Derindere, Ardahan

Köyün eski adı, Heva'dır. Gürcüce bir yer adı olan Heva (ხევა), "vadi" ya da "dere" anlamına gelen "hevi" (ხევი) kelimesinden türemiştir. Nitekim Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, bir derenin başında bulunduğu için köye bu adın verilmiş olduğunu yazar. Bu yer adı, 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterine de Heva (خوا) olarak girmiştir. Günümüzde Posof ilçesinde Aşıküzeyir ile Göle ilçesinde Sürügüden köylerinin eski adı da bu defterde Heva (خوا) olarak geçer.

Heva, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan Mesheti bölgesinin yerleşim yerlerinden biriydi. Osmanlılar köyü, birleşik Gürcistan Krallığı'ın ardından bu bölgeye hakim olan Samtshe Atabeyliği'nden 16. yüzyılın ortasında ele geçirdi. 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterine göre, Gürcistan Vilayeti içinde, Ardahan-i Büzürg livasının Güney nahiyesine bağlıydı. Bu tarihte köyde 17 hane yaşıyordu. Her hane, Osmanlı Devleti'nin Hristiyan köylülerden aldığı ispenç vergisi vermekle yükümlü kılınmıştı. Hane reislerinin çoğu İvane, İason, Maharebel, Gabriel, Adarnase, Saba, Papuna, Manase gibi Gürcü adları taşıyordu. Köyde buğday, arpa, yonca tarımı ve arıcılık yapılıyor, domuz ve koyun besleniyordu. Heva'da bir adet değirmen bulunuyordu. Köyün nüfusu 1878'de 4 hane olarak tespit edilmiştir.

Heva, uzun süre Osmanlı yönetimi altında kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından Rusya İmparatorluğu’nun eline geçti. Rus idaresi tarafından da Heva (Хева) olarak kaydedilmiş olan köy, Ardahan sancağının (okrug) Ardahan kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kaza içinde Değirmenköy nahiyesinin köylerinden biriydi. 1886 yılında köyün nüfusu 27 kişiden oluşuyordu. Rus idaresinde Heva köyünün nüfusu, 1896’da 37 kişiye, 1906’da da 54 kişiye yükselmişti. Bu tespitlerde nüfusun tamamı "Türk" olarak kaydedilmiştir. Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli ise, Heva'da 1917 yılında 6 hanede 77 Müslüman Gürcünün yaşadığını yazmıştır.

Heva, Rus hakimiyetinin sona ermesinden sonra, bir süre bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 1921 yılında, Sovyet Rusya'nın Gürcistan'ı işgali sırasında, Ankara Hükümeti'nin verdiği ültimatom üzerine Gürcüler Ardahan ve Artvin bölgelerinden çekildi. 16 Mart 1921'de, Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması'yla da Heva köyü Türkiye'ye bırakıldı.

Heva, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Hive" (خیوە) adıyla, Kars vilayetinin Ardahan kazasının Yalnızçam nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımıda aynı idari konuma sahipti ve köyde 83 kişi yaşıyordu. Türkçe kaynaklarda farklı biçimlerde yazılmış olan Heva adı, "yabancı kökten geldiği" için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Derindere olarak değiştirilmiştir. Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte resmî kayıtlarda "Derindere (Hive)" biçiminde bir süre daha kullanılmıştır.

Derindere köyünün 2 km kuzeyinde, Arsiani Dağları'nın doğu tarafında megalit bir kalenin kalıntıları günümüze ulaşmıştır. Kaba yonu taşlarla inşa edilmiş olan kalenin giriş kapısı doğu tarafta bulunmaktadır. Yıkık durumdaki kaleden geriye kalmış duvarların kalınlığı 3,5 metreyi bulmaktadır. Kalenin bulunduğu yerde başka yapıların izlerine de rastlanmaktadır. Bu megalit kale, Heva köyünün çok eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir.