Hrisippos

Solili Chrysippus veya Hrisippos (; , ; ) Yunan Stoacı bir filozoftur. Kilikya'nın Soli kentinin yerlisiydi, ancak genç bir adam olarak Atina'ya taşındı ve burada Stoacı okulda Cleanthes'in öğrencisi oldu. Cleanthes, MÖ 230 civarında öldüğünde, Chrysippus okulun üçüncü başkanı oldu. Üretken bir yazar olan Chrysippus, okulun kurucusu Citium'lu Zeno'nun temel doktrinlerini genişletti ve ona Stoacılığın İkinci Kurucusu unvanını kazandırdı.

Chrysippus, mantık, bilgi teorisi, etik ve fizik konularında mükemmeldi. Evrenin işleyişini ve insanlığın onun içindeki rolünü daha iyi anlamak için özgün bir önermesel mantık sistemi yarattı. Belirleyici bir kader görüşüne bağlı kaldı, ancak yine de düşünce ve eylemde kişisel özgürlük için bir rol arıyordu. Etik, diye düşündü, evrenin doğasını anlamaya bağlıydı ve ruhu bastıran ve ezen asi tutkuları ortadan kaldırmanın bir terapisini öğretti. Yunan ve Roma dünyasında yüzyıllardır en etkili felsefi hareketlerden biri olarak Stoacılığın başarısını başlattı.

Kendisinden sonraki 1500 yıl boyunca mantık tarihine gerçek bir etkide bulunamamıştır. Bu durum yazılarının parçaları dışında kaybolması ve fikirlerinin ikinci ağızdan aktarılması kadar Katolik Kilisesinin Aristotelesçi yaklaşımının da etkisi vardır. Cicero, Lucius Annaeus Seneca, Galen ve Plutarhos eserlerinin bazılarında ondan alıntılar yapmıştır. Bu alıntılar sayesinde eserleri ve görüşleri hakkında biraz bilgi sahibi oluruz. Son yıllarda Herkulaneum şehrinde, eserlerinin bazı bölümleri Herculaneum papirüsü arasında keşfedildi.

Fenike (Phoenician) kökenli, Tarsuslu Apollonius'un oğlu Chrysippus, Kilikya'nın Soli kentinde doğdu. Endamı zayıftı ve uzun mesafe koşucusu olarak antrenman yaptığı biliniyor. Hâlâ gençken, kralın hazinesine el konulduğunda miras kalan önemli mülkünü kaybetti. Chrysippus, o zamanlar Stoacı okulun başı (bilgin) olan Cleanthes'in öğrencisi olduğu Atina'ya taşındı. Platon Akademisi'de Arcesilaus ve halefi Lacydes'in kurslarına katıldığına inanılıyor.

Chrysippus hevesle Stoik sistemi incelemeye başladı. Çağdaşları arasında öğrenme konusundaki ünü kayda değerdi. Entelektüel cüreti ve kendine güveni ile dikkat çekiyordu ve kendi yeteneğine güveni, diğer şeylerin yanı sıra, Cleanthes'e yaptığı talepte kendini gösterdi: "Bana ilkeleri verin, kanıtları kendim bulayım." MÖ 230'da Cleanthes öldüğünde Stoacı okulun başı olarak görevini Cleanthes'e devretti.

Chrysippus üretken bir yazardı. Nadiren günde 500 satır yazmadan günü bitirdiği söyleniyor ve 705'ten fazla eser derlemiştir. Kuşatıcı olma arzusu, bir tartışmanın her iki tarafını da ele alacağı anlamına geliyordu ve muhalifleri onu kitaplarını başkalarının alıntılarıyla doldurmakla suçladı. İfadelerinde dağınık, belirsiz ve üslubunda dikkatsiz olarak görülüyordu, ancak yetenekleri büyük saygı görüyordu ve okul için önde gelen bir otorite olarak görülüyordu.

