Bizans-Sasani Savaşı (572-591)

Bizans-Sasani Savaşı (572-591), Bizans İmparatorluğu ile Sasani İmparatorluğu arasında gerçekleşen savaştır. Kafkasya bölgesinde Pers egemenliği altında olan Bizans yanlılarının ayaklanmaları ile başladı, ancak diğer olaylar patlak verdi. Çatışma büyük oranda Güney Kafkasya ve Mezopotamya ile sınırlıydı, ancak Doğu Anadolu, Suriye ve Kuzey İran'a da yayılmıştı. Bu, 6. ve 7. yüzyılın çoğunu kapsayan bu iki imparatorluk arasındaki yoğun bir savaş dizisinin bir parçasıydı. Büyük ölçüde sınır eyaletleri ile sınırlandığı ve bu sınır bölgesinin ötesinde herhangi bir düşman topraklarının kalıcı bir şekilde işgal edilmediği aralarındaki birçok savaşın sonuncusuydu. 7. yüzyılın başlarındaki çok daha kapsamlı ve belirgin son çatışmadan önce geldi.

562 yılında imzalanan Dara Antlaşması'nın ardından on yıldan kısa bir süre sonra, gerginlikler, savaşın 520'li yıllarda patlak vermesinden önce olduğu gibi, iki imparatorluğun nüfuz alanı arasındaki tüm kavşak noktalarına yerleşti. 568-569'da, Bizanslar, Perslere karşı bir ittifak için Göktürkler ile sonucu başarısız olan müzakerelere (Zemarchus elçiliğinde) katıldılar; 570'te Sasaniler, Yemen'i işgal ederek Bizans'ın Aksum ittifakını bozdular ve Himyar Krallığı'nı bir kukla devlet olarak yeniden kurdular; 570 ve 571'de Sasanilerin Arap müttefikleri Lahmîler, Bizans topraklarında baskınlar başlattı, ancak her iki durumda da Bizanslıların müttefiki Gassaniler tarafından yenildiler; ve 570'te Bizans, İberya'da bir başka isyan eşliğinde 571'de başlayan Sasani'ye karşı bir Ermeni isyanını desteklemek için gizli bir anlaşma yaptılar. 572'nin başlarında, II. Vardan Mamikonyan dönemindeki Ermeniler, Ermenistan'ın Pers valisini mağlup ederek merkezini Divin'i ele geçirdiler; Persler kısa süre sonra kenti geri aldı ancak kısa bir süre sonra birleştirilen Ermeni ve Bizans kuvvetleri tarafından yeniden ele geçirildi ve Bizans ile Persler arasındaki doğrudan düşmanlıklar başladı. 5. yüzyılda sık ayaklanmalara rağmen, 6. yüzyılın erken savaşlarında Ermeniler, İberya ve Lazika'daki komşularının ve diğer Hristiyanların aksine, çoğunlukla Sasani egemenliğine sadık kalmışlardır. Ermenilerin, bölgedeki İberyalılar, Lazikalılar ve Bizanslılardan oluşan Hristiyan halkların koalisyonu ile birleşmeleri, Kafkasya'daki güç dengesini çarpıcı şekilde bir şekilde değiştirdi ve Bizans kuvvetlerinin savaşı daha önce bu cephede mümkün olanlardan daha Pers topraklarına taşımalarını sağladı: Savaş boyunca Bizans kuvvetleri Albanya'ya kadar (modern Azerbaycan) istila edebildi ve hatta oralarda kışlayabildiler.

Bununla birlikte, Mezopotamya'da, savaş Bizans'a felâketle başladı. Sargathon'da 573'te zafer kazandıktan sonra, Nisibis'i kuşattılar ve görünüşe göre Pers sınır savunmasının baş kalesi şehri, ele geçirmek üzereyken generalleri Marcian'ın aniden görevden alınmasının düzensiz bir geri çekilmeye yol açtığı anlaşılmaktadır. Bizans kafa karışıklığından faydalanarak, I. Hüsrev (531-579 arası hükümdar) komutasında Sasani güçleri, Dara'yı hızla karşı saldırıya uğradı ve dört aylık kuşatmanın ardından şehri ele geçirdiler. Aynı zamanda, Adarmahan komutasında daha küçük bir Pers ordusu Suriye'yi talen edip ve Epemiye ve bir dizi başka şehri yağmaladılar. Sadece Antakya yakınlarındaki Bizans savunma kuvvetleri tarafından Suriye'ye doğru itildiler. Daha da kötüsü, 572'de Bizans imparatoru II. Justinus (565-578 arası hükümdar), Gassani kralı III. el-Mundhir'e suikast düzenlenmesini emretti; hayatındaki başarısız girişimin bir sonucu olarak el-Mundhir Bizanslılarla olan ittifakını kopararak çöl sınırlarını açığa çıkardı.

