17 Temmuz Devrimi

17 Temmuz Devrimi, 1968'de Irak'ta Ahmed Hasan el-Bekir, Abdurrezzak en-Naif ve Abdurrahman el-Davud liderliğinde, Cumhurbaşkanı Abdurrahman Arif ve Başbakan Tahir Yahya'yı deviren ve Arap Sosyalist Baas Partisinin Irak Bölgesel Şubesini iktidara getiren kansız bir darbeydi. Darbeye ve ardından Naif liderliğindeki ılımlı fraksiyonun tasfiyesine katılan Baasçılar, Hardan et-Tikriti, Salih Mehdi Ammaş ve gelecekteki Irak Cumhurbaşkanı Saddam Hüseyin'i içeriyordu. Darbe öncelikle Yahya'ya yönelikti. Yahya, Arif'in ılımlı hükûmetini Irak'ın petrolünü İsrail'e karşı savaşta bir silah olarak kullanmak için Birleşik Krallık ve ABD'nin sahip olduğu Irak Petrol Şirketi'ni (IPC) kamulaştırmaya zorlamak için Haziran 1967 Altı Gün Savaşı'nın yarattığı siyasi krizi istismar eden açık sözlü bir Nasırcıdır. IPC'nin tam olarak kamulaştırılması, Baas yönetimi altında 1972 yılına kadar gerçekleşmedi. Darbenin ardından yeni Irak hükûmeti, sözde Amerikan ve İsrail entrikalarını ifşa ederek daha geniş bir tasfiyenin ortasında 14 kişiyi - 9 Irak Yahudisi de dahil - uydurma casusluk suçlamalarıyla alenen infaz ederek ve Irak'ın Sovyetler Birliği ile geleneksel olarak yakın ilişkilerini genişletmeye çalışarak gücünü pekiştirdi.

Nisan 1966'da kardeşi Abdüsselam Arif'in ölümünün ardından iktidara gelen Abdürrahman Arif'in cumhurbaşkanlığında Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Irak, 1958'deki 14 Temmuz Devrimi'nden bu yana hiç olmadığı kadar yakın ilişkiler geliştirdi. Lyndon B. Johnson yönetimi, Selam Arif'in, devrik Başbakan Abdülkerim Kasım'ın Birleşik Krallık (İngiltere) merkezli Irak Petrol Şirketi'nin (IPC) imtiyazlı holdinginin Temmuz 1965'te kamulaştırılmasını kısmen tersine çevirme önerisini olumlu karşıladı (Amerikan firmaları IPC'nin %23.75'ine sahipti). Altı Nasırcı kabine üyesinin istifası ve Irak halkı arasındaki yaygın hoşnutsuzluk onu bu plandan ve Batı yanlısı avukat Abdurrahman el-Bazzaz'ın kısa süreli başbakanlık görev süresinden (her iki Arif kardeşin cumhurbaşkanlıklarının yanında yer alan) vazgeçmeye zorladı. Bazzaz, Mayıs 1966'da Handren Dağı Muharebesi'ndeki kesin bir Kürt zaferinin ardından Iraklı Kürt isyancılarla bir barış anlaşması uygulamaya çalıştı. Arif, cumhurbaşkanlığını devralmadan önce ABD büyükelçisi Robert C. Strong ile bir dostluk kurmuş ve Nisan 1966 ile Ocak 1967 arasında ABD'ye bir dizi dostane jest yapmış olduğu için Irak'taki "birkaç ılımlı güçten biri" olarak kabul edildi. Arif'in talebi üzerine Başkan Johnson, 25 Ocak 1967'de Beyaz Saray'da beş Iraklı general ve Irak büyükelçisi Nasir Hani ile bir araya gelerek "iki hükûmet arasında daha yakın bir ilişki kurma arzusunu" yineledi. Johnson'ın Ulusal Güvenlik Danışmanı Walt Whitman Rostow'a göre MGK, Arif'i ABD'ye resmi bir ziyarette karşılamayı bile düşündü, ancak bu teklif hükûmetinin istikrarı konusundaki endişeler nedeniyle nihayetinde reddedildi. Altı Gün Savaşı'nın patlak vermesinden önce, Irak Dışişleri Bakanı Adnan Paçacı, 1 Haziran'da artan Orta Doğu krizini görüşmek üzere bir dizi ABD'li yetkiliyle bir araya geldi: ABD'nin Birleşmiş Milletler (BM) Temsilcisi Arthur Goldberg, Dışişleri Bakanlığı Siyasi İşlerden Sorumlu Müsteşarı Eugene V. Rostow, Dışişleri Bakanı Dean Rusk ve Başkan Johnson. Pahalı Arap yenilgisinin yarattığı siyasi atmosfer, Irak'ın 7 Haziran'da ABD ile ilişkilerini kesmesine ve nihayetinde Arif'in nispeten ılımlı hükûmetinin çökmesine sebep oldu.

