Azerbaycan'da eğitim

Sovyet öncesi dönemde Azerbaycan eğitimi, erken çocukluk döneminde başlayan İslami dini eğitimi de içeriyordu. Yaklaşık beş yaşından başlayarak bazen yirmi yaşına kadar devam eden çocuklar medreselere, camilere bağlı eğitim kurumlarına gitti. On yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda medreseler, büyük şehirlerde ayrı eğitim kurumları olarak kuruldu, ancak eğitimin dini kısmı önemini korudu. 1865 yılında Bakü'de ilk teknik lise ve ilk kadın lisesi açıldı. On dokuzuncu yüzyılın sonlarında, Azerbaycanlılar için laik ilkokullar ortaya çıkmaya başladı (etnik Ruslar için okullar daha önce kurulmuştu), ancak Transkafkasya'da Çarlık dönemi boyunca yüksek öğretim kurumları ve orta okullarda Azerbaycan dilinin kullanılması yasaklandı. Etnik Azeri çocukların çoğu bu dönemde hiç eğitim almamış ve Azerbaycan okuma yazma oranı özellikle kadınlar arasında çok düşük kaldı çünkü o dönemlerde az sayıda kadının okula gitmesine izin verildi.

Sovyet döneminde, okuma yazma ve ortalama eğitim seviyeleri, 1920'lerde Arapça'dan Latince'ye ve 1930'larda Latince'den Kiril'e alfabedeki iki değişikliğe rağmen, çok düşük başlangıç noktalarından çarpıcı bir şekilde yükseldi. Sovyet verilerine göre, 1970 yılında erkeklerin ve kadınların (dokuz ila kırk dokuz yaş arası) % 100 okuryazardı. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı 2009 raporuna göre Azerbaycan'da okuma yazma oranı % 99,5 idi.

Sovyet döneminde Azerbaycan eğitim sistemi, tüm eğitim kurumlarının devlet kontrolünü ve her düzeyde Marksist-Leninist ideolojisinin ağır parçalarını içeren Moskova tarafından dayatılan standart modele dayanıyordu.

Bağımsızlıktan bu yana Azerbaycan Parlamentosu'nun çıkardığı ilk yasalardan biri, Kiril alfabesinin yerine değiştirilmiş bir Latin alfabesi kabul etmekti. Bunun dışında Azerbaycan sistemi çok az yapısal değişikliğe uğramıştır. İlk değişiklikler, din eğitiminin yeniden tesisini (Sovyet döneminde yasaklandı) ve Azerbaycan dilinin kullanımını yeniden vurgulayan ve ideolojik içeriği ortadan kaldıran müfredat değişikliklerini içeriyordu. İlkokullara ek olarak, eğitim kurumları binlerce anaokulunu, genel ortaokulları ve uzmanlaşmış ortaokullar ve teknik okullar dâhil olmak üzere meslek okullarını kapsar. Dokuzuncu sınıfa kadar eğitim zorunludur. Sovyet döneminin sonunda, eğitimin yaklaşık % 18'i Rusça idi, ancak Rusça kullanımı 1988'den başlayarak istikrarlı bir düşüşe başladı. Günümüzde İngilizce ve Rusça ikinci veya üçüncü dil olarak öğretilmektedir.

Azerbaycan'da eğitim, stratejik önlem ve üstünlüğü olan toplumun ve devletin gelişmesine temel oluşturan bir faaliyet alanı olarak kabul edilmektedir. Azerbaycan Cumhuriyeti'nde eğitim sistemi demokratik, laik bir karaktere sahiptir ve eğitimin temeli ulusal ve uluslararası değerlerdir. Tüm vatandaşlar 9 yıllık zorunlu eğitim hakkına sahiptir. Eğitim hakkı Azerbaycan Cumhuriyeti vatandaşlarının temel hakkıdır. Bu hak, Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası'nda ve Azerbaycan Cumhuriyeti Eğitim Yasası'nda kurulmuştur.

