Budapeşte Ferenc Liszt Uluslararası Havalimanı

Budapeşte Ferenc Liszt Uluslararası Havalimanı (Macarca: Budapest Liszt Ferenc Nemzetközi Repülőtér) eski adıyla Budapeşte Ferihegy Uluslararası Havalimanı veya yaygın adlandırmasıyla Ferihegy, Budapeşte'ye hizmet veren Macaristan'daki en büyük uluslararası havalimanıdır. Havalimanı, Budapeşte merkezinin 16 kilometre (9.9 mil) güneydoğusunda (Pest ilçesi sınırında) yer alır ve 2011'de, doğumunun 200. yıl dönümü vesilesiyle ünlü Macar besteci Franz Liszt (Macarca: Liszt Ferenc) onuruna yeniden adlandırılmıştır.

Havalimanından birincil olarak Avrupa içinde değil Afrika, Orta Doğu, Kuzey Amerika ve Uzak Doğu'ya uluslararası uçuşlar düzenlenmektedir. 2019 yılında havalimanı 16,2 milyon yolcu ağırlamıştır. Havalimanı, Wizz Air'in ana merkezi ve Ryanair'in üssüdür. 2012 yılında, Malév Hungarian Airlines'ın batması nedeniyle uçak hareketlerinde ve kargo taşımacılığında büyük bir düşüş yaşadı ve böylece aktarma yapan yolcuların büyük bir kısmını kaybetti. Havalimanı, Malév'in 3 Şubat 2012'deki iflasına kadar merkezi olmuştu.

2015 yılında Kuzey Amerika ve Orta Doğu merkezli havayolları Budapeşte'ye doğrudan uçuş yapacaklarını duyurdu. 2018'de LOT Polish Airlines, New York-JFK, Chicago–O'Hare, Kraków ve Londra-Şehir uçuşları ile Budapeşte'yi Polonya dışındaki ilk merkezi haline getirdi. Günümüzde Budapeşte, Wizz Air'in merkezidir 60'tan fazla destinasyona uçmaktadır.

Orijinal adı Budapeşte Ferihegy Uluslararası Havalimanı (Macarca: Budapest Ferihegy Nemzetközi Repülőtér) olan havalimanı 25 Mart 2011'de Macar piyanist ve besteci Franz Liszt (Macarca: Liszt Ferenc) onuruna resmî olarak Budapeşte Liszt Ferenc Uluslararası Havalimanı olarak yeniden adlandırıldı. Popüler olarak havalimanına hâlâ eskisi gibi Ferihegy denir.

Ferihegy, havalimanının çevresindeki mahallenin adıdır. Mahallenin adı, üzüm bağları yerleştiren ve Pest-Buda'da bağcılığın gelişmesinde katkıda bulunan Ferenc Xavér Mayerffy'den (1776-1845) türetilmiştir. "Feri" Ferenc'in küçültme formudur, "hegy" tepe anlamına gelir. Aslında, alan neredeyse tamamen düzdür; ancak başlangıçta havalimanının inşaatı sırasında 1940'larda düzleştirilmiş 147 m yüksekliğinde bir kum tepecik vardı.

1938'de Budapeşte'de yeni bir havalimanı inşa etme fikri ortaya çıktı. Üç yerleşimin bölgesi sınırındaki alan (Pestszentlőrinc, Rákoshegy and Vecsés), yeni havalimanı alanı olarak belirlendi. Havalimanı sivil, askerî ve spor amaçlarıyla tasarlandı. Havalimanının kuzeybatı ve güneybatı bölümüne askerî tesisler inşa edilecekti. Macaristan'da her binada olduğu gibi, trafik binasının tasarımı ve inşası için halka açık bir ihale yapıldı.

Aralık 1939'da Eylül ayında yapılan ihalenin sonuçlarının açıklanması üzerine Károly Dávid Jr. (1903-1973)'un tasarımları seçildi. Modern Macar mimari sanatının yaratıcılarından biri olan tasarımcı, havadan bakıldığında bir uçağa benzeyen bir bina hayal etti. İnşaat çalışmalarına 1942'de başlandı. Havalimanına şehirden ulaşılabilmesi için 1940 ve 1943 arasında 16 kilometrelik (10 mil) ekspres yol inşa edildi. İnşa edilen yol hâlâ kullanımda.

