Kırda Öğle Yemeği

Kırda Öğle Yemeği ya da Kırda Piknik () Fransız ressam Édouard Manet'nin 1862 - 1863 yılları arasında tamamladığı tablosudur. Eser, şu anda Paris'teki Orsay Müzesi'nde sergilenmektedir.

Tabloda, çıplak bir kadın iki giyinik erkekle kırda piknik yaparken betimlenmiştir. Arka planda başka bir kadın ise suyun içinde yıkanmaktadır. Manet, Kırda Öğle Yemeği ile 1863'teki Paris Salonu'na başvurdu. Salonun jürisi bu çalışmayla birlikte 3.000 eseri daha reddedince imparator III. Napolyon'un emriyle bir Reddedilenler Salonu açıldı ve tablo orada sergilendi.

O döneme kadar Diego Velázquez ve Francisco Goya gibi İspanyol ressamlardan etkilenen Manet'nin bu tablosu, İtalyan Rönesans ustalarına göndermeler içeriyordu. Ressam, eserin konusunda Tiziano Vecellio'nun Fiesta Campestre'sinden, kompozisyonunda ise Raffaello Santi'nin tasarladığı, Marcantonio Raimondi'nin oyduğu Paris'in Yargısı isimli gravürden esinlendi. İçerdiği tarihî göndermelere rağmen modern tarzda çizilmiş olan resmi, çağdaş giyinişli iki erkekle çimenlerin üzerinde oturmuş çıplak bir kadın betimlemesi olarak algılayan halk ve eleştirmenler eseri müstehcen buldular. Kırda Öğle Yemeği, hem konusu hem de tarzıyla sergilendiği günlerde skandal yarattı.

Édouard Manet'nin favori modeli Victorine Meurent, ileride ressamın kayınbiraderi olacak heykeltıraş Ferdinand Leenhoff ve ressamın erkek kardeşleri Gustave ve Eugène Manet'nin poz verdikleri tablo, geniş fırça darbeleri, farklı ışık gölge kullanımı, renk seçimi, çıplak modelin izleyicinin gözlerinin içine doğrudan bakması ve bir hikâye anlatmaması sebebiyle modern resmin başlangıcı kabul edildi. Émile Zola, Stéphane Mallarmé, Charles Baudelaire gibi sanatçılar, gelen eleştirilere karşı eseri savundular.

Gerçekçilik anlayışı aynı dönemde yaşamış Gustave Courbet'nin çalışmalarıyla karşılaştırılan Kırda Öğle Yemeği, Manet'nin diğer iki tablosu Oylmpia (1863) ve Folies-Bergère'de Bir Bar (1881) ile birlikte modernizmin simgesi kabul edildi. Eser, Pablo Picasso, Mary Cassatt, Paul Cézanne, Claude Monet gibi ressamları etkiledi. Bu tarzıyla Manet, izlenimciliğin de temellerini atmış oldu.

İlk kez 1667 yılında Fransız Güzel Sanatlar Akademisi tarafından açılan Paris Salonu, şehirdeki kamuya açık tek sanat sergisiydi. Her sene düzenlenen sergiye katılacak eserleri, sanat konusunda muhafazakâr akademisyenlerin oluşturduğu bir jüri heyeti seçiyordu. Heyet, özellikle genç ve modern ressamların tablolarını reddetmesi ile ünlenmişti. 1863 yılında, yaklaşık 5000 başvurunun 3000 tanesi reddedildi. Eserleri sergiye kabul edilmeyen ressamlar durumu protesto ettiler. Şikayetler üzerine, Fransa imparatoru III. Napolyon, tabloların başarısına halkın karar vermesi gerektiğini söyleyerek bir Reddedilenler Salonu (Salon des Refusés) açılmasını emretti. Paris Salonu'na kabul edilmeyen Manet de Kırda Öğle Yemeği'nin de aralarında bulunduğu çalışmalarını bu salonda sergiledi. O sene, Reddedilenler Salonu'nda Manet haricinde Camille Pissarro, Paul Cézanne, James Abbott McNeill Whistler gibi ressamların eserleri de yer aldı. Kırda Öğle Yemeği, sergiyi gezen halkı, eleştirmenleri ve hatta imparatoru dehşete düşürdü ve büyük bir skandal yarattı.

Tabloda, görünüşlerinden ressam oldukları izlenimi edinilen modern giyinişli iki erkek, suyun kenarındaki çimenlerde çıplak bir kadınla sohbet etmektedir. Kadının çıplak olmasının sebebi büyük ihtimalle az önce suda yıkanmış olmasıdır. Grubun yanında içinde şeftaliler, kirazlar, içecek şişeleri ve diğer yiyeceklerin olduğu bir piknik sepeti de vardır. Arka planda bir başka kadın ise yıkanmaya devam etmektedir.

