Vokatif

Vokatif, Türkçede olmayan ismin hâllerindendir. Kişiye, hayvana ya da eşyaya hitap için bazı dillerde kullanılmaktadır. Vokatif bir ifade hitabın altını çizen bir söz yöneltme şeklini içerir. Mesela "Bilmiyorum, Ahmet" cümlesinde Ahmet vokatif bir ifade olup "Bilmiyorum Ahmet" cümlesindeki Ahmet gibi "bilmek" fiiline bağlı düz tümleç olmayıp tersine kime hitap edildiğini belli eder.

Tarihî olarak vokatif hâli Hint-Avrupa hâl sisteminin bir parçası olup Latince, Sanskrit ve klâsik Yunancada vardır. Birçok modern Hint-Avrupa dilinde kaybolmasına karşın bazılarında bugüne kadar kalmıştır. Örnekleri Modern Yunanca, Arnavutça, Baltık dillerinden olan Litvanyaca ve Letonyacada, Slav dillerinden Lehçe, Çekçe, Hırvatça, Sırpça, Ukraynaca, Makedonca, Bulgarca ve modern Kelt dillerinden İskoçça (Kelt) ve İrlandacada bulunmaktadır. Romen dillerinden Rumencede vokatif korunmuş olup bazen kendini göstermektedir; mesela kişisel artikeli kullanan, fakat vokatif hâlden önce düşüren Katalanca ve Portekizcede. Ekstremaduraca ve Falacada sonda gelen bâzı sesliler (İng. post-tonical vowel), isimlerin vokatif hâlinde açığa çıkarlarsa da bu yeni bir gelişme sonunda oluşmuş olup Latincedeki vokatif hâlden gelmemektedir. Hint-Avrupalı olmayan Gürcüce gibi dillerde de görülmektedir.

Simgelenimle ilgili notlar: kesme işâretiyle ayrılmış elemanlar kökü, konu ünlüsünü (İng. theme vocal) asıl soneki gösterir. "Ø" simgesi, başka durumlarda olabilmesine rağmen burada bir sonekin olmadığına işâret eder. Örneğin Latincede yalın hâl lupus ve vokatif hâli lupe iken -i hâli (akuzatif) lupuedir. Proto-Hint-Avrupalı kelimelerin önündeki yıldız işâreti teorik imâreler olup herhangi bir yazılı kaynakta görülmemiştir. ̥ sembolü (altta halka) bir ünsüzün ünlü görevini gördüğünü gösterir; bu örneklerde hemen "l" veya "r"in altında görünmesi gerekirken fonttan dolayı arkasında çıkabilir.

Modern İngilizcede formel (morfolojik) bir vokatif hâl bulunmamaktadır. İngilizce genelde vokatif ifâdeler için yalın hâli kullanır, fakat cümlenin kalan bölümünden ünlemlerde olduğu gibi virgüllerle ayrılır.

Tarihsel olarak veya şiirsel ya da hitap konuşmalarında vokatif rol, İngilizcede ayrıca isim veya cümle bölümüne "O" ile başlayarak gösterilebilir. Bu şekil sık sık Kitab-ı Mukaddes'in King James sürümünde görülür: mesela "O ye of little faith" (Matta İncili 8:26). İyi bilinen bir başka örnek de Rudyard Kipling'in Just So Stories adlı eserinde görülen O (my) Best Beloved vokatif cümle parçasıdır. Buradaki 'O' klitik şekli olarak görülebilir ve "Oh" ünlemiyle karıştırılmamalıdır (The Chicago Manual of Style, 15. baskı, 5.197 bölümü). Fakat Oxford İngilizce Sözlüğü'nün altını çizdiği üzere "O" ve "Oh" aslında biri öbürünün yerine kullanılırdı. "Oh"nun ünlem olarak ortaya çıkmasıyla "O", modern İngilizcede tercih edilen vokatif biçimdir.