143. Olimpiyatlarda (MÖ 208-204) 73 yaşında öldü. Diogenes Laërtius, ölümünün iki farklı anlatımını verir. İlk anlatımda, Chrysippus bir ziyafette seyreltilmemiş şarap içtiği için baş dönmesine yakalandı ve kısa süre sonra öldü. İkinci anlatımda bir eşeğin incir yemesini izliyordu ve haykırdı: "Şimdi eşeğe incirin üstüne içmesi için saf şarap verin!", bunun üzerine bir kahkaha atarak öldü. Ölümünün kesin nedeni, şimdi Ulusal Roma Müzesi'ndeki 1388 nolu bölümde muhafaza edilen bir el yazması üzerine yazılmıştır. Yeğeni Aristocreon, Kerameikos'ta onuruna bir heykel dikti. Chrysippus yerine öğrencisi Tarsuslu Zeno Stoacı okulun başına geçti.

Yazılı eserlerinden, Cicero, Seneca, Galen, Plutarch ve diğerleri gibi sonraki yazarların eserlerinde alıntılanan parçalar dışında hiçbiri hayatta kalamadı. Son zamanlarda, Herculaneum papirüsü arasında Mantıksal Sorular (Logical Questions) ve Sezgi Üzerine (On Providence) bölümleri keşfedildi. Chrysippus'un üçüncü bir çalışması da bunların arasında olabilir.

Chrysippus, Akademi'nin saldırılarına direnme konusunda uzun ve başarılı bir kariyere sahipti ve sadece Stoacılığı geçmişin saldırılarına karşı değil, aynı zamanda gelecekteki tüm olası saldırılara karşı savunmayı umuyordu. Zeno ve Cleanthes'in öğretilerini aldı ve onları Stoacılığın kesin sistemi haline gelen şeyde kristalleştirdi. Stoacıların fiziksel doktrinlerini ve bilgi teorilerini detaylandırdı ve onların biçimsel mantığının çoğunu yarattı. Kısacası, Chrysippus, Stoik sistemi olduğu hale getirdi. "Chrysippus olmasaydı Stoa olmazdı" deniyordu.

Chrysippus, mantık konusunda çok şey yazdı ve bir önermesel mantık sistemi yarattı. Aristoteles'in mantık terimi, "Sokrates" veya "insan" ("tüm insanlar ölümlüdür, Sokrates bir insandır, bu nedenle Sokrates ölümlüdür") gibi terimlerin karşılıklı ilişkileriyle ilgiliydi. Stoacı mantık ise, "gündüz" ("eğer gündüzse, aydınlıktır: ama gündüz: öyleyse aydınlıktır") gibi önermelerin karşılıklı ilişkileriyle ilgileniyordu. Daha önceki Megaralı diyalektikçiler -Diodorus Cronus ve Philo - bu alanda çalıştı ve Aristoteles'in öğrencileri - Theophrastus ve Eudemus- varsayımsal kıyasları araştırdı, bu ilkeleri tutarlı bir önermesel mantık sistemine dönüştüren Chrysippus'du.

Böylelikle, modern mantığa aşina olan çeşitli moleküler önermeler Chrysippus tarafından, bağlantı, ayrılma ve koşullu ve Chrysippus, kendi doğruluk kriterlerini yakından inceledi.

Koşullu ifadeleri tartışan ilk mantıkçılar Diodorus Cronus ve öğrencisi Philo idi. Beş yüz yıl sonra yazan Sextus Empiricus, Diodorus ve Philo arasındaki bir tartışmaya gönderme yapıyor. Philo, doğru öncülü olanların yanlış bir sonucu olması dışında tüm koşulların doğru olduğunu düşünüyordu ve bu, "gündüzse, o zaman ben konuşuyorum" gibi bir önerme anlamına geliyordu, gündüz olmadıkça ve sessiz kalmadıkça doğrudur. Ancak Diodorus, gerçek bir koşulun, önceki cümlenin hiçbir zaman gerçek olmayan bir sonuca varamayacağı bir koşul olduğunu savundu -bu nedenle, "gündüzse, o zaman konuşuyorum" önermesi yanlış olabilir, geçersizdir. Bununla birlikte, "şeylerin atomik elementleri yoksa, atomik elementler var" gibi paradoksal önermeler hala mümkündü. Chrysippus, bu tür paradoksları imkansız kılan koşullu önermelerle ilgili çok daha katı bir görüş benimsedi: Ona göre, eğer sonucun reddi mantıksal olarak öncül ile bağdaşmıyorsa bir koşul doğrudur. Bu, günümüzün katı koşuluna karşılık gelir.