Askerî binalar 1940'tan itibaren inşaata paralel olarak devam etti ancak savaş durumu nedeniyle hızlandı. 1943'te havalimanında havacılık faaliyetleri başladı. Savaş sırasında sivil terminal inşaat inşaatı yavaşladı ve 1944'ün başında durdu. II. Dünya Savaşı'nın sonuna doğru birçok havalimanı binası hasar gördü. 1944'ün sonunda Budapeşte ve havalimanı Sovyet işgali altındaydı.

1947'de havalimanının sivil havacılık faaliyetleri için yeniden inşa edilmesine karar verildi. Üç yıllık plan kapsamında, bu çalışmalar için 40 milyon forint oylandı. Açılış töreni Mayıs 1950'de yapıldı ve biten bölümler için 1946 yılında Magyar-Szovjet Polgári Légiforgalmi Rt. kurulmuş ve burada faaliyete geçmiştir. O yıllarda havayolları, özellikle Prag, Bükreş, Varşova ve Sofya'ya olmak üzere sayılı uluslararası uçuş gerçekleştirdi.

25 Kasım 1954'te Magyar Légiforgalmi Vállalat (Hungarian Airlines - Malév) kuruldu. Havalimanından Batı'ya ilk düzenli uçuş, Malév'in 1956 yazında Viyana'ya yaptığı seferlerdi. Budapeşte'ye uçuş başlatan ilk Batılı havayolu şirketi 1957'de KLM Royal Dutch Airlines oldu. Trafik binası bu dönemde bitirilmiş ve 2.500 metrelik (8.202 ft) pistin uzatma çalışmalarına başlanmıştır. 1958'in sonunda pist 3.010 metreye (9.875 ft) uzatıldı ve D taksi yolu tamamlandı.

1965'te artık havalimanı kapasitenin ve altyapının arttırılması gerekiyordu. Havacılık ve Havalimanı Müdürlüğü (LRI) 1 Ocak 1973'te kuruldu ve havayolu, yatırım, operatör ve hava seyrüsefer görevlerini yerine getirdi.

1974 yılında yolcu trafiği bir milyona ulaştı. 1977'de yeni bir kontrol kulesi, ikinci bir pist ve Malév uçaklarının bakımı için bir tesis inşa edildi. Yeni 3.707 metrelik (12.162 ft) pistin kullanımına Eylül 1983'te başlanmıştır.

1980 yılında iniş yapan uçak ve yolcu istatistikleri sırasıyla 32.642 ve 1.780.000'e ulaştı. Artan yolcu sayısıyla daha fazla kapasite ihtiyacı duyuldu. Yeni bir terminal kararlaştırıldı. Yapılacak yeni terminal binasının temeli 16 Kasım 1983'te atılmıştır. 1 Kasım 1985'te genel sözleşme kapsamında Avusturya'nın verdiği kredilerle ile finanse edilen 24.000 metrekarelik bir tesis olan Terminal 2 açıldı. Önce Malév uçakları ve daha sonra Lufthansa, Air France ve Swissair uçakları tarafından kullanıldı. Eski terminal, Terminal 1 olarak yeniden adlandırıldı ve kullanılmaya devam edildi.

1990'ların başında Ferihegy'ye giden Rus Yahudi göçmenlere karşı bir IED otobüs saldırısı gerçekleştirildi. Failler Alman Komünist Örgütü Kızıl Ordu Fraksiyonu üyesiydi.

1993 yılında Malév, ilk denizaşırı Macar uçuşunu New York'a yaparak başlattı. Milenyum için tahmin edilen trafik rakamlarına göre, yılda 4 milyon yolcuya hizmet veren iki terminalin yetersiz olacağı öngörüldü. Buna dayanılarak Terminal 2B'nin inşasına 1997 yılında başlandı. 30.000 metrekareden fazla alana sahip yeni bina, yeni bir apronla ile birlikte 1998'de açıldı ve tüm yabancı havayolları burada ağırlanmaya başlandı. Terminal 2B, yedi kapısı ile yılda 3,5 milyon yolcu kapasitelidir.

