Ukrayna'da Uluslararası Ceza Mahkemesi soruşturması

Ukrayna'da Uluslararası Ceza Mahkemesi soruşturması veya Ukrayna'daki Durum, Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) tarafından 21 Kasım 2013'ten bu yana, Onur Devrimi, Rusya-Ukrayna Savaşı, 2014'te Kırım'ın Rusya Federasyonu tarafından ilhakı, Donbas'taki savaş ve 2022'de Rusya'nın Ukrayna'yı işgali sırasında "açık bir şekilde" işlenmiş olabilecek savaş suçları ve insanlığa karşı suçlara ilişkin devam eden bir soruşturmadır. Tam soruşturma 2 Mart 2022'de yargı yetkisini aldı.

Şubat 2022 itibarıyla, Ukrayna, Uluslararası Ceza Mahkemesinin (UCM) Roma Statüsü'ne taraf değildir. 2014 ve 2015 yıllarında, Ukrayna hükûmeti UCM'den 2014 Yevromaydan protestoları ve halk ayaklanmalarında, 2014'te Kırım'ın Rusya Federasyonu tarafından ilhak edilmesinde ve Donbass Savaşı'nda Ukrayna'da meydana gelmiş olabilecek savaş suçlarını ve insanlığa karşı suçları soruşturması için iki resmi talepte bulundu. İlk deklarasyon, 21 Kasım 2013 ile 22 Şubat 2014 tarihleri ​​arasında, tüm Ukrayna bölgesini kapsamaktaydı. İkinci deklarasyon, 20 Şubat'tan itibaren, yine Ukrayna topraklarının tamamı için açık bir bitiş tarihi ile uzatılmış bir soruşturma talep etti.

25 Nisan 2014'te UCM, savaş suçu iddialarına ilişkin delillerin ön incelemesine başladı. 11 Aralık 2020'de UCM Savcısı, "savaş suçlarının ve insanlığa karşı suçların işlendiğine inanmak için makul bir temel bulunduğuna", "belirtilen suçların [Aralık 2020 itibarıyla] kabul edilebilir olduğuna" ve "yargı yetkisine tabi, soruşturma için makul bir temel bulunduğuna" karar verdi.

25 Şubat 2022'de, Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinın başlamasından bir gün sonra, UCM Savcısı Karim Ahmad Khan, UCM'nin "yargı yetkisini kullanabileceğini ve Ukrayna'da işlenen herhangi bir soykırım, insanlığa karşı suç veya savaş suçunu soruşturabileceğini" belirtti. Khan 28 Şubat'ta tam bir UCM soruşturması başlatmayı planladığını ve ekibinden "tüm kanıt koruma fırsatlarını araştırmasını" istediğini belirtti. Roma Statüsü'nün 13(a) Maddesi uyarınca, bir UCM üye devleti davayı soruşturmaya sevk ederse, soruşturmayı resmi olarak açmanın daha hızlı olacağını belirtti. Yargı yetkisini tesis edecek 13(c) Maddesinin proprio motu daha yavaş olurdu.

Litvanya Başbakanı Ingrida Simonyte 28 Şubat'ta Litvanya'nın UCM soruşturmasının açılmasını talep ettiğini söyledi. 2 Mart 2022'de Khan, 39 devletten (Arnavutluk, Avustralya, Avusturya, Belçika, Bulgaristan ve diğer 34 devlet) başvurular aldığını ve bu sayede kendisinin Roma Statüsü'nün 14. Maddesi uyarınca soruşturma açabileceğini belirtti. Khan, savcılığın zaten "kabul edilebilir olabilecek potansiyel davaları belirlediğini" belirtti. 11 Mart'ta Japonya ve Kuzey Makedonya sevk edilen devletlere katılarak toplam sevk eden ülke sayısını 41'e çıkardı. 1 veya 2 Mart 2022'de Ukrayna'daki Durum, UCM'nin Ön Yargılama Dairesi II'ye atandı ve Savcı Khan'dan yetki talebi alarak yargıçlar Antoine Kesia-Mbe Mindua, Tomoko Akane ve Rosario Salvatore Aitala ile birlikte soruşturmaya izin verilip verilmeyeceğine karar vermeleri gerekiyor.

