Rengeyiği İnuitleri

Rengeyiği İnuitleri ya da Rengeyiği Eskimoları (İngilizce Caribou Inuit, Caribou Eskimo, Reindeer Inuit, Reindeer Eskimo), Kanada anakarasının doğu kıyılarında, Hudson Körfezinin batısında Nunavut bölgesinin Kivalliq Bölgesi denen kısmında yaşayan Kanada İnuitlerinden Eskimo halkı ve Kivalliq İnuitleri ile Utkuhiksalik İnuitlerinin oluşturduğu kültür grubu. Merkezi Kanada İnuitleri üst kültür grubunda ele alınırlar. Batı Kanada İnuitçesi içindeki Utkuhiksalik İnuitçesi lehçesini konuşanlar hariç diğerleri Doğu Kanada İnuitçesi içinde sınıflandırılan Kivalliq İnuitçesi konuşurlar. Adları tuktu dedikleri çorak rengeyiği (Rangifer tarandus groenlandicus ᓇᐹᕐᑐᕐᑲᓐᖏᑦᑐᒥ ᑐᒃᑐ) alt türünden rengeyiği avcılığı yapmalarından ileri gelir. "Caribou Eskimo" adını ilk kez Danimarkalı Kutup kâşifi ve antropolog Knud Rasmussen beşinci Thule keşif gezisinde (1921-24) kullanmıştır.

Ahialmiut yıl boyu rengeyiklerine dayalı yaşam sürerlerdi. Qamanirjuaq Gölü («huge lake adjoining a river at both ends») yakınlarında buzağılama alanlarına yazın geçerler ve kuzeye doğru yönelen sürünün peşinden gidip orada kışlarlardı.

Akilinirmiut Thelon Nehri bölgesinde Akiliniq Tepelerinden (A-ki «the other side») Beverly Gölü'nün kuzeyine ve hatta daha yukarıdaki Aberdeen Gölü'nde de görülürlerdi. Bazıları Qairnirmiut ve Hauniqturmiut ile birlikte Baker Lake'nin (Qamani'tuuaq) kuzeybatısında yaşar. Birçoğu açlık ya da eğitim fırsatları sebebiyle Aberdeen Gölü'ne taşınmıştır.

Hanningajurmiut, Hanningaruqmiut, Hanningajulinmiut («the people of the place that lies across») Utkuhiksalingmiutların güneyinde Garry Gölü civarında yaşarlar. Birçok Hanningajurmiut 1958 yılında geleneksel rengeyiğine hasret kalmış, fakat 31 kişi tekrar Baker Lake civarına dönmüştür. Çoğu Garry Gölü'ne kalıcı olarak geri dönmedi.

Hauneqtormiut, Hauniqtuurmiut, Kangiqliniqmiut, («dwellers where bones abound») Qairnirmiutların güneyinde, Wilson Nehri ve Ferguson Nehri civarında yaşamış ufak gruptur. 1980 lerde Whale Cove ve Rankin Inlet'teki alt gruplarca asimile edilmişlerdir.

Ihalmiut («people from beyond») ya da Ahiarmiut ("the out-of-the-way dwellers») Kazan Nehri, Ennadai nehri, Küçük Dubawnt Gölü (Kamilikuak) ve Thlewiaza (Kugjuaq; "Big River") nehrinin kuzeyinde yaşarlar. Kanada hükûmeti tarafından tehcir ettirilerek 1950 lerde Henik Gölü ile Whale Cove, 1980 lerde ise Arviat'a yerleştirilmişlerdir.

Paallirmiut («people of the willow») ya da Padlermiut («people from the Padlei River region"), Padleimiut, en kalabalık gruptur. Hauniqtuurmiut ve Harvaqtuurmiutların güneyindeki topraklarda yaşarlardı. Paallirmiutların kıyıya (Arviat) alt grubu avlanma mevsiminde Maguse Nehri'ne döner, içbölgedeki alt grubu ise Yathkyed Gölü'nden Dubawnt Gölü'ne kadarki alanda yaşar. Hudson's Bay Company ticaret gemilerinin seferinin Keewatin kıyılarında 1790'da durdurmasından sonra, Paallirmiutlar ticaret için Fort Prince of Wales yöresine gitmeye başladılar. Arvia'juaq and Qikiqtaarjuk National Historic Site bunların tarihi yazlık kamplarıydı. 1980 lerde çoğu Eskimo Point (Arviat) mezraına yerleşmiştir.

