Erenler, Artvin

Erenler köyünün eski adı İrsa’dır. Bu ad Gürcüceden (ირსა) Türkçeye olduğu gibi geçmiştir. Nitekim 1835 tarihli nüfus defteri ile 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde İrsa (ايرسه) olarak geçer. 1878’de bölgeyi gezen Rus tarihçi Yevgeniy Vaydenbaum da köyden İrsa olarak söz etmiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda bölgeyi ele geçiren Ruslar, İrsa ile Ahaldaba (ახალდაბა) köylerini tek bir köy olarak İrsa-Ahaldaba (Ирса-Ахалдаба) adıyla kaydetmiştir. Eskiden bir köy olan Ahaldaba bugün Erenler köyünün mahallelerinden biridir.

Tarihsel Klarceti bölgesinde yer alan İrsa’daki kilise ve kule kalıntıları, köyün eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Bölgenin bilinen tarihi üzerinden İrsa’nın erken Orta Çağda Gürcü Krallığı, Büyük Selçuklu istilasından sonra, geç Orta Çağda Samtshe Atabeyliği (1268-1625) sınırları içinde kaldığı bilinmektedir. 16. yüzyılın ortasında Osmanlılar İrsa’yı Gürüclerden ele geçirdi ve köy Çıldır Eyaleti içinde yer aldı. Nitekim 1835 nüfus defterinde İrsa, bu eyaletin Livane sancağına bağlı bir köydü. Livane sancağı ise, Berta ve Sinkot nahiyelerinden oluşuyordu. Vergi belirleme ve askere alma amacıyla Osmanlı idaresince sadece erkek nüfusunun tespit edildiği 1835 yılında İrsa köyünde 70 hanede 188 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, İrsa köyünün toplam nüfusunun 376 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Söz konusu bu defterde Ahaldaba ayrı bir köy olarak yer almamaktadır.

İrsa ve Ahaldaba köyleri, 19. yüzyılın ikinci yarısında, Trabzon Vilayeti'nin Lazistan sancağına bağlı Livana kazası sınırları içinde yer alıyordu. İki yerleşme bu sırada iki ayrı köy olarak kaydedilmiştir. İrsa'nın nüfusu 73 hanede yaşayan 230 kişiden oluşuyordu. Osmanlı idaresi bu tarihte de genel olarak sadece erkek nüfusu tespit ediyordu. Erkek nüfusu kadar kadın eklenince, İrsa'da 460 kişinin yaşadığı ortaya çıkar. Ahaldaba (اخالدابە) köyü ise, İrsa'ya göre hayli küçük bir köydü ve 13 hanede 37 kişi yaşıyordu. Bu nüfusunda erklerden oluştuğu düşünülünce, Ahaldana köyünün nüfusunun 72 kişiden ibaret olduğu söylenebilir. Bu salnameye göre iki köyün de başlıca geçim kaynağı tarımdı. Hayvancılık tarımın önemli kollarından biriydi. Hayvan varlığı olarak İrsa'da 120 öküz, 80 inek, 122 keçi ve 40 koyun; Ahaldaba'da 15 öküz, 88 inek, 3 at, 3 keçi ve 5 koyun tespit edilmiştir.

İrsa ve Ahaldaba, uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Rusların eline geçti. Ruslar 1886 tarihli nüfus sayımında Ahaldaba ile İrsa’yı tek köy olarak kaydetmiştir. Bu sırada İrsa-Ahaldaba, Artvin sancağına (okrug) bağlı Artvin kazasında (uçastok) yer alıyordu. Artvin kazasına bağlı Beşauli nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) köylerinden biriydi. İrsa-Ahaldaba köyünde 76 hanede 644 kişi yaşıyordu ve nüfusun tamamı Gürcülerden oluşuyordu. Nitekim köyde Mamisaheti (მამისახეთი), Lekta (ლეკთა), Naşkarauli (ნაშქარაული), Tseltskaro (წელწყარო), Tekauri (თექაური), Nasirevi (ნასირევი), Naşinauri (ნაშინაური), Cocginia (ჯოჯგინია), Lopatevi (ლოპატევი), Ahaldaba (ახალდაბა), Buznauri (ბუზნაური), Asauli (ასაული), Salahora (სალახორა), Çordlehevi (ჩორდლეხევი), Vakehevi (ვაკეხევი), Goryana (გორყანა) gibi Gürcüce yer adları günümüzde de kullanılmaktadır. 1886 tarihinde hane başına ortalama 8,4 kişi düşüyordu. Bu sayı Klarceti bölgesinde en yüksek oranlar arasında yer almakta ve İrsa-Ahaldaba’nın kalabalık bir aile yapısına sahip olduğunu göstermektedir. Beşauli nahiyesi, İrsa-Ahaldaba’nın dışında Beşauli, Kvartshana ve Sinkoti köyleri yer alıyordu. Bu nahiyede tamamı Gürcülerden oluşan 1.736 kişi yaşıyordu ve bu nüfusun %37’si İrsa-Ahaldaba’da bulunuyordu.

İrsa-Ahaldaba, Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda Rus ordusunun bölgeden çekilmesinden bir süre sonra bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde yer aldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti'nin verdiği ültimatom üzerine Gürcü kuvvetleri çekilince, Artvin ile Ardahan bölgeleri fiilen Türkiye’ye katıldı. Sovyet Rusya ile Anakara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla bu köylerin de içinde yer aldığı Artvin bölgesi Türkiye’ye bırakıldı.

İrsa Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Erenler olarak değiştirildi. Ancak bu tarihte Ahaldaba ayrı bir köy olarak görünmemektedir. İrsa'nın bir mahallesi haline gelmiş olmalıdır. 1926 yılındaki nüfus tahririne göre Erenler köyünün nüfusu, 102 hanede yaşayan 517 kişiden oluşuyordu. 1965 genel nüfus sayımında Erenler köyünün nüfusu 776 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 236 kişi okuma yazma biliyordu.

İrsa’da bir köy kilisesi ile bir kulenin kalıntıları günümüze ulaşmıştır. Salihoğulları mahallesinde, mezarlığın yakınında bulunan İrsa Kilisesi, tek nefli bir yapıydı. Geriye sadece yıkıntıları kalmıştır. Köylüler kilisenin bulunduğu yeri “Kilise Kapı” olarak adlandırmaktadır. Dörtgen biçimde bir plana sahip İrsa Kulesi, köyün batısında, Mollaoğulları mahallesinde, yerleşmenin bittiği noktada bir köylünün tarlasında yer alır. Günümüze kalan duvarların yüksekliği 2.,5 metreyi bulan kuleden geriye yıkıntılar kalmıştır. Kulenin yakınında başka yapıya ait duvar kalıntıları vardır.