Yuri Osmanov

Yuri Bekiroviç Osmanov (, ; 1 Nisan 1941, Büyük Karalez, Bahçesaray Rayonu, Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, RSFSR, SSCB - 7 Kasım 1993, Simferopol, Özerk Kırım Cumhuriyeti, Ukrayna) Kırım Tatarı kökenli bir bilim adamı, mühendis, Marksist-Leninist ve sivil haklar aktivistidir. Kırım Tatar halkının tümüyle vatanlarına dönüşü ve Kırım ÖSSC'nin restorasyonu için tüm haklarını arayan Kırım Tatarları Ulusal Hareketi'nin kurucularından biridir.

Yuri Osmanov, 1 Nisan 1941'de Kırım'ın Büyük Karalez ilçesinde doğdu. Ziraat mühendisi olan Kırım Tatar etnik kökenli babası Bekir Osmanov, II. Dünya Savaşı sırasında Almanya Kırım'ı işgal ettiğinde, Sovyet partizanlarının gözcülüğünü yapmaya başlamıştı. Bu sırada Yuri, Belarus annesi ile birlikte Azerbaycan'a taşındılar. Kırım'daki partizanlarla ilgili bir savaş sonrası kitapta, -yanlış bir şekilde- babası Bekir Osmanov'un vurulan bir Alman casusu olduğu yazılmışsa da, gerçekte savaştan sağ çıktığını ve Almanların yanında olmadığını açıklamış, merkez komite sonunda iddianın yanlış olduğunu kabul ettikten sonra kitabın daha sonraki baskılarında düzeltilmesi emrini verdi. 1944'te Osmanov ailesi, Kırım Tatar geçmişi nedeniyle "özel yerleşimciler" olarak Özbekistan SSC'deki Fergana'ya sürüldü. II.Dünya Savaşı'nda küçük bir çocuk olmasına, çatışma sırasında Kırım'dan uzakta bulunmasına ve yaralı bir partizanın oğlu olmasına rağmen kendisine de diğerleri gibi Kırım Tatarlarının vatan haini olduğu iddiasıyla baskı uygulandı ve sonuç olarak kendisine ikinci sınıf vatandaş muamelesi yapıldı.

Ortaokulu 1958'de mükemmel notlarla tamamladıktan sonra, notlarının yeterince yüksek olması nedeniyle Moskova Devlet Üniversitesi'ne girmek için başvurdu, ancak Kırım Tatarı olduğu ve dolayısıyla Orta Asya dışındaki bir kuruma gitmesi resmen yasaklandığı için başvurusu reddedildi. Ancak Ahmet Han Sultan, Osmanov hakkında akademisyenlere iyi bir referans verdi ve sonunda Bauman Moskova Devlet Teknik Üniversitesi'ne gitmesine izin verildi. Bu üniversiteden 1965 yılında makine mühendisliği derecesi ile mezun oldu. Ortak Nükleer Araştırma Enstitüsü ve Yüksek Enerji Fiziği Enstitüsü'nde çalıştı; bu dönemde Kırım Tatar sivil haklar hareketiyle ilgilenmeye başladı ve boş zamanlarını Kırım Tatar aydınlanmasının kurucusu İsmail Gaspıralı'nın mirasını ve eserlerini inceleyerek geçirdi.