8 Aralık 2005 tarihinde Ferihegy Havalimanı'nın %75' hissesi BAA plc tarafından 75 yıl işletme hakkı da dahil olmak üzere 464,5 milyar HUF (yaklaşık 2,1 milyar ABD Doları) karşılığında satın alındı. 20 Ekim 2006 tarihinde BAA, Budapeşte Havalimanı'ndaki hisselerini Macaristan Devleti'nin izniyle, Alman havalimanı grubu HOCHTIEF AirPort GmbH tarafından yönetilen bir konsorsiyuma satma niyetinde olduğunu açıkladı.

18 Nisan 2007'de Terminal 1'in yenilenmesiyle, Ferihegy, miras koruma ödülü olan Europa Nostra ödülüne layık görüldü. Tasarımcılar, müteahhitler, inşaatçılar ve yatırımcılar, T1'deki korumalı anıt alanlarının, merkez salonun, galerinin ve mobilyaların yenilenmesi için Avrupa Komisyonu ve pan-Avrupa miras koruma kurumu Europa Nostra'nın ortak ödülünü aldı.

6 Haziran 2007 tarihinde BAA ve HOCHTIEF AirPort (HTA) liderliğindeki bir konsorsiyum resmî olarak kapandı ve BAA'nın Budapeşte Havalimanı'ndaki hisseleri HOCHTIEF AirPort Konsorsiyumu'na satıldı. HOCHTIEF AirPort Konsorsiyumu'nun mülkiyeti şunlardır: HOCHTIEF AirPort (%49,666) ve üç finansal yatırımcı: Caisse de dépôt et placement du Québec, Montreal (23.167%), GIC Special Investments, Singapur (23,167) ve KfW IPEX-Bank, Frankfurt (%4,0).

26 Temmuz 2010'da, AB yetkilileri Mayıs ayında havalimanı güvenlik soruşturmasını tamamladıktan sonra, kişisel güvenlik kontrol prosedürlerindeki ciddi eksilişler ve yasaklı nesnelerin izinsiz geçebilmesi nedeniyle Budapeşte Havalimanı'nın "Schengen Clear" sertifikasını iptal ettiler. Bu, Schengen Bölgesi'ndeki başka bir havalimanına gidecek yolcuların Schengen dışına çıkacak yolcular gibi gecikmeler ve rahatsızlık yaratacak şekilde tekrar güvenlikten geçmesi gerektiği anlamına geliyordu. Havalimanı, 29 Nisan 2010'da uygulamaya konan yeni güvenlik önlemlerini tam olarak uygulamak için henüz yeterli zamanlarının olmadığını ve Delta Air Lines'ın "Amsterdam" iç çamaşırı bomba korkusu " olayından hareketle sertifikanın iptal edildiğini savundu. Havaalanının düzeni de iptal için bir bahane olarak gösterildi. Budapeşte Havalimanı, yeni yönetmeliğe uyum için sıkı güvenliğe sahip olan ilk havalimanı oldu. (Macaristan devlet haber ajansı MTI'nin raporları:) Budapeşte Havalimanı'nda her iki terminalde de rötarlara neden olan ek güvenlik önlemleri uygulandı. Daha yoğun 2A-B terminal binasının gidiş alanında alışılmadık derecede uzun yolcu bekleme kuyrukları gözlemlendi. Bu sorunlar zaman içinde, özellikle merkezi bir güvenlik bölgesi de dahil olmak üzere SkyCourt terminalinin açılmasıyla çözülmüştür.

15 Kasım 2010'da Budapeşte Havalimanı gerekli güvenlik önlemlerini uyguladıktan sonra "Schengen Clear" sertifikasını tekrar kazandı ve bundan sonra havalimanı sıkı bir şekilde yeniden denetlendi.

Mağazalar, restoranlar ve dinlenme salonları da dahil olmak üzere 2A ve 2B Terminallerini birbirine bağlayan yeni genişleme projesi Sky Court, 27 Mart 2011'de açıldı. O yıl yaz aylarında, Terminal 2'nin yenilenmesi başladı ve 2012'de tamamlandı.

Malév'in batmasının ardından Ryanair, Liszt Havalimanı'na uçuşlarını arttıracağını açıkladı. Ryanair uçak biletlerini satmaya başladı ancak Budapeşte Havalimanı, şirketin gerekli slotu sağlamadığını söyledi (daha sonra müzakere edildi). 9 Şubat 2012'ye kadar, Macar bayrak taşıyıcısının batmasından sadece altı gün sonra Liszt Ferenc Havalimanı, eski trafiğinin %60'tan fazlasını geri kazanmıştı. Wizz Air, Aegean Airlines, Air Berlin, Lufthansa ve Ryanair gibi havayolları yeni servislerini başlatacaklarını açıkladılar.

