Kız Kulesi (Bakü)

Kız Kulesi, Bakü'de bulunan tarihi bir kale. Kale eski kale duvarlarının (İçeri Şehrin) güneydoğu bölümünde, sahil parkın (bulvar) yakınında bulunan tarihi anıttır. kule şekilli bu yapıtın açılmamış tarihi-mimari sorunları çoktur.

Yüksekliği 28 m, diametri birinci katta 16,5 m'dir. Birinci katta duvarın kalınlığı 5 metreye ulaşıyor. Kalenin iç kısmı 8 kata ayrılmıştır. Her kat yontma taşlarla inşa edilmiş, kubbe formalı tavanla örtülmüştür. Kale 1964 - yılından müze olarak faaliyet göstermeye başlamış, 2000 - yılında UNESCO - nun Dünya Mirası listesine alınmıştır.

Taştan örülmüş bu tavan ortasında dairesel delikler vardır. Delikler dikey hat yönündedir. Zira VIII katın tavanının ortasında olan dairesel delikten baktıkda birinci katın tabanını görmek mümkündür. Kaleye tek giriş yolu onun batı tarafında, yerin önceki yüzeyinden 2 m yükseklikte ve 1,1 m kalınlığında olan kemerli kapı yeridir.

Kulenin isminin etimolojisi ile ilgili çeşitli görüşler olsa da, onlardan en çok kabul göreni kalenin bir kızla ilgili efsaneye (bazı yazarlara göre Bakü hanının kızı) dayanarak Kız Kulesi adlandırılmasıdır. Efsaneye göre kardeşi (bazı kaynaklarda hükümdar babası) tarafından kalede saklanılan kız bu azaba dayanamadığı için kendini kalenin üzerinden Hazar Denizi nin sularına atmıştır. Kalenin adının diğer te'villerine göre ise hiçbir zaman düşmanlar tarafından ele geçirelemediğinden kale halk arasında bakirelik sembolü olarak Kız Kulesi adlandırılmıştır. Diğer versiyona göre ise hemen önce "Göz Kalesi" adlandırılmış, zamanla bu isim halk deyiminde değişerek "Kız Kulesi" şeklini almıştır.

İnşa çağı üzerine tartışmaların şaşırtıcı büyük zaman aralığı içinde yürütülmesi bakımından mimarlık tarihinde Kız Kulesi ile karşılaştırıla bilecek anıt yoktur. Öyle ki, anıtın yaşının Sümer döneminden başladığını iddia eden uzmanlar, XII yüzyılda inşa edildiğini ispat etmeye çalışanlar var. Burada zaman farkı inşa tarihi bilinmeyen başka abidelerde olduğu gibi birkaç yıl, hatta birkaç asır da değil, 3.000 yılı aşkın bir süredir.

Kale duvarları üzerindeki bir kitabede Arap dilinde bu sözler yazılmıştır: "Davud'un oğlu Mesut'un kulesi" . Bazı araştırmacılar bu şahsın Kız Kulesi'ni inşa ettiren feodalist hakim olduğunu farz ediyorlar. Fakat bu tür lokanik içerikli kitabelerde genellikle mimarların adının belirtildiği dikkate alınırsa, "Davud'un oğlu Mesut" un Kız Kalesi'ni inşa eden mimar olduğunu söylemek mümkündür. Kitabenin yazı tarzı ve çizgisi XII yüzyıl yazısına yakın olduğundan Kız Kulesinin bu dönemde inşa edildiği tahmin ediliyor. Diğer taraftan birçok bilim insanlarına göre Kufi yazılarından X-XII yüzyıllarda kullanıldığı için Kule (üst katı) bu yüzyılda inşa edilmiştir. Ancak, bazı bilim insanları bu fikirlerin yanlış olduğunu iddia ediyorlar. Taşların uyum solüsyonunda kireç karışımından kullanılmasından İlyas Babayev, Siyah Ahmedov gibi arkeologlar belli sonuca varmışlardır. Onlar Kebeledeki ilk binyılın ilk asırlarında yapılan anıtı sonuca varmak için kullanmışlardır. O anıt da aynen böyle kireç karışımı ile inşa edildiğinden, Kız Kulesi'ni de antik döneme ait ettiler. Bu fikri Sara Aşurbeyli de doğruladı.