Bu dönemde Osmanov artık bir aktivist olmuştu. Çeçenler ve Kalmıklar dahil "özel yerleşimci" rejiminden sağ kurtulan sürgün edilen halkların çoğunun tümüyle anavatanlarına dönmelerine izin verildi ve bunu yapmak için gerekli oturma izinleri reddedilmedi; ancak Sovyet liderliği Kırım Tatarları için aynı politikayı uygulamadı ve sonuç olarak Kırım Tatarlarının büyük çoğunluğu Kırım'da oturma izni alamadıkları için sürgünde kalmaya zorlandı. Bununla birlikte, resmî Sovyet anlatısı, Kırım Tatarlarının sürgün yerlerinde kök saldığı ve önceki ikâmet yerlerinde diğer sınır dışı edilen uluslarla aynı ikâmet izni haklarına sahip olmamalarına rağmen eşit haklara sahip oldukları yönündeydi. Kırım Tatarlarının iddiası ise, "kök salmak" teriminin yanlış olduğu; Kırım Tatarları gittikleri yerlerde pogromlara hedef olmaktaydılar, ayrıca kültürlerinin tüm yönlerine yayılmış bir tema olarak Kırım yarımadasına geri dönme arzusu da, Ey Güzel Kırım gibi şarkılarında da anlatıldığı üzere mevcuttu. Moskova yönetiminin geri dönüşe izin vermeyi reddetmesi, yalnızca geri dönüş fikrine çok karşı olan Kırım'daki yeni Rus yerleşimcileri tatmin etme arzusundan değil, ekonomik nedenlerden de kaynaklanıyordu: Orta Asya'daki Kırım Tatar sanayilerinden gelen yüksek üretkenlik nedeniyle, diasporanın geri dönmesine izin vermenin Orta Asya'nın sanayileşme hedeflerine zarar vereceği anlamına geleceği düşünülüyordu. Tarihçiler uzun zamandır Çeçenlerden sürgündeki hapsedilmeye karşı şiddetli direnişin geri dönmelerine izin vermeye daha fazla istekli olmalarına yol açtığından şüpheleniyorlardı, şiddet içermeyen Kırım Tatar hareketi ise Özbekistan SSR hükûmetinin Kırım Tatarlarının ayrılması için herhangi bir girişimini sağlayamadı. Gerçekte, hükûmet, Kırım Tatarlarını Stahanovist oldukları için cezalandırırken, sınır dışı edilen diğer ulusları sosyalizmin inşasına daha az katkıda bulunmalarına rağmen ödüllendiriyordu ve bu da Kırım Tatarları arasında daha fazla kızgınlık yaratıyordu.

Ocak 1968'de Osmanov, Kırım Tatarlarının şikâyetlerini belirten ve tam rehabilitasyon talep eden bir broşür dağıttığı için ilk kez tutuklandı ve bunun için yüksek güvenlikli bir cezai çalışma kolonisinde iki buçuk yıl hapis cezasına çarptırıldı. Kızılkum altın madenindeki bu çalışma kolonisinden çıktıktan sonra, 1972'de Fergana'ya dönmeden önce Azerbaycan'daki bir cam fabrikasında mühendis olarak çalışmaya başladı. Orada bir azotlu gübre fabrikasında ve daha sonra Giprovodkhoz Enstitüsü'nde çalıştı. Bu dönemde siyasî olarak aktif kalmaya devam etti. Aktivizm projelerinden biri, tehcirin Kırım Tatar halkına verdiği zararların boyutunun değerlendirilmesiydi. 1973'ten 1974'e kadar o ve babası, Orta Asya'da sınır dışı edilen Kırım Tatarlarının sayımını yürüttüler ve 1944'te sınır dışı edilen Kırım Tatarlarının gerçek sayısının 423.100 olduğunu tahmin ettiler. Bu sayı, 200.000 civarındaki resmî tahminlerin çok üzerindeydi. KGB, sınır dışı edilen Kırım Tatarlarının ölüm oranının sürgünün ilk birkaç yılında "sadece" %22 civarında olduğu konusunda ısrar ediyordu, ancak Osmanov ve babasının nüfus sayımı bu oranın %46 civarında olduğunu ortaya koydu ve Sovyet nüfus sayımlarını yanlışladı. Nüfus sayımını derledikten ve kayıpları değerlendirdikten sonra, Sovyet politikasına karşı SSCB'nin merkezi hükûmetine ve BM'ye gönderdiği yedi şikâyetin bir listesini çıkardı. Aralık 1982'de Kırım Tatarlarının Sovyetler Birliği'nde kötü muamele görmesini anlatan bir dizi broşürü dağıtmaktan bir kez daha tutuklandı ve "Sovyet sistemini karalamak" gerekçesiyle suçlandı; Tutuklanmasına yol açan samizdat eserleri arasında, SSCB'nin Kırım Tatarlarına muamelesi ile İsrail'in Filistinlilere gösterdiği muameleyi karşılaştıran "Soykırım-İsrail tarzı" başlıklı bir broşür de bulunuyordu. Ardından, Yakutistan'daki yüksek güvenlikli bir çalışma kampında üç yıl hizmet verdi. Üç yılın sonunda planlanan salıverilmesinden üç gün önce zorla Blagoveshchensk psikiyatri hastanesine götürüldü ve burada iki yıl daha gözaltında tutularak cezalandırıcı psikiyatriye tabi tutuldu. Hapishanedeyken, Kırım'a dönmesine izin verilen birkaç kişiden biri olan babası vefat etti. Yoğun KGB gözetimi altında olan cenazede, Kırım'dan ayrılmaya zorlanmayı protesto etmek için kendini ateşe vererek intihar eden Musa Mamut'un yanına defnedildi. Yuri Osmanov, Eylül 1987'de Sovyetler Birliği'nin son lideri Mihail Gorbaçov'un öncülüğünü yaptığı perestroyka dönemi içinde serbest bırakıldı ve aktivizm faaliyetlerine geri döndü. Aynı yılın Temmuz ayında, Andrey Gromıko'nun Yüksek Sovyet Prezidyumu başkanı olduğu dönemde, iade hakkı talebinin düşünülmesi ve değerlendirilmesi için bir devlet komisyonu oluşturuldu.

