Sovyet Savaş Anıtı (Treptower Parkı)

Sovyet Savaş Anıtı veya Kurtarıcı Savaşçı Heykeli (, ), Berlin'deki Treptower Parkı'nda yer alan savaş anıtı. Sovyet mimar Yakov Belopolskiy ve Sovyet heykeltıraş Yevgeniy Vuçetiç tarafından tasarlanmış olup elinde birer kılıç ile çocuk tutan, Nazilerin sembolü olan Svastika sembolünün parçalanmış hali üzerinde yer alan bir Sovyet askerini tasvir eder. Yaklaşık 12 m uzunluğunda ve 70 ton ağırlığındaki anıtın bulunduğu meydanda ayrıca Berlin Muharebesi'nde ölen yaklaşık 7 bin Sovyet askerinin mezarları da bulunmaktadır.

Anıt, Büyük Vatanseverlik Savaşı kapsamında Nazilerin yenilmesiyle birlikte Avrupa halklarının faşizmden kurtuluşunu anlatan semboller arasında yer alır. Berlin'de II. Dünya Savaşı'ndan sonra inşa edilen üç Sovyet savaş anıtından biridir. Diğer iki anıt Tiergarten ve Pankow'da yer alır. Anıt ayrıca Magnitogorsk'deki Geri-İleri Anıtı ve Volgograd'daki Anavatan Çağırıyor anıtı ile birlikte savaş kılıcı taşıyan heykel triptiğinin bir parçasıdır.

Nazi Almanyası'nın teslim olmasıyla sonuçlanan ve II. Dünya Savaşı'nı bitiren muharebe olarak kabul edilen Berlin Muharebesi'nde, Nisan-Mayıs 1945 tarihleri arasında yaşamını yitiren veya kaybolan yaklaşık 80 bin askeri anmak için komünist sembolizm yöntemi kullanılarak anıtlar yapılması kararlaştırıldı ve yapılacak anıtlar için bir yarışma düzenlendi. Çoğunluğu Sovyet kökenli olmak üzere toplam 52 tasarımcının katıldığı ve dönemin Sovyet Askeri İdaresi Yüksek Şefi Vasili Sokolovski'nin jüri başkanlığını yaptığı etkinlikte Sovyetler Sarayı tasarımına benzeyen yüzlerce merdivenli binalar, anıtsal yüksek kuleler ve Özgürlük Heykeli stilinin Sovyetleştirilmiş hali gibi pek çok eser yer aldı. Yapılan değerlendirmeler sonucu etkinliği mimar Yakov Belopolskiy, heykeltıraş Yevgeniy Vuçetiç, ressam Anatoliy A. Gorpenko ve mühendis Sarra S. Valeris'ten oluşan "Yaratıcı Kolektif" isimli grup kazandı. Diğer tüm eserler, daha ileri düzeyde kullanılmak üzere SSCB Bakanlar Kurulu Mimarlık ve Sanat Heyeti'ne gönderildi. Kazanan anıtın çizimi sırasında askerin elinde makineli tüfek olması gündeme gelse de Josef Stalin başkanlığındaki heyet Vuçetiç'e silah yerine kılıç olması yönünde öneri sundu.

Çeşitli kişiler anıt için modellik yaptı. Askerin elinde tuttuğu küçük kız için Berlin Muharebesi'nde görev alan Aleksandr Kotikov'un kızı Svetlana Kotikova çeşitli pozlar verdi. Döneme tanık olanların anılarına göre, anıt için model olan isimler arasında Mariazell'den küçük bir kız ve aynı zamanda heykeltıraş olan ve Berlin'de bir buçuk yıl görev yapan Sovyet çavuşu İvan S. Odarçenko da yer aldı.

Sovyetler Birliği Mareşali Vasili Çuykov anılarında ana heykelin, 30 Nisan 1945 tarihinde Landwehrkanal'da Naziler tarafından ağır makineli silahlarla saldırı altındayken üç yaşındaki bir kız çocuğu için hayatını riske atan çavuş muhafızı Nikolay Masalov'u anmak için tasarlandığını ifade etmektedir. Landwehrkanal'da Masalov anısına bir tabela yer almaktadır.

Berlin Muharebesi'nde kazanılan zafer sonucunda zafer anısına kılıç figürlü çeşitli anıtlar inşa edilmiştir. Berlin'de Treptower Parkı dışında, biri Tiergarten'daki, diğeri Pankow'daki olmak üzere iki yerde daha anıt mevcuttur. Benzer amaçla inşa edilen Anavatan Çağırıyor heykeli de bu kapsamda incelenir. Anıt ayrıca Magnitogorsk'deki Geri-İleri Anıtı ve Volgograd'daki Anavatan Çağırıyor anıtı ile birlikte savaş kılıcı taşıyan heykel triptiğinin bir parçasıdır.