Eserin ilk ismi Le bain (Banyo) idi ve Reddedilenler Sergisi'nde bu isimle sergilendi. Manet, şaka olarak La partie carrée olarak isimlendirdiği tablosuna daha sonra Le Déjeuner sur l'herbe (Kırda Öğle Yemeği) ismini verdi. Kırda Öğle Yemeği, Reddedilenler Salonu'nda diğer iki Manet tablosunun ortasında sergilendi. Çalışmanın sol tarafında Victorine Meurent İspanyol Kıyafetleri İçinde, sağ tarafında ise Majo Giysileriyle Delikanlı yer aldı.

Sanat tarihçilerinin modern resmin başladığı yer olduğunu iddia ettikleri Reddedilenler Sergisi, hem büyük bir başarı kazandı hem de Kırda Öğle Yemeği sebebiyle büyük bir skandala sebep oldu. Ressamın favori modeli Victorine Meurent, erkek kardeşleri Eugène Manet ile Gustave Manet ve ileride kayınbiraderi olacak heykeltıraş Ferdinand Leenhoff'un modellik ettiği tablo, kamuoyuna göre geleneksel bir doğa manzarasını değil, Paris'in parklarında önüne gelenle yatan bir kadını temsil ediyordu. Dönemin eleştirmenlerinden biri, eseri gören halkın düşüncelerini şu şekilde cümlelere döktü: "Kibar fahişe sınıfına ait bayağı bir kadın çıplak bir şekilde giyinik iki şehirli züppenin yanında utanmadan oturuyor. Erkekler ise tatillerinde erkekmiş gibi davranan oğlan çocukları gibiler. Bu tablo ressamın bize bir şakası olmalı: Utanç verici ve kapanmaz bir yara."

Kırda Öğle Yemeği'nde arka plandaki ağaçlar barbizon ekolünü anımsatacak biçimde çizildi. Öte yandan Manet, tablonun sol alt köşesine yerleştirdiği meyvelerle natürmort geleneğine de yer vermiş oldu. Sağ tarafta duran adamın pozu, iki erkeğin diyalog içinde olduğunu gösteriyordu. Ön plandaki kadın, cesur bakışları ile hem izleyicinin dikkatini çekiyor hem de arkada bir başka kadın olmasına rağmen iki erkek eşlikçisinin ilgisini kendisinde tutuyordu. Ressam, tüm kişileri teatral bir pozda çizdi. Bir yirmi birinci yüzyıl izleyicisinin bu tablonun neden skandal yarattığını anlaması zor olabilir. Eseri sergide gören izleyicileri rahatsız eden, kıyafetleri düzensiz bir şekilde yanında duran ön plandaki çıplak kadının doğrudan kendilerine bakması ve döneminin tanınan bir kişisi olmasıydı. On dokuzuncu yüzyılda, çıplak vücut çizilecekse tablonun konusu uzak çağlardan ya da yerlerden seçilirdi.

Manet'nin çocukluk arkadaşı ve daha sonra biyografisini yazacak olan Antonin Proust, Kırda Öğle Yemeği fikrinin kaynağının ressamla parkta geçirdikleri bir gün olduğunu açıkladı. Proust'un 1890'da anlattıklarına göre, ikili bir pazar gününü Argenteuil'e gidip Seine Nehri'nin kenarına oturup beyaz filikaları izlemişlerdi. Bu sırada bazı kadınların suyun içinde yıkandığını gören Manet, "Öyle görünüyor ki bir çıplak çizmeliyim. Evet, mutlaka bir tane yapacağım. Atölyede iken bir Giorgione kadınının müzisyenlerle birlikte oturuşunu kopyalamıştım. Tablo çok karanlıktı. Şimdi her şeye baştan başlayıp görünür bir atmosferde bu gördüğümüz insanlara benzer insanlar çizeceğim." diyerek niyetini açıklamıştı.

İzlenimcilik akımının Kırda Öğle Yemeği'nin salon jürisi tarafından reddedilmesinin sonucunda başladığına inanılır. Tablonun tanınmasında etken olan canlı renk kullanımı ve kısa fırça darbeleri, aynı zamanda izlenimciliğin önemli ögeleridir. 1865 yılında, akımın öncü isimlerinden olan Claude Monet, kendi Kırda Öğle Yemeği'ni çizmeye başladı. Monet, Manet'nin aksine eserini, kontrol edilebilir ışık kullanabileceği stüdyo ortamı yerine doğada tamamlamayı tercih etti. Ressamın eşi Camille Monet ve meslektaşlarını da model olarak kullandığı bu çalışmasının detayları Manet'nin Kırda Öğle Yemeği'yle büyük benzerlikler taşır. Monet, yapraklardaki ışığın parlamasını, farklı şekillerin renk desenlerinde bulanıklaşmasını Manet'den örnek almıştır ve bu ögeler izlenimcilikteki Manet tarzının göstergeleridir.