Kız kulesinin inşa tarihi hakkında ileri sürülen pek çok doğruluğu kanıtlanmayan düşünce vardırdır. SSCB dönemi basınında yer alan Kız Kulesi'nin Roma İmparator Domitian'in (I yüzyıl) şerefine dikilmiş "Sezaryen tapınağı " olması hakkında yayılan bilgi bu tür, hiçbir tarihi, bilimsel dayanağı olmayan bir uydurmadır.

"Kız Kalesi'nin Daha önce hangi amaçla inşa edilmesi üzerinde durmadan hemen anıtta uzun vadeli pasif savunma için inşa edilen kule tippli kalelerin karakteristik yönleri var: duvarları çok kalındır (aşağıda 5 m, yukarıda 4 m), kuleye baskını zorlaştırmak için birinci ve ikinci kat arasında merdiven yapılandırılmamış, duvarı içerisinde ağzı üçüncü kata açılan su kuyusu kurulup, gövdesine bitişik bürclü kale duvarı gidiyor vs. En önemlisi ise iç mekan yapısı bakımından Kız Kulesi Abşeron kalelerinin yuvarlak kuleleri ile bir olup, onlardan nicelik olarak - büyük yüksekliği ve katlarının çoğunluğu ile seçilir.".

Kulenin yapısına dayanarak onun tarihini eski dönemlere taşıyan araştırmacılar Kulenin Zerdüşt dönemi - Zerdüşt dahması, ateşperestlik tapınağı, Mitra ve Anahita ilahileri ile alakadar yapı olduğunu söylüyorlar. Araştırmacılara göre Ateşgah tapınağı olan Kız Kulesi M.Ö. VIII-VII yüzyıllarda Hazara ve Med'nın bürclü tapınaklarının etkisiyle Hazar Denizi kıyısında, doğal yanan ateşlerin arasında işte eski ateş şehri "Ateşi Baquan" da dikilebilir olabilirdi.

Birçok bilim adamlarının görüşlerine göre, Kız kulesinin Çıragkale savunma kalesine benzerliğini esas alıp onun Gilgilçay savunma sistemine ait olduğunu da söylemek olur. Kız Kalesinin Kuzeydoğusu Albanya koruma kalelerindeki mimari öğeleri ile benzerliğini belirterek onu ms V-VI yüzyıllarına de ait eden uzmanlar da vardır. Tarihten belli ki, Kafkas Albanyasının güney şehirlerinden sayılan Bakü, Sasaniler'in etkisi altındaydı. Tahmin edilebilir ki, Kız kulesi Sasani imparatorluğunun, kuzeydeki sınırında, bilhassa Albanya bölgesinde yaptırdıkları koruma sistemine dahildi.

Yüzyıllar boyunca çeşitli savaşlarda zarar görmüş Kız kulesi yavaş yavaş restore edilerek Orta Çağ'da, Bakü Kale duvarı beraber şehrin savunma işine hizmet yapmıştır. Bunu anıtın inşaat yapısında değişiklikler de kanıtlıyor. Kule öyle bir formadadır ki, kent düşman tarafından fetih edildiğinde dönemin hükümdarı veya ona yakın olan kişiler kalenin kapılarını kapatarak uzun süre direnç göstereabilsinler. Tüm bunlar savunma önemli kaleler için belirtgin olduğuna göre herhangi tapınak, bekçi kulesi veya gözcü evi için böyle savunma önlemlerinin uygulanması zorunluluk organize edilemez. Elbette kuleden kendi dönemine göre amaçlı kullanılması inkâr edilemez. Kız kalesinin Abşeron daki savunma tipi muhteşem kulelere (Merdekan, Ramana, Şüvelan, Nardaran kaleleri) benzerliğini belirtebiliriz.

