Arnavutluk-Yunanistan ilişkileri

Yunanistan'daki Arnavut göçmenlerin ve Arnavutluk'taki Yunan azınlığın varlığı, tarihi ve kültürel bağlar ve ayrıca Arnavutluk ve Yunanistan hükûmetleri arasındaki sık sık üst düzey temaslar nedeniyle, iki ülkenin bugün güçlü, ancak zaman zaman karmaşık diplomatik ilişkileri devam ediyor.

Her iki ülke de Avrupa Konseyi ve NATO dahil olmak üzere birçok uluslararası örgütün üyesidir ve Balkanlar ve dünya hakkında ortak siyasi görüşleri paylaşmaktadır ve Yunanistan, tüm Batı Balkan devletlerinin Avrupa Birliği'ne entegrasyonunu desteklemek için "Gündem 2014" önererek Arnavutluk'un AB adaylığının güçlü bir destekçisi olmuştur. Yunanistan'ın AB Başkanlığı altında, Arnavutluk'a 24 Haziran 2014'te resmi AB aday statüsü verildi, bu durum Yunan Hükûmeti tarafından Selanik'te 2004 AB-Batı Balkanlar Zirvesi kapsamında önerilen "Gündem 2014"ün 10. yıldönümüne denk geldi.

Yunanistan, Arnavutluk'un en büyük yabancı yatırımcısı ve ana ticaret ortağıdır. İtalya ile birlikte Yunanistan, Arnavutluk'un 2009'da NATO'ya katılımı gibi Arnavutların Avrupa-Atlantik entegrasyonunu güçlü bir şekilde destekledi. İki hükûmet ve iş sektörü arasındaki işbirliği, Trans Adriyatik Boru Hattı ve hidroelektrik santralleri gibi büyük ikili projelerle birlikte pazar, enerji, askeri, turizm ve kültür gibi çok sayıda alanda mevcuttur. Yunanistan ayrıca Arnavutluk'un en büyük bağışçısı ve Arnavutluk Ulusal Tiyatrosu'nun önde gelen bağışçısı oldu.

İki ülke arasındaki modern diplomatik ilişkiler 1971'de kuruldu ve bugün olumlu olarak kabul ediliyor. Ortak gelenekleri, kültürü, tarihi ve etnik gruplar arası ilişkileri paylaşan iki halk olmasına rağmen, Arnavutluk'taki Yunan toplulukları ve Yunanistan'daki Arnavut topluluklarıyla ilgili diplomatik gerilimler, hem ülkelerin hem de insanların birbirine bakışında rol oynamaya devam ediyor. İki NATO devletinin diplomatik bağlarındaki güncel konular arasında 1940'taki Yunan-İtalyan Savaşı nedeniyle Yunanistan ve Arnavutluk arasında yürürlükte kalan savaş statüsünün kaldırılması ve Yunan azınlığın Arnavutluk'ta karşılaştığı insan hakları sorunları yer alıyor. Bazı engellere rağmen ve medyanın tasvirinin aksine, Arnavutlar ve Yunanlar, akademisyenler, kültürel gruplar, STK'lar, etnik azınlıklar, karışık aileler ve diğer devlet dışı aktörler tarafından daha yakın ve daha güçlü sosyal ve politik bağlar geliştirmek için artan bir baskıyla kendi ülkelerinde iç içe ilişkileri sürdürmeye devam ediyor.

Hem ülkeler hem de halklar, kendi ülkelerinde ve daha geniş Balkan bölgesinde, tarih boyunca ortak akrabalıkların yanı sıra tartışmalı iddialara yol açan otokton statü talep ediyorlar.

İki ülke ve halkın yakınlığının bir sonucu olarak, Avrupa genetik araştırmaları, Arnavutlar ve Yunanlar ile güney İtalyanlar ve Kıbrıslılar gibi diğer güney Avrupa popülasyonları arasında önemli derecede genetik benzerlik olduğunu göstermiştir.

On dokuzuncu yüzyıldan beri, her iki ülke de ayrı ulus-devletler olmuştur, ancak en az yirmi iki yüzyıl boyunca Arnavutluk ve Yunanistan, çeşitli biçimlerde aynı devlete aitti. Her iki ülkede de yaşayan eski Yunanlar ve İliryalı kabileler, yaklaşık dört bin yıl önce Balkanlara geldikten sonra Helen öncesi nüfuslarla evlenen Hint-Avrupa kabileleriydi. Daha yakın zamanlarda olduğu gibi, hem ülkeler hem de halklar arasında birden fazla göç olayı meydana geldi; günümüz Arnavutluk kıyılarına tekabül eden İlirya kıyılarında Yunan kolonileri kurulmuştu.

