Altaş, Ardahan

Altaş’ın bilinen en eski adı Uri ya da Huri’dir. Gürcü tarihi Kartlis Tshovreba’da Tsunda ve Huri, Ardahan bölgesinin en eski iki kale-kentleri olarak geçer. Kaynaklarda Huri’nin daha eski adının Kacta Kalaki (Şeytan Şehri) olduğu belirtilir. Huri, Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği toprakların en erken tahriri olan 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan’da Ur (اور) olarak kaydedilmiştir. 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında da bu yer adı olduğu gibi korunmuştur. 1968'de İçişleri Bakanlığı'nın bir yayını olan Köylerimiz adlı kitapta köyün eski adı Urköy, yeni adı Altaş olarak geçer.

Gürcü tarihçi Ekvtime Takaişvili, Tao-Klarceti bölgesinde yer alan Uri ile Urta yer adlarının Urartularla ilişkili olabileceğini yazar. Şavşat’ın Bazgireti köyünde Urisaklavi (ურისაკლავი) adını taşıyan bir yer vardır ve “Uri’nin öldürüldüğü yer” anlamına gelir. Uri ise, “dev adam, dev yaratık” anlamı taşır.

Uri ya da Huri’deki kale ve kilise kalıntıları, köyün adının erken dönem yazılı kaynaklarda geçmesi, buranın çok eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Tao-Klarceti’nin bir parçası olan tarihsel Artaani bölgesinin en eski idari merkezinin Uri olduğu yazılı kaynaklarda belirtilmektedir. Bununla birlikte Uri’nin daha eski adının Kacta Kalaki (ქაჯთა ქალაქი; Şeytan Şehri) olduğuna dair görüşler vardır. Bugünkü Ardahan kentinin kuzeydoğusunda, tarihi Duduna köyünün hemen yakınında yer ana Kacta Kalaki ile Tsunda kale-kentlerinin aynı dönemde kurulduğu sanılır.

Uri’deki köy kilisesinin 10. yüzyılda inşa edilmiş olması, buranın erken ortaçağda Gürcü Krallığı sınırları içindeyken de bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Geç ortaçağda Uri, Gürcü atabeglerin yönetimindeki Samtshe-Saatabago devletinin sınırları içinde kaldı. Osmanlılar 16. yüzyılda bu prensliği ortadan kaldırıp topraklarını ele geçirdi. Samtshe-Saatabago toprakları 1595 yılında Osmanlılar tarafından Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adı altında kayda geçirilmiş ve Uri'nin adı da mevcut adına uygun biçimde Ur (اور) olarak yazılmıştır. Bu tarihte Uri büyük bir yerleşimdi ve köyde 66 hane yaşıyordu.

Uzun süre Osmanlı idaresinde kalan Uri’yi 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Ruslar ele geçirdi. Uri’de 1878’de 13, 1889’da 11 hane yaşıyordu. Köyün nüfusunun bu kadar azalması, savaş sırasında ve sonrasında köyün nüfusunun bir kısmının göç etmesiyle ilişkili olabilir. Rus idaresinde Uri, Ardahan sancağının (okrug) Ardahan kazasına (uçastok) bağlıydı. Rus sayımlarına göre köyün nüfusu 1886’da 23, 1896 21, 1906’da 25 kişiden oluşuyordu. 1886'da köyde yaşayan 23 kişiden sadece 9'u Türk olarak kaydedilmiştir.

I. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından Ur bağımsız Gürcistan sınırları içinde yer aldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti tarafından fiilen yeniden Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Ur’un da içinde yer aldığı Ardahan ve Artvin bölgeleri Türkiye’ye bırakıldı.

1968'de İçişleri Bakanlığı'nın bir yayını olan Köylerimiz adlı kitapta eski adının Urköy, yeni adını Altaş olarak geçmesi, köyün adının bu tarihten bir süre önce değiştirildiğini göstermektedir.

Bugün Altaş adını taşıyan Uri hayli eski tarihsel yapılara ev sahipiliği yapmış bir yerleşimdir. Bunlardan bir olan Uri Kilisesi, 10. yüzyılda inşa edilmiş tek nefli bir yapıdır. Ne var ki bu kiliseden geriye bir şey kalmamıştır. Geriye hiçbir şeyin kalmadığı kilisenin yeri günümüzde bir evin avlusunda bulunmaktadır. Yıkıldıktan sonra kilisenin parçaları taş duvarlarda kullanılmıştır. I. Dünya Savaşı sırasında Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli’nin verdiği bilgiye göre 1917 yılında köyün bir ucunda yarı yıkık durumda başka bir kilise daha vardı. Gürcü mimarisi üzerine çalışmalarıyla tanınan Fahriye Bayram Uri Kilisesi'ni Ardahan’daki tek nefli Gürcü kiliseleri arasında sayar.

Kacta-Kalaki Kalesi olarak bilinen Uri’deki ilk kale, köyün doğu kısmında, bir tepede yer almaktadır. Eski yazılı kaynaklarda adı geçen Kaçta Kalaki’nin burada kurulu olduğu tahmin edilmektedir. Ortaçağdan kalma kalenin megalit kalenin yerinde inşa edildiği sanılır. Bir kısmı günümüze ulaşan kalenin çevresinde eskiden bir yerleşmenin bulunduğuna dair izler fark edilmektedir. Uri’deki ikinci kale, köyün merkezinin 1,5 kilometre güneyinde, bir derenin kıyısında, bir tepede yer alır. Küçük ebatlarda (66 × 32 m) bir kale olan Uri Kalesi, yığma taştan inşa edilmiştir. Bu kaleden geriye sadece etrafa saçılmış halde yıkıntılar kalmıştır.