Stimleme

Stimleme, kendi kendini uyarma, kendini uyarıcı davranışlar veya özuyarım olarak bilinen davranış, fiziksel hareketlerin, seslerin, sözcüklerin, nesneleri hareket ettirmenin veya diğer davranışların tekrarlanmasıdır. Bu tür davranışlar (bilimsel olarak "stereotipiler" olarak da bilinirler) bir dereceye kadar tüm insanlarda, özellikle gelişimsel yetersizlikleri olan insanlarda bulunur ve ayrıca otizm spektrumundaki kişilerde de sık görülür. Duyusal işleme bozukluğu teşhisi konan kişilerin de potansiyel olarak kendini uyarıcı davranışlar sergiledikleri bilinmektedir.

Stimleme, insanların daha az tahmin edilebilir çevresel uyaranları engelleyerek kendilerini sakinleştirdikleri ve duyarlıklarının arttığı aşırı uyarılma durumuna karşı koruyucu bir yanıt olarak yorumlanmıştır. Stimlemenin kaygıyı ve diğer olumsuz veya artan duyguları hafifletmenin bir yolu olarak gören görüşler de vardır.

Bazı stim davranışlarının, yoğun duyguları düzenlemeye yardımcı oldukları için, sağlıklı ve faydalı olduğu gösterilmiş olsa da stimleme genellikle sosyal olarak damgalanır ve küçümsenir. Nöroçeşitli insanlar, sosyal olarak kabul edilebilir görünmediğinden ve çoğu zaman arkasında yatan nedenleri anlamayan insanlarda hoş olmayan bir tepki yarattığından, genellikle kendi kendini uyarma davranışlarını gizlemeleri veya azaltmaları gerektiğini hissederler. Zararsız veya uyarlanabilir mahiyettki kendi kendini uyarıcı davranışları bastırmada ve maskelemede potansiyel zihinsel sağlık ve esenlik riskleri de vardır.

Stimleme davranışları, dokunsal, görsel, işitsel, vokal, propriyoseptif (uzuv algılama ile ilgili), koku alma ve vestibüler stimlemeden (denge ile ilgili) oluşabilir. Stimleme'nin bazı yaygın örnekleri (bazen stim olarak adlandırılır) arasında el çırpma, alkışlama, el sallama, göz kırpma, volta atma, kafa vurma, sesleri veya kelimeleri tekrarlama, parmak şıklatma ve nesneleri döndürme yer alır. Bazı durumlarda, stimleme tehlikeli olabilir ve bunu yapan kişi için fiziksel olarak zararlı olabilir. Örneğin, bireyler vücut kısımlarını duvarlara güçlü bir şekilde vurarak kendilerini yaralama riskiyle karşı karşıya kalabilirler.

Otistik kişilerde stim davranışı hemen hemen her zaman mevcuttur, ancak tek başına mutlak tanıya götürmez. Otistik ve otistik olmayanlar arasındaki en büyük fark, uyaranın türü ve miktarıdır. Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından yayınlanan Mental Bozuklukların Teşhis ve İstatistik El Kitabında, stim davranışı "basmakalıp veya tekrarlayan motor davranışlar" olarak tanımlanır ve otizm spektrum bozukluğunun beş temel tanı kriterinden biri olarak listelenir.

Farklı bakış açıları, stimlemenin hem duyusal hem de motor işlevleri içerdiğini ileri sürmektedir. Bu sensörimotor fonksiyonların az gelişmiş olması, kişinin kontrol edilebilir bir tepki olarak ürettiği stim davranışlarına neden olabilir. Otuz iki otistik yetişkinle görüşülen bir çalışma, öngörülemeyen ve bunaltıcı ortamların stimlemeye neden olduğunu bulmuştur.

Özdüzenleme amacına hizmet ettiğinden ve çoğunlukla bilinçaltında yapıldığından, stimlemeyi bastırmak zordur. Günlük egzersiz miktarını artırırken duyusal ve duygusal çevreyi yönetmek, kişi için konfor seviyesini artırabilir; bu da stim ihtiyacının miktarını azaltabilir. Bilinçli ya da bilinçsiz olarak, nörotipik görünmek amacıyla stimlemeyi bastırmak, bir tür otistik maskelemedir. Tipik olarak olağanüstü bir çaba gerektirir ve ruh sağlığını ve esenliğini olumsuz etkileyebilir.