Bağımsız Hırvatistan Devleti

Bağımsız Hırvatistan Devleti (Hırvatça: Nezavisna Država Hrvatska, NDH), II. Dünya Savaşı sırasında Yugoslavya'nın Nazi Almanyası tarafından işgali üzerine kurulan kukla devlettir. NDH'nin kuruluşu 10 Nisan 1941'de Zagreb'de ilan edildi. Almanlar Bosna, Hersek ve Srem'i Hırvatistan'a bağlayarak Ustaşa lideri Ante Paveliç'in yönetiminde faşist bir rejim kurdular. Hırvat faşistler Bağımsız Hırvatistan Devleti'nde çok sayıda Sırp, Yahudi ve Çingene nüfusunu öldürerek ortadan kaldırdılar.

Soykırıma ve işgale direnen Sırpların çoğunluğunu oluşturduğu Çetnikler ve Partizanlar NDH ile büyük çatışmalara giriyordu çatışmalar genellikle (özellikle 1943'den sonra) Sırp zaferi ile sonuçlanıyordu. Stalin, Churchill ve Roosevelt, Sırp monarşistler ile Sırp komünistler arasındaki iç savaşa 1943-1944 yıllarında dâhil oldu. Sovyet Birliği, İngiltere ve ABD, Yugoslav iç savaşında AVNOJ'u destekledi. Yabancı müdahale yüzünden Çetnikler yenildi.

Büyük Alman İmparatorluğu, İtalya Krallığı, Japon İmparatorluğu, Macar Krallığı, Slovak Cumhuriyeti, Romanya Krallığı, Bulgaristan Krallığı, Finlandiya, İspanyol Devleti, Mançukuo, Tayland, Çin Cumhuriyeti Yeniden Düzenlenmiş Ulusal Hükûmeti ve Nediç Sırbistanı (de jure) tarafından NDH bağımsız bir devlet kabul edildi.

Vatikan, İsveç, İsviçre, Danimarka, Arjantin ve Vichy Fransası, NDH'yi fiilen (de facto) tanıdı. Çünkü Zagreb'de bu devletlerin de diplomatik temsilcilikleri ve ticari mümessillikleri vardı.

27 Nisan 1941'de Büyük Hırvatistan hayalindeki Hırvatlar, papa XII. Pius, Zagreb başpiskoposu Alojzije Stepinac ve Saraybosna başpiskoposu İvan Şariç’in desteğini alarak Bağımsız Hırvatistan Devleti Başkanı Ante Paveliç öncülüğünde Hırvatistan, Bosna, Hersek ve Srem’de etnik arındırma çalışmalarına başladılar.

1941-1945 yılları arasında 675.000-750.000 Ortodoks Sırp'ın öldürüldüğü, 240.000 kişinin zorla Katolik yapıldığı ve 200.000'in ise Sırbistan ve Karadağ'a sürüldüğü belirtiliyor. Ayrıca, Hırvat Ustaşa hareketi 300 Ortodoks kilisesinin imha edilmesinden ve Kiril harflerle yazılmış büyük bir Sırpça kitap sayısının yakılmasından sorumludur. Boşnak Ustaşalar ise sivil katliamı yapmamışlardır zaten Boşnak Ustaşalar Hırvatistan düşünce silah bırakmışlardır ama Hırvat Ustaşalar savaş resmen sona erene kadar savaşmışlardır.

Tito'nun Yugoslavyası, Sırp soykırımını resmen hiç tanımadı. Zira Katolik olan Josip Broz Tito ve Edvard Kardelj, II. Dünya Savaşı sırasında işlenen Ustaşa suçlarını örtbas edip, unutmak ve unutturmak istediler. Tito, ülkedeki etnik kimlikleri, sosyalist ideolojinin ve 'Yugoslav' kimliğinin içinde eriterek yeni bir kardeşlik ve birlik dönemi başlatmak hazırlanıyordu. Bu nedenle Ustaşa ve Domobran askerleri üstünkörü yapılmış soruşturmalarla göstermelik cezalar aldılar.

