Burhan Doğançay

Burhan Cahit Doğançay (11 Eylül 1929 - 16 Ocak 2013, İstanbul), Türk fotoğrafçı ve ressam. Doğançay esasen, yarım asır boyunca dünyanın muhtelif şehirlerinde izlediği duvarları sanat eserlerine entegre etmesiyle tanınmıştır. En ünlü tablosu olan Mavi Senfoni, 2009 yılında Murat Ülker tarafından 2,2 milyon TL'ye (1,7 milyon Dolar’a) alınmıştır.

“Şu ana kadar gördüğüm en güzel bir soyut tabloydu. Bir posterin artıkları ile yüzeyinden gelen ve duvarda oluşan parça gölgelerinin desenleri vardı. Daha ziyade portakal renginde ve biraz da mavi ve yeşil ve de kahve rengindeydi. Ayrıca üzerinde, yağmur ve çamurla oluşmuş izler vardı.”

Bu dönemde, resim çalışmalarına devam etmiş ve eserlerini birkaç karma sergide sunmuştur. Daha sonra; 1970'li yıllarda fotoğrafçılığa başlamış ve dünya çapındaki bütün şehir duvarlarını çekmeye girişmiştir. Doğançay, bir şehir gezgini olarak yarım asır boyunca dünyanın çeşitli şehirlerindeki duvarların yüzeylerini doku kaplama sanatıyla yöresellemiştir. Şehir duvarları, sosyal, siyasal ve ekonomik değişimlerin şifreleri ve bu kapsamda yörelerin havasını ve zamanın ruhunu yansıtan belgelerdir. Çalışmalarının içsel ruhunun bir parçası da, hiçbir şeyin hiçbir zaman göründüğü gibi olmadığı önerisidir. Doğançay'ın sanatı duvar sanatı olduğundan, konusunun kaynakları da gerçektir. Dolayısıyla, soyut sanatçı olarak tanımlanamaz. Yine de ilk bakışta çalışmalarının çoğu soyut gibi görünmektedir. Doğançay yaklaşımında, doğal verileri araştırıp, elementlerinin niteliklerini görüntüleyerek süsleyici modeller şekillendirmeyi esas almıştır. Bu bağlamda süreklilikle formüle ettiği dekolaj stratejileriyle devam edip, nouveau réalistes konumlarının içeriğini de etkinlikle bozup yeniden yapar. Doğançay önceleri, duvarların basit bir gözlemcisi ve kayıtçısı olarak başlamış olsa da, çok kısa sürede eserlerinde kapsamlı fikirleri, izlenim ve duyguları ifade edebilen noktalara erişmiştir. Öngörüsü, hem içeriğinde hem de tekniğindeki gayretleriyle genişlemeye devam etmiştir.

Burhan Doğançay İstanbul’da tedavi gördüğü Amerikan Hastanesi’nde öldü. 84 yaşında olan Burhan Doğançay, 18 Ocak Cuma günü Teşvikiye Camii’nde öğle namazını müteakip kılınacak cenaze namazının ardından kendi vasiyeti üzerine 19 Ocak Cumartesi günü Bodrum Turgutreis’te bulunan Karabağ Mezarlığı’nda defnedildi.

1970’lerin ortasında Doğançay, ikinci projesi olarak nitelendirdiği, küremizdeki şehir duvarlarının fotoğraflarını çekmeye kalkıştı. "Dünyanın Duvarları" olarak adlandırdığı bu fotoğraflar zamanımızın bir arşivi ve eserlerinin çekirdeğini teşkil etmekte oldukları gibi, özlerinde yaşadığımız dönemin belgeselleridir. "Ansiklopedik" yaklaşımının odağı, özellikle insanların duvarlarda bıraktıkları yapılara, işaretlere, sembollere ve görüntülere yönlenmiştir. Bu, yaratıcılık eksikliğinden değil, insanlık halini herhangi bir kültürel, ırk ayrımı, siyasi, coğrafi, veya biçimsel sınırları olmaksızın, tamamıyla kapsamlı olarak bulmuş olmasındandır. Doğançay kendisi, bu keşiflerinin özünü "Duvarlar toplumun aynasıdır" sözüyle belirtmiştir.

