Kopernik günmerkezliliği

Kopernik gün merkezliliği, Nicolaus Copernicus tarafından geliştirilen ve 1543 yılında yayımlanan bir astronomik modeldir. Bu modele göre Güneş, evrenin merkezinde hareketsiz olarak konumlandırılmıştı ve her şeyin başlangıcı olarak kabul edilirdi. Modern astronomik ve bilimsel gelişmelerin başlangıç noktası olarak gösterilir. Dünya ve diğer gezegenler ise sabit Güneş etrafında,sabit hızla periyodik hareketler yapmaktadırlar.

Dünya'nın üç farklı dönme şekli vardır: İlki kendi etrafındaki günlük dönüşü, ikincisi Güneş etrafındaki yıllık dönüşü ve üçüncüsü ise kendi ekseni etrafında yıllık olarak yatık olarak dönmesi.

Ortak bir görüşe göre Güneş merkezli model, Aristarkus'un dönemindeki insanlar tarafından reddedilmiştir. Bunun nedeni 17. yüzyılda yaşamış olan Gilles Ménage'nın Plutarkhos'un "Ay'ın Görünen Yüzü" adlı kitabından yaptığı kısa bir bölümü çevirmesidir. Plutarkhos'a göre Aristarkus ile aynı dönemde yaşamış ve Stoacı felsefenin kurucusu olan Klentes, Güneş'e tapmaktaydı ve Güneş merkezli modelin karşıtıydı. Aristarkus esprili bir dille Klentes'in Tanrı'ya saygısızlık yaptığından dolayı cezalandırılması gerektiğini söyledi. Gilles Ménage, Galileo ve Giordano Bruno'nun denemelerinden kısa bir süre sonra akuzatif (fiilin nitelediği nesne) ile nominatifi (cümlenin öznesi) değiştirdi. Böylece Güneş merkezli modele inanmak tanrıya saygısızlık olmaktan çıkmış oldu. Sonuç olarak yanlış anlaşılmış ve zulme uğramış Aristarkus bugüne dek aktarıldı.

İbn-i Heysem, Bîrûnî, Siczî, Necmeddin Kazvînî ve Kutbüddün Şirazî; astronomi ve Ptolemik sistemdeki mantık hatalarını tartıştılar fakat hiçbir zaman Güneş merkezli sistemi (heliosentrik sistem) benimsemediler.

Kopernik, kendine ait ilk el yazması kitabında Aristarkus ve Filolaos hakkında şöyle söz eder: "Filolaos Dünya'nın hareketliliğine inanıyor ve Sisamlı Aristarkus'un bile bu düşünceye sahip olduğundan bahsediyor." Bazı bilinmeyen sebeplerden dolayı Kopernik, Filolaos ve Aristarkus hakkında bahsettiklerine kitabında yer vermemiştir. Kopernik'e ilham gezegenleri izleyerek gelmemiş aksine iki yazarın kitabını okumasıyla ilham almıştır. Kopernik, Cicero adlı eserde Hicetas teorisi ile ilgili bilgi buldu. Plutarkos, Pontuslu Evagrius ve Filolaos'a hesap vermiştir. Bu yazarlar öyle olmamasına rağmen merkezcil bir Güneş'in etrafında fakat hareketli bir Dünya'nın varlığını öne sürdüler. Kopernik'in kitabı yayımlandığında Lüteryen teolog Andreas Osiander'in izin vermediği bir önsöz bulunduruyordu. Yazarın verdiği bilgiye göre Kopernik Dünya'nın hareketiyle ilgili kendisine ait olan heliosentrik sistem teorisini (Güneş merkezli sistem) sade matematiksel hipotezlerle yazdığını, dahası doğru veya olasılıklara yer vermeden yazdığını belirtmiştir. Kopernik'in hipotezlerinin Eski Ahit'in (Yeşu 10:12-13) Güneş'in Dünya'nın ekseni etrafında döndüğü hipotezine ters olduğuna inanılıyor. Görünüşe göre bu kitap herhangi bir dinsel açıdan kitaba karşı tepki çekmemek için yazılmıştı. Fakat Kopernik'in heliosentrik modeli sade matematiksel hipotezde yazmasıyla gerçek hayattan ayrıldığını gösteren kesin bir kanıt bulunamamaktadır.

