Azerbaycan'ın Karabağ Ermenilerinin yeniden entegrasyon planı

Azerbaycan'ın Karabağ Ermenilerinin yeniden entegrasyon planı (, ), Dağlık Karabağ'da yaşayan etnik Ermenilerin yeniden entegrasyonu için Azerbaycan Cumhuriyeti hükümeti tarafından oluşturulan bir plandır. Yeniden entegrasyon planı ilk defa 21 Eylül'de, çatışmaların sona ermesinin ardından ve Yevlah'da yapılan müzakereler sırasında sunulmuştur. Plan 2 Ekim'de kamuoyuna duyurulmuştur.

Plana göre, Karabağ halkının kendi kültürlerini koruma ve geliştirme hakkı, din özgürlüğü, kültürel ve dini eserlerin korunması güvence altına alınmakta ve Ermenice kullanma olanağı sağlanmaktadır. Plana göre, Dağlık Karabağ'ın yönetimi Azerbaycan cumhurbaşkanı'nın özel heyetleri tarafından yürütülmelidir. Etnik Ermeniler ayrıca bu faaliyetlere katılabilirler.

İnsan Hakları İzleme Örgütü'ne göre Azerbaycan'ın bölgeye ve halkına yeniden entegrasyon planı, özellikle etnik azınlık hakları ve insan hakları gibi konularda kısa ve uzun vadeli nasıl saygı gösterileceğini belirlemelidir. Ayrıca, örgütün vurguladığı gibi, Azerbaycan bu taahhütlerin sürekli olarak uluslararası denetimini kabul etmek için bağımsız bir görevi üstlenmelidir.

Dağlık Karabağ bölgesindeki çatışmanın kökenleri derinlere uzanmaktadır ve uluslararası alanda Azerbaycan toprağı olarak tanınan bu bölgedeki nüfusun çoğunluğu Ermenilerden oluşmaktadır. Bölgedeki etnik şiddet, 1980'lerin sonlarına doğru tırmanmış ve bu, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin (DKR) bağımsızlığını ilan etmesine yol açmıştır. Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından, bu çatışma topyekün bir savaşa dönüşmüştür. Birinci Karabağ Savaşı, 1994 yılında ateşkes anlaşmasıyla sona ermiştir. O zamandan beri bölge tamamen Ermenistan destekli DKR'nin kontrolü altındaydı ve DKR birimleri sadece kendi bağımsızlıklarını ilan ettikleri bölgeleri değil, aynı zamanda çevre bölgeleri de işgal etmişlerdir. Bu çatışmalar sonucunda ağırlıklı olarak Azerbaycanlıların yaşadığı bölgeler işgal edilmiş ve daha sonra bu bölgeler resmen DKR yetkilileri tarafından yönetimsel ve bölgesel olarak dahil edilmiştir. Savaşın sonucunda bu bölgelerde yaşayan nüfusun büyük bir kısmı evlerini terk etmek zorunda kalmıştır.

Ateşkes anlaşmasının imzalanması, AGİT Minsk Grubu'nun himayesinde anlaşmazlığın barışçıl bir şekilde çözülmesi için müzakerelerin başlamasına olanak sağlamıştı. Uluslararası arabuluculuk çabaları, özellikle Madrid ilkelerine dayalı barış planı da dahil olmak üzere başarısız olmuştu. Ateşkes anlaşması birçok kez ihlal edilmiş ve 2020 sonbaharında bölgede İkinci Karabağ Savaşı başlamıştır. Savaş, Kasım ayında ateşkes ilanıyla sona etmiş ve bu sonuç olarak Azerbaycan, çevresindeki yedi bölgeyi geri almış ve eski Dağlık Karabağ'ın belirli bir bölümünün kontrolünü yeniden ele geçirmişdi. Rus barış gücü, Dağlık Karabağ ile Ermenistan'ı birbirine bağlayan Laçın koridoruna konuşlandırılmıştı.

Aralık 2022'de, Rus barış güçlerinin eylemsizliği nedeniyle Azerbaycan, Laçın koridorunu kapatarak 19 Eylül 2023'te bölgeye askeri operasyon düzenledi. Bir gün sonra, resmi Bakü koşullarında bir ateşkes anlaşması yapıldı ve Dağlık Karabağ yönetimi teslim olma belgesini imzaladı. Dağlık Karabağ'daki Ermeni grupları, silah ve askeri teçhizatlarını teslim etmeye başladı ve Ermeni nüfusunun büyük bir kısmı Ermenistan'a tahliye edildi. Dağlık Karabağ'ın başkanı Samvel Şahramanyan, 1 Ocak 2024'ten itibaren Dağlık Karabağ'ın varlığının sona erdiğini belirten bir kararname imzaladı. DKR liderliği, bölge dışındakiler de dahil olmak üzere halka, bölgenin Azerbaycan'a yeniden entegrasyonunun şartlarını öğrenmelerini ve ardından ikametlerinde kalmak veya ayrılmak konusunda bağımsız bir karar vermelerini istedi. Ateşkes anlaşmasının hemen ardından, Azerbaycanlı yetkililerin temsilcileri, Karabağ'daki Ermeni temsilcileriyle yeniden bütünleşme konularında görüşmelere başladı. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 29 Eylül'de Zengilan'da düzenlenen Ulusal Şehir Forumu'nda yaptığı konuşmada, Azerbaycan'ın Karabağ'daki Ermeni nüfusunun haklarını ve güvenliğini sağlayacağını açıkladı ve onlara şimdiden yeniden bütünleşme hedeflerini sunmuştur. Bu hedefler "dini, eğitimsel, kültürel, yerel yönetim haklarına ve diğer tüm haklara saygıyı içerir".