Dört çıkarım kuralından sadece ikisi hayatta kaldı. Birincisi, sözde ilk tema, antilojizm kuralıydı. Diğeri, üçüncü tema, zincir kıyaslamalarının basit kıyaslara indirgenebileceği bir kesme kuralıydı. Stoacı tasvirin amacı sadece biçimsel bir sistem yaratmak değildi. İnsanın da bir parçası olduğu evreni yöneten ilahi aklın (Logos), aklın işleyişinin incelenmesi olarak da anlaşılmıştır. Amaç, insanların yaşamlarında yollarını bulmalarına yardımcı olacak geçerli çıkarım kuralları ve kanıt biçimleri bulmaktı.

Chrysippus konuşmayı ve isimlerin ve terimlerin ele alınışını analiz etti. Ayrıca yanlışlıkları ve paradoksları çürütmek için çok çaba harcadı. Diogenes Laërtius'a göre, Chrysippus Yalancı paradoksu üzerine 23 kitapta on iki eser; amfiboli üzerine 17 kitapta yedi eser; ve diğer bilmeceler üzerine 26 kitapta dokuz çalışma daha yazdı. Toplamda 28 eser veya 66 kitap bulmacalara veya paradokslara verildi. Chrysippus, dört Stoacı kategorinin üçüncüsünün, yani bir şekilde elden çıkarılan (somehow disposed) kategorinin onaylandığı ilk Stoacıdır. Hayatta kalan kanıtlarda, Chrysippus sık sık madde (substance) ve nitelik (quality) kategorilerini kullanır, ancak diğer iki Stoik kategoriden (bir şekilde elden çıkarılan [somehow disposed] ve bir şekilde bir şeyle ilişkilendirilerek elden çıkarılan [somehow disposed in relation to something]) çok az yararlanır. Kategorilerin Chrysippus için özel bir önemi olup olmadığı açık değildir ve net bir kategoriler doktrini daha sonraki Stoacıların eseri olabilir.

Chrysippus, antik Yunanistan'ın en önde gelen mantıkçılarından biri olarak ünlendi. İskenderiyeli Clement, mantıkçılar arasında usta olan birinden bahsetmek istediğinde, Homeros'un şairler arasında ustalaşması nedeniyle, Aristoteles değil, Chrysippus'u seçti. Diogenes Laërtius şöyle yazdı: "Tanrılar diyalektiği kullanırlarsa, Chrysippus'unkinden başkasını kullanmazlar." Chrysippus'un mantıksal çalışması ihmal edildi ve unutuldu. Aristoteles'in mantığı, kısmen daha pratik görüldüğü için ve kısmen de Neoplatonistler tarafından ele alındığı için galip geldi. Daha 19. yüzyılda, Stoacı mantık küçümseme ile ele alındı, kısır bir formül sistemi, sadece Aristoteles'in mantığını yeni terminoloji ile donatıyordu. 20. yüzyıla kadar, mantıktaki gelişmeler ve modern önermeler hesabı ile, Stoacı mantığın önemli bir başarı oluşturduğu açıklığa kavuştu.

Stoacılar için hakikat, doğru akla sahip olan bilge tarafından hatadan arındırılır. Chrysippus'un bilgi teorisi ampirikti. Duyular, dış dünyadan mesajlar iletir ve raporları, onları doğuştan gelen fikirlere yönlendirerek değil, zihinde depolanan önceki raporlarla karşılaştırarak kontrol edilir. Zeno, duyu izlenimlerini "ruhtaki bir izlenim" olarak tanımlamıştı ve bu, ruhtaki etkiyi bal mumu üzerine bir mühürle yapılan etkiyle karşılaştıran Cleanthes tarafından kelimenin tam anlamıyla yorumlandı. Chrysippus bunu ruhtaki bir başkalaşma veya değişiklik olarak görmeyi tercih etti; yani, ruh aynı anda birçok insan konuşurken havanın sayısız vuru alması gibi, kendisine etki eden her dış nesneden bir değişiklik alır.