Matematiksel teknikler 13-14. yüzyıllar arasında Müslüman astronomlar Muayeddin el-Urdi, Nasîrüddin Tûsî ve İbn eş-Şatir tarafından gezegensel hareketlerin jeosentrik modellerden çok benzerlik gösterenlerin daha sonra Kopernik tarafından kendi heliosentrik modelinde kullanmıştır. Bazı bilginler, Kopernik'in belirtilen astronomların çalışmalarına eriştiği yönünde tartışmışlardır. Fakat bahsedilen çalışmanın henüz gün ışığına çıkmadığını ve diğer bilginlerin iddiasına göre ise Kopernik'in bu fikirleri İslam geleneklerinden bağımsız olarak çok iyi bir şekilde geliştirmiş olmalıydı. Ayrıca Kopernik büyük çalışmasında Al-Battani ve Averroes'in teorilerini de tartışmıştır.

Avrupa'da 1400'lü yıllardan 16. yüzyıla kadar genel kabul gören astronomik evren modeli antik Romalı Claudius Ptolemy (Batlamyus)'un MÖ 150 yıllarına dayanan Algamest adlı eserinde yaratılmıştır. Yazarı, Mısır'ın Ptolemik öncülerinden biri olarak yanlış ve az anlaşılmış olsa da, Orta Çağ boyunca gök biliminin tutucu yazarıydı. Ptolemik (Batlamyus) sistemi önceki çoğu teoriden yararlanmıştır. Bunlardan biri Dünya'nın sabit olduğu ve evrenin merkezi olduğunu benimsemesidir. Yıldızlar büyük bir kürenin dışına yerleştirilmiş bir şekilde hızla hareket ederlerdi. Bu sırada gezegenler ise kendileri için ayrılmış küçük küreler arasında hareketlerini sürdürürlerdi. Görülen anormallikler özellikle gezegenlerin tersine dönmesinin sebebi sistemin yörüngesi ve dış çemberlerin kullanılmasıdır. Gezegenlerin bir merkeze bağlı olarak küçük daire (dış çember) etrafında döndüğü söylenebilir. Bu merkez de büyük bir dairenin (yörünge) içinde bir merkeze bağlı olarak ya da Dünya'ya yakın döndüğü söylenebilir.

Ptolemi (Batlamyus)'nin tamamlayıcı teorisi eş merkezli küreler üzerine çalışmaktaydı. Bu kürelerde de gezegenler dönmektedir. Bu teori Ptolemik teoriden daha önce yazılmıştır. Ayrıca bu teori Kopernik'in zamanında ilk olarak Eudoxus of Cnidus tarafından yazılmıştır. Ayrıca dönme ekseni dengelidir ve tamamen merkezde olmayan dışmerkezliler gibi çeşitli varyasyonları astronomlarca tutulmaktadır.

Ptolemi'nin bu teoriye en büyük katkısı ise ekuanttır (eni-boyu aynı olma). Ekuant, bir m-noktanın gezegenin merkezinin dışçemberinin sabit açısal hızla hareket etmesidir fakat aynı zamanda bu merkezin yörüngesinden olan uzaklığıdır. Bu teori Aristocu kozmolojinin ana ilkelerini ihlal eder. Aristocu kozmolojiye göre gezegenler sabit dairesel hareketle açıklanmalıdırlar ve çoğu orta çağ astronomcusu tarafından birçok önemli hatası tespit edilmiştir. Kopernik'in zamanında en modern Ptolemik versiyon Peurbach (1423–1461) ve Regiomantus (1436–1476)'a aittir.

