Şafak Eyüboğlu

Şafak Eyüboğlu 1966 yılında İstanbul’da doğdu. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi (MSGSÜ) Geleneksel Türk El Süsleme Sanatları Tezhip Ana Sanat Dalı’ndan 1991 yılında mezun oldu.

Lisans eğitimini tamamladıktan sonra ilk çalışmaları, tarihi binaların iç ve dış duvar yüzeyleri ile bağlantılı cephe yüzlerinde motif ve desen araştırmaları oldu. Uygulamalarında yıpranmış/kaybolmuş desen ve motiflerin keşfi, binanın tarihi karakteriyle uyumlu özgün desen çizimleri ile onarım ve yenileme işlemleri yaptı. Bu alanda en büyük ve kapsamlı çalışmasını, Ressam ve Kalemkâr Baş Sorumlusu ve Uygulamacısı olarak Ustabaşı unvanı ile 2013 - 2014 yılları aralığında, önceki yıllarda ABD Büyükelçilik ve Konsolosluk olarak kullanılan, şimdiki adı SOHO HOUSE ISTANBUL olarak bilinen Palazzo Corpi binasının (Beyoğlu) kalemişi, resim ve onarım-restorasyon işlemini gerçekleştirerek yaptı.

Şafak Eyüboğlu, 1998 – 2007 yılları aralığında, ressam Yusuf Taktak yönetimindeki Atölye Üçgen bünyesinde deneysel resim çalışmalarına ağırlık verdi. 2007 tarihinden sonraki yıllarda sanatını Beyoğlu-Asmalımescit semtindeki kendi atölyesinde resim çalışmaları ve resim dersleri ile yoğun bir şekilde sürdürdü.

Eyüboğlu, 2010 - 2012 yılları aralığında Şükrü Aysan tarafından kurulan Sanat Tanımı Topluluğu ’nun (STT-İstanbul), “Enstalasyon içinde, mantık anlatması ve Arda Denkel’in nesne ve doğasından metinlerin tartışılması” ile “Enstalasyon içinde, mantık anlatması ve Aristoteles’in metafizik’inden metinlerin tartışılması” içerikli sanat etkinliklerine katıldı.

Şafak Eyüboğlu, Türk aydınlanmasının öncülerinden yazar/eleştirmen ve belgesel yapımcısı Sabahattin Eyüboğlu, Türkiye’nin ilk kadın mimarlarından Mualla Eyüboğlu ve ressam ve şair Bedri Rahmi Eyüboğlu kardeşlere, soy ağacı olarak baba dalından ikinci kuşak yakın akrabadır. Sabahattin Eyüboğlu, Mualla Eyüboğlu ve Bedri Rahmi Eyüboğlu kardeşlerin babası Mülkiye mezunu Mutasarrıf Rahmi Bey (Mehmet Rahmi Eyüboğlu) ile Şafak Eyüboğlu’nun dedesi Temel Vasıf Eyüboğlu amca çocuklarıdırlar. Eyüboğlu ayrıca yazar-yönetmen ve tiyatro oyuncusu Yeşim Eyüboğlu ile tiyatro oyuncusu ve oyun yazarı Yaşar Nezih Eyüboğlu ’nun kardeşidir.

Ressam Şafak Eyüboğlu 1966 senesinde, İstanbul’un Fatih ilçesinde, babası havacı astsubay Recep Eyüboğlu ve eşi Mühürşah Eyüboğlu’nun altıncı; son çocuğu olarak dünyaya geldi. Çocuk yaşlarında yaptığı karakalem resimlerinin yaşıtlarından farklılığı, ailesi ve öğretmenlerinin dikkatini Eyüboğlu’nun yeteneğine çekti.