21 Eylül'de Yevlah'ta Dağlık Karabağ Cumhuriyeti (DKR) ve Azerbaycan temsilcileri arasındaki görüşmeler tamamlandı. Azerbaycan delegasyonunu, Azerbaycan Cumhurbaşkanı'nın özel temsilci yardımcısı Beşir Hacıyev, "Karabağ'ın Ermeni sakinleri ile ilişkilerden sorumlu kişi" olarak atanan Ramin Memmedov ve özel birim çalışanı İlkin Sultanov, Ermeni tarafını ise DKR Güvenlik Konseyi sekreteri Sergey Martirosyan ve DPR Parlamentosu üyesi David Melkumyan temsil etti. Bu toplantıda, Azerbaycan Cumhurbaşkanı'nın temsilcisi, "Karabağ Ermenilerinin Yeniden Entegrasyon Planı"nı sundu. Bu plan, Azerbaycan Parlamentosu milletvekilleri tarafından uzun süre önce planlanmış ve Rus barış güçleri ile "Karabağ belediye yetkilileri" ile potansiyel işbirliğini içeriyordu.

25 Eylül'de Azerbaycan Cumhurbaşkanı yönetimi, Azerbaycan yetkilileri ve "Karabağ'ın Ermeni nüfusu" temsilcilerinin Hocalı'da ikinci toplantısının başlayacağını duyurdu. Yönetim tarafından sağlanan bilgilere göre, toplantıda özellikle ortak sağlık ekipleri ve Bakü'deki Ermeni nüfusu ile Karabağ arasında ilişkilerin oluşturulması konuları ele alındı.

2 Ekim'de, Karabağ Ermenilerinin kitlesel göçünün fiilen sona ermesinden sadece bir gün sonra, Azerbaycan hükümeti, Hankendi şehrinin idari merkezinde bölgenin yeniden entegrasyonuna ilişkin çalışma grubunun bir toplantısı düzenledi. Bunun hemen ardından Azerbaycan Cumhurbaşkanı yönetimi, ilk defa Karabağ Ermenilerine yönelik "yeniden entegrasyon planı"nın ana prensiplerini açıkladı.

Açıklanan plana göre yeniden entegrasyon, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Anayasası, yasaları ve uluslararası taahhütleri temel alınarak, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin toprak bütünlüğü ve egemenliği çerçevesinde gerçekleşecektir. Plana göre, herkesin güvenliği dahil olmak üzere, etnik köken, din ve dil farkı gözetilmeksizin herkesin hak ve özgürlüklerinin eşitliği sağlanacaktır. Yeniden entegrasyon planına göre, Karabağ sakinlerine kendi kültürlerini koruma ve geliştirme hakkı, din özgürlüğü, kültürel ve dini eserlerin korunması garanti altına alınmakta ve Ermeni dilini kullanma imkanı sağlanmaktadır.

Plana göre, Dağlık Karabağ'ın yönetimi Azerbaycan Cumhurbaşkanı'nın özel heyetleri tarafından yürütülecektir. Bu süreçte, Ermenilerin de dahil olabileceği bildirildi. Azerbaycan Cumhurbaşkanı'nın basın servisine göre, bölgede seçilmiş belediyeler oluşturulacak ve yerel halkın Azerbaycan vatandaşlığı kazanma meselesi, Azerbaycan mevzuatına uygun olarak çözülecektir. Belgede belirtildiği gibi, Azerbaycan'ın iç işleri organları bölgede düzen ve güvenliğin sağlanmasından sorumlu olacaktır. Bu sürece Ermenilerin de katılabileceği ifade edilmektedir.

Planda da belirtildiği gibi, Dağlık Karabağ topraklarındaki ana para birimi Azerbaycan manatı olacak. Azerbaycanlı yetkililer, Karabağ'daki fiziki ve sosyal altyapının (eğitim, sağlık, enerji, gaz, su, yol, iletişim, ıslah) "belirli bir süre içinde" Azerbaycan için ortalama göstergeler seviyesine getirileceğini taahhüt etmişlerdir. Bölgede yaşayanlara vergi, gümrük ve diğer imtiyazlar verilecek, çiftçilere sübvansiyon verilecek ve arazi vergileri dışında her türlü vergiden muafiyet sağlanacaktır. Belgeye göre mülkiyet konuları Azerbaycan mevzuatına göre düzenlenecektir. Ayrıca, yeniden entegrasyon planına göre Dağlık Karabağ'ın tüm sakinleri, Azerbaycan'daki ücret ve sosyal yardım sistemine tabi olacaklardır.