Orta Çağ'da, nüfus grubu Arvanitler gibi Arnavutlar Yunanistan'a göç ettiler, ülke genelinde kendilerini kurdular ve Yunan Bağımsızlık Savaşı'nda ve modern Yunan devletinin kurulmasında önemli bir rol oynadılar. Ayrıca diğer Hristiyan Arnavutlar da Yunanların Osmanlı İmparatorluğu'na karşı verdiği mücadelede yer aldılar.

1912'de Arnavutluk'un bağımsızlık ilanından sonra Arnavutluk ile Yunanistan arasındaki toprak paylaşımı nihayet Floransa Protokolü ile Büyük Güçler'in (Avusturya-Macaristan ve İtalya) zorlamasıyla çözüldü. 1939'da Arnavutluk'un İtalya tarafından işgal edilmesiyle ilişkiler düzelmedi. Yunan ve Arnavut güçleri, Yunanistan'ın Mihver İşgali sırasında Yunan ve Arnavut direniş grupları yakın temas halinde olmalarına ve hatta Nazi işgal güçleri hakkında bilgi alışverişinde bulunmalarına rağmen, Yunan-İtalyan Savaşı sırasında çatışmaya girdi.

Sovyetler Birliği'nin bir müttefiki olan Arnavutluk Sosyalist Halk Cumhuriyeti, komünist liderliğindeki Yunan Demokratik Ordusunu destekleyerek Yunan İç Savaşı'na (1946-1949) katıldı. Güney Arnavutluk'ta bulunan Leskovik, bir dönem karargahı oldu. Arnavut topraklarından Yunan Grammos bölgesine çeşitli istilalar düzenlendi. Bir operasyon tamamlandıktan sonra komünist gerillalar Arnavutluk'a geri kaçtılar. Tam diplomatik ilişkilerin yeniden kurulmasına yol açan müzakereler 1953'te başladı ve 1966'da Paris'te ticaret anlaşmasına varıldı. Bu ticaret anlaşması, ödeme anlaşması olmadığı için uygulanmadı. Yeni ticaret anlaşmasına 1970 yılında yine Paris'te ulaşıldı, bu da telgraf ve telefon hatlarının kurulmasına, Atina ve Tiran'da ticaret bürolarının açılmasına yol açarken, Nisan ayı başlarında II. Dünya Savaşı sonrasında Arnavut mallarını taşıyan ilk kamyon Yugoslavya üzerinden Yunanistan'a ulaştı. İlişkilerde 30 yıldan fazla süren bir donmanın ardından, ekonomik işbirliği ve stratejik hesaplar Enver Hoca ile 1967-1974 yılları arasındaki sağcı Yunan askeri cuntasının, 6 Mayıs 1971'de diplomatik ilişkileri yeniden kurmasına neden oldu.

Osmanlı döneminde Arnavutlar ve Yunanlar tarafından bir konfederasyon oluşturmak için çok sayıda tartışma, araştırma ve girişimlerde bulunulmuştur. 19. yüzyılda, daha önceki 18. yüzyıl planları yeniden canlandırılarak bir Yunan-Arnavut konfederasyonu yaratma planları yapıldı. 1907'de Neoklis Kazazis ve Arnavutluk'un ilk Başbakanı İsmail Qemali arasında özel bir protokol ve mutabakat zaptı imzalandı. Ayrıca, Arvanitcı yazar Aristides Kollias, "Arvanitler Birliği'nin ilanı" adlı kitabında, "1881'den 1907'ye kadar, bir Yunan-Arnavut devleti yaratmak için Yunanlar ve Arnavutlar arasında sürekli çabalar ve istişareler yaptık." demiştir. Buna ek olarak, Thanos Paleologos-Anagnostopoulos, "20. yüzyılın başlarında Yunanistan ve Arnavutluk (1995)" adlı kitabında, bir Helensever olan İsmail Qemali'nin, "iki halkın ulusal ve dini bağımsızlığını koruyan" olası bir Yunan-Arnavut federasyonu üzerinde Arvanit liderleri de dahil olmak üzere çok sayıda Yunan politikacı ve lobiciyle çalıştığını belirtti. Aynı şekilde Neoklis Kazazis, bunu Yunanistan'ın bölgedeki İtalyan etkisini kırmanın bir yolu olarak gördü.