Vokatif hâl genelde İzlandacada görülmezse de artık kullanılmayan birkaç kelimede Latinceden gelen vokatif deklinasyon bulunmaktadır. Bunlardan biri Jesúnun vokatifi olan Jesúsdur (Ey İsa!).

sonur ("son") ve vinur ("arkadaş/dost") yerli kelimeler ayrıca bazen kısaltılmış şekilleriyle vokatif cümle parçalarında son ve vin olarak görülür. İlâveten vokatif cümle parçalarında sıfatlar daima zayıfça dekline edilir. Oysa bunan dışında özel isimler genelde kuvvetli dekline edilmektedir.

Kürtçede vokatif kullanılmaktadır. Mesela bir Kürtçe lehçesi olan Kurmancide bu hâl, eril kelimelerin sonuna -o, dişil kelimelerin sonuna -ê harfi getirilerek oluşturulur.

Genelde Kürtçe kadın adlarının sonları zaten -ê üzerine, erkek adları da -o ile bitmektedir. Örnekler: Aso, Derdo, Gulê, Memo, Nazê, Şemo.

Tekil olunca 'broad' ile biten birinci deklinasyon eril isimlerin dışında özel bir şekli yoktur. Mesela 'daraltılarak' damaksal yapılıp böylece tekil vokatifi (ve ayrıca tekil genitifi ve çoğul yalın) oluşturulan damaksal olmayan ünsüzler bu istisnalardandır. Sıfatlar ayrıca inceltilmektedir. Birçok durumda bu, tekilde eril vokatif ifadenin genitif hâle ve dişil vokatifin yalın hâle benzemesi demektir.

Keltçe vokatif hâli ilgeçi aynı İskoççada ve İrlandaca olduğu gibi "a" ile yaparak ve izleyen kelimeyi ikinci duruma değiştirerek korumaktadır. Man dilinde vokatif hâl, en azından baştaki inceltmele belli edecek kadar vardır. Bu Galcede de böyledir. Bretonca vokatifi kaybetmişe benzemektedir.

Latincede bir adın vokatif hâli, yalın hâliyle aynıdır. İstisna, yalın hâlde "-us"la biten ikinci-deklinasyon isimler. Bir örnek, Shakespeare'in (genelde "Sen de mi, Brutus?" ile tercüme edilen) meşhur cümlesi "Et tu, Brute?"dir. Burada Brute vokatif hâli temsil ederken Brutus yalın hâlidir.

-iusla biten isimlerin vokatifleri farklı olup -ie ile bitmesi yerine yalnızca -ī ile biterler. Böylece Julius Julī ve filius filī oluvermektedir. Bu kısaltma vurgunun yerini değiştirmediğinden Vergilius vokatifinde vurgu, kısa olmasına rağmen ilk ide olup Vergilīdir. -aius ve -eius ile biten isimlerin vokatifleri, i kökte ünlü harflerle bir arada olmasına rağmen -aī veya -eī ile biter.

Birinci ve ikinci deklinasyon sıfatlar, yalın hâl -usla biterse eril tekilleri ayrıca farklı vokatif şekiller alarak -e ile biter. -ius ile biten sıfatların vokatifleri -ie ile bittiğinden mesela eximiusun vokatifi eximie olmaktadır.

-eus ile biten isimler ve sıfatlar yukarıdaki kurallara uymaz. Meusun vokatifi kuralsız olup mī iken deusun belirgin bir vokatifi bulunmayıp deus olarak kalmaktadır. "Tanrım!", Latincede böylece mī deus!tur. Buna rağmen Jerome'nun Vulgate'i tutarlı biçimde (ve klâsik kurallardan ayrılarak) deus meusu vokatif olarak kullanmaktadır.

Resmî konuşmada çoğu zaman vokatif yalın hâl/-i hâli (akuzatif) kendi şekli olsa bile yalnızca taklîd eder. Bunun böyle olması, vokatifin genelde aşırı doğrudan görülmesi ve böylece kaba gelmesindendir.