Anıtın inşa yeri olarak Treptower Parkı'nın seçilmesinin çeşitli nedenleri vardır. Anıt planlanmasından çok önce bu park, bir Sovyet mezarlığı kurmak için seçilmişti. 1945 yılının başlarında Berlin'in çeşitli yerlerinden yaşamını yitiren Sovyet askerler park alanlarına taşındı. Bir mezarlık anıtının yapılması bu süreçte gündeme geldi. 1945 yazında Alman komünistleri mezarlıkta gömülü Sovyet askerlerine bir anıt dikme girişimi başlatmıştı. "Kurtuluş" konusunu gerçekçi bir biçimde anlatmak için bir grup heykel görevlendirildi. 1946'da yılında ise büyük bir anıt için karar somut bir şekil alındı ve nihayetinde büyük anıt için yarışma düzenlendi. Anıt kompleksinin yanında bulunan boş alanların bağımsız anıtların dikilme girişimini ve bunların sonradan kaldırıldığını gösterdiğini ifade eden kaynaklar mevcuttur.

Yakov Belopolskiy'in tasarladığı anıt projesi komite tarafından uygun bulundu. Haziran 1947 ile Mayıs 1949 arasında inşa edilen anıtın açılışı 8 Mayıs 1949 tarihinde Treptower Parkı'nda gerçekleşti. İnşaat sürerken kompleksin inşaat yönetimi Mayıs 1948'de Sovyet Silahlı Kuvvetleri Savunma Kuvvetleri İdaresi'ne bağlı Özel Anıt Ekibi'ne verildi. Böylece inşaatın denetimi, binbaşı Grigori Krawzow'a devredildi. devraldı. İdeolojik ve politik konularda danışman olarak Ivan Paderin görevlendirildi.

Anıtın parçalarının oluşturulması aşamasında çoğunlukla Alman kökenli 60 heykeltıraş ve 200 taş tasarımcısı görev aldı. Buna ek olarak ressam Aleksandr Gorpenko, anıtın iç tarafındaki mozaik şablonunun hazırlanması konusunda çalışmalar yürüttü. Projenin teknik gelişiminden mühendis Sarra Walerius sorumluydu. Anıtın inşasında yaklaşık 1.200 işçi çalıştı. Binbaşı Grigori Krawzow inşaat döneminde çeşitli maddi teşvik ve eğitim çalışmalarıyla işgücünün artırıldığını belirtti. Anıtın inşasında emek harcayan tüm işçilere, Aleksandr Kotikov'un adına atfen hazırlanan ve ek gıda paketi içeren "Kotikov Paketi" verildi.

Açılış töreninde konuşma yapan askeri yetkili Aleksandr Kotikov "Bu anıt sadece Berlin'de açılan bir anıt değildir, aynı zamanda Avrupa'nın merkezinde, sosyalist anavatanın, insanlığın, bugünkü ve gelecek kuşakların hayatlarının kim tarafından kurtarıldığının dünyanın halklarına hatırlatmak için açılmış bir anıttır. Avrupa'nın merkezinde bulunan bu anıtın büyüklüğü, Sovyet iktidarının aşılmaz kuvvette, ve onun kurtuluş misyonuna tanıktır. Bu anıt köleliğe ve emperyalist karanlık güçlerin kundakçılığına karşı, sosyalizm, demokrasi ve halkların egemenlik hakları adına, Sovyetler Birliği ile dünya halklarının mücadelesinin ve yeni savaşının bir sembolüdür." ifadelerini kullandı. Başbakan Otto Grotewohl da törende yaptığı konuşmada "insanlığın belası olan faşizmden bizi Sovyet ordusu kurtardı" demecinde bulundu.

Berlin Duvarı'nın 1989 yılında yıkılmasının ardından anıt tahrip edildi ve üzerine Sovyet karşıtı grafitiler çizildi. Bu olayların sürmesi üzerine Demokratik Sosyalizm Partisi, bu kişilerin Neo-Naziler olduğunu belirtti ve 3 Ocak 1990 tarihinde yaklaşık 250 bin Doğu Almanya yurttaşının katıldığı bir gösteri düzenledi. Parti genel başkanı Gregor Gysi yaptığı konuşmada anıt için "anayasal koruma" talep etti.

