Cedîd Atlas

Cedid Atlas (veya Atlas-ı Cedid), Türklerde ve İslam ülkelerinde Batı kartografik teknikleri ve coğrafi araştırmalarına dayanılarak yayınlanan ilk atlastır, 1803 yılında Osmanlı İmparatorluğu'nun o zamanki başkenti İstanbul'da basılarak yayınlanmıştır . Atlasın bir serlevha niteliğinde olan kitap başlığındaki tam adı Cedid Atlas Tercümesi olup, Türkiye haricindeki ülke kütüphanelerinde bu isimle kayıt altına alınmıştır.

Her ne kadar Türklerde ve İslam dünyasında yazma kitaplar ve elle çizilen haritalar çok yaygın olarak bulunmakta ve kullanılmaktaysa da, esas itibarıyla dini sebeplerle, matbaanın kullanımı çok gecikmiş ve matbu kitaplar ilk defa olarak 1729 yılında İbrahim Müteferrika tarafından basılabilmiştir. Cedid Atlas ta Mühendishane Matbaası idarecisi Müderris Abdurrahman Efendi tarafından Avrupa coğrafya bilgilerinin ve o günün Avrupa harita yapım metotlarının ilk defa olarak kullanılmasıyla hazırlanmış ve ancak 1803 yılında basılabilmiştir .

Cedid Atlas (mavi-siyah) renkli bir gökyüzü ve burçlar haritası ile dünyanın değişik bölgelerini gösteren ve elle renklendirmiş 24 bakır gravür harita içermektedir . Gökyüzü haritası ve diğer haritalar en az (53 cm x 72 cm) ebadında olup, haritaların tamamı William Faden'ın General Atlasından uyarlanmıştır William Faden'in Biografisi . Atlasta haritalardan önce Mahmud Raif Efendi tarafından yazılmış ve coğrafyanın faydalarını anlatan (1+79) sayfa uzunluğunda "Ucalet-ül Coğrafiye" adlı bir çalışma ve bir de kapak sayfası (serlevha) bulunmaktadır. Mahmud Raif Efendi'nin yazdığı "Ucalet-ül Coğrafiye" adlı çalışma 1804 yılında basılmış ve atlasın başına eklenerek beraberce ciltlenmiştir .

Cedid Atlas, Osmanlı İmparatorluğu'nda yürürlüğe konan Nizam-ı Cedid ("Yeni Düzen") hareketlerinin bir parçası olarak basılıp yayınlanmıştır ve atlasın ismi de bunu çok açık bir biçimde göstermektedir. Batı dünyası'nın teknik, askeri, iktisadi, ve idari konularda gösterdiği gelişmelerin gerisinde kalan Osmanlı İmparatorluğu'nu modernleştirmek ve Batı seviyesine çıkarma gayesiyle Osmanlı padişahı III.Selim tarafından yürürlüğe konulan "Yeni Düzen" askeriyenin ve devletin ıslahı için askeriyenin ve devlet kuruluşlarının yeniden yapılanmasını gerektiren bazı reformlar hareketidir. Bu reformların gereği olarak devletin bazı kurumları geliştirilmiş veya Batı'daki bazı kurumlar göz önüne alınarak değiştirilmiş, yeni askeri ve mühendislik okulları açılmış, başta dışişleri ve dış ilişkilerle uğraşan Hariciye olmak üzere çeşitli devlet kurumları yeniden yapılandırılmıştır. Bu yeniden yapılanma sonucu oluşan yeni devlet kurumları, ıslah edilen askeriye teşkilatı ve yeni tesis olunan okulların ihtiyacı olarak Batı standartlarına uygun yeni bir coğrafi anlayış ve uygulamalar da gerekmiş ve Cedid Atlas ta bu ihtiyaç yüzünden tercüme ettirilip, bastırılarak yayınlanmıştır.

Ebadı (36 cm x 53 cm) olan bu atlastan matbaada sadece 50 nüsha basılmıştır. Basılan nüshalardan birisi Osmanlı padişahı III.Selim'e takdim olunmuştur; birkaç nüsha İmparatorluğun mühim şahsiyetlerine ayrılmış, bazı nüshalar Mühendishane kütüphanesine gönderilmiş ve diğer nüshalar da satışa sunulmak üzere ayrılmıştır. Ancak, 15-18 Kasım 1808 tarihindeki Alemdar Vakası esnasında İstanbul'da isyan eden yeniçerilerin nümayiş ve saldırıları esnasında Mühendishane matbaası ambarında bir yangın çıkmış ve satışa sunulmak üzere bekleyen nüshalardan bilinemeyen bir miktarı yanıp yokolmuştur .

Muhtelif incelemelere göre ve atlaslardan yırtılıp çıkarılarak dünya çapında satılan ya da satışa sunulan tek haritaların miktarı da göz önüne alınarak, tüm dünyada kamu veya özel şahıslara ait kütüphanelerde en fazla 20 tam ve eksiksiz nüsha kaldığı tahmin edilmekteyse de , pek çok kaynak dünyada halen en fazla 10 adet tam ve eksiksiz nüsha kaldığını belirtmektedirler Büyük Yeni Atlas : İstanbul, 1803-1804 . Buna göre, tarihi değer taşıyan basılı atlaslar arasında Cedid Atlas en nadir olanlarından birisidir .

Türkiye ve İslam ülkeleri haricindeki bazı kaynaklar bu atlası New Great Atlas (Büyük Yeni Atlas) olarak da anmaktadırlar . Atlasın Türkiye'de basıldığı Mühendishane Matbaası İstanbul'un tarihi Üsküdar bölgesinde bulunduğu için atlasa Üsküdar Atlası denildiği de olmaktadır .

Cedid Atlas'''tan çıkma bazı haritalar zaman zaman müzayede evlerince, sahaflarca, internet üzerinden işlem yapan müzayede kuruluşları veya nadir kitap satıcılarınca satışa sunulmaktadır.

Haritaların basıldığı kâğıt ve kâğıt filigranı incelenmiştir. Princeton Üniversitesi profesörlerinden bazıları kağıdın Rus yapımı olduğunu düşünmekte, Princeton Üniversitesi Kütüphanesi harita küratörü John Delaney ise kağıdın muhtemelen Venedik-İtalya menşeli olduğunu söylemektedir .