İsveç-NATO ilişkileri

İsveç Krallığı ve Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) arasında yakın bir ilişki vardır ve düzenli olarak ortak tatbikatlar yapmakta, barışı koruma operasyonlarında işbirliği yapmakta ve bilgi paylaşımında bulunmaktadır. İsveç, Avrupa Birliği'nin NATO üyesi olmayan beş üyesinden biridir. İsveç, Barış için Ortaklık'a 9 Mayıs 1994'te katıldı.

Tarihsel olarak, İsveç nüfusunun bir azınlığı NATO üyeliğinden yana olmuştur, ancak üyelik sorunu 2022'de Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından popülaritesini artırdı ve İsveç, 18 Mayıs 2022'de örgüte katılmak için başvurdu. 5 Temmuz 2022'de NATO, İsveç'in ittifaka katılması için katılım protokolünü imzaladı. İsveç'in üyeliği NATO üye ülkeleri tarafından tam olarak onaylanmamış ve henüz tam üye değilken, NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg Mart 2023'te İsveç'in güvenliği tehdit edilirse NATO'nun yanıt vermemesinin "akıl almaz" olduğunu söyledi.

19. yüzyılda İsveç, büyük ölçüde İsveç'in Finlandiya'nın travmatik kaybı da dahil olmak üzere Finlandiya Savaşı'nda (1808-1809) ülke topraklarının üçte birinden fazlasının kaybedildiği Napolyon Savaşlarına dahil olmasının bir sonucu olarak bir tarafsızlık politikası benimsedi. Rusya'ya Bu noktadan itibaren Finlandiya, 1917'de bağımsızlığını kazanana kadar Rusya'nın bir parçası olarak kaldı. Sürekli olarak Napolyon karşıtı bir politika izleyen ve dolayısıyla savaşa neden olan İsveç kralı Gustav IV Adolf'a olan kızgınlık, 1809 Darbesi olarak bilinen bir darbeyi hızlandırdı Yeni rejim kralı görevden aldı ve Hükümet Aracını (1809) tanıttı, daha sonra 1812 Politikası olarak bilinen yeni bir dış politika formüle etti. Napolyon Savaşları'ndan bu yana, İsveç herhangi bir doğrudan silahlı çatışma başlatmadı ve ülke, Birinci Dünya Savaşı ve İkinci Dünya Savaşı sırasında bile tarafsız kaldı.

İsveç, 1949'da kurulduğunda NATO'ya katılmamayı seçti ve barışta uyumsuzluk ve savaşta tarafsızlığı amaçlayan bir güvenlik politikası ilan etti İsveç, Batı ile önemli işbirliğine rağmen, Soğuk Savaş sırasında tarafsızlık politikasını sürdürdü. İsveç'in eski Başbakanı Carl Bildt, bu politikanın, İsveç'in NATO'ya katılması durumunda Sovyetler Birliği'nin İsveç'in yakın ilişkiler sürdürdüğü komşu Finlandiya'yı işgal ederek yanıt verebileceği korkusuna bir yanıt olduğunu belirtti. Finlandiya, nominal olarak bağımsız olmasına rağmen, Soğuk Savaş sırasında, genellikle Finlandiyalaşma olarak anılan komşu Sovyetler Birliği'ne saygı duyarak dış ilişkilerde bir tarafsızlık politikası benimsedi.

1990'lardan beri, Soğuk Savaş sonrası dönemde İsveç'te NATO üyeliği sorunu üzerine aktif bir tartışma yaşanıyor. İsveç, NATO'nun Barış için Ortaklığına 9 Mayıs 1994'te katıldı. ve Bosna'da (IFOR ve SFOR), Kosova'da (KFOR), Afganistan'da (ISAF) ve Libya'da (Birleşik Koruyucu Operasyonu) NATO liderliğindeki misyonlarda aktif bir katılımcı oldu. İsveç 2014'te imzaladı ve 2016'da NATO güçlerinin İsveç topraklarında ortak eğitim tatbikatları yapmasına izin veren ve İsveç'in ulusal güvenliğine yönelik tehditlere yanıt olarak NATO üye devletlerinin kuvvetlerinin İsveç'te konuşlandırılmasına izin veren bir ev sahibi ülke anlaşmasını onayladı.