Venedikçede vokatif hâl, hâl sonlarını kaybeden çoğu Romen dili gibi herhangi bir sonla belirlenmez. Fakat dişil özel isimlerinde belirteçin yokluğuyla hâlâ görülmektedir. Buna yüklemlerde de ismin diğer hâllerinde dişil isimlerden önce gelen Ła / L' kişisel artikeli örnek gösterilebilir. Böylece vokatif hâl, hiçbirinin özel bir sonu ya da edatı olmamasına rağmen hem yalın, hem de -i hâli (akuzatif) hâllerinden ayırt edilebilir. Bunun aksine eril ve diğer isimler, yalnızca ses uyumuna ve ses kesmelerine (İng. voice breaks) dayanmaktadır.

Kişisel artikelin dişil özel isimlerde (varlığı/yokluğu) ayrıca vokatif hâli edatlardan ayırt eder. Bu, edatsal yapılanmalarda bile düşürülen yerel isimlerin belirli artikeli ła'dakinden farklıdır.

(Cinsiyete uygun) artikelin kişinin isminden önce kullanımının yaygın olduğu konuşma dili Almancasında artikel, bir kişi çağrıldığında Venedikçede olduğu gibi ihmal edilir.

господин министре (Bay Bakan) biçimindeki vokatif cümle parçasındaki gibi ifâdeler, neredeyse tamamen ve bilhassa resmî yazılarda karşılığı olan yaygın şekillere yerini bırakmıştır.

-е ile biten biçimler kaba kabul edilir ve normalde bu biçimlerden kaçınılır. İstisnâlar, vokatifi daima kullanılan dişil akrabalık kavramlarıdır: баба - бабо (büyükanne), мама - мамо (ana), леля - лельо (hala/teyze), сестра - сестро (kız kardeş).

Gayrıresmî konuşmada, eril soyadının erkeklere hitapta genelde yalın hâlde olur. Mesela pane Nováku! yerine pane Novák!. (Dişil soyadları sıfat olup yalın vokatif hâlleri aynıdır). Hocalar sıkça öğrencilerine yalın hâldeki soyadlarıyla hitap ederler. Fakat bu hitap şekli kaba olarak görülebilir. Resmî ve yazılı biçimlerde uygun vokatifi kullanmak şiddetle tavsiye edilir.

Vokatif ayrıca Kocham Cię Krzysiu! ("Seni seviyorum, Chris!") veya Tęsknię za Tobą, moja Żono. ("Seni özledim, karım.") gibi şefkatli veya bir şeyi sevdiren bağlamlarda sıkça kullanılır.

Bu deklinasyona âit isimlervokatif hâldede -ai ile biterler: "Jonas" – "Jonai". Küçültme şekilleri normalde bitimsiz olarak kullanılırlarsa da ("broliuk") (little ağabey/erkek kardeş) tam şekli de geçerlidir ("broliukai").

Rasa, Rūta gibi dişil isimler vokatif hâlde aynı şekilde telaffuz edilirlerse de vurgu değişimine uğramaktadırlar. Yalın hâlde son hecenin, vokatif hâlde sondan ikincinin vurgulanması gerekmektedir: Ilona (yalın) – Ilona (vokatif).

Bu deklinasyonda (hem özel, hem de cins) bâzı isimler ayrıca farklı olarak vurgulanır: "aikštė" – "aikšte" (kare). Küçültme şekillerinin sonu genelde ihmâl edilir: "sesutė" – "sesut" (küçük kız kardeş).

