Şok Doktrini

Şok Doktrini: Felaket Kapitalizminin Yükselişi, İngilizce orijinal adı The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism olan Kanadalı yazar ve sosyal aktivist Naomi Klein'ın 2007 tarihli kitabıdır. 2010 yılında Türkçe olarak yayınlanmıştır.

Kitapta Klein, neoliberal serbest piyasa politikalarının (ekonomist Milton Friedman tarafından savunulan şekliyle) kasıtlı bir “şok tedavisi” stratejisi nedeniyle bazı gelişmiş ülkelerde ön plana çıktığını savunmuştur. Bu, sorgulanan ve tartışmalı politikalar oluşturmak için ulusal krizlerin (felaketler veya ayaklanmalar) sömürülmesine odaklanırken, vatandaşlar yeterli bir müdahaleyi yapmak, geliştirmek ve etkili bir şekilde direnmeleri üzerinde (duygusal ve fiziksel olarak) aşırı derecede dikkat dağıtıcı olur. Kitap, Irak Savaşı gibi insan ürünü bazı olayların, bu tür popüler olmayan politikaları takip etmek amacıyla yapıldığını ileri sürmektedir.

Bazı eleştirmenler kitabı politik fenomenleri basitleştirdiği iddiasıyla eleştirirken, birçoğu kitabı zorlayıcı ve önemli bir çalışma olarak övdü. Kitap, Michael Winterbottom'un yönettiği aynı adlı 2009 yapımı belgesel filmin ana kaynağı oldu.

Bölüm 1, psikiyatrik şok tedavisi ve psikiyatrist Ewen Cameron tarafından CIA ile işbirliği içinde yürütülen gizli deneyler ile ilgili bir bölümle başlar. İkinci bölümde tanıtılacak olan ve Chicago ekonomi okulunun lideri olarak tanımlanabilecek Milton Friedman aksine Klein, bırakınız yapsınlar sözünde daha önce var olduğu gibi, serbest piyasalar oluşturma sorumluluğuna özenen kapitalist hareketi 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın kaynağı olmakla suçlamaktadır.

Bölüm 2, 1970'li yıllarda Güney Amerika ekonomilerini dönüştürmek için 1973 Şili Darbesi'nde General Augusto Pinochet tarafından yönetilen ve Chicago Üniversitesi'nde eğitim almış önemli bir Şilili ekonomist grubundan etkilenen 1973 darbesine odaklanan "şok doktrini" nin kullanımını tartışmaktadır. Liderliğini Milton Friedman'ın yürüttüğü bu Ekonomi bölümü, CIA tarafından finanse edilmekteydi. Klein bu ekonomik şok tedavisini işkence olarak tanımlamıştır.

Bölüm 3'te, nüfusun bazı kesimlerine karşı aşırı şiddete gerek kalmadan şok doktrini uygulama girişimleri ele alınmaktadır. Klein, Margaret Thatcher'ın Falkland Savaşı sayesinde kolaylaştırılan hafif "şok tedavisi" uygularken, Bolivya'daki mevcut piyasa krizinin ve Jeffrey Sachs'ın karizmasının bir kombinasyonu ile serbest piyasa reformunun mümkün olduğunu belirtmektedir.

Bölüm 4, Klein'ın şok doktrininin 1997 Asya mali krizi sırasında Polonya, Rusya, Güney Afrika ve kaplan ekonomilerine nasıl uygulandığını rapor etmektedir.

Bölüm 6'da 2003 yılındaki Irak'ın işgalinde "şok ve huşu" kullanımını ve ardından Klein'ın o güne kadar şok doktrininin en kapsamlı ve tam ölçekli uygulaması olarak tanımlandığı Irak'ın işgali dönemi ele alınmaktadır.

Bölüm 7, ekonomik şok tedavisinin kazananları ve kaybedenleri hakkındadır. Küçük grupların lüks sitelerde yaşayan topluluklara dönüşürken, nüfusun geniş kesimleri ise kamu altyapısının bozulduğu, gelirlerin azaldığı ve işsizliğin arttığı bir ortamda kalmaktadır.

Sonuç, Klein'ın görüşüne göre Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu (IMF) gibi kurumların da teşvik etmekte olduğu "şok doktrini" ve ekonomik kurumlara karşı tepkiler detaylandırılmaktadır. Güney Amerika ve 2006 sonrası Lübnan, politikacıların zaten serbest piyasa politikalarını geri çektiği olumlu örnekler olarak gösterilmektedir.