Baltık ülkeleri, Letonya, Estonya ve Litvanya'daki ve çevresindeki durum tırmanırsa, muhtemelen Finlandiya ile birlikte İsveç'in NATO üyeliği NATO'nun bölgeye müdahalesinin önündeki engelleri azaltacaktır. NATO, 2015'te Rusya'nın 2013'te İsveç'e bir nükleer saldırı simülasyonu yaptığını bildirdi. Rusya dışişleri bakanı Sergey Lavrov 2016 yılında İsveç'in NATO üyeliğini engellemek için "gerekli önlemleri almakla" tehdit etti. İsveç'in NATO üyeliğinin geleceği hakkında hükümet destekli bir rapor Eylül 2016'da yayınlandı.

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Finlandiya ve İsveç'in NATO'ya katılmasına karşı olduğunu dile getirerek, iki ülkenin Türkiye'nin terör örgütleri olarak sınıflandırdığı yasa dışı ayrılıkçı silahlı örgütün de dahil olmak üzere kendi topraklarında faaliyet göstermesine izin verdiği sürece Türkiye'nin başvurularını desteklemesinin "imkansız" olacağını söyledi. Militan gruplar Kürdistan İşçi Partisi (PKK), Kürdistan Topluluklar Birliği (KCK), Demokratik Birlik Partisi (Suriye) (PYD) ve Halk Savunma Birlikleri (YPG) ve Türkiye tarafından suçlanan ABD merkezli Müslüman din adamı Fethullah Gülen'in destekçileri başarısız bir 2016 Türk darbe girişimini yönetmekten (PKK, Avrupa Birliği'nin terör örgütleri listesinde yer alıyor ve 1984'te Türkiye'den sonra PKK'yı bu şekilde yaftalayan ilk ülke İsveç oldu). Türkiye, İskandinav ülkelerinden çok sayıda PKK üyesinin iadesini talep etti Türkiye'nin iadesini talep ettiği kişiler arasında Kürt örgütlerine verdiği destekten dolayı bağımsız İsveç Milletvekili Amineh Kakabaveh, yazar ve şair Mehmet Sıraç Bilgin (2015'te öldü), ve Türk yayıncı insan hakları aktivisti Ragıp Zarakolu yer alıyor. Ayrıca Türk hükümeti, Finlandiya ve İsveç hükümetlerinin YPG'ye karşı 2019 yılında Türkiye'nin kuzeydoğu Suriye'ye yönelik saldırısına yanıt olarak uyguladığı silah ambargosunun kaldırılmasını ve savunma bakanı Peter Hultqvist'in görevden alınmasını talep etti. Hultqvist 2011 yılında PKK'lılarla bir araya gelmişti.

14 Mayıs 2022'de Türkiye Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, "Bu iki ülke (Finlandiya ve İsveç) çok açık bir şekilde PKK ve YPG'yi destekliyor" dedi. 17 Mayıs 2022'de Almanya Başbakanı Olaf Scholz, Türkiye'yi Finlandiya ve İsveç'in NATO üyeliğini onaylamaya çağırdı. 18 Mayıs 2022'de Türkiye, Finlandiya ve İsveç'in NATO üyelik müzakerelerine başlamasını hızla engelledi. 19 Mayıs'ta Finlandiya ve İsveç, Türkiye'nin güvenlik endişelerini giderebileceklerini açıkladılar. Aynı gün Finlandiya Cumhurbaşkanı Sauli Niinistö ve dönemin İsveç Başbakanı Magdalena Andersson, Türkiye ile her zaman görüşmeye hazır olduklarını ve terörü her zaman kınadıklarını açıkladılar. 21 Mayıs 2022'de Andersson, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile yaptığı telefon görüşmesinin ardından İsveç devlet televizyonu SVT'ye İsveç'in NATO üyeliği konusunda Türkiye ile diyaloğa hazır olduklarını ve terörü her zaman kınadıklarını söyledi. 24 Mayıs 2022'de Finlandiya ve İsveç, Türkiye ile görüşmek üzere bir heyet gönderme kararı aldı. Muhtıra müzakerelerinde Finlandiya'dan Jukka Salovaara, İsveç'ten Oscar Stenström, Türkiye'den İbrahim Kalın ve Sedat Önal görev yaptı.