Azerbaycan Cumhuriyeti, Azerbaycan Cumhuriyeti okullarında temel eğitim dili Azerice'dir ve Azerice, ülkenin resmî dilidir. Bununla birlikte, 9 yıllık genel eğitimin tamamını, 3 yıllık yüksek öğrenimi ve Rusça lisans derecesini sunan birçok okul vardır. Sunulan diller sadece Rusça ile sınırlı değildir; tanınmış okulların ve vakıfların şubeleri vardır: İngiliz Okulu, EF English First, genel eğitimin 9-11 yılı boyunca hem yabancılara hem de ülkedeki gurbetçilere İngilizce eğitimi sunmaktadır, ancak bu okulların çoğu, özellikle özel kuruluşlar ve okullar nedeniyle yerel eğitim kurumlarına kıyasla ortalama öğrenim maliyetlerinden daha yüksektir.

Lisans derecesi için seçim daha da genişlemektedir: eğitim aracı olarak üç ana dil (Azerice, Rusça ve İngilizce) bulunmaktadır, ancak bölgesel eğitim kursları almayı planlayanlar için dersler, çalışmalarına karşılık gelen dillerde sunulmaktadır. Örneğin; ülkede Japon çalışmaları ve kültür öğrencileri, bazı sınıflar için istisnasız Japonca kursları almaktadır, yaz okulları ve stajlar daha yüksek dil bilgisi gerektirebilir.

Lisans dersleri, özellikle yeni kurulan veya popüler üniversitelerde İngilizce olarak öğretilir. Örneğin; ADA Üniversitesi, Bakü Yüksek Petrol Okulu, Bakü Mühendislik Üniversitesi (eski Qafqaz Üniversitesi). Bununla birlikte geleneksel ve eski üniversiteler (ör. Bakü Devlet Üniversitesi, Azerbaycan Diller Üniversitesi ve diğer kuruluşlar), sadece sanat ve beşeri bilimler değil, aynı zamanda çoğunlukla İngilizce olarak sosyal bilimler dersleri de sunmaktadır.

İlköğretim, bir yıllık okul öncesi eğitimle başlar. Okul öncesi eğitimden önce çocukların çoğu anaokulu deneyimlerinden anlamanın temellerini biliyor. Bu nedenle, okul öncesi eğitim esas olarak çocukların kavrayışını, doğasını, zevkini ve çevresindeki unsurları anlamasını geliştirmektir. Bazı çocuklar bu dönemde de yazma ve okuma becerilerini kazanırlar, ancak bu çocuktan çocuğa ve temelde becerilerinden farklıdır.

İlkokul altı yaşında başlar ve 1-4 sınıf olmak üzere dört yıl sürer. 10 yaşında öğrenciler bir sınava girerler ve batı sisteminde "ortaokul" denen öğretime geçerler. Nüfusun çoğunluğu ilköğretim için devlet okullarına gitmektedir, ancak seçilecek ve katılacak birçok özel okul da bulunmaktadır.

Eğitimin bu aşaması batı ortaokul sistemine eşittir ve 5-9. sınıfları kapsamaktadır. Genel ortaöğretim, devlet okullarında da ücretsizdir. Bu dönemde öğrenciler edebiyat, matematik, diller, tarih, kültür, spor, bilim, sanat vb. konularda daha derin bilgi sahibi olurlar. Genel ortaöğretimin sonunda, tam orta öğretimi almak için öğrenciler bir sınava girerler.

Tam orta öğretim, 10. ve 11. sınıfları kapsar ve ayrıca Azerbaycan'ın sunduğu devlet okullarında da ücretsizdir. Bu aşamada öğrenciler zaten gelecek meslek seçimlerini seçer ve her yıl yaz aylarında yapılacak giriş sınavlarına hazırlanır. Bu, esas olarak giriş sınavı yarışmasının daha yüksek puan alması ve öğrenciler arasında öğrenim ücretlerini ödemek için devletten tam burs alması nedeniyle ortaya çıkan stres seviyesi nedeniyle öğrenciliğin en savunmasız dönemi olarak kabul edilmektedir.