Mezopotamya'daki ana Bizans kalesi Dara'nın düşmesi, söylentiye göre II. Justinus'un çıldırmasına ve Bizans İmparatorluğu'nun kontrolünün, eşi Sofia ve Tiberius Konstantin'e geçmesine neden oldu. Yeni naipler, bir yıllık ateşkes için 45.000 nomismata ödemeyi kabul ettiler ve daha sonra yılda 30.000 nomismata ödeyerek bunu beş yıla kadar uzattılar. Bununla birlikte, bu ateşkes yalnızca Mezopotamya cephesine uygulanmıştı; Kafkasya'da savaş devam etti.

575'te Bizanslar, Gassaniler ile olan farklılıklarını çözmeyi başardılar; bu ittifak yenilemesi bir anda belirgin bir meyve verdi, Gassaniler, Lahmîlerin başkenti Hîre'yi yağmaladılar. Aynı yıl, Bizans kuvvetleri Kafkasya'daki Albanya'da sefer yürütmek ve yerli kabilelerden rehin almak için olumlu durumdan yararlandı. 576 yılında Hüsrev, Pers ordularının I. Şapur (240-270 arası hükümdar) döneminden bu yana bulunmadığı Kafkasya üzerinden Anadolu'ya doğru uzun menzilli bir vuruş içeren son ve en iddialı olan seferine başladı. Theodosiopolis ve Caesarea'ya saldırma girişimleri engellendi, ancak çekilmeden önce Sebasteia'yı yağmalamayı başardı. Eve dönüş yolunda, yakalandı ve Doğu'nun magister militumu Justinianus tarafından Melitene yakınlarında ağır bir yenilgi aldı; kaçarlarken savunmasız Melitene kentini talan ettiler, ordusu Bizans saldırısı altında Fırat'ı geçerlerken daha ağır kayıplara uğradılar. Hüsrev'in bu fiyaskoyla çok sarsıldığı ve kendisinin canını zor kurtarmasından sonra haleflerinden herhangi birinin, karşı tarafın başında da bir hükümdar olmaması durumunda, şahsen sefere çıkmasını yasaklayan bir kanun çıkardığı söylenir. Bizanslılar, Pers barışını, Albanya ve Azerbaycan'a derinlemesine baskın yaparak, Hazar Denizi üzerinden kuzey İran'a karşı baskınlar düzenleyerek, İran topraklarında kışlarken ve saldırılarını 577 yazına devam ederek kullandılar. Hüsrev şimdi barış istedi, ancak Ermenistan'da general Tamkhosrau'nun ezeli düşmanı Justinianus karşısında zafer kazanması, kararını zorlaştırdı ve savaş devam etti.

578'de, Mezopotamya'daki ateşkes sona erdi ve savaşın ana odağı bu cepheye kaydı. Mezopotamya'da Pers baskınından sonra Doğu'nun yeni magister militumu olan Mauricius, Dicle'nin iki yakasında baskınlar düzenledi, Aphumon kalesini ele geçirdi ve Singara'yı yağmaladı. Hüsrev tekrar 579'da barış istedi, ancak bir anlaşmaya varılmadan öldü ve ardılı IV. Hürmüz (579-590 arası hükümdar) müzakereleri bozdu. 580 yılında Gassaniler yine Lahmîler üzerinde bir zafer daha kazanırken, Bizans saldırıları Dicle'nin doğusuna da girdi. Bununla birlikte, bu süre zarfında Ermenistan'daki durum ile ilgili görevlendirilen geleceğin II. Hüsrev'i, asi liderlerin çoğunu Sasani'ye bağlı kalmaya ikna etmeyi başardı ancak İberya Bizans'a sadık kalmaya devam etti. Ertesi yıl, Mauricius komutasında Bizans kuvvetleri ve III. el-Mundhir komutasında Gassani kuvvetleri tarafından Fırat boyunca gerçekleştirilen iddialı bir seferde ilerleme kaydedilemezken; Adarmahan komutasında Persler ise Mezopotamya'da yıkıcı bir sefer başlattılar. Mauricius ve III. el-Mundhir, bu zorluklar yüzünden birbirlerini suçladılar; Bizans ve Gassaniler arasındaki savaşı tetikleyecek ve Gassani krallığının sona ermesinin başlangıcını işaretleyecek, ihanet şüphesiyle el-Mundhir'in tutuklanmasına neden oldu.

582'de, Adarmahan ve öldürülen Tamkhosrau'ya karşı Konstantina'da zafer kazandıktan sonra, Mauricius, II. Tiberius'ün (574-582 arası hükümdar) ölümünün ardından imparator oldu. Konstantina'da kazanılan avantaj, daha sonra, Doğu'da magister militum olan ardılı İoannis Mistakon Nymphios nehri üzerinde Kardarigan'a yenildiğinde kaybetti. 580'li yılların ortalarında, savaş, sonuçsuz barış görüşmeleriyle noktalanmış baskınlar ve karşı baskılar vasıtasıyla sonuçsuz kalmaya devam etti; Bir önemli çatışma, 586'daki Solachon Muharebesi'ndeki Bizans zaferiydi.

