Akkiraz, Çıldır

Akkiraz köyünün eski adı kaynaklarda farklı biçimde yer almıştır. 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterinde Kaftarnageb (كفترنكب) adıyla kaydedilmiştir. Gürcüce Kavtarnagebi (ქავთარნაგები) olduğu öngörülen bu yer adı, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Kertene Köy'e (كرتنە كوی) dönüşmüştür. Gürcüce özel ad olan "Kavtara" (ქავთარა) ile "bina, ev" anlamına gelen "nagebi" (ნაგები) kelimelerinden türemiş olan Kavtarnagebi (ქავთარნაგები), "Kavtara evleri" anlamına gelir. Rus idaresi ise köyün adını 1886 tarihinde Kartanakev (Картанакев) biçiminde yazmıştır. Bu yer adı bazı Gürcüce kaynaklarda Kartanahevi (კართანახევი) olarak da geçer. Akkiraz'ın bugünkü idari sınırları içinde Gaçiani (გაჩიანი), Kumuleti (ქუმულეთი), Zaldu (ზალდუ), Petrisi (პეტრისი) adlı ortadan kalkmış köyler bulunuyordu.

Kavtarnagebi, tarihsel olarak Cavaheti bölgesinin yerleşmelerinden biridir. Erken orta çağda Gürcü Krallığı sınırları içinde bulunan köy, bu krallığın gücünü yitirmesinin ardından, uzun süre Samtshe Atabeyliği'nin yönetiminde kaldı. Osmanlı Devleti bu yerleşmeyi 16. yüzyılın ikinci yarısında Gürcülerden ele geçirdi. Osmanlı idaresinin Gürcülerden ele geçirdiği için Gürcistan Vilayeti olarak adlandırdığı toprakların 1595 tarihli tahriri olan Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı defterde Kavtarnagebi, Çıldır livasının Kurd Kalesi nahiyesine bağlıydı. Bu tarihte 39 hane (yaklaşık 195 kişi) yaşıyordu. Osmanlı Devleti'nin Hristiyan köylülerden aldığı ispenç vergisi ödemekle yükümlü Giorgi, Baduça, Goça, İason, Davita, Lazare, Mirzia, Melik, Hahuta, Mosia gibi erkek adları kaydedilmiştir. Bu kayda göre köyün nüfusunun tamamının Hristiyan olduğunu anlaşılmaktadır. Bugünkü Akkiraz köyünün idari sınırları içinde bulunan Gaçiani ve Petrisi köyleri, Kavtarnagebi'yle aynı idari konuma sahipti. Her iki köyün de nüfusu bu tarihte üçer haneden oluşuyordu. İki köyde sonradan ortadan kalkmıştır. Petrisi adıyla geride sadece kale kalmıştır. Zaldu köyü ise, 1595 tarihinde boş olarak kaydedilmiştir. Kavtarnagebi'de 1878 yılında 12 hane tespit edilmiştir.

Kavtarnagebi, üç yüz yılı aşkın bir süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Rusların eline geçti. Rus idaresinin 1886 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespiti sırasında Ardahan sancağının (okrug) Çıldır kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kazada Tskarostavi nahiyesinin (маркяз: merkez) 13 köyünden biriydi. Bu tespitte Kartanakev (Картанакев) adıyla kaydedilmiş olan köyün nüfusu 312 kişiden oluşuyordu. 302 kişi "Türk", 10 kişi "Karapapak" olarak kaydedilmiştir. Kavtarnagebi, Rus hakimiyetinin sona ermesinden sonra, bir süre bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 1921 yılında, Sovyet Rusya'nın Gürcistan'ı işgali sırasında, Ankara Hükümeti'nin verdiği ültimatom üzerine Gürcistan hükûmeti Ardahan ve Artvin bölgelerinden çekildi. 16 Mart 1921'de, Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması'yla da Kavtarnagebi köyü Türkiye'ye bırakıldı.

Kavtarnagebi, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Kertene Köy'e (كرتنە كوی) adıyla, Kars vilayetinin Çıldır kazasının Kurt Kale nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında "Kerteneköy" adıyla kaydedilmiş olan köy, aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 844 kişiden oluşuyordu. Türkçe kaynaklarda farklı biçimlerde yazılmış olan Kavtarnagebi adı, "yabancı kökten geldiği" için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Akkiraz olarak değiştirilmiştir. Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte resmî kayıtlarda "Akkiraz (Kerteneköy)" biçiminde bir süre daha kullanılmıştır.

Akkiraz köyünde bir kalenin var olduğu, köyün merkezindeki kayalık bir tepede günümüze ulaşan duvar kalıntılarından anlaşılmaktadır. Bugünkü köyün sınırları içinde bir başka tarihsel yapı ise, ortadan kalkmış olan Petrisi köyünün kalesidir. Petrisi Kalesi, Akkiraz köyünün 4,2 km güneybatısında, Petrisi ve Oğuz delerinin birleştiği yerde bulunmaktadır. Bu kalenin günümüze kalan duvarlarının yüksekliği 4-5 metreyi bulur. Akkiraz köyünün 4,2 km batısında, köyün sakinlerinin "Kumulet" olarak adlandırdığı yerde, megalit bir kalenin kalıntıları bulunmaktadır. Bu kalenin ortadan kalkmış olan Kumuleti adlı yerleşmenin kalesi olduğu anlaşılmaktadır. Bugün Dirsekkaya köyü sınırları içinde kalan Zegani (Zaki) Kilisesi, tarihsel olarak Kavtarnagebi bölgesinde bulunuyordu. Bu yapı, 1902 yılında çok az zarar görmüş halde ayakta duruyordu. Zaki Kilisesi daha sonra, 1970 yılında dinamitle neredeyse tamamen yıkılmıştır.