki etkisi bundan sonra da devam etti.

Hırvat basınında yer alan iddialara göre, Hırvatistan Bağımsızlık Savaşı sırasında Yugoslavya'ya uygulanan BM silah ambargosu ihlal edilerek Rusya'dan Hırvatistan'a önemli miktarda silah teslim edildi. Rusya Devlet Başkanı Boris Yeltsin'in 1992'den 1997'ye kadar Moskova'nın 200 kilometre doğusundaki bir askeri üsse havalanan 150 uçakla silah sevkiyatını onayladığı iddia ediliyor. Yılda yüzlerce ton silah taşıyan 150 ila 160 uçuş yapıldı. 2016 yılında, Hırvat Večernji List gazetesi, Hırvatistan Hükûmeti Anayasal Düzeni Koruma Dairesi'nin silahlarla ilgili müzakerelerdeki temsilcisi Marin Tomulić'in, Fransız Hükûmeti'bden her türlü "Rus" silahının bir kataloğunu aldığını belirttiği bir makale yayınladı. 2017 yılında Večernji List, savaş sırasında Hırvatistan'ın ana silah tedarikçisi olan bir şirketin sahibi olan işadamları Zvonko Zubak'ın Rusya'nın Hırvatistan Büyükelçisi Anvar Azimov'un kendisini Rusya Büyükelçiliği'ne çağırdığını ve "tüm silahların envanterinin çıkarılmasını" istediğini iddia ettiği bir makale yayınladı. Večernji List'in gördüğü envanter, iki MiG 21 jeti, Mil Mi-24 dahil birkaç nakliye ve saldırı helikopteri filosu ve S-300 füze sistemi dahil uçaksavar sistemleri dahil olmak üzere 16.000 ton çeşit Rus silahından oluşuyor. Nisan 2017'de, eski Hırvat Cumhurbaşkanı Ivo Josipović, "savaş sırasında Rusya, Hırvatistan'a sadece silahlarla değil, aynı zamanda siyasi olarak da yardım etti" dedi. Nisan 2017'de Rusya Dışişleri Bakanlığı yetkilileri bu tür iddiaları asılsız bularak reddetmiştir.

1990'larda, Rusya'daki ticari başarısını, diğer şeylerin yanı sıra, Rusya'nın istihbarat teşkilatı FSB ile "normal insan temasına" bağlayan Danko Končar gibi bazı Hırvat uyruklular Rusya'da büyük servetler kazandılar.

2000'lerde ve 2010'ların başında, Hırvatistan'ın peş peşe görev yapan cumhurbaşkanları Stjepan Mesić ve Ivo Josipović, Rusya'ya çok sayıda resmi ve ekonomik ziyaret yaptı.

Hırvatistan'ın eski Rusya büyükelçisi Božo Kovačević'e göre, Rusya liderliği 2000'lerin sonunda Hırvat hükûmetini ciddiye almayı bıraktı, çünkü birbirini izleyen Hırvatistan hükûmetlerinin Druzhba Adria boru hattı projesi üzerinde işbirliği sözü verirken bilinçli olarak Rus meslektaşlarını aldattığını fark ettiler. Bunun yerine, güçlü bir nüfuz aracı yaratmak ve Rusya'nın Hırvatistan'ın siyasi düzenini ele geçirmesini sağlamak için Rusya, Hırvat doğal gaz pazarında baskın rolü olan 2017 yılına kadar Gazprom'un ithalatına vekalet eden Prvo Plinarsko Društvo (PPD) gaz ticaret şirketi tarafından üstlenilen ulusal bir petrol ve doğal gaz şirketinin, yani INA d.d.'nin piyasa konumunu zayıflatma yönünde denenmiş ve test edilmiş stratejisine girişti (piyasa konumunu zayıflatma yönünde denenmiş ve test edilmiş stratejisine girişti). Diğer şeylerin yanı sıra, PPD bir kredi vererek, seçimi kazanan Kolinda Grabar-Kitarović'in 2014–15 cumhurbaşkanlığı seçim kampanyasını finanse etti. Denis Kuljiš'e göre Rusya, Hırvatistan hükûmetinin "Brüksel'den emir aldığıi" anlaşıldığından, her zaman Hırvatistan cumhurbaşkanı üzerinde kontrol sağlamaya çalışmıştı. Ek olarak, Rus devlet kontrolündeki petrol şirketi Zarubezhneft, 2010'ların başında, INA'nın petrol arama imtiyazlarını ele geçirmeye çalıştı ve bu amaçla, Hırvat devlet kontrolündeki ham petrol taşımacılığı şirketi JANAF'a ait bir azınlık hissesine sahip Rus-Hırvat şirketi Zarubezhneft Adria'yı kurdu. JANAF'ın peş peşe göreve gelen CEO'ları Ante Markov ve Dragan Kovačević'in Rusya ile yakın bağları olduğu ve Rusya'nın Hırvatistan'daki ticari çıkarları için lobicilik yaptıkları biliniyordu. Hırvat basınına göre, Zoran Milanović'in 2019 başkanlık kampanyasının stratejisi, Dragan Kovačević'in sahibi olduğu JANAF'ın kurumsal kulübünde tasarlandı, ertesi yıl yolsuzluk suçlamasıyla tutuklandı ve bu, ABD'nin Rusya ile hesaplaşması olarak yorumlandı. Hırvat basınında çıkan haberlere göre, 2017 ve 2019 arasındaki dönemde, resmen siyasetin dışındayken Milanović, Moskova'da birçok kez kaldı (Milanović o sırada özel sektördeydi ve EuroAlba Advisory adlı bir danışmanlık firması kurdu). Hırvat siyasi analist Davor Gjenero'nun görüşüne göre 2020'de cumhurbaşkanı olan Milanović, Rusya'nın bölgedeki jeopolitik ajandasına bağlı olarak komşu Bosna-Hersek'in AB ve NATO'ya katılım umutlarını baltalamayı amaçlayan kamuoyu açıklamaları ve dış politika hamleleri yapmaya başladı.