Savcı Khan 3 Mart 2022'de "müfettişler, avukatlar ve operasyonel planlama konusunda özel deneyime sahip kişilerden" oluşan bir ilk ekibin kanıt toplamaya başlamak için "Ukrayna bölgesine" gönderildiğini belirtti. 11 Mart'ta Khan, makamının Ukrayna durumuyla ilgili bilgileri olan herhangi bir kişinin UCM müfettişleriyle iletişime geçebileceği özel bir portal oluşturduğunu duyurdu.

16 Mart 2022'de UCM Savcısı, Ukrayna'daki durumu yerinde değerlendirmek için Batı Ukrayna ve Polonya'yı ziyaret etti. Bu ziyaret sırasında UCM Savcısı, Dışişleri Bakanı ve Ukrayna Başsavcısı ile görüştü ve Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenski ile sanal olarak görüştü. UCM Savcısı, Zelenski'nin düşmanlıkların yürütülmesinin uluslararası insancıl hukukun ihlallerine yol açmamasını sağlamak için mümkün olan her türlü çabanın gösterilmesi gerektiği görüşüne katıldı ve ofisinin sivil nüfusa veya sivil nesnelere yönelik kasıtlı saldırıları soruşturabileceğini ve kovuşturabileceğini ilan etti.

22 Şubat 2023 tarihinde Karim Ahmad Khan, Ön Yargılama Dairesi II'den Rusya Federasyonu Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Rusya Çocuk Hakları Başkanlık Komiseri Maria Lvova-Belova hakkında tutuklama emri çıkarmasını talep etti. Khan, "makul gerekçelere" dayanarak, "Roma Statüsü'nün 8(2)(a)(vii) ve 8(2)(b)(viii) maddelerine aykırı olarak Ukraynalı çocukların Ukrayna'nın işgal altındaki bölgelerinden Rusya Federasyonu'na yasadışı sınır dışı edilmesi ve nakledilmesinden cezai sorumluluk taşıdıklarını" iddia etti. Khan, "en az yüzlerce çocuğun" Rusya'ya sınır dışı edildiğini ve Putin'in çocuklara Rus vatandaşlığı verilmesini kolaylaştıran başkanlık kararnameleri yayınladığını belirtti. Khan'ın ofisi olayları "[çocukları] kendi ülkelerinden kalıcı olarak uzaklaştırma niyeti" olarak yorumladı.

4 Mart 2022'de Avrupa Birliği (AB) adalet bakanları Eurojust'tan ulusal mahkemeler ve UCM tarafından yürütülen savaş suçları ve insanlığa karşı suç soruşturmalarına destek vermesini talep etti. 23 Mart 2022'de Fransa Avrupa ve Dışişleri Bakanlığı, UCM'ye 500 milyon € ekstra fon sağlayacağını ve "gerekirse" desteği artıracağını açıkladı.

UCM, soruşturma ve yaptırıma yardımcı olmak için üye ülkelere güvenir. Ancak Hindistan, Çin ve Amerika Birleşik Devletleri de dahil olmak üzere birçok ülke UCM üyesi değildir. Rusya, UCM'nin Rusya'nın Kırım'ı işgalinin "devam eden bir işgal" anlamına geldiğine karar vermesinin ardından 2016 yılında UCM'den çekildi. Bu nedenle Rusya'nın UCM ile işbirliği yapma konusunda yasal bir yükümlülüğü yoktur ve başta Başkan Vladimir Putin olmak üzere şüphelileri yargılama veya kovuşturma için teslim etmesi pek olası değildir.

Amerika Birleşik Devletleri, Uluslararası Ceza Mahkemesine Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve diğerlerini Ukrayna'nın istilası sırasında işlenen savaş suçları nedeniyle yargılanması için yardım sözü verdi.