Giriş sınavı, Azerbaycan'ın farklı bölgelerinde her yaz üniversitelere girmek için girenlerin resmî devlet sınavıdır. 2017 yılına kadar ücretsizdi, ancak 2017 yılında alınan kararla sınavlar yılda 2 kere düzenlenir ve ikinci kez sınava girmek isteyen öğrencilerin artık 40₼ (5 Ekim 2020 itibarıyla 23,5 $) ödemesi gerekmektedir. Değerlendirme, daha yüksek sisteme dayanır: maksimum puan 700'dür. Öğrencilerden, gittikleri branşa göre her konudan 25 soruya cevap vermeleri istenir, bu da her meslek grubu için toplam 5 konu yapar. Meslek okullarına devam etmeyi planlayanlar için toplam 4 ana meslek grubu ve bir ekstra (5. grup) vardır. Hükûmet, yüksek puan alan öğrencileri, öğrenim ücretlerinden muaf tutmaktadır.

Eğitimini tamamlayan ve sınav ve diplomaları başarıyla tamamlayan mezunlara, mesleklerini ve derecelerini belgeleyen tek tip bir devlet belgesi verilir. Eğitim belgesi, işe başlamak ve/veya yeni adıma geçmek için temel oluşturur. Sunulan eğitime ilişkin belgeler; sertifika bursu, diploma, mesleki yüksek lisans diploması, diploma, lisans, "kıdemsiz uzman" kategorisi üzerinden yüksek lisans ve doktora diploması, uzmanlığı artırma belgesi, yeniden eğitime ilişkin diplomadır.

Bakanlık bünyesinde yürütülen çalışmalar aşağıdaki amaçlara hizmet etmektedir: Millî Eğitim Bakanlığı, yerel eğitim şubeleri, eğitim kurumları, veliler, toplum, özel sektör, hükûmet ve sivil toplum kuruluşlarının sorumlulukları ve hedefleri (ülke öncelikleri kapsamında stok ve üretim nesneleri alanında eğitim sistemi). Eğitim sisteminin çeşitli aşamalarındaki katılımcılar arasında karşılıklı bir ilişki kurmak ve onlara göre katılım düzeyini yükseltmek, nitelikleri geliştirmek ve potansiyel memurlar ile denizaşırı meslektaşları arasındaki ilişkileri geliştirmek; eğitim sistemindeki temel görevlerin yerine getirilmesi için uygun yönetim, altyapı ve teknik tesislerin sağlanması; son yeniliklerin uygulanması ve bunun sonucunda gelişen deneyim için yabancı ülkelerden çeşitli meslektaşların sansürü; bilgi tabanının, analiz sistemlerinin, irtibat kanallarının ve geliştirme mekanizmasının güçlendirilmesi yoluyla eğitim sisteminin gelişimine sürekli yardım; destekleyici fırsatların oluşturulması ve gelişimsel problemlerin öğrenilmesi; nihai hedeflere ulaşmak için tüm olasılıkların seferber edilmesi.

Bakanlığın danışma organlarına Bakanlık İcra Kurulu, Rektörler Konseyi ve pedagojik yayınlar eğitim sisteminin yönetimine katılmaktadır. Bakanlığın Eğitim Sorunlarından Sorumlu Bilimsel-Metodik Merkezi Merkez okulların eğitimsel ve metodolojik garantilerini sağlar. Azerbaycan Pedagojik Bilimler Bilimsel Araştırma Enstitüsü faaliyet göstermektedir. Bu enstitü, eğitimin iyileştirilmesi, yenilenmesi alanında önemli bir rol oynamaktadır ve pedagojik bilimler alanında temel araştırmalar yapmaktadır. Yerel eğitim kurumlarında ve şubelerinde "Eğitim Konseyleri", eğitim kurumlarında bilimsel ve pedagojik konseyler bulunmaktadır.

Devlet okulları, 6 ila 17 (bazen 18) yaşları arasında ilk, genel orta ve tam ortaöğretim dâhil olmak üzere 11 yıllık eğitim sunmaktadır. Azerbaycan hükûmeti tüm devlet okullarına gerekli ders kitaplarını ücretsiz olarak sağlamaktadır. Eğitim dili Azericedir, ancak Sovyet etkisinden dolayı, Rusça'yı eğitim dili olarak sunan birçok devlet okulu vardır.

Çocuklarının özel okullara gitmesini isterlerse hem göçmenler hem de yerli halk için geniş bir seçenek var: Türk liseleri ve uluslararası okullar tüm özel kurumlar arasında en çok tercih edilenler. Azerbaycan 1991 yılında bağımsızlığını kazandığından bu yana en çok tercih edilen özel okullar Türk liseleri olmuştur, ancak son zamanlarda bazı örgütsel sorunlar nedeniyle Türk liselerinin sayısı önemli ölçüde azalmış veya farklı isimler altında faaliyet göstermektedir; yine de Bakü ve bölgelerde faaliyet gösteren Türk okulları bulunmaktadır.