Yüceliği ve dış görünüşüyle Abşeron'un yanı sıra tüm Azerbaycan'ın savunma kuleleri içerisinde eşi olmayan Kız Kulesi, daha çok planının eşsiz biçimi ile ilgi çekiyor. Bu eşsizliği yuvarlak kuleye bitişik çıkıntı oluşturmuştur. Çıkıntıyı araştırmacılar kah kontrfors - dayanak duvarı, kah dalga kıran, kah da gizli hazine yeri saymışlardır. C. Kıyasi yazıyor ki, fonksiyonu belirlenmeyen bu ayrıntının üstü kale savunucuları için ek savaş yeri de olabilirdi. Abşeron kalelerinin tüm savunma gücü onların çatılarına toplanıyordu ve kaleye yapılan baskınlar direniş başlıca olarak kulelerin yassı çatılarında yapılıyordu. Kız kulesinde çıkıntının dairesel kule yüceliğinde kalkması, onların üst metre arasında bir zamanlar doğrudan bağlılığın olduğunu gösteriyor. Çıkıntı hem de kuleye en çok saldırı gözlenen Doğu tarafından konmuştur. Azerbaycan mimarisinde, kale yapımında savunmayı güçlendirmek için ileri üretilmiş cihazların varlığına başka örnek olarak Cavanşir Kalesi nı gösterebiliriz.

Abşeron kalelerinin kulelerinde olduğu gibi Kız kulesinde da yüce silindirik tutum dışarıda aşağıdan yukarıya doğru hafifçe daraldığı halde, içeride aksine zemin yukarı kalktıkça genişliyor (birinci katta iç çapı 6,25 m, son katta 7,0 m). Bu şekilde kalenin mühendis ve bakış direnci güçleniyor.

Kız Kulesi dev kaya üzerine inşa edilmiştir. En yüksek kapasite-yüksekliği 30 metreyi bulan yuvarlak kule inişli sal kayanın yukarısında bulunmaktadır. Kuleden ayrılan çıkıntı biraz alçaktır. Çıkıntının yüksek ve kalın taş kütlesi kulenin çemberine dokunandır. Sanki çıkıntı burkularak kule silindirine dönüşüyor. Dışarıdan ve yukarıdan bakıldığında ise bu dokuz görüntüsü yaratarak binanın "9" şeklinde dikilmesi etkisini verir.

Kule çıkıntısının üst kısımlarının kabarık yatay taşı sıraları ile plastik üzlenmesi (bu sıralar arası teknelerde ilk çağında beyaz kireç kitlesi ile dolu olup.) Yüzeylerde Özümlü estetik gibi, spiral ek hareket yaratıyor. Kız kulesinin görünümünde huzur ve gerginlik organik şekilde birleşerek yenilmezlik, alınmazlık sembolü yaratmıştır. Bakü Kız Kulesi dahi sanatçı yetisinin güçlü estetik derecesine yükselttiği, azamet simgesine çevirdiği basitlik örneğidir.

Kulenin birinci mertebesinin yüksekliği 3, diğer mertebelerin yüksekliği ise orta hesapla 2,5 m'dir. Katlar arası bağlantı kalenin güneydoğu duvarının içerisinde yapılmış merdiven aracılığıyla saxlanır. Birinci kat ile ikinci kat arasında ilişki kurmak sadece tavanda olan dairesel deşikden merdiven ya da ip vasıtasıyla mümkündür. Kalenin kapısı geçmişte birkaç kattan ibaret olmuştur. Uzunluğu kale duvarının eni kadar olan kapı yerinin kemerli tavanında kalmış inşaat kalıntıları onu gösteriyor. Ayrıca, kapının ağzında geçmişte birkaç kuyu da olmuştur. Böyle ki, Kız kulesine Orta Çağda girmek isteyen herkes bu kuyuların yanından zorla geçerek, merdiven aracılığıyla kapıya kalkmalı, giriş yolu üzerinde olan kapılardan geçmeli ve nihayet birinci kata ermiştir. Ortadaki delikten üst katlara kalkmak için ip merdivenden kullanılırdı.