Kopernik'in başlıca işi olan ilk baskısı 1543 yılında Nuremberg'de ve ikinci baskısı 1566'da Basel'de yayımlanan (De revolutionibus orbium coelestium) Türkçesiyle ‘Göksel Kürelerin Devinimileri Üzerine' adlı kitabını yazmak olmuştur. Kopernik'in bu eseri öldüğü yıl yayımlanmıştır. Kopernik kitabındaki teorileri ölmeden onlarca yıl önce oluşturmasına rağmen eserinin yayımlanmasını görememiştir. Kopernik'in bu eseri, evrenin merkezinde Dünya ile geosentrik ve insanmerkezciliğinden uzaklaşmıştır. Kopernik eserinde Dünya'nın sabit Güneş etrafında döndüğünü ve bunu bir yılda gerçekleştirdiğini ve Dünya'nın kendi etrafında bir günde döndüğünden söz etmiştir. Kopernik, Güneş'i gök kürelerinin merkezine koymuştur. Güneş'i tam olarak evrenin merkezine koymak yerine evrenin yakınına koymuştur. Kopernik'in sistemi sadece sabit dairesel hareket içeriyordu ve Ptolemik (Batlamyus) sisteminin içerdiği hataları düzeltmiştir.

Dünya'nın üç farklı hareketi vardır: ilki günlük kendi etrafında dönüşü, ikincisi Güneş etrafında bir yılda tamamladığı dönüş, üçüncüsü ise kendi ekseninde eğik bir şekilde yıllık dönüşü.

Eser açılışta Kopernik'in teolog arkadaşı olan Andreas Osiander'ın "Her kim bu teori ile tartışırsa bu eser ona bir araç olacak, hesaplamaları daha kolay ve daha doğru hesaplamalar yapacaktır. Bu eser dışarıdaki kısıtlı astronomik diyarın imalarına ihtiyaç gerektirmeyecektir."

Kopernik'in asıl kitabı ölen arkadaşı olan Nikolaus von Schönberg'in mektubuyla başlamaktadır. Capua'nın Kardinal Başpiskopos'u Kopernik'in teorisini yayımlaması için ısrarcı olmuştur. Uzunca bilgilendirmeden sonra Kopernik kitabını Papa 3.Paul'e adamıştır. Kendi içgüdülerini açıklayarak önceki astronomların gezegenler hakkında yeterli teorilere sahip olmadıklarını ve eğer tahminlerinin doğruluğu artarsa bu kilisenin doğru bir takvim yapmasına olanak sağlayacaktı. Jülyen takviminin reformunun gerekli olduğu ve kilisenin astronomiyle ilgilenmesinin asıl sebebinin bu olduğu dile getirilmiştir.

Eserin 1700'lü yıllarda kısmen yaygın olarak yayımlanmasına rağmen çok az sayıda astronom Kopernik'in sistemine ikna olmuşlardı. Yaklaşık olarak 500 civarı birinci ve ikinci baskısının kopyası basılmıştır. Bu sayı o zaman için bilimsel standartlarda oldukça yüksek bir rakamdır. Kopernik'in sadece bazı yorumlamalarının Dünya'nın hareket ettiğini kabul ettiriyordu. Buna rağmen Erasmus Reinhold, Kopernik'in parametrelerini kullanarak Prutenik Tablolar oluşturdu. Fakat bu tablolar Kopernik'in matematiksel metotlarını gün merkezlilik kozmolojiyi fiziksel ve teolojik temelleri reddederek tekrar jeosentrik sisteme çevirmişti. Prutenik tablolar Prusyalı ve Alman astronomlar tarafından tercih ediliyordu. Bu tabloların geliştirilmiş doğruluk derecesi hala akıllarda bir soru işareti bırakıyor. Fakat bu tabloların Kopernik fikirlerini kullanma şekli gün merkezlilik modelinin daha ciddi bir şekilde göz önünde bulundurulmasına yol açtı. Yine de De Revolutionibus yayımlanmasından 45 yıl sonra bile astronom Tycho Brahe daha ileriye giderek Kopernik'inkine benzer bir kozmoloji inşasına başladı. Fakat Güneş'in yerine Dünya gök kürelerinin merkezinde konumlandırıldı. Bu gün merkezlilik kozmolojisini kabul etmiş olan alıştırma yapan astronom topluluğundan önceki diğer bir varyasyondur.