1992'de Arnavutluk'ta komünizmin çöküşünden sonra, Arnavutluk'tan (ve Bulgaristan, Gürcistan, Moldova, Polonya, Romanya, Rusya ve Ukrayna dahil olmak üzere diğer eski komünist ülkelerden) çok sayıda mülteci ve göçmen iş aramak için çoğunlukla yasadışı göçmenler olarak Yunanistan'a geldi. Yunanistan'daki Arnavutlar, Yunanistan'daki toplam göçmen sayısının %60-65'ini oluşturmaktadır. 2001 nüfus sayımına göre, Yunanistan'da resmi olarak 443.550 Arnavut vatandaşı var.

1990'larda Yunanistan, bir Müslüman olan Sali Berişa'ya karşı Ortodoks olduğu için Fatos Nano'yu Arnavut lider olarak tercih etti ve ona yardım etti, çünkü Nano'nun Yunan çıkarlarına daha yakın olduğu görülüyordu. 1997 Arnavut İsyanı sırasında Yunanistan, çok uluslu barışı koruma ve insani Alba Operasyonu'na katıldı. Ayrıca, Alba Harekâtı öncesinde Yunanistan, 15 Mart 1997'de Arnavutluk'tan 240 yabancı devlet adamının tahliyesi olan "Kosmas Operasyonu"na katıldı. Bugün her iki ülke de Yunanistan'ı 'en güçlü ve en önemli müttefiklerinden' biri olarak kabul ederek Arnavutluk ile ilişkilerini 'mükemmel' olarak nitelendiriyor, çünkü her ikisi de NATO üyesi ülkeler ve bugünlerde yakın ilişki içindeler. Yunanistan, Arnavutluk topraklarından geçen Trans Adriyatik Boru Hattı güzergahına, Arnavutluk'un Batı Balkanlar'da doğal gazın iletim merkezi haline gelmesine izin vereceği için karşı çıktı.

Sırbistan - Arnavutluk arasındaki futbol maçından sonra (UEFA Euro 2016 elemeleri), bayraklar ve milliyetçi pankartlar taşıyan Arnavut milliyetçileri yerel etnik Yunanlara saldırdı, evlere saldırdı, araba camlarını parçaladı. Olay, Yunanistan dışişleri bakanlığının Arnavutluk dışişleri bakanlığına bir démarche göndermesiyle Yunanistan'ın diplomatik müdahalesini tetikledi ve saldırıların sorumlularının yargılanmasını talep etti. Arnavutluk dışişleri bakanı, "devlet polisinin hızlı ve etkili tepkisinin sorumluları tespit ettiğini" belirtti.

Arnavutluk Bankası'na göre Yunanistan, 2017'de Arnavutluk'taki en büyük yatırımcı olmaya devam ediyor. Yunanistan'ın Arnavutluk'ta yaptığı doğrudan yabancı yatırımlar, 2016'daki 1,175 milyar avroya kıyasla 2017'nin ilk çeyreğinde 1,22 milyar avroya ulaştı. Ayrıca, Yunan şirketlerinin Arnavutluk'taki faaliyetlerini genişletme ilgisi artıyor.

Ağustos 2017'de Arnavutluk'ta haftalardır devam eden devasa yangınlar sırasında, Arnavut yetkililer Yunanistan'dan destek istedi. Yunanistan, Arnavutluk'a yardım etmek için mürettebatıyla birlikte iki Canadair CL-415 uçağı ve yedi itfaiye aracı gönderdi.

2019 Arnavutluk depreminin ardından Yunanistan, 40 üye, arama kurtarma köpekleri, bir kamyon konvoyu ve bir adet C-130 uçağından oluşan iki deprem uzmanı ΕΜΑΚ (Afet Yönetimi için Özel Birimler) birimini gıda kolisi ile gönderdi. Ayrıca Yunanistan Dışişleri Bakanı Nikos Dendias Tiran'a gitti. Ayrıca sivillere yardım ve destek amacıyla Yunan doktorlar ve ilaçlar gönderildi. Ayrıca Yunan ordusu, personeliyle birlikte üç askeri seyyar mutfak gönderdi. Ayrıca on altı inşaat mühendisinden oluşan bir ekip Arnavutluk'a gönderildi. Helenik Kızıl Haç, 200 tondan fazla temel ihtiyaç maddesi gönderdi.