Bir etkinin alınmasında, ruh tamamen pasiftir ve etki, yalnızca kendi varoluşunu değil, aynı zamanda nedenini de ortaya çıkarır -tıpkı ışığın kendisini ve içindeki unsurları göstermesi gibi. Nesneyi isimlendirme gücü anlayışta yatar. İlk önce etki gelmelidir ve -ifade gücüne sahip-anlayış nesneden aldığı sevgiyi konuşmada ifade eder. Gerçek sunumlar, bellek kullanımı, sınıflandırma ve karşılaştırma ile yanlış olanlardan ayırt edilir. Duyu organı ve zihin sağlıklıysa -ve bir dış nesnenin gerçekten görülebilmesi ya da duyulabilmesi koşuluyla- açıklığı ve farklılığı nedeniyle sunum, her zaman bizim gücümüzde bulunan rızayı gasp etme, verme ya da alıkoyma gücüne sahiptir. İnsanların rasyonel varlıklar olarak anlaşıldığı bir bağlamda akıl bu kavramlardan geliştirilir.

Chrysippus, evrenin organik birliğinin yanı sıra tüm parçalarının korelasyonu ve karşılıklı bağımlılığı konusunda ısrar etti. Zeno'nun ardından Chrysippus, ateşli nefes veya aetherin evrenin ilkel maddesi olduğunu belirledi. Nesneler hareketsiz, biçimsiz maddeden oluşur ve bilgilendirici bir ruh, "pneuma", farklılaşmamış maddeye şekil verir. Pneuma tüm maddeyi kaplar ve evrenin birliğini korur ve insanın ruhunu oluşturur.

Klasik elementler, bir yoğunlaşma ve seyreltme süreciyle birbirine dönüşür. Ateş önce hava içinde katılaşır; sonra suya hava; ve son olarak, toprağa su. Çözünme süreci ters sırada gerçekleşir: toprak seyreltilerek suya, su havaya ve hava da ateşe dönüşür.

İnsan ruhu, Chrysippus tarafından sekiz duyuya bölündü: beş duyu, üreme gücü, konuşma gücü ve kafadan ziyade göğüste bulunan "yönetici kısım". Bireysel ruhlar bozulabilir; fakat Chrysippus'un ortaya attığı görüşe göre, bilge insanların ruhları ölümlerinden sonra daha uzun süre hayatta kalır. Bununla birlikte, evren yenilendiğinde, hiçbir bireysel ruh periyodik yangının ötesinde hayatta kalamaz.

Stoacı kader görüşü, tamamen bir bütün olarak evrenin görüşüne dayanmaktadır. Bireysel şeyler ve kişiler ancak bu bütünün bağımlı parçaları olarak ele alınır. Her şey, her açıdan bu ilişki tarafından belirlenir ve sonuç olarak dünyanın genel düzenine tabidir.

Bu nedenle eylemlerimiz önceden belirlenir ve nedensel olarak kader ağıyla ilişkilidir, ancak yine de izlenimlere nasıl tepki verdiğimize dair ahlaki sorumluluk bize kalır. Her şeyi belirleyen tek güç her yerde etkindir, ister rasyonel ister irrasyonel yaratıklarda veya inorganik nesnelerde olsun, her bir özel varlığın doğasına göre çalışır. Her eylem, şeylerin doğasına ve failin karakterine bağlı olarak nedenlerin işbirliği ile ortaya çıkar. Eylemlerimiz, yalnızca dış nedenlerle, herhangi bir işbirliği olmaksızın, iradelerimiz adına dış nedenlerle üretilirse istemsiz olur. Fazilet ve ahlaksızlık, gücümüz dahilindeki şeyler olarak belirlenir ve sonuç olarak biz sorumlu oluruz. Ahlaki sorumluluk sadece iradenin özgürlüğüne bağlıdır ve bizim irademizden çıkan şey, bizim için farklı hareket etmemiz mümkün olsun ya da olmasın, bize aittir. Determinizmi insan sorumluluğuyla uzlaştırmaya çalışan bu oldukça ince konum, yumuşak determinizm veya uyumluluk olarak bilinir.