Kulenin güney ve güneydoğu yönlerine, özellikle denizi kontrol altında tutulması için mazğallar düzeltilmiştir. Bunlar kulenin içerisine temiz hava girmesi işine de hizmet etmiştir. 1962 - 1963 - yıllarında kulenin birinci katının tabanında arkeoloji kazı çalışmaları gerçekleştirilmiştir. 5 m derinliğe kadar devam etdirilen bu kazı sonucunda belli olmuştur ki, anıtın temeli deniz tarafa inişli olan dev bir kayanın üzerine inşa edilmiştir. Buradan şöyle bir sonuca gelmek olur ki, anıta deniz taraftan bitişik olan kontrfors bu enişin önünde kaleye temel dayanak işlevlerini oynamış.

1964 - yılında kulede araştırma yapılan zaman temelden 14 m yükseklikte içeriye doğru uzanan büyük ağaç Sekmelerin olduğu saptanmıştır. Onların ne amaçla kullanılması bilinmemektedir. Belki bu kirişler kontrforsun içinde gizli bir yapı ile ilgilidir veya depreme karşı amortisman rolünü oynamıştır. Net hesablama bazında belirlenmiştir ki, kalenin duvarının eni temel bölümde 5 metre, yukarı bölümünde yaklaşık 4,5 metredir.

Kız kulesinin inşaat yapısında ilginç hususlardan biri de onun içerisinde kayadan oyulup yapılmış su kuyusudur. Diametri 0,7 m olan bu kuyu kalenin güneydoğu duvarının içindedir. Su kuyusunda kazı çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Kuyuda bulunan maddi kültür kalıntıları buradan XII yüzyıldan başlayarak kullanıldığını gösteriyor. Hesaplamalar sonucu anlaşılmıştır ki, kuyunun deniz suyunun seviyesi ile hiçbir ilgisi yoktur. Kuyunun suyu kimyasal analiz edilmiş, onun içmek için tam uygun olması belirlenmiştir. Kuyunun ağız bölümü Kalenin üçüncü katının döşemesi seviyesinden başlayıp duvar boyunca aşağıya doğru 13 m devam ediyor. Kuyunun güvenliğini sağlamak için onu kale duvarı içerisinde saklamışlar. Onun kuzey ve güney duvarında inip kalkmak için 10–12 cm derinlikte ayak yerleri vardır. Kuyunun 12 m derinliğinde duvar genişliyor. Kız Kulesi ve Şirvanşahlar Sarayı arasında gizli yeraltı yolun tam su kuyusunun alt tarafından başlanması tahmin edilmektedir. 1982 yılında İçeri Şehir'in doğu tarafında yapılan geniş ölçekli arkeoloji kazılar sonucunda tespit edilen ilk yeraltı yol Orta Çağlarda Bakü nün merkezi ticaret sokağı sayılan Şamaxı Kale kapısından başlayıp Salyan Kapısı'na doğru giden baş sokağın doğusunda kuzey-güney yönünde yer alır. İlginçtir ki, yolun çizgisi XIV. yüzyılda inşa edilmiş Multani kervansarayı nın altından geçerek Kız kalesine doğru gidiyor.

Kulenin güneybatı taraftaki duvarı lehçelerinde ikinci kattan başlayarak yedinci kata kadar taştan düzenli örülmüş, kuyu formasında şırım (oyuk) vardır. Her katta aynı şırım olan yerde yarım daire şeklinde niş açılmıştır. Şırımın içerisine uzunluğu 40–45 cm, diametri 25–30 cm, duvarının kalınlığı ise 2,2 cm olan saksı tünklər yukarıda aşağıya doğru birbirinin içerisine giydirilmekle yerleşdirilmiştir. Tünklərin birbirine giydirilmiş bölümleri (dış tarafı ve duvarının dış) kireç çözeltisi ile pekiştirilmiştir. Birinci kattan başlayarak kalenin özül bölümüne kadar giden tünkləri 22 х 18 cm ölçüde dikdörtgen formalı saksı novçalar bedel eder. Aynı novçalar duvarın içerisi ile dışarı yöneliyor. Saxsı tünklər ve novçalar üzerinde çömlekçi çarkının izleri açıkça görülmektedir.