Mayıs 1968'de ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA), Irak ordusundaki radikallerin Arif hükûmeti için bir tehdit oluşturduğunu ve "güçler dengesinin hiçbir grubun hissedemeyeceği şekilde olduğunu" belirten "Durgun Devrim" başlıklı bir rapor yayınladı. Rapora göre "güçler dengesi öyle bir haldeydi ki hiçbir grup kararlı adımlar atmaya yetecek gücü hissetmezken", ardından gelen tıkanıklık "birçok önemli siyasi ve ekonomik meselenin basitçe göz ardı edildiği bir durum" yaratmıştı. Haziran 1968'de Belçikalı yetkililer, ABD Dışişleri Bakanlığından Iraklı yetkililere, Irak'ın daha önceki bir protesto sırasında ABD büyükelçiliği ve konsolosluğuna verilen zararı tazmin etmeyi kabul etmesi ve diğer koşulları yerine getirmesi halinde normal ilişkileri sürdürmeyi teklif eden bir mesaj iletti. İsrail'in 1967 zaferinden sonra dayatılan ABD mal ve hizmetlerine yönelik Irak boykotunun sona ermesi dahil; ABD'li yetkililer bir darbeyi önlemeyi ummalarına rağmen, Irak'ın bu teklife herhangi bir yanıt verdiğine dair bir işaret yok.

En azından 1965'in ortalarından itibaren Şah'ın İran'ı, İsrail ve Birleşik Krallık -büyük ölçüde Mısır'ın Basra Körfezi'ndeki etkisini kontrol altına alma arzusuyla harekete geçmişti - Kürt isyancıları destekleyerek Irak'ı istikrarsızlaştırmaya çalışmıştı; ABD bunu yapmaktan kaçındı çünkü Kürt savaşının Sovyetler Birliği ile daha geniş Soğuk Savaş için önemsiz olduğu düşünülürdü. Üst düzey İsrailli yetkili Uri Lubrani stratejiyi şöyle açıkladı: "Şah, İsrail bağlantısının Arap rejimleri (özellikle Irak) için caydırıcı olacağına inanıyordu çünkü bu, bir Arap devleti İran'a saldırırsa İsrail'in Irak'ın batı kanadını vurmak için bu bahaneden yararlanacağı izlenimini yaratacaktı." Nasırcı unsurlar Arif Abdürrezzak'ın Haziran 1966'daki başarısız darbe girişimine kadar (Rezzak'ın iktidarı devirmek için ikinci girişimi) Arif'i devirmeye teşebbüs ederken; Altı Gün Savaşı, Irak ordusu içindeki mevcut memnuniyetsizliği artırdı ve Kürtlerle arasındaki soğuklukla birleştiğinde, "Irak'ın siyasi istikrarı üzerinde derin bir etkisi oldu." Kardeşi gibi, Arif de daha önce Irak'taki radikal ve ılımlı unsurları dengelemeye çalıştı ve Rezzak komplosu ortaya çıktıktan sonra Nasırcılara karşı döndü. Ancak Arif, özellikle Tahir Yahya'yı yeniden başbakan olarak atayarak yükselen Irak milliyetçilerini yatıştırmak için harekete geçtiğinde, bu dengeleme eylemi savaş tarafından alt üst oldu. Yahya, 1963'ün sonlarında ilk başbakanlığı sırasında, Irak Ulusal Petrol Şirketi'nin (INOC) temellerini atan bir ulusal petrol şirketi kurma niyetini açıklamıştı. Temmuz 1967'den Temmuz 1968'e kadar ikinci başbakanlık döneminde, Yahya INOC'yi yeniden canlandırmak için harekete geçti ve "Irak'ın petrolünü İsrail'e karşı savaşta bir silah olarak kullanma" sözü vererek IPC'yi tamamen millileştirmek ve teknik kapasiteyi geliştirmek için Fransa ve Sovyetler Birliği ile birlikte çalışmaya çalıştı.