Qaernermiut («dwellers of the flat land») ya da Qairnirmiut («bedrock people»), Kinipetu (Franz Boas, 1901), Kenepetu, kuzeyde Chesterfield Inlet'ten Rankin Inlet'in kıyıları ile karşısında Baker Lake ve bazen Beverly Gölü civarında yaşarlardı. 1980 lerin başlarında çoğu Baker Lake'ye yerleşmiştir.

Utkuhiksalingmiut («people who have cooking pots»), Baker Lake yakınlarında Back River civarında Chantrey Inlet yöresinde yaşarlardı. Sabuntaşından yaptıkları çömlek (utkusik) adlarına kaynaklık eder. Dilleri diğer Rengeyiği İnuitlerinden farklı olarak Batı Kanada İnuitçesi içinde sınıflandırılan Natsilik İnuitçesinin alt lehçesi olan Utkuhiksalik İnuitçesidir.

Rengeyiği İnuitleri, arktik kıyılardaki Bakır İnuitleri kültür grubundan 17. yüzyılda ayrılan bir alt grubudur. (Taylor, 1972; Burch, 1978) Bu en güncel hipotez olsa da henüz ispatlanmamıştır. (Czonka, 1998).

Rengeyiği İnuitlerinin ataları başlangıçta rengeyiklerinin çorak bölgeden (Barrenlands) Beverly ve Qamanirjuaq ("Kaminuriak") bölgesine kadar yıllık (yazlık-güzlük) göçleri boyunca takip eder, kışın da balık ve balina için Hudson Körfezi (Tariurjuaq) kıyılarına yerleşirlerdi. Denesulinelerin kabilesi olan Sayisi Dene grubu da rengeyiği avlardı, fakat bunlar yıl boyunca iç bölgede kalır, kıyıya yanaşmazlardı; zira 18. yüzyıldaki de dahil olmak üzere rengeyiği nüfusunun uzun süre azalması, Denelerin içbölgenin daha uzak kısımlarına çekilmelerine sebep olur, İnuitler gibi kışın kıyıya bağımlı olmazlardı.

20. yüzyılda düzenli ticaretin başlamsı ve sonrasında da misyonerlerin gelmesi ve dillerinin yazıya geçirilmesi sağlanmıştır. Arktik 1922 ilkbaharında kâşif/antropolog Kaj Birket-Smith ve Rasmussen Harvaqtuurmiut ve Paallirmiut kabileleriyle karşılaşmışlar ve bunlar hakkında bilgi kaydetmişlerdir. Bazen rengeyiği sürülerinde artış gözlense de çoğu zaman on yıllar boyunca sürülerin sayısında azalma olmuştur. Açlık nadir değildi. 1920 lerde kasvetli bir dönemde Hudson's Bay Company şirketi Rengeyiği İnuitlerine yönelmiş ve kurduğu ticaret karakolları ve bunlara ulaşımı kolaylaştıran karayolları Batılılarla inuitlerin dağınık köylerini birleştirmeye başladı. Yazar ve kâşif Farley Mowat 1940 larda ve 1950 lerde Ihalimutlara ziyaret yapmış onların kültürleri üzerine kapsamlı bilgi edinmiştir.

Geleneksel olarak Rengeyiği İnuitleri babayerli üç dört kuşak bir arada evli kardeşler ve kuzenlerle bilateral geniş aile biçiminde topluluk oluştururlar. Aile reisi merkezi otoriteye sahip yaşlıca bir erkektir ve ihumataq («group leader») adını alır. İhumataq'lar dışında otorite sahibi yöneticiler olmaz.