Modern bir görüşle Kopernik'in modelinin birçok avantajı vardır. Bu teori sayesinde gezegenlerin Güneş'e olan uzaklığı hesaplanabiliyordu. Bu değer verilen Aristocu fikri terk etmek demekti. Çünkü Aristocu fikre göre gezegensel küreler arasında boşluk yoktu. Dahası Kopernik mevsimlerin oluşumuyla ilgili belirgin açıklama da yapmıştır. Ona göre Dünya'nın ekseni yörüngesinin yüzeyine dik değildi. Ek olarak Kopernik'in teorisi gezegenlerin ters yönde dönmesiyle ilgili dikkat çekici kısa bir açıklama vermiştir. Bunun nedeni paralaktik uzaklık olarak bilinen Dünya'nın Güneş etrafında dönmesiyle sonuçlanır. Johannes Kepler'in görüşüne göre bu teori büyük ölçüde doğruydu. gün merkezlilik ters yönde dönme hareketinin neden Dünya'nın diğer gezegenlere yakıngen gerçekleştiğini açıkladı.(Jeosentrik modelin gerçekliği ele alınarak yapılmış bir gözlem).

Buluşu yeni gerçekleştirilen teleskobun kullanımı, Galileo Jüpiter'in dört büyük Ay'ını (Bu keşif Güneş Sistemi'ndeki gök cisimlerinin Dünya'nın yörüngesi etrafında dönmediğinin kanıtıydı.) Venüs'ün evreleri (Ptolemik sistemle açıklanmayan ilk gözlemlenebilen kanıt) ve Güneş'in sabit bir eksende dönmesi Güneş lekelerinin yıl boyunca yapmış olduğu hareketleri izleyerek açıklamıştır.

1725 yılında James Bradley yıldız sapmalarını keşfetti. Görülebilen yıldızların küçük eliptik yörüngeler etrafındaki yıllık hareketlerini ve bunu da sınırlı ışık hızıyla ve Dünya'nın Güneş'in yörüngesi etrafındaki hareketiyle ilişkilendirmiştir.

1838 yılında Friedrich Bessel, Cygni 61 yıldızının (0,314 yay-saniye) yıllık paralaksını ilk defa doğru olarak hesaplamıştır. Böylece bu yıldızın Dünya'dan 10,3 ışık yılı uzaklıkta olduğunu bulmuştur. (şu an bu rakam yaklaşık olarak 11,4 ışık yılı olarak bilinmektedir.) Bessel, aynı yıl Vega ve Alfa Centauri yıldızlarının paralaksını hesaplayan Friedrich Georg Wilhelm Struve ve Thomas Henderson'ı kıl payı yenmiştir.

Kopernik' in sunduğu teori 20.yüzyılın sonlarında devrim niteliğinde ya da korunumlu bir tartışma konusu olmuştu. Thomas Kuhn, Kopernik' in daha önceden sadece Dünya için söylenen astronomik olguları Güneş için uyarladığını savunuyordu. Diğer tarihçiler, Kuhn' un Kopernik' in çalışmalarında neyin devrimsel olduğunu küçümsediğini ve Kopernik' in sade geometriyle oluşturduğu astronomiyle ilgili yeni bir teori ileri sürerken ne kadar zorlandığını vurguladılar. Dahası Kopernik bunu yaparken hiçbir deneysel kanıt da bulunmuyordu.

Arthur Koestler The Sleepwalkers: A History of Man's Changing Vision of the Universe (Yürüyen Adımlar : Evrenin vizyonunu Değiştiren Adamın Tarihi) adlı kitabında Kopernik' i farklı bir ışık altına koyarak çoğu yazarın bununla ilgili ne düşündüğünü göstermek istemiştir. Bu kişiler, yaptığı çalışmalardan dolayı kendisinin alay konusu olmaması için yayımlamaması nedeniyle Kopernik' i bir korkak yerine koydular.