Geçmişte Slav dillerinde bulunan vokatif Rusçada kaybolmuş ve şimdi ancak kullanılmayan belirli ifadelerde görülmektedir. Genelde dînî kökenli bu ifadeler, günlük konuşma dilinde çokça kullanılır: "Боже!" (Bozhe, "Бог", Bog, "Tanrı"nın vokatifi), ayrıca sıkça "Боже мой!" (Bozhe moy, "Tanrım!") ve "Господи!" (Gospodi, vokatifi "Господь" Gospod, "Efendi") ifadelerinde kullanılmaktadır. Bu, ayrıca "Господи Иисусе!" (Gospodi Iisuse!, Iisuse "Иисус" Iisus, "İsa"nın vokatifi) ifadesinde de geçer. Vokatif hâli ayrıca dualarda kullanılmaktadır; örneğin "Отче наш!" (Otche nash, "Babamız!"). "Ey Tanrım!" gibi kuvvetli duyguları ifade etmek için kullanılmakta ve çoğu zaman birleştirilmektedir ("Господи, Боже мой"). Tarihî vokatifle ilgili daha çok örnek Kitab-ı Mukaddes'in atasözü olarak kullanılan başka alıntılarında görülmektedir. Örneğin "Врачу, исцелися сам" (Vrachu, istselisya sam - "Hekim, kendini iyileştir", cf. yalın "врач", vrach). Vokatif şekilleri ayrıca in modern Slavoncada kullanılır. Rus Ortodoks Kilisesi'nin patrik ve piskoposlarına "владыко"(vladyko, egemen, cf. yalın "владыка", vladyka) diye hitap edilir. Sonraki durumda vokatif biçim piskoposlar ve patrikleri adlandırırken genellikle yanlış olarak yalın hâlde kullanılır..

Modern günlük konuşma Rusçasında küçük isimler ve kavramların ufak bir bölümü, bazı dilbilimcilerin tekrar ortaya çıkan vokatif hâl olarak göz önüne aldığı çoğu zaman özel ve "kısalmış" bir biçim alırlar. Bu biçim ancak küçük isimlere ve -a ve -я ile biten isimlere uygulanmakta olup isteğe bağlı olarak vokatif biçim düşürülmektedir: "Лен, где ты?" ("Len, gde tı?", "Lena, neredesin?"). Bu ifade temelde "Лена, где ты?"ya eşit olmakla birlikte tek farkı önceki sürümün konuşanla hitap edilen kişi arasında positif kişisel, duygusal bir bağın varlığını göstermektedir. -я ile biten isimler bu durumda bir inceltme işareti almaktadır: "Оль!" = "Оля!" ("Olgä!" = Olga!). Ek olarak küçük isimlerde bu biçim çoğu zaman "мам" (mam) ve "пап" (pap) olarak kısaltılan "мама" (mama, ana) ve "папа" (papa, baba) gibi kelimelerde kullanılır.

Ukraynaca, diğer yakın akraba olan Beyaz Rusça ve Rusça gibi Doğu Slav dillerinin aksine vokatif hâli korumuştur. Detaylar için bakınız Ukraynaca gramer#Morfoloji.

Aslında Arapçada yalnızca üç hâl vardır: yalın hâl, -i hâli (akuzatif) ve genitif. Fakat, başka dillerde vokatif hâle benzer bir anlam, ismin önüne getirilen ya () ilgeciyle belli edilir. İngilizce tercümelerde ihmâl edileceğine düz olarak yerine O kullanılmaktadır.

Gürcücede vokatif hâl ikinci tekil ve çoğul kişilere hitapta kullanılır. Kelime kökünün bir ünsüzle bittiği durumlarda vokatif hâl soneki -o olur ve ünlüyle biten kelimelerde vokatif hâl için sonek yoktur. (Sonek, eski Gürcüce -v idiyse de şimdi arkaik kabul edilmektedir.) Mesela kats-, "erkek" kelimesinin köküdür. Birileri bir başkasına bu kelimeyle hitâp ederse katso oluverir!

Birçok kişinin ön isimleri iki karakterlidir. Ön isimler (veya daha genel olarak ön isimlerin bir karakteri) önüne Ah teklifsiz durumlarda sevgili bir şekilde eklenir.

İlgeç は ilk cümlenin öznesini işaretler, yani yalın hâl işaretçisidir (İng. marker); ilgeç を nesneyi işaretler, yani -i hâli (akuzatif) işaretler.

は ve が ilgeçlerinin ayrıca sıkça günlük konuşma dilinde ihmâl edilmesine rağmen kelimeyi vokatif yapmadığına dikkat çekeriz. Örnek: 田中さん部長を訪問 Bay Tanaka patronu ziyaret eder/ediyor.