Maalesef dil engelleri nedeniyle gurbetçiler, Azerbaycan'ın sunduğu devlet okullarından yararlanamamaktadır. Bununla birlikte, Bakü ve bölgelerde katılabilecek uluslararası okulların geniş bir şubesi bulunmaktadır.

Azerbaycan'da 38 devlet ve 11 özel olmak üzere 49 üniversite bulunmaktadır. Bakanlık tarafından yayımlanan raporlara göre 2016 yılında 34,224 öğrencinin üniversitelere girdiği belirtiliyor. Üniversitelerde 11.566 profesör ve 12.616 öğretim üyesi istihdam etmektedir. Azerbaycan kültürü laik öğrenmeye büyük saygı içerdiğinden, ülke geleneksel olarak eski Sovyetler Birliği'nin Müslüman halkları için bir eğitim merkezi olmuştur. Bu nedenle ve petrol endüstrisinin Azerbaycan ekonomisindeki rolü nedeniyle, Azerbaycanlıların görece yüksek bir yüzdesi, özellikle bilimsel ve teknik konularda bir tür yüksek öğrenim görmüştür. Bazı meslek enstitüleri, petrol endüstrisi ve diğer birincil endüstriler için teknisyen yetiştirmektedir.

Öğrencilerin en çok tercih ettiği yüksek öğretim kurumları başlıca: ADA Üniversitesi, Bakü Devlet Üniversitesi, Azerbaycan Devlet Petrol Akademisi (ASOA), Bakü Yüksek Petrol Okulu, Bakü Mühendislik Üniversitesi (eski Kafqaz Üniversitesi), Hazar Üniversitesi, Azerbaycan Turizm ve İşletme Üniversitesi, Azerbaycan Teknik Üniversitesi, Azerbaycan Devlet Pedagoji Üniversitesi, Azerbaycan Diller Üniversitesi, Azerbaycan Tıp Üniversitesi, Üzeyir Hacıbeyov adına Bakü Müzik Akademisi. Sovyet döneminde esas olarak petrol üretiminin geliştirilmesi ve rafinasyonu ile ilgili bilimsel araştırmalar, 1945 yılında kurulan Azerbaycan Milli İlimler Akademisi tarafından yürütülmektedir.

Bakü Devlet Üniversitesi (1919'da kurulan Azerbaycan Üniversitesi), fizikten Doğu çalışmalarına uzanan bir düzineden fazla bölümü içerir ve Azerbaycan'ın en büyük kütüphanesine sahiptir. Öğrenci nüfusu 11.000'den, fakültede ise 600'den fazladır. 1920'de kurulan Petrol ve Kimya Enstitüsü, 15.000'den fazla öğrenciye ve yaklaşık 1.000 kişilik bir fakülteye sahiptir. Enstitü, petrokimya endüstrisi, jeoloji ve ilgili alanlarda mühendis ve bilim adamları eğitmektedir.

Azerbaycan bağımsızlığını kazandığından beri genel eğitimin restorasyonu, iyileştirilmesi ve geliştirilmesi üzerinde çalıştı. Eğitim reformları yapmak için bir dizi program ve proje uygulanmıştır. Bu bağlamda, Dünya Bankası ile ortak bir proje planlandı: İkinci Öğretim Sektörü Geliştirme Projesi (2009-2016) ile, genel eğitim müfredatının uygulanmasını destekleyen ve öğretmenleri, öğrencileri ve eğitim yöneticilerinin yeni genel eğitim müfredatının gerçekleştirilmesi ve yeni öğrenme materyalleri ve okul kütüphanelerinin geliştirilmesi, eğitim reformunu desteklemek için hizmet içi öğretmen eğitiminin modernize edilmesi, APL 1 tarafından desteklenen kurumsal çerçeve üzerine inşa edilmesi, eğitim kalitesinin iyileştirilmesi için öğrenci değerlendirmesinin kullanılması Azerbaycan'da yeni bir değerlendirme ve değerlendirme kültürünün oluşması.