Paul Cézanne'nın Manet'ye saygısı Modern Bir Olympia isimli tablosunda görülebilir. Bu eserde, Manet'nin Olympia'sına karşılık kendi Olympia'sını çizen ressamın çıplağı da, sahneyi Kırda Öğle Yemeği'ni anımsatan modern giyimli erkeklerle paylaşıyordu. 1870 - 1871 yılları arasında ise Cezanne kendi Kırda Öğle Yemeği tablosunu çizdi. Cezanne'ın bu tablosunda, Manet'ninkinde olduğu gibi modern ya da geleneksel olma ikilemi yoktu. Sanatçı, bunun yerine neşeli, gündelik hayata ait bir konunun temsilinde huzursuz edici belirsizlikler oluşturmuştu.

Minimalizm ve geç-resimsel soyutlamanın önde gelen isimlerinden olan Amerikalı ressam Frank Stella da, 1958'de yaptığı bir çalışmasına Kırda Öğle Yemeği ismini verdi. Manet, eserini yaparken rönesans penceresinden bakmayı reddedip perspektifi önemsememişti. Stella, Manet'ye olan takdirini, onun perspektifi olmayan üçgen kompozisyonunu alıp düz şeritlerle doldurarak gösterdi. Stella'nın notlarına yazdığına göre bu çalışmasındaki amacı "ilişkisel resim hakkında bir şeyler yapabilmekti". Çağdaş soyut sanatı Manet'nin perspektif ile ilgili sorunlarını çözmek için kullandığı yöntemle yorumlayan Stella, Amerikan ve Avrupalı sanatçılar arasındaki bağı bu şekilde yakaladı. Stella için Manet, modern devrimde yassılaştırmanın babasıydı.

İzlenimci ressam Pierre-Auguste Renoir'in oğlu Fransız yönetmen Jean Renoir da, 1959 yılında Le déjeuner sur l'herbe (Çayırda Kahvaltı) isimli bir film çekti. Bow Wow Wow isimli pop müzik grubu ise 1981 yılında çıkardıkları Go Wild in the Country isimli albümlerinin kapağında, tablodaki sahneyi canlandırdı.

Pablo Picasso; Gustave Courbet, Eugène Delacroix, Edgar Degas, Pierre-Auguste Renoir, Paul Cézanne gibi on dokuzuncu yüzyıl ressamlarından etkilendi ve onların eserlerini kendi yorumunu katarak yeniden çizdi. Fakat, tüm bu ressamlar arasında Picasso'yu en çok Manet ve onun Kırda Öğle Yemeği tablosu etkiledi. Ressam, Kırda Öğle Yemeği'nin yirmi yedi farklı tablo versiyonunu ve 140 eskizini çizdi, üç karton maketini yaptı.

Picasso, eserle ilk kez 1932 yılından ilgilenmeye başladı. Ressamın yazdığı bir mektubunda arkadaşına tabloyu anlattığı bilinmektedir. Sanatçı, resim üzerinde çalışmaya ise 1954 yılında başladı ve çizim defterine 26 Haziran - 29 Haziran arasında dört Kırda Öğle Yemeği çeşitlemesi çizdi. Ressam, bu ilk çalışmalarında Manet'nin kompozisyonunu bozmadı. 1959 yılında dokuz çizim daha yapan sanatçı, 1960'ta ilk tablosunu boyadı ve resmin düzenlemesini değiştirmeye başladı. O sene içerisindeki diğer çalışmalarında kişilerin yerlerini değiştirdi, renklerle oynadı, çıplağı izleyicilerin gözünün içine bakmayan bir balonmuş gibi çizdi. 1961'deki çeşitlemelerinde erkekleri Noel Baba kılığında betimledi, tüm karakterleri çıplak resmetti, karakterleri yaşlandırdı ya da saçlarını kazıdı ve modellerin bir kısmının olmadığı versiyonlar üretti. 1962 yılında ise eserle ilgili seramik tabaklar boyayıp gravürlerini yaptı. Gene aynı sene tablonun kartondan tiyatro sahnesi modellerini tasarladı.

Picasso'nun Kırda Öğle Yemeği'nin birçok kere çizmesinin sebebi, sanat hakkındaki fikirlerini, isteklerini, kıskançlığını yani kimliğini usta bir ressamın çalışmasını içselleştirerek ifade etme arzusuydu. Manet'nin tablosunda gizem, neresi olduğu anlaşılmayan bir mekân, yataylık, modernlik ve duygusal bir haz varken; Picasso'nun çalışmalarında tetikte olma, merhametsiz bakışlar, sertlik ve zamansızlık vardı. Picasso, Manet'yi doğrudan taklit etmedi, çeşitlilik yaratmaya çalıştı. Picasso'nun Kırda Öğle Yemeği çalışmalarına bakıldığında Manet'yi gıptayla tanımaya çalıştığı fark edilir.

5 Nisan 1970'te bitirdiği son gravürle Picasso, Kırda Öğle Yemeği çalışmalarına son verdi. Picasso'nun eser üzerinde bu kadar çok çalışmasının sebebinin Manet'nin bu tablosuyla kendisinden önce gelen ustaları yok saymadan geleneği kırabilen ilk sanatçı kabul edilmesi olduğu düşünülür.