Hâmân (İslam)

Hâmân, Kur'an'da Mûsâ, Firavun ve Kārûn ile birlikte anılan bir şahıs veya figürdür. Kur'an anlatısında Mûsâ kendisine bildirilen âyetlerle birlikte Firavun, Hâmân ve Kārûn'a gider ancak onlar Mûsâ'yı sihirbazlıkla ve yalancılıkla suçlarlar. Mûsâ'nın davetini kabul etmeyen Firavun: "Sizin için benden başka bir tanrı tanımıyorum" der ve Hâmân'dan, Mûsâ'nın tanrısına ulaşmak için kendisine bir kule yapmasını ister. En sonunda Firavun, Hâmân ve Kārûn günahlarından ötürü cezalandırılır.

Kasas (28:5-8):Yeryüzünde güçsüzleştirilip ezilenlere lütfederek diledik ki onları önderler ve varisler yapalım. Ve onları yeryüzüne yerleştirelim, Firavun, Hâmân ve ordularına, korktukları şeyi gösterelim. Mûsâ'nın annesine: "Onu emzir, ancak ne zaman onun can güvenliğinden endişelenirsen onu ırmağa at. Korkma, üzülme. Biz onu sana döndürecek ve onu elçilerden biri yapacağız" diye vahyettik. Nihayet Firavun'un ailesi, kendileri için bir düşman ve üzüntü kaynağı olacak o bebeği aldı. Firavun, Hâmân ve orduları suçlulardılar.Kasas (28:38):Firavun, "Ey ileri gelenler! Sizin için benden daha iyi bir tanrı bilmiyorum. Hâmân, benim için balçığın üzerinde ateş yakarak tuğla hazırla ve Mûsâ'nın tanrısına ulaşabilmem için bir kule yap. Fakat onun yalancı olduğuna inanıyorum" dedi.Ankebût (29:39):Kārûn, Firavun ve Hâmân'ı da (helâk ettik). Andolsun ki Mûsâ, onlara apaçık delillerle gitmişti; ancak onlar yeryüzünde büyüklük tasladılar. Halbuki (azabımızı aşıp) geçebilecek değillerdi.Mü'min (40:24):Firavun'a, Hâmân'a ve Kārûn'a... "Bu sihirbazın ve yalancının biridir" dediler.Mü'min (36):Firavun dedi ki: "Hâmân, benim için bir kule dik de yollara erişeyim."

İslâmî yorumlar Hâmân'ı coğrafi-arkeolojik tutarsızlıklar Tevrat anlatılarından bağımsız, Mısır ve Firavunlar ile bağlantılı bir kişi veya figür olarak görme eğilimindedir. Arkeolojik olarak Babilde bir kule’den söz edilebilir olmasına rağmen, Mısır arkeolojisinde kayda değer böyle bir yapıdan bahsedilmez. Yerel şartlar gereği inşaatlarında Babilliler kerpiç, Eski Mısır ise taş işçiliği kullanır.

Kur'an'da "Firavun" kelimesinin bir unvan olarak kullanıldığı savı na benzer "Hâmân"'ın da bir şahıs değil, Amon rahiplerine verilen bir unvan olduğu ileri sürülür.

Amon, Mısır'ın en önemli ilahlarından biriydi ve adı (bu görüşü İslami kaynaklar tartışmalı bulur) halen Yahudi, Hristiyan ve Müslüman halklar arasında duaların peşinden söylenen Âmin, amen, yamin gibi ifadelerin içerisinde yüksek sesle söylenir. Bu ilahın adı zaman zaman "Hâmân" şeklinde de telaffuz edilmiş ve onu temsil eden rahip de aynı adla anılmıştır.

Bir kitâbede Amon'dan en önemli mâlî memur ve hazinedar olarak bahsedilmektedir. Amon, bütün orduların kumandasından ve tanrılara adanan binaların yapımından da sorumlu idi. Amon'un başrahibinin mabetlerin inşasından sorumlu olması ile Kur'an'da, Firavun'un Hâmân'dan bir kule inşa etmesini istemesi arasında tarihi bir ilgi bulunmaktadır. Esasen bugün Kur’an’daki yazılış şekliyle Hâmân isminin Eski Mısır’da bir kişi adının tam bir harf çevirisi olduğu anlaşılmış olup sözkonusu adın hiyeroglif imlâsı bilinmektedir. Bu kişinin “taş ocakları işçilerinin şefi” olup inşaat işlerinden sorumlu en yetkili şahsın bu şekilde adlandırıldığı tespit edilmiştir. Şu hâlde Kur’an’da yer alan Hâmân bir şahıs adı veya inşaat işlerinden sorumlu en üst düzeydeki yetkiliyi ifade eder. Mısır tarihinde de bu görevin Amon başrahibine ait olduğu belirtilmektedir.

Hâmân'ın kimliği için Mûsâ zamanında yaşayan Firavun'un veziri, sarayındaki önemli bir şahsiyet veya Amon kültünün başrahibi gibi olasılıklardan birisi olabileceği düşünülür.