Solidarność

Solidarność veya Dayanışma (Lehçe: Solidarność, tam adı: Bağımsız Özyönetimli Dayanışma Sendikası — Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Solidarność) 31 Ağustos 1980 tarihinde Polonya Halk Cumhuriyetindeki Gdańsk Tersanesi işçileri arasında kurulan sendika. İlk lideri Lech Wałęsa’dır.

Solidarność, bir Varşova Paktı ülkesindeki komünist parti denetimi dışındaki ilk sendikaydı. 1980’li yıllarda sosyalizm içerisinde radikal reform yapılması söylemiyle sendikal sınırlarını aşan sosyal bir hareket haline geldi. Polonya Halk Cumhuriyeti hükûmetleri Solidarność’u baskı altına almaya çalışsa da başarılı olamayacak ve sonunda görüşme masasına oturmak zorunda kalacaktır. Yuvarlak masa toplantılarının ardından 1989 yılında seçimlerin yapılması kararı alınır. Seçimde Solidarność önderliğindeki muhalif hareket iktidardaki Polonya Birleşik İşçi Partisi (PZPR) egemenliğine son vererek seçimleri kazanır. Solidarność lideri Wałęsa 1990 yılında Polonya Cumhurbaşkanı seçilir. Bu dönemden sonra Solidarność yeniden sadece sendikal alanla ilgilenir hale gelmiştir.

Solidarność, 31 Ağustos 1980'de Gdansk'da o zamanki ismiyle Lenin Tersanelerinde kuruldu. İlk bileşenleri Sovyet yönetimi karşıtı sosyal hareketleri, Katolik Kilisesi'ni ve muhalifleri kapsıyordu. Hareket eylemlerinde pasifizmi savunuyordu. 17 Eylül 1980'de ilk ulusal kongresi toplandı ve Lech Wałęsa'yı başkanlığa seçildi. Sendika, resmi olarak 10 Kasım 1980 tarihinde tescil edildi. Polonya Halk Cumhuriyeti yönetimi ülkede sendikanın artan etkisini kırabilmek için 1981 yılının Aralık ayında sıkıyönetim ilan ederek hareketin önderliğine karşı baskı uyguladı. Ancak halktan ve işçilerden yoğun destek alan Solidarność bastırılamaz ve hükûmet geri adım atmak zorunda kalır.

Sovyetler Birliğinde Mihail Gorbaçov'un liderliğe gelmesiyle beraber uyguladığı glasnost ve perestroyka siyasetlerinin ülke dışında da çarpıcı etkileri olur. Gorbaçov, Sovyetler Birliğinin artık Doğu Blokunun içişlerine karışmayacağını belirterek Brejnev Doktrininin uygulanmayacağını ilan etmiş olur. Bunun üzerine 1989 yılında Polonya'da hükûmet ile Solidarność arasında doğrudan görüşmeler başlar. Görüşmelerin sonunda serbest seçimlerin yapılması kararı alınır. 4 Haziran 1989 günü yapılan seçimlerde iktidardaki Polonya Birleşik İşçi Partisi yenilecek ve Solidarność hareketi önderliğindeki muhalif koalisyon zafer kazanacaktır. Ülkede yaşanan değişimde etkili olan sendika bundan sonra daha geleneksel bir sendika haline döner. Günümüzde Polonya siyasi hayatındaki etkisi eskisine göre çok sınırlıdır.

Ekim 1978 yılında papa seçilen II. Ioannes Paulus, Solicitudo Rei Socialis adlı eserinde Solidarność hareketinin ortaya çıkış mantığını olumlar ve dinî bir arka plana bağlar. Papa, görev yaptığı dönemde Katolik Kilisesi Solidarność'un büyük destekçisi olmuştur. Lech Wałęsa, Papa'nın harekete verdiği desteğin önemini konuşmalarında vurgulamıştır. Ayrıca Solidarność destekçisi Katolik rahip Jerzy Popiełuszko'nun öldürülmesi de işçilerin kiliseye daha da yakınlaşmasına yol açacaktır. Fabrikalarda ve eylemlerde Katolik inancının simgelerini görmek mümkündür.

Doğu Bloku ülkelerinde hükûmetin denetimi dışında bir hareket olan Solidarność'un yaşama şansı bulması görülmemiş bir durumdu. Solidarność bizzat varlığıyla Polonya Halk Cumhuriyeti'ndeki Polonya Birleşik İşçi Partisi iktidarının zayıfladığının ve Varşova Paktı ülkelerindeki herhangi bir iç karışıklığa müdahale eden Brejnev Doktrininden uzaklaşıldığının göstergesiydi.

Solidarność'un Polonya'daki başarıları, Doğu Bloku ülkelerde de anti-komünist fikirlerin yayılmasına ve muhaliflerin güçlenmesine önayak olmuştur. Seçimle iktidardan devrilen sovyet yanlısı iktidarlar ilk yenilgiyi Polonya'da yaşamıştır. 1989 Devrimleri olarak bilinen olaylarda Doğu Bloku dağılmış, sonrasında da Sovyetler Birliği çözülmüştür.

Solidarność, bir sanayi sendikası şeklinde örgütlenmişti. Örgütlenme şekli olarak işkolundan bağımsız olarak bölgesel birlik esası geçerli olmuştur. Halihazırda sendikanın üye sayısı 1 milyonun üzerindedir. Yönetim organı olan Ulusal Komisyonun merkezi Gdańsk'dadır.

Solidarność kapsamındaki önemli fabrikaların bağlı bulunduğu örgütsel yapı 14 Nisan 1981 günü kuruldu. bu örgütlenme tarzı 17 fabrikanın temsilcilerinin bir araya gelmesiyle oluşuyordu. Polonya Halk Cumhuriyeti'ndeki idari yapıya göre o bölgedeki en büyük fabrika o bölgeyi temsil ediyordu.