Chrysippus ayrıca kehanete dayalı kaderin varlığını savundu ve bunun için iyi kanıtlar olduğunu düşündü. Geleceğin kendisi tesadüfi olsaydı, kahinlerin geleceği tahmin etmeleri mümkün olmazdı. İşaret ve alametlerin, belirli olayların doğal semptomları olduğuna inanıyordu. İnsanlığın sadece birkaç tanesinin bildiği anlamın büyük bir kısmı gözlenmemiş, ihtiyatın gidişatının sayısız göstergesi olmalıdır. Tüm olayların önceden belirlenmiş olması nedeniyle kehanetin gereksiz olduğunu savunanlara, hem kehanet hem de onun verdiği uyarılar altındaki davranışımızın nedensellik zincirine dahil olduğunu söyledi.

Stoacılar, evrenin Tanrı olduğuna inanıyordu ve Chrysippus, "evrenin kendisinin Tanrı olduğunu ve ruhunun evrensel dışa vurumu" olduğunu onayladı. Bu, "şeylerin ortak doğası ve tüm varoluşu kucaklayan bütünlük ile birlikte akıl ve akılla işleyen." evrenin yol gösterici ilkesidir. Bu inançlara dayanarak, fizikçi ve filozof Max Bernhard Weinstein, Chrysippus'u Pandeist olarak tanımladı.

Kötülüğün iyi bir evrende nasıl var olabileceği sorusuna yanıt olarak Chrysippus, "ne kötülük ortadan kaldırılamaz ne de kaldırılması gerekir." demiştir. Birincisi, Platon'u izleyerek iyinin kötülük olmadan var olmasının imkansız olduğunu, çünkü adaletin adaletsizlik olmadan, korkaklık olmadan cesaretin, ölçülülük olmadan ölçüsüzlüğün veya aptallık olmadan bilgeliğin bilinemeyeceğini savundu. İkincisi, doğanın iyiliğinin bir sonucu olarak görünen kötülükleri vardır, örneğin insan kafatasının yararlı nedenlerle küçük ve ince kemiklerden yapılması gerekliydi, ancak bu üstün fayda, kafatasının darbelere karşı savunmasız olduğu anlamına geliyordu. Üçüncüsü, kötüler ya kötüleri cezalandırmak için ya da bir bütün olarak dünya düzeni için önemli oldukları için Zeus'un rasyonel iradesine göre dağıtılır. Bu nedenle kötülük, kılık değiştirmiş durumda iyidir ve nihayetinde en iyiye yardımcı olur. Chrysippus, kötülüğü komedideki kaba şakayla karşılaştırdı; çünkü şakanın kendi içinde saldırgan olmasına rağmen parçayı bir bütün olarak geliştirmesi gibi, "bu yüzden de kendi başına kötülüğü eleştirebilir, ancak diğer her şeyle birlikte olmasına izin verebilirsiniz."

Chrysippus cisimleri, yüzeyleri, doğruları, yerleri, boşluğu ve zamanı sonsuzca bölünebilir olarak görüyordu. Sonsuz kümenin temel özelliklerinden birini belirledi: Bir insan ve bir parmak, evren ve bir insan gibi sonsuz sayıda parçaya sahip olduğundan, bir insanın parmağından daha fazla parçaya sahip olduğu veya evrenin bir insandan daha fazla parçaya sahip olduğu söylenemez.

Chrysippus, ilk olarak Demokritos tarafından ortaya konan bir soruna da yanıt verdi. Bir koni, tabanına paralel bir düzleme bölünürse, bölümlerin yüzeyleri eşit mi yoksa eşit değil mi? Eşit iseler, koni silindir olur; Eşit değillerse, koninin yüzeyi basamaklanmalıdır. Chrysippus'un cevabı, yüzeylerin hem eşit hem de eşit olmamasıydı. Gerçekte, Chrysippus, eşit ve eşitsizlik açısından dışlanmış orta yasasını geçersiz kılıyordu ve bu nedenle, modern sonsuz küçük hesabın önemli bir ilkesini, yani bir limite doğru yakınsama ve limiti öngörmüş olabilir.