Şubat 2015'te Milanović hükûmeti, Moskova'da düzenlenen önceden planlanmış Rus-Hırvat Ekonomik Forumu'na katıldı ve böylece ABD'nin bunu yapmasına karşı kamuoyu önünde yaptığı uyarıya meydan okudu; Hırvat heyetine ekonomi bakanı Ivan Vrdoljak başkanlık etti. 2016 yılının başında, Rusya'nın Hırvatistan büyükelçisi Anvar Azimov, kendisi tarafından Rusya'daki çeşitli etkinliklere katılmak üzere davet edilen on Hırvat bakandan hiçbirinin Rusya'yı ziyaret etmediğinden dolayı kamuoyu önünde serzenişte bulundu. 2016 yılının sonunda, Rus uzmanların Rus-Hırvat ilişkilerini "soğuk" olarak değerlendirdikleri belirtildi.

Eylül 2016'da Jutarnji list, Hırvatistan'ın casusluk yaptığından şüphelenilen bir Rus diplomatı sınır dışı ettiğini bildirdi. "Rusya'daki durumu iyi bilen eski bir Hırvat diplomat" olarak tanımlanan ismi açıklanmayan bir kaynak, "Rusların çok kırıldığını" bildiğini ve buna bir Hırvat diplomatı sınır dışı ederek karşılık verdiklerini belirtti. Foreign Affairs dergisinde Temmuz 2017'de yayınlanan bir makale, Andrej Plenković hükûmetinden "şu anda Batı'nın Balkanlar'daki Rus yayılmasına karşı en güçlü müttefiki" olarak atıfta bulundu.

Hırvatistan cumhurbaşkanı Kolinda Grabar-Kitarović'in Ekim 2017'de Rusya'ya yaptığı ziyaret, Rus yorumcular tarafından 2009'dan beri resmi düzeyde "yarı donmuş" olan ilişkilerin geçici ısınmasının bir işareti olarak görüldü. Cumhurbaşkanı Grabar-Kitarović, ülkeler arasındaki ekonomik işbirliği beklentilerini vurguladı.

Hırvatistan İçişleri Bakanlığının 2019 başlarında yayınlanan istatistiklerine göre, 2000'den 2017'ye kadar olan dönemde, Hırvat Vatandaşlığı Yasası'nın 12. Maddesinde öngörülen hızlandırılmış prosedürle altmış altı Rus vatandaşına Hırvat vatandaşlığı verildi; bu kişilerden bazılarının Vladimir Putin'in yakın arkadaş çevresinin üyeleri olduğuna inanılıyor.

1 Nisan 2019'da Rus Sberbank, "Fortenova Group'un net varlıklarının yaklaşık yüzde 40'ının" haklarını resmen devraldığını duyurdu. İkincisi, Ivica Todorić ve onun Sberbank ve VTB Bank gibi alacaklıları tarafından kurulan Balkanlar'daki en büyük özel şirket olan Agrokor'un hükûmet tarafından atanan olağanüstü yönetimi arasında üzerinde anlaşmaya varılan borç-özsermaye takas anlaşmasının bir parçası olarak kuruldu. Uzmanlar anlaşmanın Vladimir Putin'e “Hırvat ekonomisi ve eski Yugoslavya'daki en büyük firma üzerinde dolaylı bir kaldıraç” sağladığı yorumunu yaptılar. Hırvatistan Kalkınma İşbirliği Merkezi'nin "Rusya'nın kendisine bir NATO ülkesi satın aldığını" yazdığı değerlendirildi. Sberbank'ın Agrokor'daki temsilcisi, eşi Yelena'ya 2015 yılında Hırvat vatandaşlığı verilen Maxim Poletaev olmuştu. Maxim Poletaev, Fortenova'nın yönetim kurulu başkanı oldu. PPD'nin 2020'nin başlarında Fortenova Group'un yüzde 6,4'ünü satın almasını sağlayarak, Rus işletmesi şirketin çoğunluk kontrolünü ele geçirdi.