Ancak havalimanı, çöküşünden önce yılda 1,5 milyon yolcu taşıyan Malév'in transfer yolcularını kaybetmişti. Malév'in batmasının ikinci bir etkisi, Malév filosuna hizmet etmek için kullanılan alanların eski trafik sayılarına ulaşılmasına rağmen artık para kazandıramamasıydı. Bu faktörler havalimanının gelirlerinde önemli düşüşlere neden oldu.

Şubat 2012'de Hainan Airlines, Budapeşte-Pekin uçuşlarını durduracaklarını açıkladı. Malév'in batmasından önce Hainan, Malév ile kod paylaşımı da içeren bir ortaklık kurmuştu.

Mayıs 2013'te Hochtief Group, Budapeşte Havalimanı ve diğer havalimanlarında hisse sahibi olan havalimanları birimi HOCHTIEF AirPort'u Kanada Emeklilik Fonu Kamu Sektörü Emeklilik Yatırım Kurulu'na (PSP Investments) satıldığını duyurdu. Satışın ardından HOCHTIEF AirPort'un adı AviAlliance olarak değiştirildi.

Temmuz 2015 itibarıyla, Budapeşte Havalimanı'nın mülkiyeti şöyledir: PSP Investments'e ait olan AviAlliance, Kanada (%52,666) Malton Investment, Kanada (%22,167) Caisse de depôt et placement de Québec, Kanada (%20,167) ve KfW IPEX-Bank, Almanya (%5).

Aralık 2012'ye kadar havalimanı altyapısını genişletmek ve geliştirmek için 261 milyon avroluk harcama yapıldı. Yasal kararlara ve üçüncü taraf yatırımcılara bağlı olarak gelecekteki projelerin birçoğu yaklaşık 300 milyon avro daha içermektedir. 2011 yılından bu yana, Terminal 2A ve 2B'nin yenilenmesi, 2012'de Sky Court terminalinin açılışı, 2018'de Terminal 2B'nin genişletilmesi, Budapest Airport Business Park adında yeni bir iş ve kargo alanının yanı sıra yeni bir havalimanı oteli ve genişletilmiş otopark tesislerinin inşası olmak üzere çeşitli projeler tamamlandı.

2014 yılında Emirates, Boeing 777-300ER tipi uçaklar kullanarak Dubai, Birleşik Arap Emirlikleri'ne günlük uçuşlar düzenlemeye başladı. Bunu Air China'nın Airbus A330 tipi uçaklar kullanarak Pekin-Başkent'e, Air Transat'ın yine Airbus A330 tipi uçaklar kullanarak Toronto Pearson'a bir uçuşlar düzenlemesi takip etti. Buna yanıt olarak Air Canada, Boeing 767-300 tipi uçaklar kullanarak Air Canada Rouge olarak Budapeşte'de uçuşlara başladı. 2017'ye kadar Air Canada Rouge pazarı tamamen ele geçirdi. Temmuz 2017'de LOT Polish Airlines, Chicago ve New York'a aktarmasız uçuşlara başladığını duyurdu ve Delta ve American Airlines'ın 2011'de Budapeşte'ye uçmayı bıraktığından beri ilk defa Amerika Birleşik Devletleri'ne uçuş yapmış oldu. New York'a LOT'un en büyük uçağı Boeing 787 Dreamliner ile haftada iki kez dört kez uçuş düzenlenmektedir. Aynı yıl havayolu Kraków ve Londra-Şehir'e uçuşlara başladı. LOT'tan hemen sonra American Airlines, Boeing 767 tipi uçaklar kullanarak Philadelphia Havalimanı'na sezonluk uçuşlar düzenleyeceğini duyurdu. 2020'de havayolu, Boeing 787 Dreamliner ile Chicago'ya uçuşlara başladı. Shanghai Airlines, 2019 yılında Boeing 787 Dreamliner ile Şanghay Pudong'a haftada dört uçuş başlattı. LOT Polish Airlines 2019'da Belgrad, Brüksel, Bükreş, Prag, Seul-Incheon, Stuttgart ve Sofya'ya uçuşlara başlayacağını açıklayarak destinasyonlarını genişletti. Uçuşlar Boeing 787 Dreamliner ve Embraer E-Jet ailesi tarafından gerçekleştirilmektedir.