Dow Jones Business News'tan Paul B. Farrell, Şok Doktrininin "21. yüzyılın ekonomi üzerine en önemli kitabı" olabileceğini savundu. The Guardian'da'''da John Gray, "şimdiki zamanı anlamamıza gerçekten yardımcı olan çok az kitaptan biri" olarak nitelendirdi ve çalışmayı "hem zamanında hem de yıkıcı" olarak nitelendirdi. San Francisco Chronicle'dan William S. Kowinski, Klein'ın kitabını övdü ve yazarın "zamanımızın ana anlatımını iyi ortaya çıkarmış olabileceğini" yazdı. The Irish Times'da, neo-muhafazakar figürlerin "milyonlarca can kaybına yol açan" sismik olaylarla yakından ilişkili olduğunu "sistematik ve sakin bir şekilde okuyucuya gösterdiğini" belirtti.Los Angeles Times gazetesinden Richard Rayner, "Herkes onunla aynı fikirde olmayacak, ancak bu Izzy Stone ve Upton Sinclair geleneğinde raporlama ve tarih yazımı. Klein düşündüğümüz varsayımları ve talepleri yükseltiyor. Kitabı heyecan verici, rahatsız edici ve çok karanlık." New York Observer gazetesinden Stephen Amidon, Klein'ın tezinin Irak Savaşı'na uygulanabilirliğini doğruladı ve "Naomi Klein'ın analizinin merceğinden bakıldığında, Donald Rumsfeld'in bir ulusun kültürel kimliğinin yağmalanmasına izin verme kararı, korkunç bir anlam ifade ediyor." Shashi Tharoor, çalışmanın "titiz sonuç notlarına" dikkat çekti ve küreselleşmeye atıfta bulunarak Klein'ın kendisini "sistem itirazcılarının en önüne" (principal naysayer) konumlandırdığını belirtti. Birleşik Krallık gazetesi The Independent'tan Katy Guest, kitabı "büyük iş dünyasının ve siyasetin, küresel felaketleri kendi amaçları için kullanma biçiminin dikkat çekici bir açıklaması" olarak övdü. 2016 Nobel Barış Ödülü'nü kazanan ve 2010-18 arasında Kolombiya Devlet Başkanı olan Juan Manuel Santos, kitabı "en iyi cinayet gizemi gibi sürükleyici" olarak nitelendirdi ve aynı zamanda en iyi araştırmacı gazetecilik olarak tanımlayarak, ünlü gazeteci yazar Seymour Hersh'ın bir çalışmasıyla eşit bulduğunu ekledi.Şok Doktrini, Village Voice, Publishers Weekly, The Observer, ve The Seattle Times tarafından 2007 yılının en iyi kitaplarından biri seçildi. The Guardian gazetesi, 2019 yılında, 2000 yılından bu yana en büyük 18. kitap olarak değerlendirdi.

Nobel Ekonomi Ödülü sahibi ve Dünya Bankası eski Baş Ekonomisti Joseph E. Stiglitz, The New York Times için yazdığı eleştiri yazısında, Şok Doktrini kitabının ekonomik şok tedavisi ile Ewen Cameron tarafından yapılan psikolojik deneyler arasındaki paralellik saptamasını, "aşırı dramatik ve ikna edici olmaktan uzak" bulmuş, "Klein'ın akademisyen olmadığından bu açıdan yargılanamayacağını belirtmiştir. Kitabında çok basitleştirdiği birçok yer olduğunu, ayrıca bu politikalara karşı görüşlerin, Klein'ın yaptıklarından daha da güçlü olduğunu ve kitabın direnen ülkelere karşı hoş olmayan ekonomik politikaları zorlamak için gerekli siyasi operasyonların zengin bir tanımını içerdiğini ekledi. The Washington Post gazetesinden Shashi Tharoor, Şok Doktrini kitabının, Klein'ın kapitalizm eleştirisini önemli bir adım daha ileri taşımayı başardığını söylemekle birlikte, Klein'ın, "Başkalarının çok doğal insani kaos ve karışıklıklarını, iyi niyet ve açgözlülük modelinden biraz daha fazlasını, komplo olarak görmeye çok hazır" olduğunu da eklemiştir.