Bunun sonucu olan uygulamaları, temel konusunda en çok ilgisini çekeni, kendini kısıtlamaları ve saplantıları ile yakalayabilmesi, August Sander (portreler) ve Karl Blossfeldt (bitkiler) gibi diğer "belgeselcilerle" kıyaslanabilir. Fotoğrafları sadece o anı yakalama amacıyla çekilen fotoğraflar olmayıp, özenle ayrıntıyla donanmış yüzey bölütlemeleri, renklerin, yapıların, ışığın ve malzemelerin ustaca incelenmeleri ile bazen, radikal indirgemecilikleri içinde, tek renkli resim (monokrom) benzeri olmalarıdır. Bu proje, son kırk yıl içinde, beş kıtada 100 farklı ülkeden 30,000 kadar görüntüyle hem içerik hem de önem kazanmıştır. 1982 yılında, arşivindeki görüntüler Paris’te Centre Georges Pompidou’da tek kişilik bir gösteri olarak sergilenmiş ve akabinde Brüksel’de Palais des Beaux-Arts ve Montreal’de Musée d'Art Contemporain’de izlenmiştir.

Duvarlardan topladığı objeler ve afişler sanat çalışmalarında kullandığı başlıca malzemeler olduğundan, Doğançay’ın genellikle kolaj ve bir ölçüde de fumaj’ı öncelikle tercih etmiş olması da mantıksal bir durumdur. Doğançay şehir ilân panoları ve graffiti ile donanmış duvar yüzeyleri yanı sıra, bakımsız veya kırık pencere ve kapılar gibi girişleri de değişik serilerinde yeniden yaratarak canlandırmıştır. Deneyim sahibi olduğu ve yoğun katılımcısı olarak yaşadığı, sanatın son cesur döneminde kendini mukayese ettiği yegâne ustalar bilhassa Robert Rauschenberg ve Jasper Johns idi. Buna rağmen Doğançay duvar yüzeylerindeki parçacıkların birbirleriyle ilişkilerini, Raushenberger tarzıyla gelişigüzel bir şekilde birleştirmek veya altüst etmek yerine, aynen bulmuş olduğu şekilde renk ve konumlarında minimal denkleştirmelerle yinelemeyi tercih etmiştir.

Çalışmalarını, bir akbabanın gözüyle değil, daha ziyade bir koleksiyoncu gözüyle, büyük oranda kayıt tutma ruhuyla, benzetim niteliğinde uygulamıştır. Eserleri çoğu kez şehrin yıpranma ve yıkılışını, şehir hayatının tekrar yerine koyulamıyacak bir şekilde perişan ve çığırından çıkmış olduğunu, yabancılaşmış bir duyguyla çağrıştırmaktadır. Resimsel parçaları, çoğu kez orijinal içeriklerinden ayrıştırılıp, bazen anlaşılmaz bileşimlerle, yeniden düzenlenmiştir. Dolayısıyla sanatçının tüm eserleri, karmaşık ve eşit oranda deneyimsel çeşitlendirmeleriyle her zaman fotoğrafsal gerçekçilikten soyutlamaya, popüler sanattan görsel/kurgu/kolaja kadar her alanı kapsayacaktır. Temiz kâğıt şeritler ve onların hat sanatı gölgelerinden oluşan Koni Serileri, Kapı Serileri veya İskender’in Duvarları çalışmalarının aksine, 1970’ler ve 1980’lerde şan ve şöhretini kendine belirgin imzasını taşıyan şehir duvarlarını yorumladığı Kurdele Serileri ile kazanmıştır. Bu son derece canlı, kıvrık ve eğrisel şekiller adeta düz ve yekpare-renkli fonlardan fışkırmakta ve bu endamlı zarif kurdele-vari şekiller özellikle ima edilmiş gölgelerle belirtildiği gibi üç boyutlu bir nitelik almaktadır. Bu seriler bilahare Alikobant-alminyum bileşimli gölge heykelleri ve Aubusson duvar halıları çalışmalarına yol açmıştır.

1969 yılında, o tarihlerde New York Metropolitan Sanat Müzesinde 20. yüzyıl Sanatları Bölüm Başkanı olan Henry Geldzahler, Doğançay’a Los Angeles’de Tamarind Lithography Workshop enstitüsünde Demirhindi Litografi Atölye Çalışması için burs sağlamıştır. June Wayne tarafından kurulmuş olan Atölye Çalışmasına 1960 ve 1970 yılları arasında, aralarında Ed Ruscha, Jim Dine, Josef Albers ve Louise Nevelson gibi sanatçıların da bulunduğu yaklaşık yetmiş sanatçı katılmıştı. Çalışma, taş baskı sanatını Amerika Birleşik Devletlerinde desteklemek üzere tasarlanmış on yıllık bir projeydi.