1985 yılında Edirne’de Trakya Üniversitesi Duvar Süsleme Sanatları Bölümü’nün başarılı öğrencisi oldu. Bu bölümde bir yılını doldurduğunda Topkapı Sarayı’nda, Hamit Üçer önderliğinde kalemişi uygulamalarında yer aldı. Röleve ve Anıtlar Kurumu Müdürü Hüseyin Kaya’nın dikkati ve önerisi ile Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi (MSGSÜ) yetenek sınavlarına girdi. Yetenek ve sanat bilgisi sınavlarını başarıyla tamamladı. Aynı sene, ilk tercihi olarak işaretlediği “Resim Bölümü”nü kazandı. Bu başarısına rağmen, hocaların hocası diye anılan Dündar Tahsin Aykutalp’in ifadesiyle “nadiren sahip olunabilen ince kontüre karşı yeteneği” göz önüne alınarak Tezhip Ana Sanat Dalı’na yönlendirildi. Eyüboğlu, sanat alanında çok daha derin klasik bilgilere, geleneksel öğelere ulaşmanın daha kolay ve çabuk mümkün olacağı düşüncesiyle tercihini değiştirerek, “özel seçili öğrenci” olarak girdiği Tezhip Ana Sanat dalından lisansını 1991 yılında aldı.

Şafak Eyüboğlu, üniversite eğitimini tamamladıktan sonra on yılı aşkın süre başta “restorasyon” olmak üzere Topkapı Sarayı, Yıldız Sarayı gibi pek çok eski tarihli binalarda, “duvar süsleme” ve “kalem işi” çalışmaları yaptı. Çalışmalarında özellikle İç Anadolu Bölgesi’nin mevcut tarihi binalarının iç ve dış duvar ve bina bağlantılı farklı cephe yüzeylerindeki zamanla yıpranmış ve kısmen ya da tamamen kaybolmuş motiflerinin izini sürdü. Araştırmaları sırasındaki saptamalarını esas alarak yıpranmış ya da kaybolmuş desen ve motiflerin tarihi dokuyla bağdaştırılarak yenilenmesi ve onarım işlemlerini gerçekleştirdi. Bu alanda en önemli çalışmasını, 2013 - 2014 yılları aralığında, SOHO HOUSE ISTANBUL (Beyoğlu) olarak bilinen binanın kalemişi ve resim restorasyonunu ressam ve kalemkâr ustabaşı unvanıyla tamamladı.

1998 – 2007 yılları aralığında, ressam Yusuf Taktak yönetimindeki Atölye Üçgen bünyesinde yer aldı. Bu dönemde çağdaş resim sanatında deneysel çalışmalara ağırlık verdi. Atölye Üçgen’den ayrıldıktan sonra çalışmalarını Asmalımescit-Beyoğlu, Jurnal Sokak’ta kurduğu “Eyüboğlu Resim Atölyesi” bünyesinde sürdürdü. Bir yandan eğitim de verdiği mekânında resim sanatında daha yaratıcı ve denemeci bir yoğunlukla yaratımlarda bulundu. Kişisel sergiler düzenledi.

Ressam Şafak Eyüboğlu hâlen İstanbul, Şişli semtindeki ev–atölye dairesinde resim ve sanat çalışmalarına devam etmektedir. 2020 pandemisinin etkisiyle oluşturduğu ‘Karantina’ (Lockdown) üst başlıklı çalışmalarıyla sanatsal arayışını sürdürmektedir.

Eyüboğlu, başta Safranbolu’daki çalışmaları olmak üzere pek çok tarihi binanın restorasyon çalışmalarındaki motif, tasnif ve renk uygulamalarının kendi sanatsal arayışındaki etkisini önemsedi. “Gelenekselden çağdaşlığa, somut olandan soyuta, soyut olandan somuta devinimler” olarak adlandırdığı bu etki, özellikle “imkânsız motif” olarak isimlendirdiği resimlerinin tuvallerinde görülmektedir.

1998 – 2002 dönemi resimlerinde gelenekselin soyutla biraradalığı gözlenir. Eserlerinde “Kompozisyon sabit ve kurgusal ise de, salt bunun anlatımıyla yetinmez. Kompozisyon oluşturma ve yüzeye çizimi aşamasına değin klasik anlayışa bağlı, boya ile anlatıma geçildiğinde ise bilinenin ötesinde yeni bir bakışla kompozisyonun/objelerin etrafında harekete geçip, tek başına bir gezinmeye dönüştüğü” görülür. ‘Zamanla bağımsız’ bu arayışı, kompozisyon içinde “her an ve her yöne hareket” etmesini sağlar. ‘Hareket’le kurguların/konuların sabitlik ve açılarının kesinliği tamamen kaybolur.

