Joseph E. Stiglitz

Joseph Eugene "Joe" Stiglitz (d. 9 Şubat 1943) Amerikalı ekonomist ve Columbia Üniversitesi öğretim görevlisi. 1973'te John Bates Clark Madalyası'na layık görüldü ve 2001 yılında Nobel Ekonomi Ödülü aldı. Bill Clinton'nın hükûmetinde ekonomi danışmanlığı başkanlığıyla ünlendi ve daha sonra Dünya Bankası Başkan Yardımcılığı ve Başekonomistliğini görevinde bulundu. Küreselleşme, piyasa tutuculuğu ve Uluslararası Para Fonu, Dünya Bankası gibi bazı uluslararası kurumlar hakkındaki kıritik bakış açılarıyla ünlü. 2001'de Stiglitz, Columbia Üniversitesinde bir düşünce takımı olan Initiative for Policy Dialogue (IPD)'yi kurdu. 2001'den beri Columbia Üniversitesi'nin bir üyesi ve 2003'ten beri üniversite profesörü. Stiglitz ayrıca University of Manchester'nin Dünya Yoksulluk Sınırıları Kurumu(Brooks World Poverty Institute) başkanı ve Papaya ait Sosyal Bilimler Akademisi üyesi.

Stiglitz Gary'de doğdu, Yahudi bir aile olan Charlotte ve Nathaniel Stiglitz'in oğludur. 1960'tan 1963'e kadar tartışma takımının ve öğrenci konseyinin aktif bir üyesi olduğu Amherst College'inde öğrencilik yaptı. Öğreniminin dördüncü yılında, daha sonra da mezun olacağı Massachusetts Institute of Technology(MIT)'ye gitti. Amherst College tarafından öğrenim derecesiyle ödüllendirildi. 1965'ten 1966'ya kadar Chicago Üniversitesi'nde NSF'den bağış alan Hirofumi Uzawa kontrolünde araştırma yaptı. 1966 ve 1967 arası Massachusetts Teknoloji Enstitüsünde doktorasını çalıştı ayrıca bu sırada aynı üniversitede asistanlık yapmaya başladı. Massachusetts Teknoloji Enstitüsünün basit ve modeller üzerinde yoğunlaşan, doğruca önemli ve alakalı sorular üzerinde yoğunlaşan ekonomik bakış açısı Stiglitz'e iyi uydu. 1969'ile 1970 arası Cambridge Üniversitesi'de Fulbright araştırma bursu aldı. Sonraki yıllarda Yale Üniversitesi, Duke Üniversitesi, Stanford Üniversitesi, Oxford Üniversitesi ve Princeton Üniversitesi'nde profesörlük yaptı. Stiglitz şu anda Columbia Üniversitesi'nde profesörlük yapmakta ayrıca J. Bradford DeLong ve Aaron Edlin ile The Economists' Voice dergisinin editörlüğünü yapmakta. Stiglitz genellikle Neo-Keynesyen görüşe sahip bir ekonomist olarak görülür.

Stiglitz'in mikroekonomi teorisine sayısız katkısının yanı sıra, Stiglitz birçok politik aktivitede bulundu. Bill Clinton hükûmetinde 1995 ve 1997 yılları arası Ekonomik Danışmanlar Kurulu'nun(Council of Economic Advisors) başkanlığını yaptı. Dünya Bankası'nda 1997 ve 2000 yılları arası başkan yardımcı olarak ve baş ekonomist olarak görev aldı. 1999 yılı aynı zamanda uluslararası ekonomik kuruluşlara 1999 yılı Seattle'daki WTO toplantısı gibi benzersiz protestoların olduğu bir yıldı.

Stiglitz'in en ünlü araştırması özel bir enformasyonun bir başkasından çıkarmak için ekonomistlerce kullanılan bir teknik olan tarama süreci(screening ) üzerine olmuştur. Bu teori bilgi asimetrisine katkıda bulunmuş ve 2001 yılında Stiglitz'e George A. Akerlof ve A. Michael Spence ile Nobel Ekonomi Ödülü paylaştırmıştır.

Geleneksel neoklasik ekonomik düşüncesine göre piyasa bazı limitli ve iyi açıklanmış piyasa başarısızlıkları dışında hep etkindir; Stiglitz ve diğerleri son sıralarda yapılan araştırmalarında bu düşünceyi tersine çevirdi: piyasa sağda bazı istisnai durumlar altında etkindir. Yani, piyasa bazı sınırlı durumlar dışında etkindir değil, bazı istisnai durumlar altında etkindir. Stiglitz (ve Greenwald) "ne zaman bir piyasa tam değil ve enformasyon mükemmel değil ise(ki bu zaten sanala olarak tüm ekonomilerde doğru), rekabetçi piyasa tahsisi bile Pareto etkin sayılmaz". Başka bir deyişle, her zaman hükûmet müdahalesi ile Pareto iyileştirme söz konusudur, diğerlerinin durumunu kötüleştirmeden. Bu sonuçlara ve açıklanmış piyasa başarısızlıklarına rağmen, devlet müdahalesi geleneksel "piyasa başarısızlığı" okulunun önerdiği "optimal" devlet müdahalesinden çok daha geniş. Stiglitz'e göre "görünmez el" diye bir şey yoktur.