Miroslav Škoro'nun 2010'ların sonunda ortaya çıkan ve Hırvatistan'ın Üçüncü Yol partisi olarak yorumlanan siyasi hareketinin (DPMŠ), PPD ve sahibi Pavao Vujnovac tarafından finanse edildiği ve güçlü kişisel bağlantıları olduğu bildirildi. DPMŠ liderliğindeki koalisyon, Temmuz 2020'de yapılan Hırvat parlamento seçimlerinde üçüncü oldu.

Rusya'nın Hırvatistan büyükelçisi Anvar Azimov'un Eylül 2020'nin başlarında Hırvat Savunma Bakanı Mario Banožić'e yaptığı veda ziyaretinin ardından, Hırvatistan savunma bakanlığı, "Savunma bakanı ve Rus büyükelçisi, iki ülkenin iyi ve dostane ilişkilere sahip olduğu konusunda hemfikirdirler." şeklinde açıklama yaptı. Hırvat Güvenlik ve İstihbarat Teşkilatı'nın birkaç gün sonra yayınlanan 2019 yılı yıllık sınıflandırılmamış raporu, Hırvatistan savunma bakanlığının diğer devlet kurumlarıyla birlikte bir dizi karmaşık devlet destekli siber saldırının hedeflerinden biri olduğunu belirtti (gelişmiş kalıcı tehditler); teşkilat failin adını vermezken, Hırvat basını suçlular olarak Rusya'nın istihbarat servislerini (FSB ve GRU) gösterdi. Başkan Zoran Milanović'in Plenkoviç hükûmetine yönelik sözlü saldırıları ve 2020 sonbaharında dile getirdiği ABD politikalarına yönelik eleştirileri, Rusya'nın hükûmet yanlısı medyasında kendisine övgüler yağdırdı.

Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov'un 2020 yılı Ekim ayı sonlarında gerçekleştireceği Hırvatistan ziyareti, Rusya tarafından herhangi bir resmi açıklama yapılmadan iptal edilirken, Sırbistan'a yapmayı planladığı ziyareti uzatıldı. Rus medyası, Lavrov'un Balkanlar gezisi kapsamında önceden duyurulan Zagreb durağının iptal edilmesinin nedeninin, Hırvatistan Başbakanı Andrej Plenković'in Rus bakanı kabul etmeyi reddetmesi olduğunu öne sürdü. Ancak Hırvatistan başbakanlığı ve Hırvatistan dışişleri bakanı, ziyaretin Zagreb'deki Rusya Büyükelçiliği'ndeki epidemiyolojik durum nedeniyle Rus tarafının talebi üzerine ertelendiğini söyleyerek bu tür iddiaları reddetti. Lavrov'un nihayet Aralık 2020'nin ortalarında gerçekleşen Zagreb ziyareti sırasında, Hırvatistan Dışişleri Bakanı Gordan Grlić-Radman, Rus meslektaşına şiirleri kısa bir süre önce yayınlanmış bir şair olarak övgüde bulundu. Birkaç hafta sonra, Rus büyükelçisi Andrey Nesterenko bir röportajda Grlić-Radman'dan "Lavrov'un arkadaşı" olarak söz etti.

1 Ocak 2021'de faaliyete geçen Omišalj'deki yüzen LNG terminali, Hırvatistan'ın Rusya'dan ithal edilen doğal gaza bağımlılığını azaltmanın yanı sıra Orta ve Doğu Avrupa'ya daha fazla gaz çeşitliliği ve rekabet getirmesinin bir yolu olarak yorumlanmıştı.