584'te el-Mundhir'in halefi el-Numan'ın Bizanslılar tarafından tutuklanması Gassani krallığının parçalanmasına yol açtı ve Gassani krallığı gevşek bir kabile koalisyonuna geri döndü ve eski gücünü hiçbir zaman geri alamadı. 588'de, paraları ödenmemiş Bizans birliklerinin yeni komutanları Priscus'a karşı bir isyanları, Sasanilere bir atılım için bir şans vermeye başlamış görünüyordu, ancak isyancıların kendileri sonraki Pers saldırısını püskürttü; Tsalkajur'da bir sonraki yenilgi sonrasında, Bizans, Martyropolis'te bir başka zafer kazandı. Bu yıl boyunca, 15 yıl önce Dara'nın düşüşüne tutuklanan bir grup tutsak Huzistan'daki cezaevlerinden kaçmış ve Bizans topraklarına dönmüşlerdi.

589'da savaşın seyri aniden değişti. İlkbaharda Bizans anlaşmazlığı çözülüp isyana son verdi ancak Martyropolis, Sittas adlı bir memurunun ihanetiyle Perslere düştü ve Bizans'ın geri alma çabası başarısızlığa uğradı, ancak ertesi yıl Bizans Sisauranon'da bir savaş kazandı ve onun komutanları Bleschames yakalamayı başardılar. Bu arada Kafkasya'da Bizans ve İberya saldırıları, yakın zamanda Orta Asya cephesinden Göktürkler ile savaşta başarılı sonuçlar alan Pers generali Behrâm-ı Çûbîn tarafından püskürtüldü. Bununla birlikte, Arakses Nehri üzerindeki Romanus komutasındaki Bizanslılar tarafından mağlup edildikten sonra Behrâm, IV. Hürmüz tarafından aşağılanarak görevden alındı. Bu aşağılamadan gücenen general, kısa sürede Sasani ordusunun çoğunun desteğini alan bir ayaklanma çıkardı. İlerlemesi ile tedirgin olan İran sarayının 590 üyesi Hürmüz'ü devirip, öldürdüler, oğlunu II. Hüsrev (590-628 arası hükümdar) olarak tahta çıkardılar. Behrâm, buna rağmen isyanıyla bastırdı ve yenilen Hüsrev kısa süre sonra emniyeti için Bizans topraklarına kaçtı. Behrâm ise tahtı VI. Behrâm olarak ele geçirdi ve imparatorluğun kuruluşundan bu yana Sasani hanedanının yönetiminde ilk kesintiye neden oldu. Mauricius'un desteğiyle Hüsrev tahtta tekrar sahip olmak için harekete geçti, Nisibis'te bulunan ana Pers ordusunun desteğini kazandı ve Martyropolis'i Bizans müttefiklerine geri verdi. 591'in başlarında, Behrâm tarafından gönderilen bir ordu Nisibis yakınlarındaki Hüsrev taraftarları tarafından mağlup edildi ve daha sonra Tizpon, Mahbodh tarafından Khosrow adına alındı. Dara'nın Bizans kontrolüne geri verilmesiyle, Hüsrev ve Doğu'nun magister militumu Narses'in birleşik Bizans ve Sasani birlikleri Mezopotamya'dan Behrâm ile karşılaşmak için Azerbaycan'a ilerlerken, Ermenistan'ın magister militumu İoannis Mistakon yönetiminde ikinci bir Bizans ordusu kuzeyden kıskaç hareketi düzenledi. Ganzak yakınlarında gerçekleşen Blarathon Muharebesi'nde, Behrâm'ı ağır bir şekilde yenerek II. Hüsrev'i iktidara getirip, savaşı sona erdirdiler.

Hüsrev'i tahta geri getirme konusunda hayati bir rol oynamış olan Bizans, Pers ile olan ilişkilerinde hakim bir konumda kalmıştır. Hüsrev sadece Mauricius'un yardımı karşılığında Dara ve Martyropolis'e geri vermekle kalmadı, aynı zamanda Tigranakert, Malazgirt, Baguana, Valarsakert, Bagaran, Vardkesavan, Erivan, Ani, Kars ve Zarisat dahil birçok şehrin Sasaniler tarafından Bizans'a teslim ettiği yeni bir Kafkasya taksimini kabul etti. Ardahan, Lori, Dmanisi, Dmanisi, Mtsheta ve Tontio şehirleri de dahil olmak üzere İberya Krallığı'nın batı kısmı Bizans'a bağımlı hale geldi. Lazika'ya verilen Cytaea şehir de Bizans'a bağımlı hale geldi. Böylece, Kafkasya'daki Bizans kontrolünün kapsamı tarihsel olarak en üst noktaya ulaştı. Ayrıca, Bizanslıların katıldığı daha önceki ateşkes ve barış antlaşmalarının aksine, ya barış için, işgal altındaki toprakların iade edilmesi için ya da Kafkasya geçitlerinin savunmasına katkıda bulunmak için Bizanslıların parasal ödeme yapmaması, güç dengesinde büyük bir kaymaya işaret eder. İmparator Maurice, selefinin Balkanlar'daki ihmallerini kapsamlı seferler ile aşmak için bile bir konumdaydı. Bununla birlikte, Maurice ile Hüsrev arasındaki ittifak, on iki yıl sonra, her iki imparatorluk için de felaket sonuçları ile yeni bir savaş başlatmaya yardımcı olduğu için, bu durum çok geçmeden değişti.