23 Eylül'de Azerbaycan Cumhurbaşkanı Yönetimi, Karabağ Ermenilerinin sosyal, insani, ekonomik ve altyapı sorunlarının çözümü için Azerbaycan'da bir çalışma grubunun kurulduğunu duyurdu. Bu kurul, ekonomi, çalışma ve nüfusun sosyal korunması, tarım, içişleri, sağlık, bilim ve eğitim bakanlıklarının temsilcileri ile "Azerenerji" OJSC, "Azerışık" OJSC, "Azerigaz" Üretim Birliği, Devlet Karayolları Ajansı ve diğer departmanları içermektedir. Bu grup, Ağdam, Füzuli ve Kelbecer rayonlarında yürüttüğü çalışmalar kapsamında, Azerbaycan Olağanüstü Haller Bakanlığı tarafından, ihtiyaç sahibi Ermeni vatandaşlara ilk yardım ve gıda desteği sağlamak amacıyla 1,000 kişilik çadır kampları oluşturmuştur.

24 Eylül'de Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı Yönetimi, Yevlah'ta yapılan toplantıda varılan anlaşmalara dayanarak Hankendi şehrinin Ermenistan'ın enerji sisteminden ayrılması ve Azerbaycan'ın enerji sistemine katılması konusunda bilgi yayınladı. 28 Eylül'de Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı, Dağlık Karabağ'daki Ermeni halkına yaşadıkları yerleri terk etmemeleri ve Azerbaycan toplumunun bir parçası olmamaları çağrısında bulundu. Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı İdaresi'nin aldığı bilgilere göre, Azerbaycan yetkilileri, Dağlık Karabağ'da yaşayan Ermenilerin hukuki statülerini belirlemek amacıyla Azerbaycan topraklarında reintegration.gov.az portalı üzerinden kayıt sürecini başlattılar. Azerbaycan Nüfus Çalışma ve Sosyal Koruma Bakanlığı'na göre, 1 Ekim'de "birkaç" Ermeni bu hizmetten yararlandı.

3 Ekim'de Azerbaycan İçişleri Bakanlığı basın servisi, Azerbaycan polis teşkilatının Hankendi'de zaten kurulduğunu bildirdi. Bakanlık, polis memurlarının şehirde "kamu güvenliği kontrolü" yaptığını, kontrol noktalarında gözetimde bulunduğunu ve ayrıca trafikte devriye gezip "bu tür talepler alındığında ihtiyaç sahiplerine yardım sağlamak için" hizmet verdiğini belirtti. İçişleri Bakanlığı basın servisi ayrıca, devlet göçmenlik servisi çalışanlarının şehir polis binasında Azerbaycan vatandaşlarının kaydını yapmak ve daha sonra yerel halkın başvurularını almak için başlatılan faaliyetlerden bahsetmiştir. Göçmenlik Dairesi'nin basın servisine göre, 3 Ekim'e kadar Karabağ ekonomik rayonunun 7 sakini, Hankendi'deki Devlet Göçmenlik Dairesi'nin sabit şubesine vatandaşlık almak üzere kaydoldu. Yetkililere göre, bunlardan beşi göçmenlik bürosuna bizzat geldi, iki kişi ise hizmet çalışanlarının şehir bölgelerine yaptığı ziyaret sırasında Azerbaycan vatandaşlığı almak için kayıt yaptırdı.

Azerbaycan yetkilileri, Karabağ Ermenilerinin yeniden entegrasyonuna ilişkin planın ayrıntılarını açıklamadan önce siyaset bilimci Lawrence Broers, asıl meselenin bu bölgeleri terk eden sakinlerin geri dönme hakkına sahip olup olmayacağı ve insanların bu hakkı kullanıp kullanamayacağı olduğunu belirtti. Broers, bu bağlamda güvenliğin Karabağ Ermenileri için en önemli konu olarak değerlendirildiğini ifade etti. Ayrıca Broers'e göre Azerbaycan'ın resmi pozisyonu, yani Karabağ Ermenilerinin haklarının Azerbaycan'ın diğer ulusal azınlıklarının haklarıyla aynı olacağı yaklaşımını yansıtmaktadır. Bu haklar, örneğin eğitimde ana dilin kullanılması, din özgürlüğü, muhtemelen anadilde çalışan medyanın yanı sıra yerel özyönetim organlarını seçme hakkını içermektedir.

Karabağ'ın "yeniden entegrasyonu" hakkında konuşan Siyasi Uzmanlar Grubu Başkanı Konstantin Kalaçyov, Azerbaycanlı yetkililerin dünya toplumunun desteğini kazanmak için her şeyi yapmaya çalışacaklarını ve bu amaçla "gösteri yerleşimleri" düzenleyeceklerini, her ülkeden gazetecilerin ziyaretlerine izin vereceklerini öne sürdü. Onun fikrine göre, Azerbaycanlı yetkililer, Azerbaycan'daki Ermenilerle ilgili olarak dünya genelinde olumlu bir hikâye yaratmaya çalışacaklardır.