Kız Kulesi'nin arkeolojik araştırmasına geçen yüzyılın 20'li yıllarının başlarında başlatılmıştır. Profesör Zummer'in yönetimi altında bir grup öğrenci Kız Kulesi'nde arkeolojik kazılar yapmıştır.

Tarihi ve fonksiyonu konusunda bu kadar karmaşıklığın varoluşunun başlıca nedeni Kız kulesinin yazılı kaynaklarda doğrudan anılmamasıdır. Orta Çağ yazarları içerisinde Bakü yapıların tasvirine önemli dikkat ayırmış Arif Erdebili nin Bakü mezarlığında öyle bir günbed var ki, onu her kim yaparsa hayretten el çalar gibi net adresi olmayan, yaygın bilgiler ise bu konulara hiçbir ışık düşürmüyor.

Kız Kulesi'nin dış yüzeyinde yerden 14 m yücelikte olan küçük bir kitabe de araştırmacılar arasındaki uyuşmazlığı sona erdirmedi. Birincisi, kitabe Dairesel Merdekan Kalesi ve Nardaran Kalesi nda olduğu sayalım kaplama örgüye organik dahil edilmemiştir ve bu nedenle uzmanların çoğunluğu onun sonradan duvara monte kabul ediyorlar. İkincisi analogiyası olmadığından kitabenin metni - 'Mesut Davud oğlunun kubbesi' (başka bir okuma göre kulesi) zor yorumlanıyor. Şöyle ki, Abşeron kalelerinin sahipleri - siparişçiləri çok zengin, nüfuzlu, temel olarak üst düzey devlet adamları olduğundan kitabelerde kendilerinin gösterişli titullarını sayıp "yaptırmıştır", "inşa etmeyi emretmiştir" ifadeleri ile inşaattaki rollerini somut gösteriyorlar. Böyle kitabeler zaman zaman, örneğin Dairesel Merdekan Kalesi nda olduğu gibi "sahip" sözüyle başlıyor.

Kulelerin yazarlarına gelince çok kompakt kitabelerde isimleri önünde "emelidir", "üstad", "mimar" sözleri yazılıyordu. Kız kulesinin kitabesinin Abşeronun anıtsal hat geleneklerinde benzeri bulunmadığından Mesut Davud oğlunu araştırmacıların bir kısmı XII yüzyılda yaşamış Selçuk beyi ile eyniləşdirir, bazıları ise Bakülü mimar olarak görürler.

Kitabenin çizgisi üslubca XII yüzyıla ait edilse de, Kız kulesinin bu çağda inşa edilmesi fikrini birçok uzmanlar kabul etmiyorlar. Çünkü başka Abşeron kalelerin inşaat sırasında iktidarda olan Şirvanşah büyük kutlama ve debdebe ile kitabelerde gösterildiği halde, Abşeronun en muhteşem Anıtı'nda şöyle kitabe göstergesi yoktur.Dolayısıyla Kız kulesinin Şirvanşahlar çağında yüceltilmesi fikri kesin olarak reddedilmiştir. Şirvanşahlar olsa olsa XII yüzyılda bu eski anıtta restorasyon ve onarım çalışmaları yürütmüşlerdir. Kız kulesinin ilk olarak hangi amaçlarla inşa edilmesi meselesi belli edilmese de, anıtın XII yüzyıldan Bakü nün savunma sistemine dahil olduğu ve Şirvanşahlar'ın en sağlam kulelerinden olan Bakü Kalesi nin baş kulesi rolünü oynadığı uzmanlar tarafından kabul edilmiştir.

İçeri Şehir'in kuzeydoğu köşesinde bulunan kulenin efsaneler ve efsanelerle çevrili tarihi çeşitli uygarlıklar ve halklarla ilişkilendiriliyor. Fakat bununla birlikte bölgede ilk insan meskunlaşmasının Paleolitik dönemine rastlaması kanıtlanmıştır.

