Şeyban (kabile)

İslam öncesi dönemde Şeybanlar, sürüleriyle birlikte mevsimlere göre dolaşıp, kışı Necd'deki Cediye'de geçirir, yazın ise kuzeydeki Cezire'den aşağı Irak 'ta Basra Körfezi'nin kıyılarına kadar ve Fırat çevresindeki verimli ovalara doğru hareket ederlerdi. Bu dönemdeki baş muhalifleri Tağlib ve Temim kabileleriydi.

İslam öncesi dönemlerden bu yana kabile, "şairlerinin dikkat çekici kalitesi, Arap dilini çok saf bir biçimde kullanması ve savaşma azmi nedeniyle övülüyordu" (Th. Bianquis), ki bu üyelerinin bugüne kadar koruduğu bir itibardı. İslam dönemde de hem şair olarak kendi becerilerine hem de şairleri himayeleriyle dikkat çektiler.

Muhammed ve ondan sonraki halifeleri zamanında, Şeybanlar Haşim'in (Muhammed'in ait olduğu kabile) müttefikiydi.  Müslümanların İran'ı fethi sırasında Müsenna bin Harise, Irak'ın fethinde öncü bir rol oynadı. Şeybanlar, İslam öncesi dönemlerde olduğu gibi, çoğunlukla Mezopotamya'da, ancak özellikle de kitlesel olarak yerleştikleri Diyarbakır bölgesinde ve oradan da komşu Ermeni Yaylası'nda aktif olmaya devam etti.  Bu yakınlık sayesinde Şeyban, erken dönem İslam Ermenistanı ve Azerbaycan tarihinde önemli bir rol oynayacaktı. Kuzey Suriye ve Horasan'da, Ebu Müslim'in takipçisi olan Ebu Davud Halid ibn İbrahim el-Zuhli el-Şeybani gibi kabilenin birkaç izole grup ve bireyinin varlığı da kanıtlanmıştır.

Emeviler döneminde Şeyban, Cezire'de güçlü kalmayı sürdürdü. Şabib ibn Yezid ibn Nu'aym el-Şeybani, 690'larda Haccac ibn Yusuf'a karşı, Dahhak ibn Kays el-Şeybani'nin 745-746'da yaptığı gibi, Haricîlerden ilham alan geniş çaplı bir isyan başlatmayı başardı.

İlk Abbasi döneminde en önde gelen Şeybaniler, Mansur'un affedilmesini sağlayan eski bir Emevi hizmetçisi olan Ma'n ibn Za'ida'nın ailesiydi. Oğulları ve özellikle yeğenleri Yezid bin Mazyad ve Ahmed ibn Mazyad yüksek görevlerde bulundular. Yezid bin Mazyad, Halife Harun el-Reşid'e general olarak başarıyla hizmet etti, hatta arkadaşı Velid bin Tarif el-Şari'nin yönetimindeki bir Harici isyanını bastırırken, kardeşi Ahmed 20.000 kabile üyesiyle birlikte Halife'nin yardımına gitti. Yezid ayrıca iki kez Erminiye'nin (Ermenistan ve Azerbaycan'ı kapsayan geniş bir eyalet) valisi olarak görev yaptı; burada özellikle Şirvan'da Arap Müslümanlarla geniş çaplı kolonizasyon gerçekleştirildi. Onun yerine oğulları Esad, Muhammed ve Halid geçti ve uzun bir Şeybani valileri silsilesinin ilki oldu ve 1027 yılına kadar Şirvan'da özerk ve daha sonra bağımsız emirler (Şirvanşahlar) olarak hüküm süren Mazyedid hanedanının atası oldu.

Bir diğer başarılı Şeybani soyu, 860'lar-880'lerde Suriye ve Erminiya'da vali olan İsa ibn el-Şeyh el-Şeybani'nin soyundandı. Oğlu Ahmed, "Samarra'daki Anarşi" sonrasındaki kaosu istismar etti ve Taghlibi Hamdan ibn Hamdun ve Türk İshak'ın rekabetiyle karşı karşıya kalmasına rağmen Diyarbakır'ı ve Taron ve Antzitene gibi Ermeni sınır bölgelerini kontrol ederek kendisini Cezire'nin en güçlü hükümdarı olarak kabul ettirdi. Musul'un hükümdarı Ahmed İbn Kundajik'in ölümünden sonra Musul'u ele geçirmeyi başardı, ancak 893'te Mu'tedid yönetimindeki yeniden dirilen Abbasi Halifeliği tarafından sürüldü. 898'deki ölümünden sonra el-Mu'tadid, ailenin son mülkü olan Amid'i ele geçirdi. Ahmed'in oğlu Muhammed'i hapsetti.

Bir bütün olarak Şeyban'dan, birçok alt-kabile veya ondan kaynaklanan parçalanmış grupların aksine, daha sonraki yüzyıllarda sıkça bahsedilmez. Güney Irak'ta daha sonraki zamanlarda bazı Şeyban'lardan şairler, gramerciler ve filologlar olarak bahsedilir; bunların arasında en önemlileri Şeybani mevlası Ebu Amr İshak ibn Mirar el-Şeybani'dir (ölümü 825). Kabile üyelerinden ayrıca Irak'ın Sevad bölgesindeki ve yine 10. ve 11. yüzyıllarda Kuzey Suriye'deki Karmatîlerin ilk takipçileri arasında da bahsedilmektedir; bundan sonra "Şeyban kabilesinden daha az bahsedilmektedir ve bu son derece parçalanmış grubun sonraki kaderini takip etmek zor" (Thierry Bianquis).

Ancak Türkiye'nin Diyarbakir bölgesindeki Araplar hâlâ kabile kökenlerini bu kabileye kadar takip ediyor. Hatta bazı aileler ünlü İsa ibn el-Şeyh el-Şeybani soyundan geldiklerini iddia ediyor. Ancak Güneydoğu Anadolu'daki Banu Şeybanlar gevşek örgütlenmişlerdir ve Arap ülkelerinde yaygın olduğu gibi kabilelerinin başında bir şeyh yoktur.