Doğançay, "Duvarlar V" başlıklı onbir parçadan oluşan bir dizi izlenimlerinin de dahil olduğu, toplam onaltı taş baskı yaratmış ve, özünde tekdüzelikle bir iletişim kurduğundan, kariyerinde önemli bir dönüm noktasını kaydetmiştir. Bu atölye çalışmalarında kısmen kullanılan araçların zorunluluğu ile gelişigüzel yaklaşımını mecburen terk etmiş ve konusu olan ham cisimlerden esinlenerek eserlerini grafiksel bir şekilde düzenlemeyi tercih etmiştir. Dayatılan disiplin, görüntüleri içinde daha belirgin düz yüzeylere ve canlı renklere yol açarak, göze çarpan dikkat çekici yeni etkiler yaratmasına yardımcı olmuştur. Yeni değerlendirmeleri, Doğançay’ın konusuyla yöntemi arasında oluşmuş olabilecek herhangi bir uyuşmazlığı da gidermesini sağlamış ve bundan sonraki evriminde engin bir etken olmuştur. Canlı renk tonlarıyla yorumladığı görsel darbeler hem kendisi için, hem de eserlerini izleyenlerin algılamalarını arzuladığı şehir çelişkilerinin hakikatini belirleyen esas niteliktir.

Doğançay Paris’te, Fransa’nın Aubusson şehrindeki L'Atelier Raymond Picaud’un sahibi, Jean-François Picaud ile tanıştırılır. Picaud, duvar dokumaları için ideal bir konu teşkil edebilecek olan Doğançay’ın Kurdeleler serisine hayran kalıp, Doğançay’ı hemencecik birkaç büyük resim taslağı sunmaya davet eder. Jean-François Picaud’ın sözleriyle "Duvar dokuma sanatı 21.ci yüzyılda öncüsünü Burhan Doğançay’da bulmuştur.” 1984 yılında dokunan ilk üç Doğançay duvar dokumaları anında çok önemli başarı oluşturur.

Özellikle Burhan Doğançay’ın eserlerine ve ufak bir bölümü de babası Adil Doğançay’ın resimlerine ithaf edilmiş olan Doğançay Müzesi, sanatçının öğrencilik yıllarından bugüne dek yarattığı ve geriye dönük muhtelif sanat aşamalarının değerlendirildiği 100 kadar çalışmasını sergilemektedir. 2004 yılında kurulan ve İstanbul’un Beyoğlu semtinde yer alan Doğançay Müzesi Türkiye’nin ilk çağdaş müzesi addedilmektedir.

Kasım 2009'da, yaptığı tablolardan Mavi Senfoni, Yıldız Holding yöneticisi Murat Ülker tarafından 1,7 milyon Dolar’a/2,2 milyon TL'ye alınmıştır. Bu kolaj, Doğançay’ın etkileyici çalışmaları silsilesinde bilinçli gelişmelerle ortaya çıkardığı ve iz bıraktığı bir dönüm noktası olan Koni serileri, Kurdele serileri ve coşkuyla keşfettiği şehir mekanları eserleriyle bağlantılıdır. Muhteşem Dönem (İstanbul Modern koleksiyonunda) ve Mimar Sinan (özel koleksiyonda) adlı kardeş çalışmalarıyla birlikte en büyük ve en etkileyici çalışması olan Mavi Senfoni eserinde Doğançay Türkiye tarihi ile bir diyaloğa girmektedir. Bu eseri 1987 yılında Birinci İstanbul Bienali için gerçekleştirilmiştir. İstanbul Modern besteci Kamran İnce’yi Mavi Senfoni’yi müzik olarak bestelemesi için görevlendirmiş ve bu bestenin 26 Haziran 2012 tarihinde dünya prömiyeri solo piyano tarzında Hüseyin Sermet tarafından çalınmıştır. Doğançay’ın Koni Serisi’nden Mavi Güzel adlı eseri ise İstanbul’da Antik AŞ’de 1,050,000 Türk lirası karşılığında satılmıştır.

Calikogu, Levent, Giboire, Clive, Taylor, Brandon, Vine, Richard, Fifty Years of Urban Walls: A Burhan Dogançay Retrospective, Munich, Prestel, 2012, ISBN 978-3-7913-5219-0.

Taylor, Brandon, Urban Walls - A Generation of Collage in Europe and America, New York, Hudson Hills Press, 2008, ISBN 978-1-55595-288-4.