Arnavutluk'taki Yunan azınlığın statüsü, iki ülke arasında çözülmemiş sorunlardan biri. Eski komünist rejim, 99 köyden oluşan özel olarak belirlenmiş bir azınlık bölgesi içinde Yunan azınlığa sınırlı haklar vermişti. Komünizmin çöküşünden bu yana, Yunan azınlığa yönelik muameleyle ilgili sorunlar, Yunanistan ile Arnavutluk arasındaki ilişkilerde sık sık gerginliğe neden oldu. Mevcut sorunlar öncelikle mülkiyet haklarına saygı, "azınlık bölgesi" dışında Yunanca eğitime erişim, doğru nüfus sayımı rakamları ve ara sıra Yunan azınlığı hedef alan şiddet olaylarını içermektedir. Yunan hükûmetinin tutumu, Arnavutluk'un Avrupa Birliği'ne katılımının bir koşulu olarak Yunan azınlığın karşılaştığı sorunların çözülmesi gerektiği yönünde. 1992'de Yunanistan, bir BM heyetinin azınlık bölgelerini ziyaret etmesi için Arnavutluk'a öneride bulundu ve bölgede Yunanistan'ın bir konsolosluk kurması teklif edildi, her iki teklif de Arnavutluk tarafından reddedildi.

Ocak 2018'de, Yunan ve Arnavut dışişleri bakanları arasında yapılan bir anlaşmanın ardından, iki ülke arasında Yunan-İtalyan Savaşı'nda ölmüş Yunan askerlerinin cesetlerini kurtarmak için sistematik bir çaba başlatıldı. 6.800 ila 8.000 arasında ölmüş Yunan askerinin savaşta ölümlerinin ardından aceleyle bulundukları yere gömüldüğü ve kalıntılarının tam olarak tanımlanmadığı tahmin ediliyor. Yunan-Arnavut ortak ekiplerinin çalışmaları 22 Ocak'ta Kleisoura Geçidi Muharebesi bölgesi olan Kelcyre Gorge'da başladı. Az sayıda Çam Arnavut aktivisti işi aksatmaya çalıştı, ancak Arnavut polisi tarafından uzaklaştırıldı. Yunan askerlerinin kalıntıları Kelcyre Boğazı'ndaki Yunan askeri mezarlıklarına ve Yunanistan-Arnavutluk sınırına yakın Yunan azınlık köyü Bularat'a (Vouliates) gömülecek. 2021'de, köyü yakınlarında İkinci Dünya Savaşı döneminden kalma üç Yunan askerinin kalıntıları yağmalandı.

Çam sorunu, 1944 ve 1945 yılları arasında, II. Dünya Savaşı'nın sonunda, çoğunluğunun Mihver devletlerinin işgalci güçleriyle işbirliğine dayandırılarak Yunanistan'ın Epirus bölgesinden kovulan Çam Arnavutlarının 1990'lardan beri Arnavutluk tarafından ülkelerine geri gönderilmeleri konusunda gündeme getirilen bir tartışmaya atıfta bulunuyor. Arnavutluk konunun yeniden açılması için baskı yaparken, Yunanistan konuyu kapanmış sayıyor. Ancak, teknik bir sorun olarak sadece mülkiyet konusuyla ilgili ikili bir komisyon oluşturulmasına karar verildi. Komisyon 1999 yılında kurulmuş, ancak henüz faaliyete geçmemiştir.

Arnavutluk, Kosova'yı bağımsız bir devlet olarak tanıyan ilk ülkelerden biri olurken, Yunanistan, Kosova'yı bağımsız bir devlet olarak tanıyıp tanımama konusunda konuyu derinlemesine inceledikten sonra karar vereceğini ve kararının bu konuda tarafsız kalacağını belirterek Sırbistan'ın bölgesel istikrarın korunmasındaki rolünü akılda tutarak, Avrupa ve komşu ülkelerle yakın işbirliğinin bir sonucu olacağını söyledi.

İlişkiler 1991'den beri önemli ölçüde iyileşmiştir; Yunanistan ve Arnavutluk, 21 Mart 1996'da Dostluk, İşbirliği, İyi Komşuluk ve Güvenlik Anlaşması imzaladılar. Ek olarak, Yunanistan, Arnavutluk'un en büyük ikinci ticaret ortağı, Arnavutluk'a 400 milyon dolardan fazla yatırım yapmakta ve Arnavutluk'un ana yabancı yatırımcısıdır ve Yunan ürünleri, Arnavut ithalatının yaklaşık %21'ini ve Yunanistan'a yapılan Arnavut ihracatının %12'sini oluşturmaktadır ve Arnavutluk'a dördüncü 73,8 milyon avro tutarında yardım sağlayan en büyük bağışçı ülkedir.