"Dışsallığın" olduğu zaman -birinin bir hareketi başkasına iyi veya kötü bir katkıda bulunuyorsa- piyasa iyi işlemez. Ama son araştırmalar gösteriyor ki mükemmel olmayan enformasyon ve risk piyasalarında bu dışsallıklar çok yaygın.

Bugünkü gerçek tartışma piyasa ile devlet müdahalesi arasındaki dengeyi bulmak (ve üçüncü bir sektör hükûmet dışı kâr amacı gütmeyen kuruluşlar). İkisi de gerekli. Birbirlerini tamamlayabilirler. Bu denge dönemden döneme ve bölgeden bölgeye değişebilir.

1. İşsizliğin artışını önlemek için ekonomik durgunluk sırasında ücretler yeteri kadar düşmez. Eğer emek talebi içeri kayarsa, maaşlar azalır. Ama ücretler düştüğü için, büyük olasılıkla işçiler işlerini yaparken ellerinden gelen çabayı göstermeyecektir. Eğer istihtah seviyesi aynı kalırsa (aynı şekilde işsizlik seviyesi de), işçiler görevini yapmaktan kaçacaklardır. Ücretler bir önceki istihdam seviyesini tutturmak için yeteri kadar düşmeyecektir. Bu sebepten dolayı ekonomik durgunluk sırasında işsizlik artmalıdır.

2. Olası gerekçe(possible corollary): Ücret tembelliği. Bir ücretten <w*> diğerine <w**> atlamak her firmanın uygun ücret miktarlarının çok fazla değiştirmesi gerekecek, bu da işsizlik oranında kayışa yol açacak. Firmalar işsizlik oranı uygun şekilde artana kadar ücretleri kısamayacak (bir uyum problemi).

1. Her firma daha az işçi çalıştıracaktır çünkü sosyal maliyetinden çok işe almanın özel maliyetleri olacaktır — sosyal maliyet <e> dersek her koşulda [w*>e'] olacaktır.

2. Ayrıca negatif dışsallıklar da vardır. Her firma işe alarak diğer firmaların için işsizlik varlık değerini yükseltecektir <Vu>. Ama bu problem açıkça 'doğal işsizlik oranını' hep çok yüksek tutacaktır.

Stiglitz ve diğerlerinin teorileri matematiksel gerçekliği konusunda hiç olası bir şüphe yok iken, bu teorilerin politik ekonomiye ve ekonomik politikaların gerçek hayata uygulamaları konusunda birçok tartışma ve anlaşmazlık vardır. Whither Socialism?(nereye sosyalizm) adlı kitabında ilk olarak belirlediği yeninin gelişiminden anlayacağımız gibi Stiglitz politik-ekonomik görüşü sürekli olarak uyum sağlıyor.

Eksik ve mükemmel olmayan enformasyon ortaya çıkınca, piyasa sisteminin Chicago okulu taraftarları gerçek dünyanın Pareto etkin iddialarını sürdüremediler. Bu sebepten dolayı, Stiglitz kapitalizimi, rasyonal-beklenti teoricilerinin izlediği kapitalizmin modelinden sapıp sosyalizme kayacağı paradoksundan daha gerçekçi bir varsayımda bulunmak için rasyonel-beklenti dengesini kullandı.

Stiglitz'in ekonomiye etkisi Samuelson'nun önerdiğinden daha da çok müdahaleciliğe itti. Samuelson piyasa başarısızlıklarını etkin piyasanın bir istisnası olarak görmüştü. Oysa Greenwald-Stiglitz teorisi piyasa başarısızlığını bir norm olarak görerek, "devlet neredeyse her zaman piyasa kaynakları dağıtımını yükseltebilirdi" kurmuştur. Ayrıca Sappington-Stiglitz teoremi ""ideal bir hükûmet özelleştirme ile yapılabileceğinden çok daha iyi yönetim yapabilir". (Stiglitz 1994, 179).

Stiglitz'in bu önerileri ekonomistler tarafından değil de daha çok politik bilim adamları ve sosyoloji alanında bulunan tarafından benimsendi. Stiglitz'in ana ekonomik görüşleri ve içgüdüleri genelde doğru görünse de, hala bu devletin kurumları ne kadar zorlayıcı olmalı ve devlet ile sivil toplum arasında nasıl bir ilişki olması konusunda bir soru işareti bırakıyor.