Chrysippus, "bir"in bir sayı olduğunu iddia etmesiyle dikkat çekiyordu. Eski Yunanlar, biri her şeyin ölçüldüğü bir şey olarak gördüklerinden, her zaman bir sayı olarak görülmezlerdi. Aristoteles Metafizik adlı kitabında, "... ölçü ölçülen şeyler değildir, ölçü veya Bir sayının başlangıcıdır" diye yazmıştır. Chrysippus birinin "büyüklük bir" olduğunu iddia etti (), bu genel olarak Yunanlar tarafından kabul edilmese de, Iamblichus "büyüklük bir" in bir çelişki olduğunu yazdı.

Chrysippus, etiğin fiziğe bağlı olduğunu öğretti. Fiziki Tezleri (Physical Theses) adlı eserde, "çünkü iyilik ve kötülük konusuna erdemler veya mutluluk üzerine yaklaşmanın, her şeyin doğasından ve evrenin idaresinden başka veya daha uygun bir yolu yoktur" demiştir. Chrysippus, yaşamın amacının, kişinin doğanın gerçek gidişatına ilişkin deneyimine göre yaşamak olduğunu söyledi. Bir kişinin bireysel doğası, tüm evrenin doğasının bir parçasıdır ve bu nedenle yaşam, kişinin kendi insan doğasına ve evrenin doğasına uygun olarak yaşanmalıdır. İnsan doğası etiktir ve insanlık İlahi olana benzer, ilkel ateşten veya eterden yayılan, maddi de olsa aklın somutlaşmışıdır; ve insanlar buna göre davranmalıdır. İnsanlar özgürlüğe sahiptir ve bu özgürlük irrasyonel arzulardan (şehvet, zenginlik, mevki, tahakküm vb.) Kurtulmayı ve iradeyi akla tabi tutmayı içerir. Chrysippus, bireyin değerine ve haysiyetine ve iradenin gücüne en büyük vurguyu yaptı.

Stoacılar, iyi ve kötü arasında üçüncü bir sınıf şeyi kabul ettiler -kayıtsızlık (adiaphora). Ahlaki açıdan kayıtsız olan şeylerden en iyisi sağlığı, zenginliği ve şerefi içerir ve en kötüsü hastalık ve yoksulluğu içerir. Chrysippus, sıradan kullanımda tercih edilen kayıtsız şeylere "iyi" demenin normal olduğunu kabul etti ancak bilge kişi, Chrysippus, bu tür şeyleri onlara gerek duymadan kullandığını söyledi. Bireyde erdemi mükemmel kılmak için pratik ve alışkanlık gereklidir -başka bir deyişle, ahlaki ilerleme diye bir şey vardır ve karakter inşa edilmelidir.

Stoacılar, doğaya aykırı olarak gördükleri asi duygulardan kurtulmaya çalıştılar. Tutkular veya duygular (yol, pathe), doğru yargıda rahatsız edici unsurdur. Chrysippus, On Passions (, Tutkular Üzerine) adında duyguların tedavisi ile ilgili bir kitap yazdı. Tutkular, ruhu bastıran ve ezen hastalıklar gibidir, bu yüzden onları yok etmeye (apatheia) çabaladı. Yanlış yargılar, kendi kendilerine bir ivme kazandıklarında tutkulara dönüşür, tıpkı biri koşmaya başladığında durmanın zor olması gibi. Kişi sevgi ya da öfkenin sıcaklığında yani etkisinde olduğunda duyguları ortadan kaldırmayı umut edemez: Bu ancak sakin olduğunda yapılabilir. Bu nedenle kişi önceden hazırlanmalı ve zihnindeki duygularla sanki varmış gibi ilgilenmelidir. Açgözlülük, gurur veya şehvet gibi duygulara sebep arayarak, bunların neden olduğu zararı anlayabilirsiniz.