Modern sanatla birlikte modern resmin de tüm gücünü doğadan aldığı bilincinden hareketle ve ancak kompozisyon/objeye bir önceki bakış ile değil, bugün bulunduğu yerden “bir sonraki bakış” kaygısı içinde yaklaşmaktadır.

Bitim aşaması da bir süreçtir. “Duyguların parçalanarak/çoğalarak resim kurgusunun içinde yer almasıyla” bitirir resimlerini. “Soyut ya da somut, resimde konu içerisinde beklemek… Beklemek; gövdenin de görmesi için…”

2002 – 2007 dönemi resimlerini tarifinde, restorasyon çalışmalarında olduğu gibi duvar yüzeylerinin hayatın “tahrip”li yanını kendisine gösterdiğini söyler Eyüboğlu. Renklerin izini sürer. Kendi ifadesiyle, “Zaman” tabaka’dır. Duvarlardan kazınan her tabaka geçmiş eski zamanları/hayatları simgeleyen, gitgide soyutlaşan dönemleri yansıtır. İzleyicilerine, bu oksitlenmiş zamanda geçen “iz”ler ile kompozisyonlar sunar.

2007 – 2019’a kadar süren zaman diliminde Şafak Eyüboğlu’nun tuval resimleri, yazar-yönetmen Yeşim Eyüboğlu’nun ifadesiyle; “geleneksel yaklaşımlar ile üretilmiş yerel motiflerin güzelliğe bürünmüş, kurallıca istiflenmiş ya da modernizm kaygısı ile şartlanılmış olarak yapılmış yapıtlar değildir. Sahnesi; zamana karşın yitip gitmekte olan yüzeyler üzerindeki motif, desenler değil, gelecek zamana ayna tutan, “katılan” yüzeylerdir. Akademik korumacılığı değil, motiflerin zamanla “oksitlenen” tadları, hatta bozulan formları ile daha yaratıcı ve denemeci sanatsal yapıtlar, sanat eserleridir.” Şafak Eyüboğlu’nun sahnesi; ‘’İmkânsız Motif’’ olarak isimlendirdiği resim dizisini ifade eder.

2020 yılı itibarıyla devam eden çalışmalarında Eyüboğlu’nun, duvar yüzeyleri/nakışlarda oluşturduğu tabakalar/katmanlar içerisinde insanı arayışı göze çarpar. Doğa-renk-insan-duygu ortamının sezgisel ve görsel akışıyla beliren soyut ifadeli motiflerini tuvale aktarır.

Tüm dünyayı etkisi altına alan pandemi nedeniyle atölyesinde sanat çalışmalarına devam eden Şafak Eyüboğlu ‘’Lockdown’’ serisi içersinde, yeni arayışlarına da hız kazandırmıştır. Yakın zamanlarda kaybolması mümkün yüzeylere dokunarak, İstanbul’un dokusu ile insanı karşılayan-karşılaştıran yapıtlar üzerine yoğunlaşır.

İstanbul’daki Evin Sanat Galerisi’nin düzenlemiş olduğu Nuri İyem Resim Yarışması ’na katılımı ile peş peşe her yıl olmak üzere beş yıl boyunca (2006 – 2010), beş tuval resim ‘sergileme’ hakkı kazanmıştır.

Şafak Eyüboğlu Mimar Sinan Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi, Geleneksel Türk El Sanatları, Tezhip Ana Sanat Dalı’ndan 1991 yılı mezuniyetinin akabinde, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı gözetiminde ve korumasındaki tarihi binalarda restoratör olarak çalışmaya başladı. Çalışmalarında esas olarak geleneksel motiflerin yıpranmış formlarının ve taşıdıkları renklerin korunması, motif ve resimlerin aslına uygun biçimde canlandırılarak geleceğe taşınmasını benimsedi.