Ustaşa ideolojisine göre Hırvatlar Slav değil, Got kökenli bir kavimdir. Hırvatların bir Germen kavmi olarak 3. yüzyılda güneye inerek Balkanlara geldikleri ancak Slavların Balkanlara akın etmesi yüzünden bütün Hırvatların 7-8. yüzyıllarında Slavlaştırıldığını daha sonra ise (Osmanlı Döneminde) Hırvatların bir kısmının kendiliğinden İslam'ı benimsediği ve İslam'ı benimseyen Hırvatlar'ın (Boşnakların) Hırvatlardan ayrıldığı dolayısıyla Hırvatların ve Boşnakların bir Germen kavmi olduğu ikisinin arasındaki farkın sadece din olduğu yönündeki bir ideolojidir. Bosnakların 16. ve 18. yüzyıllarda İslâmiyet'i kabul eden Hırvatlar olduğunu vurgulayan Ustaşalığın ideologları Hırvatların Alman soyundan geldiğini ve bu nedenle en saf ırk olarak tanımlandığını iddia etmekteydiler. Hatta, Yugoslav Müslüman Örgütü Başkanı Cafer-beg Kulenoviç basına verdiği demeçte "Ya Rabbi! Ben Hırvatım ve Hırvat milliyetçisiyim... Çünkü Bosnalı Müslümanlar, Hırvat halkının ayrılmaz bir parçasıdır" diye konuştu.

Boşnaklar; Yugoslavya Krallığı çatısı altında iken, aynı zamanda birbirlerini de sevmeyen Hırvatlar ve Sırplar tarafından -sırf Müslüman olmaları hasebiyle- düşmanca karşılandıkları için Ustaşaların ve Hırvatların tepkisini çekmemek amacıyla ayrılıkçı hareketinde aktif rol oynadılar. 1929'dan beri Boşnaklardan bazıları Ustaşa Örgütüne üyeliği kabul edildi (mesela, Fočalı Muhammed Pilav ve Livnolu Hasan Huskiç İtalya'daki ve Macaristan'daki Ustaşa merkezlerinde özel eğitim gördü).

1939 yılında Zagreb Üniversitesinde Ustaşa "Napredak" Örgütü, Alojzije Stepinac'ın, Ivan Šarić'in, Mile Budak'ın, Fehim Spaho'nun ve başka ustaşaların katılımlarıyla konferans düzenledi. Konferansta Bosnalı Katolik papaz Krunoslav Draganoviç, "Türk hâkimiyeti döneminde Hırvatça konuşan nüfusun yaşadığı bölgelerde Katoliklerin 'Ortodoksluk'a toplu dönüştürmesi" isimli Doktora tezini hakkında bilgiler verdi. Yine Draganoviç'e göre "Hırvatların ve Balkanlar'daki Katolik Kilisesi'nin tehdit altındadır" ve "Sırpların "babalarının dinine" tekrar toplu dönüştürmesi yapmalıdır". Bu tartışmada Reis-ül Ulema Fehim Spaho da Draganoviç'in tezlerini destekledi.