Stiglitz Clinton'un danışma ekibine mart 1992'de katıldı, ekonomik danışmanın ilk üyesi ve daha sonra başkanı olarak. Çevresel konularda çok etkin oldu ve daha sonra hiç geçmeyen toksik atık yasasının yapımına yardımcı oldu. Stiglitz'in görüşleri şu anda günlük tartışmalara sıkça konu olan ters seçim ve manevi zarar formülize etmekte yardımcı olmuştur.

Stiglitz'in en önemli katkısı ekonomik düşünceyi açıklamakta katkıda bulundu, "üçüncü yol", önemli ama sınırlı devlet müdahalesi; başıboş piyasalar sık sık iyi işlemezler, ama devlet piyasaya her zaman müdahale etmemelidir.

Bill Clinton tekrar başkan seçildiğinde, Stiglitz'e ekonomik danışmanlığın başında kalmasını teklif etti. Ama o önceden Dünya Bankası'nın başkan yardımcısı ve başekonomisti olarak anlaşmıştı.

Dünya Bankası son on yıllık komünizmden piyasa ekonomisine geçen ülkeler ve gelişmekte olan ülkelerin Uluslararası Para Fonu (IMF)'nin uyguladığı şok terapisi politikalarının bakarken, yarattığı GSYH küçülme ve yoksulluğun artışına çok büyük ve kötü boyuttaydı (ki şimdi de öyle). IMF gelişmekte olan ülkeler kredi verirken bazı şartlar koyuyor ve bu ülkelerin sanayilerinin genişlemeden dünyaya açılmalarını sağlıyordu, ki bu daha uluslararası birçok pazara hazır olmayan piyasalar için felaket ile sonuçlanırken, gelişmiş ülkelerdeki korumacı politikalar devam ediyordu.

Stiglitz'in hep Amerika Birleşik Devletleri Hazine Sekreteri Lawrence Summers ile zayıf ilişkileri olmuştur. 2000 yılında Summers resmen Stiglitz'in işten ayrılmasını istedi. Stiglitz görevinin bitmesine bir ay kala istifasını sundu ve bankayı 2000 yılının şubat ayında terk etti.. Dönemin Dünya Bankası Başkanı James Wolfensohn kasım 1999'da Stiglitz'in istifasını açıkladı fakat başkanın özel danışmanı olarak bankada kalıcağını söledi.

"Joseph E. Stiglitz üç yıl başekonomist olarak boyunca fakir ülkelere yardım konusundaki geleneksel yaklaşımların etkinliği ile ilgili sorular yönettikten sonra istifasını sunmuştur."

"IMF'ye küstah diyecekler. Gelişmekte olan ülkelere yardım ediyorum sanarak gelişmekte olan ülkelerin dediklerini IMF dinlemiyor bile diyecekler. IMF'ye azı sıkı ve demokratik yapıdan izole diyecekler. IMF politikalarının ülkeleri durgunluğa, oradan da krize süreklediğini söyleyerek olayları kötüleştirdiğini ifade edecekler. Ve bir yerde haklılar. Ben 1996'dan 1999 kasımına kadar, son yarım asılın en ölümcül küresel krizinde, Dünya Bankası baş ekonomistiydim. Ve IMF'nin Kuzey Amerika Hazinesine nasıl hesap verdiğini gördüm. Ve şok oldum."

Stiglitz üç yüzün üzerinde akademik makalenin yanı sıra patent haklarından uluslararası iktisada, ekonominin yönetilmesinden iyi etkiye, karmaşık konulara açıklayıcı öneriler getiren birkaç kitabında yazarıdır.

Bu kitapta Stiglitz şu sıralardaki makroekonomik tartışmalara, sermaye piyasası serbestliğine, gelişme ve alternatif politikalarla gelişmeye değindi. Geleneksel makroekonomik görüşe göre Washington'daki görüş birliği, gelişim için fiyat istikrarını hedefleyen sınırlı amaçlar belirliyor, kuralları belirlenmiş para maliye politikası gibi az sayıda araç var ve piyasa ekonomisine temin edilmemiş bir inanç olarak tanımlanıyor. Fakat, yeni makroekonomik yapı gerçek istikrara ve uzun dönem sürdürülebilir ve eşitlenebilir büyümeye odaklanır, istikrarı oluşturmak, büyümeyi sağlamak için çeşitli standartlaşmamış yollar önerir ve piyasa başarısızlıklarının gerekli yerlerinde devlet müdahalesini kabul eder. Politika yapıcıları ekonomik etkinliği arttırmaya odaklanan yapısal reformlarla büyümeyi arttırmaya çalışırken, büyümenin sonuçlarına çok az önem vererek istikrarı sağlamaya çalışıyorlar. Daha fazlası sermaye piyasa serbestliği gibi yapısal değişikliklerin ekonomik istikrara çok büyük etkisi var. Bu kitap istikrar politikalarının uzun dönem büyümeye önemli etkilerinin olduğu üzerinde duruyor. Kitabın ilk kısmı bazı anahtar soruları sunuyor ve ekonomiye nessel bir boyuttan farklı bir göz ile bakıyor. İkinci kısmı ekonomik modellerin analizini sunuyor ve Keynesyen, Heterodoks ve muhafazakâr bakış açısıyla istikrar politikaları gibi makroekonominin temel konularını işliyor. Üçüncü kısmı benzer şekilde sermaye piyasalarının serbestliğini işliyor.