25 Ocak 2022'de, Rusya ile Batı arasında Ukrayna konusunda yeniden alevlenen bir çatışma zemininde, Hırvatistan cumhurbaşkanı Zoran Milanović basına Ukrayna krizinin ABD'nin dış politikası ve iç politikasından kaynaklandığını söyledi; ayrıca "Rusya'nın güvenlik çıkarlarını karşılayacak bir düzenlemenin" bulunması gerektiğini ve gerginliğin tırmanışı durumunda hiçbir Hırvat askerinin gönderilmeyeceğini garanti ettiğini söyledi. Aynı gün, başbakan Plenković bu açıklamalara tepki göstererek, bunları duyunca "bazı Rus yetkililer tarafından" söylendiğini düşündüğünü ifade etti; ayrıca Ukrayna'dan özür diledi ve Hırvatistan'ın Ukrayna'nın toprak bütünlüğünü desteklediğini yineledi. Politico, Milanović'in açıklamalarını şu sözlerle yorumladı: "Ukrayna krizinin ortasında sürpriz bir askeri manevra geliyor - bir Hırvat karışıklık operasyonu." Ukrayna dışişleri bakanlığı, Hırvat büyükelçisi Anica Djamić'i çağırdı ve ardından bakanlık, "[...] Zoran Milanović'in açıklamaları Rus propaganda anlatılarını yeniden aktarıyor, Hırvatistan'ın Ukrayna'nın egemenliğini ve toprak bütünlüğünü destekleyen tutarlı resmi tutumuna tekabül etmiyor, ikili ilişkilere zarar veriyor ve Avrupa'daki mevcut güvenlik tehditleri karşısında AB ve NATO içindeki birliği baltalıyor. Ukrayna Dışişleri Bakanlığı, Hırvatistan Cumhurbaşkanı'nın bu aşağılayıcı açıklamalarının kamuoyu önünde reddedilmesini ve gelecekte tekrarlanmamasını talep ediyor."

Mart 2022'de, Rusya'nın Ukrayna'yı istila etmesinin ardından, Rusya Federasyonu hükûmeti, diğer AB devletleriyle birlikte Hırvatistan'ı "Rusya'ya, şirketlerine ve vatandaşlarına karşı düşmanca eylemlerde bulunan yabancı devletler ve bölgelerden biri" olarak listeledi.

Hırvatistan Ulusal Bankası'nın verilerine göre, 1993-2016 yılları arasında Rusya Hırvatistan'a 390,5 milyon €, Hırvatistan ise aynı dönemde Rusya'ya 101 milyon € yatırım yaptı.

Hırvatistan başlıca gıda, ilaç, tıraş ürünleri, metal dökümhanesi için mataralar ve telekomünikasyon ekipmanı ihraç ederken, Rusya Hırvatistan'a yaptığı ithalatın yüzde 90'ını oluşturan petrol ve petrol gazları, mineral ve kimyasal gübreler, alüminyum dövme ve buhar üretimi için kazanlar ihraç ediyor. 2008 yılında, Hırvatistan'ın resmi istatistiklerine göre, ülkeler arasındaki ticaret toplam 3,38 milyar ABD dolarına ulaştı. Avrupa Birliği ile Rusya arasında 2014 yılında uygulamaya konulan karşılıklı yaptırımlar nedeniyle, Rusya ile Hırvatistan arasındaki ticaret 2015 yılında %40 oranında gerilemiştir. Rusya Federal Gümrük Servisi'ne göre, Hırvatistan ile Rusya arasındaki ticaret cirosu 1,23 milyar dolar olurken, Rusya ihracatı %35 düşüşle 988,4 milyon dolar olurken, Hırvat ihracatı ise %43.7'lik düşüşle 238 milyon dolar azaldı. 2016 yılında, iki ülke arasındaki ticaret yaklaşık olarak 810 milyon dolar düzeyinde gerçekleşti. 2017'de iki ülke arasındaki ticaret hacmi 807 milyon doları buldu ve 2018'in ilk yarısında %64 arttı.

Mart 2017'de, Nisan ayında devlet yönetimine geçen Hırvatistan'ın en büyük özel şirketi Agrokor'un üstlendiği borcun üçte birinden fazlasının Rusya'nın en büyük iki bankası olan Sberbank ve VTB Bank'a ait olduğu söylendi. Rusya'nın Hırvatistan Büyükelçisi Anvar Azimov'un Şubat 2017'de Agrokor'a yönelik kamuoyu tehdidi, Hırvat ve bölgesel analistler tarafından Agrokor'un sorunlarının jeopolitik bir boyuta sahip olduğunun ve Rusya tarafından nüfuzunu genişletmek ve baskı uygulamak için araçsallaştırıldığının bir işareti olarak görüldü. 7 Kasım 2017'de Londra mahkemesinde yapılan iade duruşmasında, Agrokor'un sahibi Ivica Todorić'in avukatı, müvekkili aleyhindeki ceza davasının “algılanan Rus etkisi” ile bağlantılı olduğunu ve kısmen Rus bankalarının ve finansmanının katılımıyla olduğunu belirtti.

2012 yılında 203.000'den fazla Rus vatandaşı Hırvatistan'ı ziyaret etti. Hırvatistan'ın 2013 yılında AB'ye katılmasının ardından Rus, Ukrayna ve Türk vatandaşlarına vize uygulaması getirmek zorunda kalması, Rus turist girişlerinin azalmasına neden oldu. 2016 yılında, Rus istatistiklerine göre, sayı 55.000 kişiye ulaştı.