Arif ve Yahya'ya karşı bir darbe planı, konunun önde gelen Baasçı generali Ahmed Hasan el-Bekir'in evinde düzenlenen bir "subaylar toplantısında" tartışıldığı en azından Mart 1968'den beri yapılıyordu. 17 Temmuz 1968'de Bekir, Abdurrahman el-Davud ve Abdürrezzak en-Naif liderliğindeki Irak Baas Partisi, kansız bir darbeyle iktidarı ele geçirdi ve Arif'i Londra'ya giden bir uçağa bindirdi. Darbe sonrası Bekir, cumhurbaşkanı; Davud, savunma bakanı; Naif ise başbakan oldu. Bekir, Naif ve Davud'un görevlerinden uzaklaştırılmalarını ve 30 Temmuz'da sürgün edilmelerini emretti ve Baas Partisi'nin Irak üzerindeki kontrolünü Mart 2003'teki ABD liderliğindeki işgale kadar pekiştirdi. Bekir daha sonra başbakan ve ordunun başkomutanlığına getirildi. Yarı resmi bir biyografiye göre, müstakbel Irak Cumhurbaşkanı Saddam Hüseyin, Naif'i Irak'ın dışına kadar eşlik eden uçağa silah zoruyla bizzat götürdü.

Darbeye yol açan kesin koşullar gizemle örtülüyor. Beyrut'taki ABD büyükelçiliği (Bağdat'taki ABD büyükelçiliği kapatıldıktan sonra Irak konusunda en önemli Amerikan istihbarat kaynağı haline geldi), sırasıyla Cumhurbaşkanı Arif'in askeri istihbaratından ve kişisel güvenliğinden sorumlu olan ve Baasçı olmayan Naif ile Davud'un ve komployu başlattığını ve Bekir, Hardan et-Tikriti ve Salih Mehdi Ammaş dahil Baasçı komploculardan yalnızca yeni bir hükûmet için daha geniş bir destek koalisyonu kurmak için katılmaları istendiğini düşünüyor. Ancak Brandon Wolfe-Hunnicutt, "Nayef tarafından idam edilmesine rağmen, darbeyi Bekir ve yardımcısı Saddam Hüseyin organize etti" diyor. Hem Naif hem de Bekir fraksiyonları, Altı Gün Savaşı'nın yarattığı siyasi iklim nedeniyle Arif'in "zayıf" hükûmetine giderek daha fazla hakim olan Başbakan Yahya'nın tüm gücü resmen gasp etmeyi planladığına dair söylentilerle motive oldu. Arif, devrilmesinden sonra Birleşik Krallık'a sürgüne gönderildi ve Yahya bile (hapishanede acımasız işkencelere maruz kalmasına rağmen), muhtemelen Irak'ın çağdaş tarihindeki diğer hükûmet değişikliklerine eşlik eden kan dökülmesinden kaynaklanan olumsuz uluslararası imajdan kaçınmak için idam edilmedi. Sonraki yıllarda Wolfe-Hunnicutt, Yahya'nın Sovyetler Birliği'nin yardımıyla IPC'yi millileştirme niyetini benimsemek de dahil olmak üzere, Saddam'ın "diğer birçoklarının başarısız olduğu zorlu bir siyasi rejimi güçlendirmeyi başardığını" belirtiyor.

2 Ağustos 1968'de Irak Dışişleri Bakanı Abdülkerim Şeyhli, Irak'ın "sosyalist kampla, özellikle Sovyetler Birliği ve Çin Halk Cumhuriyeti ile "yakın ilişkiler arayacağını belirtti. Kasım ayı sonlarında, Beyrut'taki ABD büyükelçiliği, Irak'ın pek çok solcu ve komünist muhalifi serbest bıraktığını bildirdi, ancak "hiçbir belirti yoktu ... [onlara] rejimde önemli bir rol verilmemişti." Arif hükûmeti yakın zamanda Sovyetlerle büyük bir petrol anlaşması imzalamış olduğundan, Baas Partisi'nin Moskova ile ilişkileri iyileştirmeye yönelik hızlı girişimleri ABD'li politika yapıcılar için bir şok olmadı, ancak "yakında ortaya çıkacak stratejik bir ittifaka bir bakış sağladılar." Perde arkasında, Tikriti (şimdi Irak savunma bakanı), Amerikan petrol şirketi Mobil'in bir temsilcisi aracılığıyla ABD hükûmetiyle ayrı bir iletişim hattı açmaya çalıştı, ancak bu öneri hem Irak'ta hem de Suriye'de Baas Partisini Sovyetler Birliği ile çok yakından ilişkili olarak algılamaya başladığı için Johnson yönetimi tarafından reddedildi.