Okulların ihtiyaç duydukları kitapları seçip sipariş edebilmeleri için, mevcut öğrenme ve okuma materyalleri kataloğunun 1200 sayısı basılmış ve 500 okula gönderilmiştir. 31 kuruluş için toplam 549.000 sayı 452 kitap basmıştır. Gönderilen siparişler doğrultusunda 500 okul kütüphanesine teslim edilmektedir. Buna ek olarak, Katalog ücretli web sitesi için yıllık kartları (“Azerbaycan dili”, “Bilgisayar bilimi”, “Matematik”, “yaşam becerileri” konuları için toplam 784 kart) içermektedir. Ücretli internet sitesi için www.e-tehsil.com, internete erişimi olan 196 genel okulda erişime açıldı.

Eğitimle ilgili konularla günlük bilgiler ve fotoğraflar, Millî Eğitim Bakanlığı'nın internet sitesinde mevcuttur. Ayrıca TV kanallarında düzenli olarak röportajlar düzenlendi. Ayrıca “Azərbaycan Müəllimi” (Azerbaycan öğretmeni) gazetesinde yazılar yayımlandı. SESDP kapsamındaki reformlar açısından, 14 aydınlatıcı reklam filmi hazırlanmış ve “İctimai” kanalı, televizyonda yayımlanmıştır.

UNICEF'in eğitim reformlarının uygulanmasında Azerbaycan'a verdiği destek, UNICEF'in Azerbaycan hakkındaki yıllık raporuna (2015) yansıtılmıştır. Rapora göre UNICEF, Azerbaycan hükûmetine ilk kapsayıcı okulu açması için yardım etti. Profesyoneller ve öğretmenler bir özel eğitim modeli üzerine eğitildi. Böylelikle, UNICEF'in teklifi doğrultusunda Alman kapsayıcı eğitim modeli uygulanmaya başlandı.

Ayrıca, Öğretmen Yetiştirme Enstitüsü, TEMEL (Vakıf) adı verilen öğretmenler için yenilikçi bir eğitim programı başlattı. Bu enstitü, 352 okuldan ilköğretim öğretmenlerinin öğretim kapasitesinin geliştirilmesine yönelik stratejinin uygulanmasını destekledi. 2015 yılında hükûmet, engelli çocukları eğitime verimli bir şekilde dâhil etmek için yapısal reformlar başlattı.

Gelecekte yönetici olarak çalışmayı hedefleyen genel okul müdürleri ve pedagojik personele yönelik eğitimler düzenlendi. Eğitimler Gence, Göygöl, Samuh, Goranboy ve Daşkesen'deki genel okulların pedagojik personeline yönelik olarak düzenlendi. Eğitimler, modern yönetim bilgi ve becerilerine sahip, bilgi teknolojilerine aşina olan ve ülkenin eğitim ve sosyal gelişimine katkıda bulunabilecek okul müdürlerini eğitmeyi ve geliştirmeyi amaçladı.

2019 yılında Azerbaycan'da 29 yeni okul ve 7 okul hizmete girdi. 101 okul tamamen yenilendi ve 2020'ye kadar 384 okul yenilenmiştir. 10 eğitim kurumunun inşaatı devam hâlen devam etmektedir.

Kamuoyu, Şubat 2016'da başlatılan tamamen geliştirilmiş 1. ve 5. sınıf ders kitaplarının yanı sıra yeni kurulan 9. sınıf ders kitabı projeleri üzerinde çalıştı. Ders kitabı projeleriyle ilgili görüş ve öneriler, Millî Eğitim Bakanlığı internet sitesi ve e-posta adresinden alınmıştır. İlk olarak 77 ders kitabı projesi internet sitesine yüklendi; 1544 görüş ve öneri alındı. Görüşlerin % 91'i 9. sınıf, % 6'sı 5. sınıf ve % 3'ü 1. sınıf ders kitaplarına aittir.

Fransız-Azerbaycan Üniversitesi (UFAZ) bir akademik yıl başlattı. Azerbaycan Devlet Petrol ve Endüstri Üniversitesine 1. grup üniversite giriş sınavında 500 ve 500'ün üzerinde puan alan 303 öğrenci kayıt oldu. Bunlardan 120'si devlet kararıyla kabul edildi ve 40'ı öğrenim ücretlerini UFAZ'a ödedi.

