Aden Ayaklanması

Kısmen Cemal Abdünnâsır'ın Pan Arabizm'inden esinlenen olay, 14 Ekim 1963'te Aden Havaalanı'nda İngiliz yetkililerin bulunduğu bir toplantıya el bombası atılmasıyla başladı. Bunun üzerine İngilizlerin Aden Kolonisi ve hinterlandı Aden Protektorası'nda, olağanüstü hal ilan edildi. Olağanüstü hal 1967'ye kadar sürdü ve bölgede 1839'da başlayan İngiliz yönetiminin sona ermesini hızlandırdı.

Aden başlangıçta İngiliz Hindistan'ına giden yollardaki gemileri korumak için bir korsanlık karşıtı merkez olarak İngiltere'nin ilgisini çekmiştir. Süveyş Kanalı'nın 1869'da açılmasıyla birlikte bir kömür merkezi olarak da hizmet vermeye başladı. Aden'in ilhakından bu yana geçen süre zarfında İngilizler, bölge üzerindeki İngiliz hakimiyetini güvence altına almak için iç kesimlerdeki bedevi emirlerle birçok koruma anlaşması imzaladı. Hindistan'ın 1947'de bağımsızlığını kazanmasının ardından Aden, Birleşik Krallık için daha az önemli hale geldi.

Ayaklanma, büyük ölçüde Mısır lideri Cemal Abdünnâsır'ın sosyalist ve pan-arapcı doktrinlerinden kaynaklanan ve Arap Yarımadası'na yayılan Arap milliyetçiliği dalgası tarafından tetiklendi. Nasır'ın 1956'da Süveyş Kanalı'nı millileştirmesinin ardından Mısır'ı işgal eden İngiliz, Fransız ve İsrail güçleri, hem ABD hem de Sovyetler Birliği'nin müdahalesinin ardından geri çekilmek zorunda kalmıştı.

Nasır, pan-arapcı doktrinlerini Arap dünyasına yayma konusunda sadece sınırlı bir başarı elde etti. 1958'de Mısır ve Suriye'yi Birleşik Arap Cumhuriyeti olarak birleştirme girişimi üç yıl sonra başarısızlıkla sonuçlandı. 1963'te Aden'deki sömürge karşıtı ayaklanma Nasır'ın doktrinleri için bir başka potansiyel fırsat sunmuş olsa da, Nasır'ın pan-arapcı fikirlerinden ilham alan ancak bağımsız hareket eden Yemenli gerilla gruplarının aksine, Nasır'ın Aden'deki isyanı ne ölçüde doğrudan kışkırttığı net değildir.

1963'e gelindiğinde ve takip eden yıllarda, farklı siyasi hedefleri olan İngiliz karşıtı gerilla grupları iki büyük, rakip örgütte birleşmeye başladı: önce Mısır destekli Ulusal Kurtuluş Cephesi (NLF) ve ardından İngilizlerin yanı sıra birbirlerine de saldıran İşgal Altındaki Güney Yemen'in Kurtuluşu Cephesi (FLOSY).

Çatışmalar, 14 Aralık 1963'te Aden'deki İngiliz Yüksek Komiseri Sir Kennedy Trevaskis'in Londra'ya giden uçağına yetişmek üzere Khormaksar Havaalanı'na geldiği sırada NLF tarafından düzenlenen el bombalı saldırıyla başladı. El bombası Yüksek Komiser'in danışmanını ve bir kadını öldürdü, elli kişiyi de yaraladı. O gün Aden'de olağanüstü hal ilan edildi.

NLF ve FLOSY, Aden'deki İngiliz kuvvetlerine karşı büyük ölçüde el bombası saldırılarına dayanan bir kampanya başlattı. Bu saldırılardan biri, bir çocuk partisi sırasında RAF Khormaksar'a karşı gerçekleştirilmiş, bir kız çocuğu ölmüş ve dört çocuk yaralanmıştır.

Gerilla saldırıları büyük ölçüde İngiliz subaylarını ve polislerini öldürmeye odaklandı. Şiddet olaylarının çoğu Aden'in eski Arap mahallesi olan Crater'de gerçekleşti. İngiliz kuvvetleri Dhala yolu üzerinden NLF ve FLOSY tarafından Crater'e kaçırılan silahları durdurmaya çalıştılar, ancak çabaları pek başarılı olmadı. İngiliz kuvvetleri ağır kayıplar vermesine rağmen, isyancılar arasındaki ölü sayısı, büyük ölçüde farklı isyancı gruplar arasındaki fraksiyonlar arası çatışmalar nedeniyle çok daha yüksekti.