Aralık ayında, Ürdün merkezli Irak birlikleri, Ürdün Vadisi'ndeki İsrailli yerleşimcileri bombalamaya başladıklarında "uluslararası manşetlere çıktılar" ve bu İsrail Hava Kuvvetleri'nin güçlü bir tepkisine yol açtı. Bekir, " İsrail ve ABD ajanlarının beşinci kolunun arkadan vurduğunu" iddia etti 14 Aralık'ta Irak hükûmeti, "Irak rejiminde bir değişiklik meydana getirmek" için komplo kuran "bir İsrail casus ağı" keşfettiğini iddia etti ve düzinelerce kişiyi tutuklayıp ve sonunda uydurma casusluk suçlamalarıyla 14 kişiyi (9 Iraklı Yahudi dahil) alenen Ocak 1969'da alenen infaz etti. Kanan Makiya idamları Baas hükûmetinin Irak'ın kontrolünü sağlamlaştırmasına yardım ettiğine inanıyor, "Baasçı bir bakış açısına göre 1963'te erken ve kötü işlenen terör, işe yaradı ve ikinci kez ustaca uygulandı." Makiya, Baasçı tasfiyenin hızla Irak'ın marjinalleştirilmiş Yahudi cemaatinin çok ötesine nasıl genişlediğini anlatıyor: "Yalnızca 1969'da, hüküm giymiş casusların resmi infazları (veya bu tür infazların duyuruları) en azından şu günlerde gerçekleşti: 20 Şubat, 14 Nisan, 30 Nisan, 15 Mayıs, 21 Ağustos, 25 Ağustos, 8 Eylül ve 26 Kasım. Kurbanlar, şimdi Müslüman ya da Hristiyan Iraklılar ve arada sırada Yahudi iyi bir önlem almak için içeri atıldı." Toplamda tahminen 150 kişi, 1969-1970 yılları arasında Bağdat'taki Kurtuluş Meydanı'nda alenen idam edildi.

1 Haziran 1972'de Irak, IPC'nin tamamen kamulaştırıldığını duyurdu. Bu, Nisan 1972'de Bekir ve Sovyet Başbakanı Aleksey Kosıgin tarafından 15 yıllık Irak-Sovyet Dostluk ve İşbirliği Antlaşması'nın imzalanmasının ardından geldi. Tarihçi Charles R. H. Tripp'e göre, Irak-Sovyet Antlaşması "Orta Doğu'da Soğuk Savaş'ın bir parçası olarak kurulan ABD destekli güvenlik sistemini" alt üst etti ve ABD'nin İkinci Irak-Kürt Savaşı sırasında isyancı tarafta olan Mustafa Barzani'nin Kürdistan Demokrat Partisi'ni (KDP) finanse etmesine yol açtı. Ekim 1972'den Mart 1975'te savaşın aniden sona ermesine kadar, CIA "Kürtlere yaklaşık 20 milyon dolar yardım sağladı", buna 1.250 ton atfedilemez silah da dahildi.

Çoğu çalışma Muammer Kaddafi'nin Libya'sının Eylül 1969'dan sonra izlediği kamulaştırma önlemlerini, diğer petrol üreticisi devletlerin daha sonra izleyeceği emsal teşkil etmesiyle öne çıkarırken, Irak'ın IPC'yi millileştirmesi, İran'ın 1951'de Anglo-Pers Petrol Şirketini millileştirmesinden bu yana yapılan en büyük kamulaştırma girişimiydi. ABD, millileştirmenin başarısız olmasını sağlamak için Batılı müttefiklerinin Irak petrolüne ambargo uygulamayı kabul edeceklerine ve Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütündeki (OPEC) müttefiklerinin - İran, Suudi Arabistan ve Kuveyt- üretimde orantılı bir artış ilan edeceklerine inanıyordu. Fakat, ABD'nin konumu uluslararası görüşe aşırı derecede aykırıydı ve Birleşik Krallık da dahil olmak üzere ABD'nin geleneksel müttefiklerinden hiçbiri bu tür önlemleri desteklemeye istekli değildi. ABD'nin düşüncesinin aksine OPEC, Irak'ın millileştirilmesinin başarısını sağlamak için kararlı adımlar attı. IPC konsorsiyumu 1 Mart 1973'te Irak ile aralarındaki çözülmemiş anlaşmazlıkları çözmek için bir anlaşma imzaladı ve anlaşma, Bağdat'ta kutlamalarla karşılandı.