Aydınköy, Ardanuç

Aydınköy'ün eski adı Tanzot ya da Tandzoti’dir. Gürcüce kaynaklarda Tandzoti (ტანძოთი) biçiminde geçer. Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği Klarceti bölgesinde bulunan köyün adı Gürcüceden Türkçeye girmiştir. Bununla birlikte Türkçe kaynaklarda Tanzod / Danzot gibi farklı yazılışlarla yer almıştır. 17. yüzyıl Osmanlı cebe defterinde Tanzod (طانزود) ve Artvin vilayeti üzerine 1927 tarihli Osmanlıca bir kaynakta Danzot (دانزوت) biçiminde yazılmıştır. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda bölgeyi ele geçiren Ruslar ise köyü Tanzot (Танзот) adıyla kaydetmiştir.

Tanzoti'nin yer aldığı Klarceti, orta çağda Gürcistan'ın güneybatı topraklarını oluşturan bölgelerden biriydi. Köyde 14. yüzyılın başında inşa edilmiş Gürcü kilisenin ile bir kalenin varlığı, buranın eski bir Gürcü yerleşme olduğunu göstermektedir. Nitekim köyde Borkana (ბორყანა), Mikeleti (მიქელეთი), Saneveti (სანევეთი), Varkeneti (ვარკენეთი) gibi Gürcüce yer adları günümüzde de kullanılmaktadır. Osmanlılar bu yerleşmeyi 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirdi. Tanzoti, yeni kurulan Ardanuç livasına bağlı Ardanuç nahiyesinin köylerinden biriydi. Ardanuç livası, önce Erzurum Eyaleti içinde yer alırken, 1580 yılında Çıldır Eyaleti'ne bağlandı. 1574 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterine göre Tanzoti köyünün nüfusu 84 haneden (yaklaşık 420 kişi) oluşuyordu. Ardanuç nahiyesi, bir kasımı boşalmış 58 köyden oluşuyordu. Tanzoti, Klarceti köyünden sonra nüfus açısından bu nahiyenin en büyük ikinci köyüydü. 77 hane Hristiyan, 7 hane Müslüman olarak kaydedilmişti. Sonraki yirmi yıl içinde köyün nüfusu azalmış, 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç adlı Osmanlı tahrir defterine göre 65 haneye (yaklaşık 325 kişi) düşmüştü. Bu tarihte 47 hane Hristiyan, 18 hane de Müslüman olarak kaydedilmişti.

Tanzoti köyü ve Ardanuç bölgesi, daha sonra Çıldır Eyaleti sınırları içinde yer aldı. Nitekim Osmanlı idaresinin vergi belirleme ve orduya asker alma amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 yılında Tanzoti, Çıldır Eyaleti'ne bağlı Ardanuç livasının bir köyüydü. Bu tespit sırasında köyde 157 hanede 400 Müslüman erkek ile 52 hanede 164 Müslüman olmayan (Hristiyan) erkek yaşıyordu. Ermenilerden oluşan Hristiyan nüfusu, 40 hanede yaşayan 126 erkek "millet-i Ermeni" 12 hanede yaşayan 38 erkek ise "Katolik" adı altında kaydedilmiştir. Toplamda köyde 208 hanede 564 erkek bulunuyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun 1.128 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Erkek nüfusu üzerinden Tanzoti'nin nüfusunun %70,92'si Müslümanlardan, %29,08'i Hristiyanlardan oluşuyordu.

Tanzoti, uzun süre Osmanlı idaresinde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Ruslar ele geçirdi. Rus idaresinde Tanzoti, Artvin Okrugu'nun Ardanuç kazasına (uçastok) bağlı Tanzoti nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) dört köyünden biriydi. Tanzoti köyünün nüfusu, 948'i "Türk", 504'ü "Ermeni" olarak kaydedilmiş olan 1.452 kişiden oluşuyordu. Nüfusun %65,3'ü Türklerden, %34,7'si Ermenilerden oluşuyordu. 1835 yılı nüfus tespitiyle kıyaslandığında oransal olarak Türk nüfusunun azaldığı, Ermeni nüfusunun arttığı görülmektedir. Araveti, Kaptahori, Tanzoti ve Cara köylerini kapsayan Tanzoti nahiyesinde, 2.251 kişi yaşıyordu. 1.625 kişi (%72,2) Türk, 504 kişi (%22,4) Ermeni, 122 kişi (%5,4)Kürt olarak kaydedilmişti. Ermeniler sadece Tanzoti köyünde, Kürtler de Kaptahori köyünde toplanmıştı. 1904 yılında bölgeyi gezen Nikolay Marr'a göre Tanzot'ta 200 kadar Türk, 115 Ermeni ve 6 Katolik aile yaşıyordu.

Tanzoti, I. Dünya Savaşı’nın sonunda Rus ordusunun bölgeden çekilmesinden bir süre sonra bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde yer aldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti'nin verdiği ültimatom üzerine Gürcü kuvvetleri çekilince, Artvin ile Ardahan bölgeleri fiilen Türkiye’ye katıldı. Sovyet Rusya ile Anakara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Tanzoti'nin de içinde yer aldığı Artvin bölgesi Türkiye’ye bırakıldı.

Ertesi yıl, 1922 tarihinde Artvin livasında yapılan nüfus tespitinde "Danzot" olarak kaydedilmiş olan köyde, 111 hanede 536 kişi yaşıyordu. Nüfusun tamamı "Türk" olarak kaydedilmişti. Bu tarihte Artvin libasının merkez kazasına bağlı olan Ardanuç nahiyesinde sadece Ardanuç kasabasının merkez mahallesinde 100 Ermeni kalmıştı. Tanzoti / Tanzot Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Aydın olarak değiştirildi. 1926 nüfus tahririne göre köyün nüfusu 145 hanede yaşayan 718 kişiden oluşuyordu. Adının değiştirilmesine karşın, köyün eski adı yeniadıyla birlikte uzun süre resmi yayınlarda "Aydın (Danzot)" biçiminde kullanılmıştır.

Biri geç tarihli olmak üzere Aydınköy'de iki kilisenin varlığı bilinmektedir. Gürcü kilisesi olan Tanzot Kilisesi 1312 yılında inşa edilmiştir. Bu yapı 19. yüzyılda yıkılmış ve yerinde cami yapılmıştır. Kilisenin yerinde yapılan camide Gürcüce yazıtlı taşlar da yıkılmış olan kilisenin Gürcü kilisesi olduğunu göstermektedir. 1843 yılında inşa edilmiş olan Ermeni kilisesinin duvarları büyük ölçüde günümüze ulaşmıştır. Kilisenin inşasında devşirme malzeme kullanıldığı görülmektedir. Aydınköy'ün 400 metre batısında, yolun kıyısındaki tepede Tanzot Kalesi yer alır. Moloz taşla inşa edilmiş olan kale (20 x 10 m), büyük ölçüde günümüze ulaşmıştır. Kilise ve kalelerin dışında Tanzot, taş yapı dükkânları, çeşmesi ve tarihi ahşap evleriyle de ünlüdür.