Şafak Eyüboğlu bu süreci şöyle anlatır: “Renklerin desenlerin tahribe uğradığı tabakalaşma. Oksitlenmiş, bozulmuş, dökülmüş tabakaların içinde kaybolmuş, silinmiş desenlerden; solgun, belli belirsiz renklerden geçtim. Bir de bakarsınız ki, alt zeminde minicik bir pembe! Üst köşede kirli mavi! Dersiniz ki “Tamam, başka bir tabaka yok!” Ama var: Dipten “sarı” belirivermiş! Ustasının anısıyla bakarlar! Ustasıyla yaşadığı hikâye ile. Renkler biraz da böyle beliriyorlar. Hırpalanmış olarak ve ustalarıyla… Bu benim için pek çok anlama gelebilir. Hepsinden evvel de şu: Renk yüzeyde değildir, renk derindedir.”

2013-2014 yılları aralığında Eyüboğlu, 1860’da inşa edilen, 1906-2003 yılları arasında ABD’nin büyükelçilik ve konsolosluk binası olarak kullanılan, bugün SOHO HOUSE ISTANBUL (Beyoğlu) olarak bilinen binada kalemişi ve resim onarım ve restorasyon faaliyetlerini gerçekleştirmiştir. Eski adı Palazzo Corpi olan bu bina içersinde mevcut üç büyük oda tavanı, bir büyük oda fasa bölümü ve merdiven kovanları yüzeylerinde bulunan motif ve kompozisyonların tamamen kaybolmuş bölümlerinin orijinaline uygun yeniden çizimlerini, desen ve motiflerin kompozisyon projelendirilmelerini yaparak jüri onayı almıştır. Binanın duvar ve tavan yüzeylerinde tarihi malzeme ve tekniklerine uyumlu özgün motiflerin çizimi ve boyama uygulamalarını sürecin başından sonuna dek ressam ve kalemkâr unvanları ile gerçekleştirmiştir.

Şafak Eyüboğlu’nun, ‘çift pozlama, çoklu pozlama’ (double exposure, multi exposure) tekniğini kullandığı fotoğraflarında görüntüde yarattığı katmanlaşma söz konusudur. Farklı zaman, mekân ve formları katmanlaştırarak oluşturduğu benzersiz soyut görüntü, şimdiki zaman-sonraki zaman dilimlerinin içiçeliği ile gerçeküstü bir his ve anlam yaratır.

Şafak Eyüboğlu şiirlerini, “çocuk yaşlarındaki duygularını toplayarak bu güne sığınmak” olarak ifade eder. Kentlerde kaybolan insan hayatlarına yüksek bina duvarları içlerinden seslenir. Duvar yüzeylerinde kazıdığı tabakaların altında birdenbire beliriveren renkler gibi beliriverir hatıraları da. Bu kez hatıralarının peşinde bulur kendini. Dışarıdan seslenir geçmiş çocuk yıllarına. İzini sürer zamanın yonttuğu her şeyin. Geleceğe taşımak ister.

Eyüboğlu soyadını taşıyan sanatçılara baktığımızda birkaç ortak yönleri dikkat çeker. Bu sanatçılar yaptıkları işi çok ciddiye alırlar, bu bir. İkinci yönleri ise çok çalışkan ve üretken olmalarıdır. Bedri Rahmi Eyüboğlu, Eren Eyüboğlu, Sabahattin Eyüboğlu, İsmet Zeki Eyüboğlu ve Kemal Eyüboğlu insan olarak ve yapıtları incelendiğinde bu ögeler irdelenebilir.

Şafak Eyüboğlu’nu tanıdıkça resimlerindeki renk tasasını, renk duyarlılığını çok sevdim ve heyecanlandım. Şafak Eyüboğlu, Eyüboğlu sanatçılar dizisinin son halkasıdır. Resimlerini gidin görün ve renkleri bu kadar iyi bağdaştıran bir sanatçının tadını çıkartın.”

Geleneğe ‘’güzelleme’’ yapmadığı gibi, ne idealist, ne de gerçekçi âlemlere uygunluk için, ‘’Eyüboğlu motifleri’’ baskı altında tutulmazlar. Kullanıma elverişli olmak üzere asri süsle(n)me malzemeleriyle döşenmek için aynanın karşısına da geçmiş değillerdir.

Motif’in akademik korumacılık, ölçümcülük ve çoğaltımla elde edilen düzenli ordusunun yerine, şimdi sahnede, anti-akademik, korunmasız ve örgütsüz ‘’TEKLİK’’ler hâlindedir ‘’motif ‘’!