Türkiye'de muhalefet partileri CHP ve HDP, Finlandiya ve İsveç'in üyeliğini desteklediklerini açıkladı. Türkiye'de iktidar partileri olan AKP ve MHP, Finlandiya ve İsveç'in üyeliğini desteklemeyeceklerini açıkladılar İktidardaki Sosyal Demokrat Parti'nin konumu, Riksdag'ın azınlık hükümetine olan güvenini korumak için İran Kürt kökenli Kakabaveh'in desteğine bel bağlaması gerçeğiyle karmaşıklaşıyor Kakabaveh, gençliğinden beri İran'daki Kürt gerillası Komala'nın bir üyesiydi ve on dokuz yaşında İsveç'e sığındı. 2021 İsveç hükümeti krizinde Kakabaveh, yalnızca Suriyeli Kürtlere destekle ilgili bazı siyasi talepler karşılandıktan sonra Magdalena Andersson başkanlığındaki bir hükümetin kurulmasını desteklemeyi kabul etti. Kendi savaş deneyimlerinden dolayı İsveç'in NATO üyeliğine karşı çıkıyor ve İsveç'in bağlantısızlık politikasının savunucusudur. Mayıs ayında, önceki anlaşmanın bazı bölümlerine uyulmadığını düşündüğü için, parlamentodaki önemli oylamalarda iktidardaki İsveç Sosyal Demokrat Partisi'ni artık desteklemeyeceğini açıkladı.

Erdoğan'ın sözcüsü İbrahim Kalın, İsveç'in üyeliğinin reddedilmediğini ancak bu grupların statüsünün "Türkiye'nin ulusal güvenlik meselesi" olduğunu ve müzakere edilmesi gerektiğini söyledi. Ancak İbrahim Kalın'ın açıklamasının ardından Erdoğan, Finlandiya ve İsveç'in üyelik başvurularını bloke etme tehdidini yineledi. NATO liderliği ve ABD, Türkiye'nin iki ülkenin katılım sürecini geciktirmeyeceğinden emin olduklarını söylediler. Kanada Dışişleri Bakanı Mélanie Joly de Türk hükümetini iki İskandinav ülkesinin entegrasyonuna ihtiyaç olduğuna ikna etmek için Türkiye ile görüşmelerde bulundu 20 Mayıs'ta İsveç dışişleri bakanı Ann Linde, Erdoğan'ın PKK'yı destekledikleri iddiasını "dezenformasyon" olarak nitelendirerek geri itti ve İsveç'in 1984'te PKK'yı terör örgütü listesine alırken, AB'nin de 2002'de aynı yolu izlediğine işaret etti. Görüşmeleri Türkiye adına yürüten Sözcü İbrahim Kalın, Ankara'da yapılan ilk görüşmenin ardından Türkiye'nin beklentileri karşılanmadan sürecin ilerlemeyeceğini ve üzerlerinde herhangi bir zaman baskısı hissetmediklerini ifade etti. İsveçli ve Finli diplomatlardan oluşan bir heyetin Türk mevkidaşlarıyla konu hakkında görüşmesinin ardından Erdoğan, görüşmelerin Ankara'da yapıldığı gün, terör örgütü olarak kabul edilen Salih Müslim'in katılımına rıza göstermeyeceğini yineledi. Erdoğan, İsveç televizyonunda çıktı. Milliyetçi Hareket Partisi lideri Devlet Bahçeli, Türkiye'nin NATO'dan çekileceği bir senaryonun bir seçenek olarak değerlendirilmesi gerektiğini ve bu durumda yeni bir askeri ittifakın kurulabileceğini öne sürdü. Mayıs 2022'nin sonlarında muhalefet lideri Kemal Kılıçdaroğlu, üyelik tartışmasının devam etmesi ve AKP ile MHP'nin İncirlik Hava Üssü'nü kapatmaya karar vermesi durumunda CHP'nin bunu destekleyeceğini savundu.