Rengeyiği İnuitleri diğer merkezî Arktik Kanada İnuitleri gibi nipaquhiit ("games done with sounds or with noises") etkinliğine katılırlar. İnuit gırtlak şarkılarının tipik tarzından yoksundurlar, fakat bunlarda olan öyküleme (hikâye anlatımı) diğer İnuitlerde görülmez.

Bütün Eskimo halkları gibi Rengeyiği İnuitleri de avcı ve toplayıcıdır. Yarı göçebe bir halk olup rengeyiği sürülerinin peşinden yılda iki sefer göç ederler, buna ek olarak da göl ve nehirlerde balık avlarlardı. Adları tuktu dedikleri çorak rengeyiği (Rangifer tarandus groenlandicus ᓇᐹᕐᑐᕐᑲᓐᖏᑦᑐᒥ ᑐᒃᑐ) alt türünden rengeyiği avcılığı yapmalarından ileri gelir.

Rengeyiğinin her parçası değerliydi ve bunlar mümkün olduğu kadar değerlendirilirdi. Derisi ayak giyimi (kamik) ve üst giyimi anorak, amauti, pantolon) yapımında kullanılan en değerli bölümüdür. İlkbaharda avlanan rengeyiklerinin derileri ince ve şık iken, yazın avlananlarınkı daha güçlü ve kalın olup sıcak tutar. Derilerinden ayrıca çadır (tupiq), eşya ve saklama kapları da yapılır. Eldivenler kürk, tüy ve yosundan yapılırdı. Tendonu da en değerli parçalardan biridir, zirar bu hem halat ya da kurdele gibi bağlama parçası hem de dikiş ipliği gibi dikme görevi görür. Boynuzları ulu bıçağı ve kar gözlüğü yapımında kullanılır.

Göçebe doğa onları ve köpeklerini güçlü yürüyücü ve kızak çekici yapmış, yüklerini, yataklarını ve çadırlarını taşımışlardır. Eskimo kayığı adı verilen kayaklarla (qayaq) nehir ve göllerde insan ve yük taşımışlardır. Kayaklar ayrıca yıllık göç sırasında rastgelinen su yollarında av için de kullanılmıştır. Rengeyiği İnuitlerinin kayakları dilce birlikte Kivalliq-Aivilik inuitçesi üst grubunu oluşturdukları İglulik İnuitleri kültürü grubundan Aivilik İnuitlernin kayaklarıyla benzerdir ve kayak taşınırken ters çevrilir ve kokpit başa şapka gibi geçirilerek taşınır<ref name="refRad">Arima, Eugene (1994) "Caribou and Iglulik Inuit kayaks" , Arctic,' 47(2): 193-195.</ref>.

Rengeyiği İnuitlerinin en büyük birinci yerleşimi olan kıyıdaki Arviat'ta (ᐊᕐᕕᐊᑦ) 1924 yılında Roma Katolik Kilisesi, 1926'da da Anglikan misyonu gelmiş ve her ikisinin rekabetine sahne olmuştur.

1950 lerde Kanada Hükûmetinin zorunlu göç (tehcir) ve iskân yasa ve uygulamaları ile bunların halk üzerindeki zorlukları üzerine çok sayıda kitap yazılmıştır. Tareumiut («deniz ahalisi») denen kıyıdaki Rengeyiği İnuitleri daha sabit iken Nuunamiut («kara ahalisi») denen içbölgedeki Rengeyiği İnuitleri göçebedir ve bu yeniden iskân gereği yerlerinden olup kıyıdakilerle karışmışlardır. Çoğu bu taşınma sırasında hem mal mülk kaybına hem de kültürlerinin büyük ölçüde bozulup kaybolmasına sebep olmuştur. Federal yardımların az ve yetersiz olması, tehcirin başarısız olup refah getirmemesi, aksine olan refahın da silinip süpürülmesi sonucunu doğurmuştur. Bu adaptasyonda, yüksek işsizlik, aile içi şiddet, cinsel istismar, madde bağımlılığı, intihar, ebeveyn ihmali, motivasyon eksikliği gibi sorunlar başgöstermiştir.