16 Nisan 1941'de, Ante Paveliç, Zagreb'e varınca ilk iş olarak 'ilk Hırvatistan Devlet hükûmetini' kurdu. Paveliç, kendini 'predsjednik' (başbakan) görevine, Osman Kulenoviç'i 'potpredsjednik' (başbakan yardımcısı) görevine atadı. Potpredsjednik'in bütün NDH'li Müslümanların çıkarlarını savunduğu söylendi. Aynı gün Paveliç ve hükûmeti, Katolik papaz Vilim Cecelj, müftü İsmet Müftiç ve Lüterci papaz Michael Backer'in karşısında Hırvatistan'a sadakat yemininde bulundu. Bundan sonra 25 Nisan'da Paveliç, Reis-ül Ulema Fehim Spaho'ya Müslümanlar kendini Bağımsız Hırvatistan Devleti'nde 'kendi ülkesinde' hissedebileceklerini yazmıştı. Poglavnik, Ortodoks Sırpları yok ettikten sonra Boşnak Müslümanların zamanla kendiliğinden asimile olacağını ve Katolikleşeceğini düşünüyordu. 7 Temmuz 1941 tarihli "Hrvatski narod" (broj 143) gazetesinde Eğitim, Kültür ve Din İşleri Bakanı Mile Budak, NDH'li Müslümanların nihai statüsünü belirlemek için bildiri yayınladı. Bu bildirinin özet metni şu şekildedir: "Her yerde insanlarımız Müslüman olsa NDH Müslüman devlettir... Biz (NDH) iki dine (Katoliklik'e ve Müslümanlık'a) sahip devletiz... saygın önderimiz Ante Paveliç'in bize açıkladığına göre bizim Müslüman kardeşlerimiz en saf Hırvatlardır". 1941 yılı Ağustos ayında Reis-ül Ulema Fehim Spaho'nun önderliğindeki Müslüman delegasyonu Zagreb'de poglavnika ziyarette bulunarak, Bağımsız Hırvatistan Devleti'nin kuruluşunun olumlu karşılandığını ve Ustaşa rejimi desteklediğini açıkladı. Bunun üzerine Paveliç Gazi Hüsrev Bey Camii Fehim Spaho'ya hediye etmiş ve Bosnalı Müslümanları "Hırvat halkının çiçekleri" ilan etmiştir.

6.3 milyon nüfuslu NDH sınırları içindeki 1.9 milyon Sırp başlı başına bir sorun oluşturuyordu. Aynı zamanda komünist partizanlar ve monarşist Çetnikler sivillere saldırıyordu. Müslümanların bazıları, 'Sırp meselesini' halledeceğini düşündükleri Ustaşa fanatizmine kapıldı. Saraybosna'da Visoko'da, Bugoyno'da, Kupres'te, Sanski Most'ta, Mostar'da, Srebrenitsa'da, diğer bölgelerde pek çok Müslüman, Ustaşa ve Domobran saflarına katılıp, silahlandırıldı ve NDH armalı askerî kıyafet sağlandı. Ve komünist partizanlara karşı savaşmaya cepheye gitti. Hırvat-İrlanda asıllı Amerikalı yazar Chuck Sudetic 'Blood and Vengeance' (1998) kitabında, Naser Orić'in dedesinin Ustaşa askeri olduğunu belirtti. Sivil Sırplara karşı ise Katolik Hırvat Ustaşa güçleri tarafından kanlı saldırılar gerçekleştirildi. Sırpların malları gasp edildi, Ortodoks papazlar katledildi, erkekler zorunlu çalışma kamplarına hapsedildi, kadınlar toplu tecavüze uğradı. 1941 yılı Ağustos ayında Srebrenica-Ozren-Vlasenica-Kladanj bölgelerde dolaşan Sırp direnişi bir komutanı olaylar hakkında aynen şöyle demiştir: "Sırp köylerinde kıyılan ailelerin cesetleri, kan ile doldurulan fıçıları ve kazığa oturtulan çocukları gördük." Sırp direnişçi ifadeleri "Assassins au nom de Dieu" (Paris, 1951) isimli kitapta da delil olarak yer aldı. Eski Yugoslav Bakanı ve politik mülteci Branko Milyuş (Branko Miljuš) bu kitabını Hervé Laurière takma ad altında yayınladı.