II. Dünya Savaşı'nın ardından Sovyetler Birliği'nin, "Kızıl Ordu'nun Avrupa'yı özgürlüğe kavuşturması" temasını işleyen anıtların yapılmasına dair politikasının bir parçası olan anıt, diğerlerine göre en ayrıntılı ve geniş planlanan anıt olma özelliği taşır. Anıt planı sosyalist gerçekçilik prensiplerine göre Sovyetler Birliği ve Kızıl Ordu'yu referans alacak şekilde tasarlanmıştır. Bu plana göre ziyaretçiler, benzer mekanlara özgü olduğu üzere üzere, koreografi hareketlerine göre tanımlanmış alanlar üzerinden ilerlemektedirler.

Daha önce spor alanı olarak kullanılan ve 1949 yılında tamamlanan etrafı ağaçlarla kaplı mezarlık bölgesinin girişinde biri sağda biri solda olmak üzere iki adet anıtsal sütun bulunur. Bu sütunlar, kızıl granitten yapılmıştır ve üzerinde orak ve çekiç figürleri yer alır. Her iki sütunun ön kısmında her biri yaklaşık 40 ton ağırlığında olan diz çökmüş bronz asker heykeli yer alır. Askerlerin bir elinde miğfer, diğer elinde ise silah yer alır. Girişin biraz gerisinde anavatanı temsil eden, açık gri granitten yapılmış, 2,5 m yüksekliğinde ve 50 ton ağırlığında olan "Mutter Heimat" (Türkçe: Anavatan) heykeli yer alır. Yere bakan üzgün bir kadını tasvir eden bu heykel "savaşta ölen çocukları için yas tutmayı" ve "derin üzüntüyü" temsil eder. Girişin hemen önünde kare şeklinde granitten yapılan bir mezar taşı bulunur. Burada Rusça ve Almanca "Anavatan kahramanlıklarınızı unutmayacak" yazılıdır. Girişten heykele doğru ilerlerken parkın orta yerinde her biri 2,5 metre çapında 6 adet alev kasesi bulunur. Bu alev kaselerinin altında savaşta hayatını kaybeden askerlere ait mezarlar bulunmaktadır. Bu mezarların önünde bronz bir çelenk yer alır. Heykeller, kabartmalar ve alev kaseleri 1948 yılında Lauchhammer şehrinde üretilmiştir. Parkı kaplayan metal korkuluklar 3,5 metre yüksekliğindedir ve yaklaşık 900 metre boyunca uzanır. Parka girişi sağlayan ve üst kısımlarında "Anavatanımızın özgürlüğü ve bağımsızlığı için verilen savaşta düşen kişiler sonsuza kadar onurlu kahramanlardır." yazan iki adet tak bulunur.

Parkın yapımında 1938 yılında Adolf Hitler tarafından inşa ettirilen ve savaşta Kızıl Ordu tarafından yıkılan Yeni Reichskanzlei Binası'ndan arda kalan taş ve granitler kullanılmıştır. Tarihî bir olayı temsil etmesinin yanı sıra, bulunduğu arazide Berlin Muharebesi'nde ölen yaklaşık 7 bin asker için inşa edilen mezarlıkları da içerir.

Parkın içerisinde o dönem on altı adet olan Sovyet Cumhuriyeti'ni temsilen on altı lahit bulunur. Bu lahitler 3,5 m yüksekliğinde ve 5 m uzunluğunda olup beyaz kireç taşından yapılmıştır. Her kabartma 12 m2'lik bir alana sahiptir. Lahitlerde yer alan oymaların derinliği 10 cm'ye kadar ulaşır. Yüzey alanında savaş günlerine dair tasvirler yer alır. Kuzey tarafta yer alan soldaki lahitlerde Rusça, sağdaki lahitlerde Almanca olmak üzere, lahitlerin parkın içerisinde bakan kesiminde dönemin ordu başkomutanı ve Sovyetler Birliği Komünist Partisi Genel Sekreteri olan Josef Stalin'e ait çeşitli sözler yer alır.

1990 yılında imzalanan İki Artı Dört Antlaşması kapsamında Almanya'nın birleşmesi sonrasında yeni Almanya hükûmeti, ülkedeki tüm savaş anıtlarını korumak, tamir etmek ve restorasyon çalışmaları yürütmekten bizzat sorumludur. Almanya ile Rusya hükûmetleri arasında 16 Aralık 1992 tarihinde imzalanan savaş mezarlıklarına dair anlaşmaya göre Almanya hükûmeti anıtlarda herhangi bir değişiklik yapmadan önce Rusya'ya danışacaktır.

Anıt, kuruluşundan bu yana çeşitli anma etkinliğine ev sahipliği yapmıştır. Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra da anma etkinlikleri devam etmiştir. Zafer Günü etkinlikleri kapsamında her 9 Mayıs günü "Bund der Antifaschisten Treptow e.V." (lit. Anti-faşist Treptow Koalisyonu) tarafından çeşitli etkinlikler düzenlenmektedir.