Üst Paleolitik

Üst Paleolitik, Paleolitik veya Eski Taş Çağı'nın üçüncü ve son alt bölümüdür. Çok genel olarak, Neolitik Devrim ve tarımın ortaya çıkışına kadar, bazı teorilere göre erken modern insanlarda davranışsal modernitenin ortaya çıkışına denk gelen, 50.000 ila 12.000 yıl öncesine (Holosen'in başlangıcı) tarihlenmektedir.

Anatomik olarak modern insanların (yani Homo sapiens) yaklaşık 300.000 yıl önce Afrika'da ortaya çıktığına inanılmaktadır. Bazıları tarafından, modern insan kalıntılarıyla ilişkili bulunan eserlerin çeşitliliğinde belirgin bir artışın olduğu yaklaşık 50.000 yıl öncesine kadar, yaşam biçimlerinin Orta Paleolitik dönemdeki arkaik insanlardan nispeten az değiştiği ileri sürülmüştür. Bu dönem, modern insanların Afrika'dan Asya ve Avrasya'ya doğru genişlemesine atfedilen ve Neandertallerin soyunun tükenmesine katkıda bulunan en yaygın tarihle aynı zamana denk gelmektedir.

Üst Paleolitik, bazıları depolama çukurlarına sahip kamp alanları şeklinde organize yerleşimlerin bilinen en eski kanıtlarına sahiptir. Mağara resimleri, petroglifler, kemik veya fildişi üzerine oymalar ve gravürlerle sanatsal çalışmalar gelişmiştir. Güney Afrika'daki Blombos mağarası gibi yerlerdeki eserlerden insanların balıkçılık yaptığına dair ilk kanıtlar da bulunmuştur. Daha çeşitli ve güvenilir besin kaynakları ve uzmanlaşmış alet türleriyle desteklenen daha karmaşık sosyal gruplar ortaya çıkmıştır. Bu durum muhtemelen grup kimliğinin ya da etnisitenin artmasına katkıda bulunmuştur.

Avustralya'nın iskânı büyük olasılıkla yaklaşık 60 bin yıldan önce gerçekleşmiştir. Avrupa yaklaşık 45.yy'dan sonra insanlarla dolmuştur. Anatomik olarak modern insanların yaklaşık 45.yy'da kuzeye doğru Sibirya'nın 58. paraleline kadar yayıldığı bilinmektedir (Ust'-Ishim adamı). Üst Paleolitik, yaklaşık 25 ila 15 ka arasında Son Buzul Maksimum (LGM) ile bölünmüştür. Doğu ve Orta Asya popülasyonlarının yaklaşık 35 ka sonra Bering kara köprüsüne ulaşması ve yaklaşık 15 ka'da Amerika'ya doğru genişlemesi ile Amerika'nın halklaşması bu dönemde gerçekleşmiştir. Batı Avrasya'da Paleolitik dönem, 15 ka'dan başlayarak LGM'nin sonundan itibaren Epipaleolitik veya Mezolitik olarak adlandırılan döneme geçiş yapar. Holosen buzul gerilemesi 11.7 ka (MÖ 10. binyıl) ile başlar, Eski Dünya Epipaleolitik dönemine denk gelir ve Bereketli Hilal'de tarımın en erken biçimlerinin başlangıcını işaret eder.

Hem Homo erectus hem de Neandertaller aynı kaba taş aletleri kullanmıştır. Antik taş aletler üzerinde kapsamlı çalışmalar yapmış olan arkeolog Richard G. Klein, arkaik hominidlerin taş alet setini kategorize etmenin imkansız olduğunu belirtmektedir. İster Asya, ister Afrika ya da Avrupa olsun, 50.000 yıl öncesine kadar hemen hemen her yerde tüm taş aletlerin birbirine çok benzediğini ve sofistike olmadığını savunmaktadır.

Arkeologlar ilk olarak Afrika'daki eserler arasında 50.000 yıldan daha eski olanları mermi uçları, oyma aletleri, bıçak ağızları, delici ve kesici aletler gibi birçok farklı kategoriye ayırıp sınıflandırabildiklerini keşfetmişlerdir. Bu yeni taş alet türleri birbirinden belirgin bir şekilde farklılaşmış olarak tanımlanmıştır; her aletin belirli bir amacı vardı. Avrupa'ya yayılan ve genellikle Cro-Magnonlar olarak adlandırılan erken modern insanlar, birçok sofistike taş alet, kemik, fildişi ve boynuz üzerine oyulmuş ve kazınmış parçalar, mağara resimleri ve Venüs figürinleri bırakmıştır.

Neandertaller ise Mousterian taş alet teknolojisini ve muhtemelen Châtelperronian teknolojisini kullanmaya devam etmiştir. İlginçtir ki, bu aletler arkeolojik kayıtlardan, Neandertallerin fosil kayıtlarından kaybolmasıyla hemen hemen aynı zamanda, günümüzden yaklaşık 40.000 takvim yılı önce kaybolmuştur.

Yerleşim açısından bakıldığında, yerleşimler sıklıkla dar vadi tabanlarında yer almaktaydı ve genellikle geçen hayvan sürülerinin mevsimsel avlanmasıyla bağlantılıydı. Bazı yerleşimler yıl boyunca iskân edilmiş olabilir, ancak yaygın örüntü, insanların yılın farklı zamanlarında değişen gıda kaynaklarından yararlanmak için yerleşimler arasında göç etmesiyle mevsimsel kullanımı içeriyor gibi görünmektedir. Avcılık geçimlerini sağlamada önemli bir rol oynamış ve karibu ile yabani ren geyiği özellikle önemli görülmüştür.