1941 Yazında Doğu Bosna'daki Srebrenitsa, Rogatitsa, Kravitsa, Vlasenitsa bölgelerinde NDH yönetimine karşı ayaklanan Sırplar 'kurtarılmış bölgeler' ilan ettiler. Sırp gerillaların ve Komünist Partizanların direnişi ve Müslüman Ustaşa birliklerini yıpratmaları üzerine elit Katolik ve Müslüman Hırvat askerlerden oluşan 1. Ustaşa Alayı (Crna Legija) teçhiz edilmiş ve kurulmuştur. 3 subay komuta etmişler alaya: Jure Francetic, Rafael Boban ve Beçir Lokmiç (1942 Temmuz ayında Çetnikler tarafından pusuya düşürülüp öldü). NDH komutasındaki diğer Hırvat birliklerinden farklı olarak giydikleri siyah üniformalardan isimlerini almışlarsa da Müslüman 'Crna Legija' bölükleri ayırt eden anakronistik bir ayrıntı, I. Dünya Savaşındaki, Avusturya ordusunda görev almış Müslüman birliklerin giydikleri feslere benzer bir NDH armalı kırmızı fesler giymeleriydi. 1942 başında NDH, Almanya ve İtalya, Doğu Bosna'daki direnişe karşı Trio Operasyonu başlattı. Hırvat-Katolik asıllı Josip Broz Tito, Sırp monarşistleri, iktidarı için çok büyük tehlike olarak gördüğünden komünist güçlerinin ustaşalarla iki haftalık taktik işbirliği yapma yolunda serbest bıraktı. 1. ve 2. Proleter Tugaylar, ustaşalardan alınan destekle Alman elinden kurtarılıp İtalyan işgal bölgesinden Karadağ'ya geri çekildi. Bu andan itibaren, harekât, Alman-Ustaşa kuvvetlerine karşı Yezdimir Dangiç komutasındaki Çetniklerin umutsuz bir direnişi haline dönüştü. Crna Legija Vlasenica ve Rogatica'ya gelince Doğu Bosna'da Yahudi sorununu ilk önce halletti: Vlasenica'lı ve Rogatica'lı Yahudileri toptan soykırımdan geçirdiler. Bundan sonra Siyah Lejyon ve Alman Ordusu, Drina Nehri'ni kayıklarla geçmeye çalışan 8.000 kişilik mülteci grubuna saldırdı. Makineli tüfeklerle Çetnikler kurşuna diziliyor, kızlar tecavüz ediliyordu. Drina Nehri kıyısında duran ve elinde taşlar tutan 320 Sırp kız, tecavüzden kurtulmak için kendini nehre atarak intihar ettiler. 7 Nisan 1942 tarihindeki 320 kız faciası, Sırp tarihin gördüğü en büyük toplu intihar vakasıdır. O gün ancak 3.300 Çetnik ve sivil kayıklarla veya yüzerek Nediç Sırbistanına salimen ulaşabildi. Geri kalan Çetnikler ve siviller ya da suda boğuldu ya da Katolik ustaşalar tarafından öldürüldüler. 10 ve 11 Nisan tarihlerinde Siyah Lejyon Bratunac ve Srebrenica'yı kontrol altına aldı, katliamlarını sürdürdü. Binbaşı Yezdimir Dangiç tutuklanarak Polonya'da esir kampına gönderildi.

Jasenovac Ustaşa garnizonu içinde görev alarak katliamlara katılan Ustaška Nadzorna Služba'ya mensup üç Müslüman'ın (Lâtif Hociç, Alaga Zulkiç ve Şaban Muyitsa) icraatlarını biliniyor. 1944 Ekim ayında Granik'te (Jasenovac'a yükler için rıhtım adı) Lâtif Hociç, Alaga Zulkiç ve 16 Katolik ustaşa yaklaşık 3.500 insanı Dinko Şakiç'in emriyle katletti. Her gün esirler Granik'te toplanıyor, kafasına balyozla öldürüyor ve Sava Nehri'ne atılıyordu. 'Kanlı Mujo' lakabıyla bilinen teğmen Şaban Muyitsa (Šaban Mujica) benzer şekilde faaliyet göstermiştir. Mezarcılar sekizmetrekarelik çukuru açtıkça Muyitsa öncülüğündeki ustaşalar, tel ile bağlanmış esirleri şakak kemiğine çekiç darbesiyle ya da boyuna baltayla öldürdüler. Ancak ustaşalar ölmeye mahkûmların akraba olması halinde birbirini öldürmeye zorladılar. Mezarcı Egon Berger, Muyitsa'nın esirlerden birinin sırt cildinden kesilmiş dizginlerin çekilmesine ve at gibi koşturmalarına tanık oldu.