Türkiye'nin endişelerini gidermek için İsveç, Haziran ayında terörle mücadele yasalarında 1 Temmuz'da yürürlüğe girecek reformlara işaret etti (her ne kadar insan hakları grupları tarafından ertelenmiş olsa da) ve silah ihracatına ilişkin politikalarını NATO'yu yansıtacak şekilde gözden geçireceğini duyurdu. Bu arada Finlandiya cumhurbaşkanı Sauli Niinistö, ülkesinin başvurusunu İsveç olmadan ilerletmeyeceğini ve iki ülkenin "el ele" NATO'ya katılacağını belirtti.

2022 Madrid zirvesinde Andersson, Niinistö ve Erdoğan, Türkiye'nin güvenlik endişelerini gidermek için bir anlaşma imzaladılar ve Niinistö, Türkiye'nin Finlandiya ve İsveç'in NATO üyeliğini desteklemeyi kabul ettiğini duyurdu NATO üyeleri, ertesi gün ilçeleri resmi olarak katılmaya davet etmeyi oybirliğiyle kabul ederken ve İsveç ve Finlandiya'nın ittifaka katılması için katılım protokolleri 5 Temmuz'da imzalanırken, Erdoğan, üyeliklerini veto etme tehdidini yineleyerek beklediğini belirtti. Finlandiya, İsveç ve Türkiye ilk üçlü memorandum toplantısını 26 Ağustos 2022'de Finlandiya'nın Vantaa kentinde gerçekleştirdi. Eylül ayında İsveç, Türkiye'ye silah ihracatı üzerindeki ambargosunu kaldırdı Finlandiya, İsveç ve Türkiye arasındaki ikinci mutabakat toplantısı 25 Kasım 2022'de İsveç'in Stockholm kentinde gerçekleştirildi. Finlandiya, İsveç ve Türkiye üçlü muhtıra toplantısının üçüncü bölümü 9 Mart 2023 tarihinde Belçika'nın başkenti Brüksel'de gerçekleştirildi Türkiye, Finlandiya ve İsveç'in üçlü memorandum taahhütlerini yerine getirmemesi halinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde NATO üyeliğini onaylamayacağını açıkladı İsveç'in NATO üyeliği baş müzakerecisi Oscar Stenström, Türkiye ile üyelik müzakerelerinin uzun süreceğini açıkladı Finlandiya, İsveç ve Türkiye arasındaki üçlü memorandumun dördüncü toplantısı 14 Haziran 2023'te Türkiye'nin başkenti Ankara'da yapıldı Kasım ayına kadar, İsveç'in NATO üyeliği 30 üye ülkeden 28'i tarafından onaylandı, yalnızca Macaristan ve Türkiye onaylamadı. Başvuru sürecinde İsveç, NATO sürecini sürdürme sözü veren, Finlandiya'nın başvurusuyla birleşik bir cepheyi yeniden teyit eden ve Türkiye'nin gereksinimlerini daha iyi karşılayabileceklerini öne süren merkez sağ bir hükümetle sonuçlanan seçimler yaptı. 24 Kasım 2022'de Macaristan Başbakanı Viktor Orbán, İsveç'i ve Finlandiya'nın NATO'ya katılımını desteklediğini duyurdu ve Macaristan'ın NATO üyeliğini Ocak ayında onaylayacağına söz verdi. Daha sonra 13 Aralık'ta Orbán'ın genelkurmay başkanı Gergely Gulyás, Macar yasama meclisinin İsveç'in onay sürecini ve Finlandiya'nın NATO üyeliğini 20 Şubat 2023'te tartışmaya başlayacağını açıkladı. 8 Ocak 2023'te İsveç Başbakanı Ulf Kristersson, ek müzakerelerle "Türkiye hem yapacağımızı söylediğimizi yaptığımızı teyit ediyor, hem de onlara veremeyeceğimiz veya vermek istemediğimiz şeyleri istediklerini söylüyorlar" dedi.

Ocak 2023'te ve Türkiye'nin İsveç'in NATO üyeliğini kabul etmeyi reddetmeye devam etmesi ışığında, İsveç Demokratlarından Jimmie Åkesson, İsveç'in Türkiye'yi yatıştırmak için ne kadar ileri gidebileceğinin sınırları olduğunu "çünkü nihayetinde anti-demokratik bir sistem ve karşı karşıya olduğumuz diktatör var" dedi.