Bu dönem aynı zamanda çakmaktaşı aletlerin üretiminde de önemli gelişmelere sahne olmuş, daha basit ve kısa yongaların aksine ince dilgiler etrafında şekillenen üretimler ortaya çıkmıştır. Ayrıca, kemik, boynuz ve postlar burin ve racloir kullanılarak ustaca işlenmiştir. Ayrıca, gelişmiş oklar, zıpkınlar, balık kancaları, kandiller, ipler ve gözlü iğneler ilk kez kullanılmaya başlanmıştır. Timor ve Solomon Adaları'ndaki yerleşimlerden elde edilen kanıtlar denizciliğe ve pelajik türlerin avlanmasına işaret etmektedir.

Bu çağda insan davranışlarındaki değişimler, küresel sıcaklık düşüşleri de dahil olmak üzere iklimsel dalgalanmalara bağlanabilir. Bu değişiklikler, genellikle yanlış olsa da "son buzul çağı" olarak adlandırılan son buzul döneminin zaten şiddetli olan soğuklarını daha da şiddetlendirmiştir. Bu tür iklim değişiklikleri, kullanılabilir kerestenin mevcudiyetini azaltmış ve toplulukları alternatif malzemeler keşfetmeye sevk etmiş olabilir. Ayrıca, yaygın olarak kullanılan bir malzeme olan çakmaktaşı düşük sıcaklıklarda kırılganlaşarak alet olarak işlevselliğini azaltmış olabilir.

İlginç bir şekilde, Avrupa'da M.Ö. 35.000 civarında Üst Paleolitik dönemde, hayvan tasvirlerinin yanı sıra bazı ilkel notasyon işaretleri de ortaya çıkmaya başlamıştır. Bu işaretler, sembol kombinasyonlarının avlanan hayvanlarla ilgili mevsimsel davranış bilgilerini aktardığı proto-yazının en eski biçimlerinden birini temsil ediyor olabilir. Çizgiler (|) ve noktalar (-) birbirlerinin yerine kullanılmış olup muhtemelen ayları ifade ederken, (Y) işareti "Doğum yapmak" anlamına gelmiş olabilir. Bu semboller birleştirildiğinde, avlanan hayvanların üreme dönemleri hakkında bilgi veriyor gibi görünmektedir. Taş alet evrimi ve proto-yazının bu kesişimi, Paleolitik kültürlerin karmaşıklığı ve sürekli değişen çevresel koşullara uyum sağlama ve iletişim kurma becerileri hakkında değerli bilgiler sunmaktadır.

Avustralya'nın Sidney kentinde Castlereagh bölgesindeki çakıl çökeltilerinde çok sayıda Aborijin taş aleti bulunmuştur. Bu sonuçlar ilk ortaya çıktığında tartışmalıydı; daha yakın zamanda aynı tabakaların tarihlendirilmesi bu tarihleri revize etti ve doğruladı.

Sri Lanka'daki Fa-Hien Lena mağarası sakinleri yay ve ok teknolojisini MÖ 48.000'de geliştirmişlerdir (bilinen en eski yay ve ok teknolojisi Sibudu Mağarası'ndan MÖ 65.000'e tarihlenmektedir, Güney Afrika).

En eski matematiksel eser, Eswatini (Svaziland), Güney Afrika'da 44.000-43.000 MÖ'ye tarihlenen olası bir çetele çubuğu veya ay takvimi olan çentikli Lebombo kemiği.

Arkeolojik kayıtlarda bilinen en eski madencilik, Svaziland'daki Ngwenya Madeni, yaklaşık 43.000 yıl önce, insanların kırmızı pigment aşı boyası yapmak için hematit çıkardığı yer.

Mağaralarda bulunan ve görünüşe göre yanlarına çizilen hayvan türlerinin davranışları hakkında takvim anlamı taşıyan notasyon işaretleri tarihte bilinen ilk (proto-)yazı'dır .

İspanya'daki mağara sanatı örnekleri yaklaşık 40.000 MÖ'ye tarihlenmektedir ve bu da onları Avrupa'da keşfedilen en eski mağara sanatı örnekleri haline getirmektedir (bkz: Nerja Mağaraları). Bilim insanları, resimlerin modern insanlardan ziyade Neandertaller tarafından yapılmış olabileceği teorisini ortaya atmaktadır.

Sidney bölgesi, radyokarbon tarihleme ile kanıtlandığı üzere, bu zaman diliminde Aborijin Avustralyalılar (özellikle Eora ve Dharug halkı) tarafından işgal edilmiştir. Parramatta, Western Sydney'de yapılan bir arkeolojik kazıda, Aborjinlerin odun kömürü, taş aletler ve olası eski kamp ateşleri kullandığı bulunmuştur.

Artefaktlar, erken insan faaliyetlerinin Canberra, Avustralya'da bir noktada gerçekleştiğini göstermektedir. Bölgedeki yerleşime dair arkeolojik kanıtlar arasında yerleşik kaya sığınakları, kaya sanatı, mezar yerleri, kamplar ve taş ocağı alanları ile taş aletler ve düzenlemeler bulunmaktadır.

Son Buzul Maksimum. Ortalama deniz seviyesinin olduğuna inanılmaktadır. günümüzden daha düşük,'ndan deniz seviyesi verileri, birçok kıyı ve aşağı nehir vadisi arkeolojik alanının bugün su altında olduğunu doğrudan ima etmektedir.