Vatandaş bilimi

Vatandaş bilimi (VD) ya da halk tabanlı bilim, tamamıyla ya da kısmen amatörler ya da profesyonel olarak bilim insanlığı yapmayan insanlar tarafından yürütülen araştırmalardır. Bilginin kaynağı ya da maddî destek de halk tarafından sağlanabilir. Halkın katılımı ile gerçekleştiği için "halk tabanlı bilimsel araştırma" olarak da adlandırılır.

Vatandaşlık bilimi teriminin kökeni farklı noktalara dayanır ve kavramsal açıdan da bu terim şemsiyesi altında farklılıklar ortaya çıkmıştır. Modern dönemde, terimin tanımlanması 1990'ların ortasında Amerikalı Rick Bonney ve İngiltere'den Alan Irwin tarafından birbirinden bağımsız olarak yapılmıştır. Alan Irwin terimi tanımlarken, bilim ve bilimsel politikaların halka açılmasının gerekliliği ve bunun sonucunda kendi önerdiği bilimsel vatandaşlık kavramının kök salacağını belirtmiştir. Rick Bonney terimi tanımlarken, kamu katılımlı bilimsel işbirliği ve iletişim projelerine değinmiştir.

Vatandaş bilimi ve vatandaş bilimi insanı terimleri (Citizen science ve citizen scientist), Oxford İngilizce Sözlüğüne 2014 yılı Haziran ayında girmiştir. Bu sözlükte Vatandaş Bilimi, "Halk tarafından, profesyonel bilim insanları ya da kurumları ile işbirliği içinde ya da onların yönlendirmesi ile yürütülen bilimsel çalışma" olarak tanımlanmıştır. Vatandaşı bilim insanı da, birinci tanımın artık seyrek kullanıldığı belirtilerek iki şekilde tanımlanmıştır; a) Çalışmaları, toplum çıkarlarına hizmet etme sorumluluğu hissi ile karakterize edilebilen bilim insanı, b) Profesyonel bilim insanları ya da kurumları ile işbirliği içinde ya da onların yönlendirmesi ile yürütülen bilimsel çalışmanın parçası olan genel halkın üyesi, amatör bilim insanı. 1979 yılı Ekim ayında New Scientist dergisinde yayımlanmış olan ufoloji hakkında bir makalede "vatandaş bilim insanı" terimi geçmektedir.

Vatandaş Bilimi Etiği ile ilgili, kimi Fikrî mülkiyet hukuku veya proje tasarımı konularını da irdeleyen çok sayıda çalışma yayımlanmıştır. Hem Cornell Üniversitesi Ornitoloji Laboratuvarında kurulmuş olan Vatandaş Bilimi Derneği'nin (Citizen Science Association) hem de Berlin Tabiat Bilimleri Müzesi'nde kurulmuş olan Avrupa Vatandaş Bilimi Derneği'nin (European Citizen Science Association) bünyesinde Vatandaş Bilimi etiği ve ilkeleri konusunda çalışmalar yapan gruplar vardır.

Vatandaş Bilimi, oldukça yeni bir terim ama eski bir uygulamadır. 20. yüzyıldan önce bilim çoğu zaman, kendilerine "centilmen bilim adamları" diyen bağımsız bilim adamları, amatör araştırmacılar ve aralarında Sir Isaac Newton, Benjamin Franklin ve Charles Darwin gibi isimlerin bulunduğu kendi finansmanlarını kendileri karşılayan araştırmacıların, Vatandaş Bilimi çerçevesinde değerlendirilebilecek katkıları ile ilerlemiştir. 20. yüzyılın ortalarında bu durum tersine çevrilmiştir; bilimsel araştırmacılar daha çok, üniversiteler ve devlet laboratuvarları tarafından istihdam edilmiş profesyonel bilim adamlarının yönetim ve yönlendirmeleriyle gerçekleşmiştir. 1970'lerde bu dönüşüm eleştirilmeye başlamıştır; filozof Paul Feyerabend, "Bilimin Demokratikleştirilmesi" konusunda çağrıda bulunmuştur. Biyokimyacı Erwin Chargaff, bilimin "para kazanma hedefli, bilimsel bilgiye sahip bürokratların" elinden kurtulup içinde Descartes, Newton, Leibniz, Buffon ve Darwin gibi bilim insanlarının bulunduğu "doğasever amatörler"in dönemine dönülmesini savunmuştur.