23 Ocak 2023'te Türkiye Savunma Bakanı Hulusi Akar, Türkiye'nin Türkiye-Finlandiya-İsveç üçlü muhtırasını tam olarak yerine getirdiğini, Finlandiya ve İsveç'in ise yerine getirmediğini duyurdu Ayrıca Akar, Finlandiya ve İsveç'in üçlü mutabakata tam olarak uymasını beklediklerini açıkladı.

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, İsveç'in NATO üyeliğine olumlu bakmayacağını açıkladı. Akar, bu arada İsveç genelkurmay başkanının Kuran'ın yakılmasına izin verilmesine yönelik "açıkça nefret suçu olan tahrik edici eylem" nedeniyle ziyaretinin iptal edildiğini söyledi.

Finlandiya, İsveç ve Türkiye üçlü memorandum toplantıları Türkiye'nin talebi üzerine süresiz olarak iptal edildi. Finlandiya, İsveç, Türkiye üçlü muhtırasının üçüncü toplantısı Şubat ayında Belçika'nın başkenti Brüksel'de yapılacaktı 24 Ocak 2023'te Finlandiya Dışişleri Bakanı Pekka Haavisto, Finlandiya, İsveç ve Türkiye ile üçlü muhtıra müzakerelerinin muhtemelen Türkiye'deki parlamento ve cumhurbaşkanlığı seçimleri sonrasına kadar askıya alınacağını duyurdu.

28 Ocak 2023'te İsveç Dışişleri Bakanı Tobias Billström, İsveç, Finlandiya ve Türkiye ile üçlü memorandum görüşmelerini askıya aldığını duyurdu 1 Şubat 2023'te Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, İsveç'in aşırı sağcı siyasetçi Rasmus Paludan'ın İslami kutsal kitabı Kur'an yaktığı bir gösteriye izin vermesi nedeniyle Türkiye'nin İsveç'in NATO üyeliğine değil, Finlandiya'nın NATO üyeliğine olumlu baktığını duyurdu.

4 Nisan 2023'te Finlandiya'nın NATO'ya katılımının resmi töreninin hemen ardından Finlandiya Dışişleri Bakanı Pekka Haavisto Finlandiya'nın İsveç'in örgüte katılımını onayladığını sundu.

10 Temmuz 2023 tarihinde ise Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye'nin Avrupa Birliğine tam üye olarak katılmasına karşılık İsveç'in NATO'ya kabulünü onaylayabileceklerini söyledi. Nato Genel Sekreteri Stoltenberg, Türkiye'nin AB'ye katılma isteğini desteklediğini açıkladı. Aynı günün ilerleyen saatlerinde, toplantı bitiminde NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg, Türkiye'nin İsveç'in NATO'ya katılımını desteklemeyi kabul ettiğini açıkladı. Türkiye'nin İsveç'i destekleyeceği haberi gelir gelmez, Macaristan Başbakanı Viktor Orban, Macaristan'ın artık İsveç'e girişi engellemeyeceğini ve İsveç'in üyeliğini destekleyeceğini söyledi.

Eski Başbakan Fredrik Reinfeldt 18 Eylül 2007'de İsveç'in NATO'ya üyeliğinin Parlamentoda Sosyal Demokratlar da dahil olmak üzere "çok geniş" bir çoğunluğa ve Finlandiya ile koordinasyona ihtiyaç duyacağını belirtti.

NATO üyeliğine verilen destek, SOM Enstitüsü'nün %17'den %31'e çıktığını gösterdiği 2012 ile 2015 yılları arasında arttı. Kırım'ın ilhakı gibi olaylar ve 2014'te Rus denizaltı faaliyeti raporları ve İsveç'in saldırıya uğraması durumunda yalnızca bir hafta dayanabileceğine dair 2013 raporu, bu destek artışıyla ilişkilendirildi. Ekim 2014'te bir kamuoyu yoklaması ilk kez İsveçlilerin NATO üyeliğinden yana olduğunu (%37) karşı çıkanlardan (%36) daha fazla buldu.

Onay süreci, Finlandiya ve İsveç'in 29 Haziran 2022'de Madrid'de düzenlenen NATO zirvesinde üyeliğe davet edilmesiyle başladı. 4 Temmuz'da üyelik müzakereleri yapıldı ve 5 Temmuz'da Brüksel'de Katılım Protokolleri imzalandı.