Yeni kargo tesislerinin yanı sıra 2021 yılına kadar bitmesi planlanan, eskiden Terminal 2C olarak adlandırılan Terminal 3'ün de dahil olduğu, havalimanının genişletilmesi için çeşitli projeler vardır.

1 Eylül 2005'ten itibaren yeniden açılan Terminal 1, düşük bütçeli havayolları tarafından kullanıldı. Biniş kapıları Schengen ve Schengen olmayan olarak ikiye ayrılmıştır.

14 Mart 2012'de Budapeşte Havalimanı, Terminal 1'deki trafik yoğunluğunun çok düşük olması nedeniyle maliyet tasarrufu amacıyla Terminal 1'in geçici olarak kapatılacağını duyurdu. 30 Mayıs 2012'de tüm havayolları Terminal 2'ye taşındı, şu anda düşük bütçeli havayolları salon 2B'deki check-in masalarını ve ana binanın dışındaki geçici kapılarını kullanmaktadır.

Sky Court 2A ve 2B terminalleri arasında 5 katlı son teknoloji ürünü bir binadır. Yolcu güvenlik kontrolleri, bagaj sınıflandırıcıları ve Avrupa'daki ilk MasterCard salonu gibi birinci sınıf salonlar burada bulunmaktadır. Yeni binanın transit salonuna yeni mağazalar, restoranlar ve kafeler yerleştirildi. Skycourt'un açılmasıyla Terminal 2'nin kapasitesi 7 milyon yolcudan yaklaşık 11 milyon yolcuya çıktı.

Diğer adıyla Schengen terminali veya eski adıyla sadece Terminal 2, bayrak taşıyıcısı Malév Hungarian Airlines'ın kullanması için 1 Kasım 1985'te açıldı ve daha sonra 1998'de Terminal 2A olarak yeniden adlandırıldı. Check-in salonunda şu anda tüm Skyteam ve Star Alliance üyesi havayolları hizmet vermektedir. Biniş ve geliş alanı herhangi bir havayolunun Schengen Bölgesi'ne giden veya Schengen Bölgesi'nden gelen tüm havayollarına hizmet vermektedir.

Schengen olmayan terminal, Aralık 1998'de açılan ayrı bir bina olarak adlandırıldı. Check-in salonu, OneWorld-alliance'ın tüm uçuşlarının yanı sıra diğer birçok havayoluna hizmet vermektedir. Düşük bütçeli Wizz Air uçuşlarının check-in masaları da bu terminaldedir. Ancak, biniş alanı (Kapı B1-B19) ve geliş alanı yalnızca Schengen Bölgesi dışına giden veya Schengen Bölgesi dışınandan gelen uçuşlara hizmet etmektedir.

"Pier B" projesi 9 Ocak 2017'de başlatıldı. Yeni modern bina 1 Ağustos 2018'de açıldı ve doğrudan Terminal 2B'ye bağlandı. 220 metre uzunluğundadır ve aynı anda daha geniş gövdeli uçaklara hizmet verebilen 27 biniş kapısı ve 10 jet köprüsü vardır.

Aşağıdaki havayolları Budapeşte Ferenc Liszt Havalimanı'na belirtilen destinasyondan tarifeli ve charter uçuşlar yapmaktadır:Notlar: : Air China'nın Pekin'den Budapeşte'ye yaptığı uçuşu Minsk'e uğramaktadır, ancak uçak Budapeşte'den Pekin'e gitmektedir. Air China'nın Minsk-Budapeşte rotası için direk uçuşu yoktur.

Wizz Air'in merkez ofisi Bina 221'de bulunmaktadır. Wizz Air Ekim 2010'da kira sözleşmesini imzaladı ve Haziran 2011'de 150 çalışanı ile oraya taşındı. Ofis 2.000 metrekareden büyüktür ve yaklaşık 150 çalışan bulunmaktadır. Buna ek olarak, ASL Airlines Hungary'in merkez ofisi havalimanına aittir.