Nazi işbirlikçisi Avrupa'nın başka halkları gibi Bosnalı Müslümanlar Sovyet Birliği topraklarının işgaline de katıldılar. 2 Temmuz 1941'de Ante Paveliç, "Avrupa'nın ilerici güçleri ve Doğu komünist güçleri arasındaki savaşa katılacak" gönüllülere çağrıda bulundu. 3.895 gönüllüden Hırvat Lejyonu (Kroatischen Legion) oluşturuldu. Lejyon 9 Ekim 1941'de Doğu Cephesine kaydırılıp Almanlarla birlikte Petruşani'de, Kremençug'da, Poltava'da, Pervomaysk'ta, Kirovograd'da, Harkov'da, Taranovka'da, Stalino'da, Vasilyevka'da ve Stalingrad'da operasyonlara katıldı. Birliğin kadrosunu tamamlaması sonrası 'Hırvat Lejyonu'nun cephelerdeki asker ve subay sayısı 6.300 (4.200 Katolik ve 2.100 Müslüman) idi. 1942 yılı Eylül ayında Stalingrad Muharebesi sırasında gösterdiği kahramanlık sonucu Çavuş Cafer Baboviç 2. Sınıf Demir Haç madalyası kazanmıştır.

Ante Paveliç, Müslümanların kendisine destek vermesi için onlara Zagreb'in merkezinde cami olarak kullanacakları Sanatlar Müzesi binası hediye etmişti. Mimar Zvonimir Požgaj (Zvonimir Pojgay) ve ressam Omer Mujadžić (Ömer Muyaciç) caminin iç plan ve projelerini çizdi, mimar Stjepan Planić (Styepan Planiç) ise caminin dış yapısını yapmış ve üç tane 45 metrelik minare yaptırmıştır. 'Poglavnik Camisi' 19 Ağustos 1944'te Hacı Aliya Aganoviç'in okuduğu dualarla ibadete açıldı. Yapılan plaket töreni ardından Ante Paveliç, Aganoviç'e caminin anahtarını teslim edip duygusal bir konuşma yaptı. Paveliç, "Bu şehirde yaşayan ve ülkemizin diğer bölgelerinden Zagreb'e gelen bütün Müslümanlar, bu camide Hırvat devleti ve halkı için, dünyada ve Hırvat devletinde Müslümanlar için Allâh'a mütevâzî bir dua edecekler eminim" diye konuştu. Fakat 5.000 Müslüman'ın namaz kılabileceği genişlikteki cami sadece kısa bir süre açık kalabildi. 6 Mayıs 1945'te Ustaşa rejimi düştü. İki gün sonra Zagreb'in partizanların eline geçmesinden sonra Konsey halk hükûmeti halini aldı. Katolik-Müslüman işbirlikçilerin bir kısmı tutuklandı, bir kısmı Avusturya'ya kaçtı. 29 Haziran 1945'te Zagreb askeri mahkemesi, İsmet Müftiç'i Ustaşa rejimi ile işbirliği yapmaktan suçlu bularak, idam cezasına çarptırdı. Ertesi gün Zagreb müftüsü 'Poglavnik Camisi' kapısı önünde asıldı.

Hırvatistan Komünist Partisi Zagreb Komitesi Sekreteri Mika Špiljak 1948 yılında caminin kapatılması için karar aldı. Minareler yıkılmış, iç duvarlardaki dekorlar sökülmüş ve cami olarak kullanılan bu bina tekrar müzeye çevrilmiştir.