Prof. Ulrich Beck gibi sosyologlar, risk toplumunu, küreselleşmiş ekonomilerde değiş tokuş edilecek bir meta olarak riske sokan yeni bir kültürel değer olarak öngörmektedirler. Beck, Klein'ın gözlemlediği gibi, bu felaketlerin ve kapitalist ekonominin kaçınılmaz olarak iç içe geçtiğini ileri sürmüştür. Bazı sesler Klein'ın "afet gösterisi" çalışmasına katkılarını övdü.

London Review of Books dergisinde Stephen Holmes, Şok Doktrini'ni naif bularak eleştiriyor ve "serbest piyasa ortodoksisini" vahşi kurumsal davranışlarla birleştirdiğini öne sürmüştür. Financial Times gazetesinden John Willman bunu “acımasız - ama nihayetinde dürüst olmayan - bir argüman yaratmak için farklı fenomenleri harmanlayan derinden kusurlu bir çalışma” olarak tanımlamıştır. The New York Times gazetesinde yer alan Tom Redburn, "en kör olduğu şeyin, girişimci kapitalizmin yerleşik herhangi bir sosyal sistemin durgunluğa geçme eğilimini aşmada gerekli rolü olduğunu" belirtmiştir.

Jonathan Chait The New Republic gazetesinde Klein'ın şok edici bir şekilde (ama öncülleriyle şaşırtıcı bir benzerlikte) sağcı fikirlere çok az önem verdiğini yazdı. Yeni muhafazakârlığın Irak savaşı projesinin merkezinde olduğunu kabul ediyor olmakla birlikte, Klein'ın yeni muhafazakârlığın ne olduğunu bilmiyor gibi göründüğünü ve bunu öğrenmek için hiçbir çaba sarf etmediğini ileri sürmüştür. The Times gazetesinden Robert Cole, "Klein 'felaket kapitalizmi kompleksini' ve onunla birlikte gelen kârları ve özelleştirmeleri alaya alıyor, ancak serbest piyasa ilkelerinin inandırıcı bir eleştirisini sağlamıyor ve bu olmadan Şok Doktrini karışık hikâyelere dönüşür. Genellikle endişe verici, bazen ilginç ve bazen tuhaf hikâyeler."

Klein'in söylemini "gülünç" ve "gerçek ekonomi felaketi" olarak adlandıran ekonomist Tyler Cowen, kitabın "Margaret Thatcher'ın sendikaları ezmek için Falkland Adaları krizini yarattığı ve isteksiz İngiliz halkı üzerine serbest kapitalizmi dayatmak için kullandığı" iddiasını eleştirmiştir. Liberter Cato Enstitüsü'nden Johan Norberg, "Klein'in analizinin neredeyse her düzeyde umutsuzca kusurlu olduğunu" söyleyerek kitabı eleştirmiştir. Norberg, Çin hükûmeti 1989'daki Tiananmen Meydanı protestoları gibi, analizlerinin özellikleri konusunda hata görmektedir. Pazar yanlısı reformlara (Klein'ın sahip olduğu gibi) karşı çıkmaktan ziyade, baskının kendisinin yıllarca serbestleşmeye neden olduğunu savunmuştur. Klein, web sitesinde Norberg ve Chait'e cevap vermiş ve her ikisinin de konumlarını yanlış tanıttığını belirtmiştir. Klein, Norberg'in, kitabının Friedman hakkında olduğunu iddia ederek ancak aslında bir "çok yönlü ideolojik eğilim" olduğunu da iddia ederek eleştirisine bir korkuluk diktiğini yazmıştır. Norberg, Klein'ın aslında eleştirdiğim merkezi iddialarından sadece birini savunduğunu söyledi. Bunun yerine kitabında, orada burada küçük hatalar bulmaya çalıştığım izlenimini veriyor." Norberg, Klein'ın cevabında verdiği rakamların merkezi argümanındaki istatistikleri "çöp" olarak ortaya çıkardığını söylemeye devam etti.

COVID-19 pandemisi ile ilgili bir yazıda Klein, 2020'de bir "Pandemik Şok Doktrini" nin ortaya çıkmaya başladığını yazdı ve bunu "Screen New Deal" olarak adlandırdı.