1964 yılında İngiliz 24. Piyade Tugayı kara operasyonlarını yürütmek üzere Aden'e geldi. Tugay Kasım 1967'ye kadar Aden'de ve Aden Protektorası'nda kaldı.

1965 yılına gelindiğinde, RAF Khormaksar karakolu, helikopterli nakliye birimleri ve bir dizi Hawker Hunter avcı bombardıman uçağı da dahil olmak üzere bünyesinde dokuz filo bulunuyordu. Bunlar ordu tarafından isyancı mevzilerine saldırılar için çağrılıyordu ve bu saldırılarda 60 kiloluk yüksek patlayıcı roketler ve 30 mm ADEN topları kullanılıyordu.

19-20 Ocak 1967'de NLF, Aden'de sokak isyanlarını kışkırttı. Aden polisinin kontrolü kaybetmesinin ardından İngiliz Yüksek Komiseri Sir Richard Turnbull ayaklanmaları bastırmak üzere İngiliz birliklerini görevlendirdi. NLF isyanları bastırılır bastırılmaz FLOSY yanlısı isyancılar sokaklara döküldü. İngiliz kuvvetleri ile gerilla yanlısı isyancılar arasındaki çatışmalar Şubat ayına kadar sürdü. İngiliz kuvvetleri 40 kez ateş açtı ve bu süre zarfında İngiliz kuvvetlerine karşı 60 el bombası ve silahlı saldırı düzenlendi; bunlar arasında Aden Havayolları'na ait bir Douglas DC-3 uçağının havada bombalanarak içindeki tüm insanların ölmesi de vardı.

Ayaklanma, Haziran 1967'deki Altı Gün Savaşı ile daha da şiddetlendi. Abdünnâsır, İngilizlerin savaşta İsrail'e yardım ettiğini iddia etti ve bu durum 20 Haziran'da Güney Arabistan Federasyonu Ordusu'ndaki yüzlerce askerin isyan etmesine yol açtı ve bu isyan Aden polisine de sıçradı. İsyancılar 22 İngiliz askerini öldürdü ve bir helikopteri düşürdü ve sonuç olarak Crater isyancı güçler tarafından işgal edildi.

Artan şiddet olaylarının ortasında İngiliz ailelere yeterli güvenliğin sağlanabileceğine ilişkin endişeler artmış, bunun sonucunda ailelere yönelik tahliye planları önemli ölçüde hızlandırılmıştır.

İsyanın ardından tüm İngiliz kuvvetleri Krater'den çekilirken, Kraliyet Deniz Piyadeleri'ne bağlı 45 Komando yüksek arazide keskin nişancı pozisyonu almış ve 10 silahlı Arap savaşçıyı öldürmüştür. Ancak Crater'de tahminen 400 Arap savaşçı bulunuyordu. NLF ve FLOSY militanları daha sonra sokaklara dökülüp silahlı çatışmalara girerken, kundaklama, yağma ve cinayet de yaygındı. İngiliz kuvvetleri Crater'in iki ana girişini kapattı. Sira adasındaki bir Osmanlı kalesinden keskin nişancı ateşine maruz kaldılar, ancak keskin nişancılar zırhlı bir araçtan atılan bir mermiyle susturuldu. Temmuz 1967'de 1. Argyll ve Sutherland İskoçyalı Birliği'nin Yarbay Colin Campbell Mitchell komutasında Crater'e girmesi ve tüm bölgeyi bir gecede hiç kayıp vermeden işgal etmeyi başarmasıyla düzen yeniden sağlandı.

Bununla birlikte, NLF tarafından İngiliz kuvvetlerine karşı tekrarlanan gerilla saldırıları kısa süre sonra yeniden başladı ve İngilizlerin 1967 Kasım ayı sonunda, İngiltere Başbakanı Harold Wilson tarafından planlanandan daha erken ve sonraki yönetim konusunda bir anlaşma olmadan Aden'den ayrılmasına neden oldu. İngilizlerin ayrılmasının ardından NLF iktidarı ele geçirmeyi başardı ve Güney Yemen Halk Cumhuriyeti'ni kurdu.

1963-1967 döneminde İngiliz askeri kayıpları 90 ila 92 ölü ve 510 yaralıydı. İngiliz sivil ölümleri ise 17'dir. Yerel hükümet güçleri 17 ölü ve 58 yaralı verdi. İsyancı güçler arasındaki kayıplar ise 382 ölü ve 1,714 yaralıydı.