Lizbon Tanıma Sözleşmesi kapsamında Avrupa Yüksek Öğretim Alanı tarafından oluşturulan Bologna Süreci, 46 ülkeden kamu yetkilileri, üniversiteler, öğretmenler, öğrenciler ve personel arasındaki iş birliğine dayanmaktadır.

Azerbaycan, 2005'ten beri Bologna Süreci / Avrupa yüksek öğrenim alanının tam üyesidir. Bolonya Süreci'ne katılım; Azerbaycan, ortak Avrupa standartlarını karşılayan yüksek öğrenim elde etmek için eğitim reformlarına başladı. Bologna bildirisinin uygulanması için 2005 yılında 2006-2010 dönemini kapsayan Eylem Planı onaylanmıştır. Süreç, 2006 yılından bu yana çeşitli yüksek öğretim kurumlarında belirli uzmanlık alanlarında uygulanmaya başlandı. Süreç, günümüzde Azerbaycan'daki tüm yüksek öğretim kurumlarında uygulanmaktadır.

Bologna Süreci'nin temel şartı, eğitim sürecini Avrupa kredi transfer sistemine uygun olarak organize etmektir. Bu sistem aynı zamanda öğrencilerin diğer yüksek öğrenim kurumlarında eğitimlerine devam etmelerine ve böylece öğrencilerin iş gücü piyasasında rekabet güçlerinin artmasını sağlar.

Yüksek öğretim sisteminin Avrupa Yüksek Öğretim Alanına entegrasyonunu hızlandırmak için diplomaların karşılıklı tanınmasını sağlamak amacıyla, öğrenci ve öğretim hareketlilik gelişmeleri, Azerbaycan Bakanlar Kurulu 24 Aralık 2013 tarihli 348 sayılı "Lisans derecesi ve yüksek öğrenim kurumlarının sulh hakimi seviyelerinde kredi sistemi eğitimi organizasyonunun kuralları" kararını onayladı.

Kurallara göre öğrenciler, Akademik başarısızlık nedeniyle üniversiteden dışlanmamaktadır. Öğrenci, uzmanlık alanı yoluyla belirli bir süre için gerekli sayıda krediyi toplamazsa, sonraki yıllarda bu kredileri toplamak için yıllık ücret almamaktadır.

3-4 Temmuz 2013 tarihlerinde Bakü'de Azerbaycan Öğrenci Gençlik Örgütleri Birliği (ASYOU) tarafından düzenlenen “Bolonya süreci ve Azerbaycan” konulu uluslararası bir konferans düzenlendi. Litvanya, Sırbistan, Ukrayna, Lüksemburg ve Belçika heyetlerinin katıldığı konferansta Azerbaycan'ın eğitim sistemindeki başarıları ve daha fazla gelişme beklentileri üzerinde duruldu.

Her yıl Büyük Britanya Dışişleri Bakanlığı, dünyanın her yerinden adaylara Birleşik Krallık'ta yüksek lisans derecesi almaları için bir fırsat yaratmaktadır. AB ve ABD dışındaki tüm milletlerden tüm öğrenciler Chevening Bursu'na başvurabilmektedir.

Chevening ödülleri; tam yurtdışı öğrenim ücretlerini, yaşam masrafları için bursları, uçak ücretlerini ve eğitimle ilgili diğer çeşitli masrafları içerir. Ayrıca burs, saygın ve etkili Chevening küresel ağının bir parçası olma fırsatı da sunmaktadır.

Azerbaycanlı öğrenciler, 1994-1995'ten beri Chevening programından yararlanmaktadır. 2016-2017 akademik yıllarında bu program Azerbaycan'dan üç temsilciye burs tahsis etmiştir. Her yıl bu sayı bütçeye göre artmaktadır.

Bu program kapsamında tüm disiplinler ve akademik çalışma alanları mevcuttur. Başvuru sahipleri Azerbaycan vatandaşı olmalı, Üniversite diplomasına ve İngilizce dil yeterliliğine (en az 85 IBT TOEFL / 7 IELTS puanı), askerlik hizmet sertifikasına sahip olmalı veya gerçek adaylar için askerlik hizmeti erteleme kanıtı olmalıdır.