Yunanistan, Arnavutluk Cumhuriyeti'nin Avrupa-Atlantik entegrasyonunun sadık bir destekçisidir ve Arnavutluk'un Mayıs 2009'daki NATO üyeliğinden bu yana, Arnavut-Yunan ilişkileri her cephede gelişmektedir. İlişkilerde, özellikle Edi Rama'nın 2013'teki seçim zaferinden sonra, kısa bir süre için iki ülke arasındaki ilişkilerde büyük bir gelişme ve ısınma görüldü, Arnavutluk Dış Politika Şefi Ralf Gjoni iki ülke arasındaki ilişkileri "mükemmel" olarak nitelendiriyor. Ancak, 2014 yılında, Rama'nın seçilmesinden sadece bir yıl sonra, Arnavutluk ve Yunanistan ilişkileri, Rama'nın iki ülke arasında Deniz sınırlarını belirleyen ve iki ülke arasında Münhasır Ekonomik Bölge'yi belirleyen Arnavutluk'un önceki hükûmetinin 2009 yılında Yunanistan ile imzaladığı anlaşmayı reddetmesi nedeniyle bozuldu ve giderek gerginleşti. Yunanistan, iki ülke arasındaki ilişkilerde yaşanan zorluklara rağmen, Arnavutluk'un en önemli Avrupa Birliği müttefiki ve ortağı olarak görülüyor.

Her iki ülke de siyaset, yargı, enerji ve turizm gibi birçok alanda işbirliği yapıyor. İki ülke arasında düzenli olarak üst düzey ziyaretler yapılmakta ve iki ülke hükûmetleri, parlamentoları ve yerel yönetimler arasında bireysel sektörler ve karşılıklı çıkarlarla ilgili çeşitli konularda sık sık temaslar yapılmaktadır. Şu anda iki ülke arasında yürütülen büyük projeler arasında iki ülke arasında paylaşılan İyonya kıyı şeridinin turistik gelişimi ve Trans Adriyatik Boru Hattı (TAP) yer alıyor. İki hükûmet ve parlamentolar arasında sık sık resmi toplantılar yapılıyor ve her iki devletin orduları da Arnavut Ordu Kuvvetlerinin modernizasyonuna yönelik NATO eğitim programının bir parçası olarak düzenli olarak ortak eğitim yürütüyor.

Yunanistan'ın AB Başkanlığı döneminde, Arnavutluk'a 24 Haziran 2014'te, Yunan Hükûmeti tarafından Arnavutluk ve tüm Batı Balkan ülkelerinin AB'ye entegrasyonunu hızlandırmak için önerilen "Gündem 2014"ün 10. yıl dönümüne denk gelen resmi Avrupa Birliği aday statüsü verildi.

Temmuz 2015'te Yunanistan Dışişleri Bakanı Nikos Kotzias, Batı Balkanlar gezisi kapsamında iki gün (14-16) Arnavutluk'u ziyaret etti. Ziyareti sırasında her iki ülke de, ikisi arasında açık meseleler veya tabu konular olmadığını söyleyerek yakın bağlarını yeniden teyit etti. Deniz sorununun zamanı gelince çözüleceği konusunda anlaştılar, ancak her iki Bakan da halkın yakın, stratejik ve dostane bağlarını vurguladı. Kotzias, Yunan Ulusal Azınlığı, Yunanistan'daki Arnavutları ve ortak geçmiş ve geleceklerini sürdürülebilir, güçlü ve verimli ilişkilere köprü olarak not etti.

Yunanistan Başbakanı Kostas Karamanlis ve Arnavutluk Başbakanı Sali Berisha, deniz sınırlarının korunmasına ilişkin anlaşmayı 2004 yılında imzalayarak iki ülkenin ekonomik alanda işbirliğini daha da geliştirmesine olanak tanıdı. Anlaşmanın ardından Kostas Karamanlis, Arnavutluk'un diğer Balkan ülkeleriyle birlikte Avrupa Birliği'ne entegrasyonuna kesin desteğini dile getirdi.