Bakünün tarihi ve mimari anıtlar hakkında geniş araştırmaların yazarı olan prof. Sara hanım Aşurbeyli kulenin özülünün kayanın 15 m derinliğe kadar gittiğini not etmekle birlikte, onun IV - VI yüzyıllarda inşa edilmesi ihtimalini de ileri sürmüştür. Ünlü bilim adamı akademisyen Bretanski de kulenin V - VI yüzyıllarda inşa edilmesi olasılığını belirtmiştir.

Böyle bir fikir söylenmiştir ki, Kız Kulesi Abşeronun başka savunma kuleleri gibi şehrin savunması için kullanılmıştır . Bu anıtın dini özellik taşıması hakkında da fikirler var . Başka bir varsayım ise Kız kulesinin gözlemevi gibi kullanımını ileri sürüyor .

Kız Kulesi çevresinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmış anıtsal binanın bodrumunun tetkiki de ilginç bulgulardan olup, şehir mimarisinin bazı tartışmalı konulara açıklık getirmek için önemli bilimsel önem taşımaktadır .

Dini içerikli yapı kalıntıları da 1998 - yılında Kız Kulesi çevresinde yapılan arkeolojik kazı sırasında ortaya çıkarılmıştır. Kız Kulesi'nin çevresinde yürütülen kazı sırasında Bakü'nün eski mimari yapılarından biri, X yüzyıla ait olan caminin kalıntıları ortaya çıkarılmıştır .

Anıtta çeşitli dönemlerde ve çeşitli düzeylerde restorasyon çalışmaları gerçekleştirilmiştir. İlk restorasyon çalışmalarının Şirvanşahlar Devleti zamanında yapıldığı tahmin edilmektedir. Daha sonra Bakü Hanlığı döneminde kalenin güçlendirilmesi amacıyla restorasyon çalışmalarının yapılması belirlenmiştir. Anıtta geniş restorasyon ve araştırma çalışmaları Azerbaycan SSC kurulduktan sonra gerçekleştirilmiştir. 1963 - 1965 - yıllarında neredeyse detaylı tetkik edilmiş, Prof. Ahmedov tarafından birinci katta ve kalenin çevresinde arkeolojik kazılar yapılmış, kale duvarının içinde bulunan su kuyusu keşfedilmiştir. 2000 yılında İçeri Şehir Bakü Kalesi ve Kız Kulesiyle beraber UNESCO - nun Dünya Mirası listesine düşürülmüştür. Aynı yıl Bakü da meydana gelen depremden sonra hemen 2003 - 2009 - yıllarda anıt Tehlikede olan Dünya Mirası anıtlar listesine düşürülmüştür. Bundan sonra anıtın restorasyonu ve korunmasıyla ilgili ek tedbirler geçirilmiş ve UNESCO 1 Şubat 2010 - tarihinde yapılan toplantısında neredeyse tehlikede olan anıtlar listesinden çıkarılmıştır.

Kız Kulesiyle bağlı efsane Azerbaycanda birçok manzume ve tiyatro oyunlarının konusu olmuştur. 1940 - yılında büyük besteci Efrasiyab Bedelbeyli bu efsanenin motifleri üzerine ilk Azerbaycan balesi olan Kız Kulesi balesini yazmıştır. Bale ilk defa Azerbaycan Devlet Akademik Opera ve Bale Tiyatrosunda dramatize edilmiştir.

Kız Kulesi 1992 - 2006 - yıllarda 1 ve 250 liralık, 2006 - yılından 10 liralık ve 5 kuruşluk para banknotlarında tarif edilmiştir.

2010 - yılından itibaren, her yıl Kız Kalesi'nin yakınında Haydar Aliyev Vakfının, "Kız Kulesi" Sanatsal galerisinin, Bakü Modern Sanat Müzesinin ve "İçeri şehir" Devlet Tarix- mimari Rezervinin organizasyonu qile uluslararası Kız Kulesi uluslararası sanat festivali yapılmaktadır.