Gromıko'nun konuyu küçümseyici tutumu ve geri dönme hakkına sahip olacaklarını garanti edememesi, Kırım Tatar sivil haklar hareketinin üyelerinin süreçten uzaklaşmasıyla sonuçlandı. Haziran ayında, Kırım'da bir Kırım Tatar özerkliğinin yeniden kurulması talebi reddedildi ve geri dönüş için sınır dışı edilen nüfusun bulunduğu bölgeler için yalnızca küçük çabalar desteklenirken, sadece yerel düzeyde Kırım Tatar dilinde daha fazla yayın yapılması ve okul eğitimi verilmesi gibi düşük öncelikli taleplere izin verilmesi kabul edilebildi. Gromıko'nun "özerkliği yenilemek ve Kırım Tatarlarına geri dönme hakkı tanımak için hiçbir temel nihai ilerleme" ortaya koyamaması, yaygın protestoları tetikledi. Komisyon üyelerinden Anatoli Lukyanov, savaşta sınır dışı edilen diğer ulusların geri dönmesine izin verildiğine işaret etmiş ve Kırım Tatarlarından bir yıldan daha kısa bir süre önce sınır dışı edilen ancak aynı resmî gerekçeyle geri dönmelerine izin verilen Kalmukların davasına dikkat çekmişti; sürgündeki Kalmuklar 1950'lerde Kalmukya'ya dönebilmişlerdi. Kalmukların savaşta Almanlarla işbirliği yapması, 1980'lerde Kalmuk sivillere ikinci sınıf vatandaş muamelesi yapmak için bir neden olarak kullanılmadı, çünkü o zamana kadar etkili bir şekilde rehabilite edildiler, ancak Kırım Tatarlarına hâlen ikinci sınıf vatandaş muamelesi yapılıyordu. II. Dünya Savaşı'nda yaptıkları iddia edilen eylemler hakkında aynı resmî konuşma noktalarını tekrarlayarak genellikle haklı çıkarıldı. Gromıko komisyonunun özerklik ve geri dönüş taleplerini reddetmesinden iki yıldan kısa bir süre sonra, Orta Asya'da sürgün halinde yaşamakta olan Ahıska Türklerine karşı katliamlar gerçekleştirilmeye başlandı. Pogromlar sırasında bazı Kırım Tatarları da hedef alındı, ancak Osmanov çatışmanın şiddetini azaltmada ve yerel Kırım Tatar topluluklarını saldırganlardan korumada aktif bir rol oynadı. Pogromlardan sonra, SSCB yönetimi tarafından amaçlandığı gibi Kırım Tatarları ve Ahıska Türklerinin Orta Asya'ya tam olarak asimile olmadıkları anlaşıldı ve Kırım Tatarlarının isteklerini yeniden değerlendirmek için Yuri Osmanov'un da dahil olduğu ikinci bir komisyon kuruldu. Kasım ayında, "Zorla Yerinden Edilmeye Tabi Halklara Yönelik Baskıcı Eylemlerin Tanınması ve Haklarının Sağlanması Hakkında" adlı karar taslağına dayanan "Sınırdışı Etme Nedeniyle Mağdur Olan Halklara Karşı Devlet Eylemlerinin Suçu ve Haksızlığı Hakkında Deklarasyon" ordu tarafından kabul edildi. 14 Aralık 1989'da Yüksek Sovyet, sınır dışı etmenin yasadışı olduğunu ilan etti ve 1990'da Osmanov, Kırım Bölgesel Yürütme Komitesi'nde Sürgün Edilen Halklar Devlet Komitesi'nin başkan vekili olarak atandı. Orada, tam dönüşe izin vermek için Orta Asya cumhuriyetleri ve Kırım'ın liderliğini almayı başardı ve geri dönen insanları desteklemek için fon bulunmasını sağladı. Görevini Mart 1991'e kadar sürdürdü.