Bu kitap küreselleşmenin eşitsizliğine ve gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkelere olan aşırı etkisine dikkat çekiyor. Stiglitz yüksek vergi oranları, gelişmiş ülkelerin kendi yararlarına kullandıkları patent sistemleri, ayrıca gelişmiş ülkelerce yapılan fakir ülkelere yapılan hasarlar üzerinde durarak dünyanın daha sonradan hepimizin açı çekeceği bir istikrardan uzaklaştığına dikkat çekiyor. Bu kitap küreselleşme ile ilgili sorunların kararların arkasında giydirilmiş odaklara ve bu kötü etkilerin adiliğin yönlendirilişinin nasıl bakıldığı konusunu açığa vuruyor. Stiglitz şeffaflık kurumlarının dünyanın en fakir ülkelerinin yarına dönmesi gerektiğini ve demokrasi açığının dünyada hızla artığı konusunu şiddetle tartışıyor. Eksik piyasa çalışmalarının nasıl arzulanan düzeltici devlet müdahale politikaları yarattığını gösterdi.

Ekonomik fırsatlar yeterli ve geniş değil, finansal krizler tekrarlanması çok maliyetli ve zengin ülkeler bu konu için çok az şey yaptılar. Bu kitap iyimser bir bakış açısına sahip, toplumların küresel problemlere dikkat çekeceğini ve uluslararası ekonomik ilişkilerin iyiye doğru zorlanacağını umuyor. Stiglitz bu kitabı iki milyondan fazla kopya sattı.

Stiglitz bu kitabı 2002'de yayınlamıştır. Türkiye'de de, aynı sene içinde [www.planb.com.tr Planb] Yayınevi tarafından Arzu Taşçıoğlu ve Deniz Vuralın çevirisi ile yayınlanmıştır. Stiglitz bu kitabında IMF'ye korkusuzca ağır eleştirilerde bulunmuştur ve bu sebepten olsa gerek bu kitapla adı fazlasıyla duyuldu.

Stiglitz küreselleşmeyi şöyle açıklıyor: "Küreselleşme, yani serbest ticaretin önündeki engellerin kaldırılması ve ulusal ekonomilerin daha fazla bütünleşmesi, iyi yönde kullanılacak bir güç olabilir; ve dünyadaki herkesi özellikle fakirleri zenginleştirecek potansiyele sahiptir". Küreselleşme önemli mal ve hizmetlerin fiyatlarını düşürdüğünden, yeni teknolojileri getirdiğinden, yeni piyasaların oluşmasını ve var olan piyasaları genişlettiğinden ve dış yardımı arttırdığından dolayı insanların kafasında iyi bir resim çiziyor. Fakat bazı şeyler göz ardı ediliyor ve yanlış uygulanıyor. 30'lu yıllardan sonra efektif talepi canlı tutmak için kurulan IMF, piyasanın başarısız olabileceği düşüncesi üzerine kurulmuş iken; günümüzde bazı ideolojik sebeplerden dolayı bu amacından saparak daha çok piyasa yönlü politikalara gönenerek gelişmekte olan ülkeleri zor durumlarda bırakıyor.

Kitap Stiglitz'in Dünya Bankası başekonomisti ve Amerika Birleşik Devletleri Ekonomi Daşmanlığı Başkanıykenki tecrübelerine dayanıyor. Akademik bir araştırmadan çok tanıklık ettiği olaylar ve duyduğu bazı şeyleri anlatıyor. Buna rağmen kitap temel ekonomi bilmeyenler için anlaşılması zor olabiliyor.

2002, Peasants Versus City-Dwellers: Taxation and the Burden of Economic Development, Raaj K. Sah ile birlikte, Oxford Üniversitesi yayınları, Nisan 2002.

2001, New Ideas About Old Age Security: Toward Sustainable Pension Systems in the 21st Century, edited with Robert Holzmann, Dünya Bankası, Şubat 2001.