Malév Hungarian Airlines 2012 yazına kadar havalimanına taşınmayı kabul eden bir kira sözleşmesi imzaladı. Havayolunun batması nedeniyle Şubat 2012'de Ferenc Liszt'e taşınma planları iptal edildi.

Budapeşte toplu taşıma otoritesi Budapesti Közlekedési Központ (BKK), havalimanına iki ekspres otobüs hizmeti vermektedir: 100E ve 200E. Paris'teki OrlyBus ve RoissyBus havalimanı otobüs hizmetlerinden sonra oluşturulan 100E, şehir merkezine kesintisiz ulaşım sağlamaktadır ve sadece Kálvin tér ve Deák Ferenc tér'de durmaktadır. Normal biletler bu rotada kullanılamaz; otobüs biletleri bu rotada normalden daha pahalıdır.

Macaristan Devlet Demiryolları, Terminal 1 ile Nyugati Tren İstasyonu arasında Kőbánya-Kispest üzerinden banliyö ve şehirlerarası hizmetler sunmaktadır. Yolculuk yaklaşık 25 dakika sürer. Terminal 2'den yolcuların Ferihegy vasútállomás'a 200E otobüsüyle gitmeleri gerekmektedir. Temmuz 2017'den beri 100E servis otobüsü hizmeti, şehir merkezindeki Terminal 2 ile Deák Ferenc tér arasında farklı fiyat tarifesiyle çalışmaktadır.

Birçok şirket, yolcuları şehrin herhangi bir yerine götüren havalimanı servisleri işletmektedir. Macaristan, Romanya, Slovakya ve Sırbistan'daki diğer şehirlere de servisler ve otobüs seferleri mevcuttur.

9 Haziran 1957'de Malév Hungarian Airlines'a ait bir Lisunov Li-2P, Pécs Pogany Havalimanı'na gitmek için Budapeşte Havalimanı'ndan kalkış yaptı. Bir süre sonra motor problemleri yaşandı ve kaptan pilot Budapeşte'ye dönmeye karar verdi. Uçak havalimanının 31L numaralı pistinin hemen önündeki bir bomba kraterine girdi. Ölen veya yaralanan olmadı.

15 Ocak 1975'te İlyuşin Il-18V ile yapılan Malév'in 801 sefer sayılı uçuşu olumsuz hava durumu, düşük görüş mesafesi, kötü Kokpit Kaynak Yönetimi ve olası mekansal yönelim bozukluğu nedeniye Budapeşte Havalimanı'nın 1,3 km güneydoğusuna düştü. Uçaktaki 9 kişinin tamamı öldü, uçakta yolcu yoktu.

30 Haziran 1979'da Chosonminhang'a (Air Koryo'nun öncüsü) ait bir Tupolev Tu-154B, Budapeşte Havalimanı'na inerken pilot uçağın kalkacağını fark ettiğinde, uçağın burnunu kaldırdı. 138 deniz mili hızla uçak sert iniş yaptı. Sağ iniş takımı kırıldı ve sağ kanat yere çarptı ve kanatta ciddi hasar oluştu. Uçaktaki 70 kişiden ölen veya yaralanan olmadı.

9 Şubat 1994'te Malév Hungarian Airlines'a ait bir Tupolev 134A-3, Kiev'den yapılan bir uçuşun ardından Budapeşte'ye geldi. Daha sonra uçak bakıma alındı. 22 Şubat 1994'te kokpitte bulunan gösterge paneli temizlendi. Bu işlemde kullanılan kimyasal madde alev aldı ve kokpitte bir yangına neden oldu. Dört bakım teknisyeni öldü. Uçak hizmetten çekildi ve 1995 yılında hurdaya çıkarılana kadar Budapeşte Havalimanı'na park edildi.

18 Kasım 1994'te Malév Hungarian Airlines'a ait bir Tupolev 134A-3, eğitim uçuşu için Budapeşte Havalimanı'ndan kalktı. Havalimanına dönüşte piste yaklaşım sırasında mürettebat kuleye burun iniş takımının indirilemediğini belirtti. Mürettebat daha sonra iniş takımını indirebilmek için uçakta bulunan yerleşik baltayı kullandı. Uçak güvenle indi ancak hizmetten çekildi ve 1997'de hurdaya çıkarıldı.