Yuri Osmanov ve Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu'nun takipçileri arasında uzun süredir devam eden anlaşmazlıklar Perestroyka döneminde daha da belirgin hale geldi. Osmanov'un NDKT'sinin (Rusça: НДКТ, Национального движения крымских татар) amacı, Kırım Özerk SSC'nin Leninist ulusal özerklik ilkesi altında, anavatanlarındaki itibarlı yerli halkların restorasyonuydu, Abdülcemil Kırımoğlu fraksiyonu ise o dönem OKND (Rusça: Организации крымскотатарского национального движения), daha sonra Kırım Tatar Millî Meclisi olarak faaliyet gösteren bağımsız bir Kırım Tatar devletinin kurulmasını hedefliyordu. Osmanov, daha radikal OKND'nin Kırım'da zaten gergin olan etnik gerilimleri şiddetlendireceğinden çok korkuyordu; Tatarofobi yaygınlaşmıştı ve OKND, daha uzlaştırıcı önlemler almaya çalışmak yerine Kırım'da giderek daha fazla toprak talep ediyordu.

Osmanov komisyondan ayrıldıktan sonra kendisini gazeteciliğe ve NDKT'ye adadı. 1991 yılında hayatının geri kalanında yazı işleri müdürlüğü yaptığı "Areket" gazetesini kurdu. Ayrıca başka gazetelerde de yazdı, Kırım'daki etnik gruplar arası ilişkiler hakkında yazılar yazdı. 1992'de karısı ve kızıyla anavatanı Kırım'a taşındı. Mart 1993'te Taurida Ekoloji ve Politik Üniversitesi'nde Doğu Çalışmaları Fakültesinin dekanı oldu. O yılın ilerleyen zamanlarında Kırım Tatar diasporasıyla buluşmak için Türkiye'yi ziyaret etti. Görüşme iyi geçti, ancak Osmanov'un Kırım Tatar Millî Meclisi mensupları ile anlaşmazlıkları, Abdülcemil Kırımoğlu'nun iki Türk gazetesine tartışmalı yorumlarda bulunmasının ardından yoğunlaştı. Osmanov, Kırım'ın Çeçenya gibi şiddetli bir yere dönüşmesinden çok korkuyordu ve Kırımoğlu'nun yöntemlerinin yerel Rus halkını kışkırtacağından endişeliydi. Ancak Osmanov, siyasi özlemlerini tam olarak anlayamadan, 6 Kasım 1993 akşamı işinden evine yürürken feci şekilde dövüldü ve ertesi gün yaralarından dolayı öldü. Takipçilerinin çoğu bunun siyasi bir suikast olduğuna inanmaktadır. Osmanov'un ölümü, NDKT'nin çöküşüne ve neredeyse unutulmasına yol açarak, Meclislileri en büyük Kırım Tatar siyasî partisi olarak bıraktı.