Kalandar Soğuğu

Kalandar Soğuğu, Mustafa Kara'nın yönetmenliğini üstlendiği ve Bilal Sert ile senaryosunu yazdığı 2015 Macaristan-Türkiye ortak yapımı Türk dram filmidir. Başrollerinde aynı zamanda ilk okul öğretmeni olan Haydar Şişman ve Trabzon'da hemşirelik yapan Nuray Yeşilaraz yer almaktadır. Film, Karadeniz’in bir dağ köyünde, ailesiyle yaşayan Mehmet’in bir yandan beslediği birkaç hayvanla günlük ihtiyaçlarını giderirken bir yandan da dağlarda maden aramasını konu edinmektedir.

Filmin çekimleri 2012 yılında başladı ve zor şartlar altında yapıldı. Kış ve bahar çekimleri Trabzon'un Maçka ilçesinin 2000 rakımlı Şimşirli köyünde, diğer çekimleri ise Artvin’in Murgul ilçesinde, boğa güreşlerinin olduğu yerde yapıldı. Başlangıcı ve bitişi beş yıl süren film çekimlerini 1.5 yılda tamamladı.

Film Avrupa Görsel İşitsel Eserleri Destek Fonu ve Kültür Bakanlığı'ndan maddi destek aldı. Ayrıca TRT'de filme ortak yapımcı oldu. Film ilk gösterimini 28 Ekim 2015'te Tokyo Uluslararası Film Festivali'nde yaparken, Türkiye'deki galasını 30 Kasım 2015'te 52. Uluslararası Antalya Film Festivali'nde yaptı ve 16 Eylül 2016'da gösterime girdi.

Film, Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı ve sinema alanındaki meslek örgütleri temsilcilerinden oluşan 17 kişilik seçici kurul tarafından 89. Akademi Ödülleri'nin Yabancı Dilde En İyi Film dalında Türkiye'nin aday adayı olarak seçildi fakat kısa listeye kalamadı ve elendi.

Sisler içerisindeki Karadeniz’in bir dağ köyünde, küçük ailesiyle yaşayan Mehmet, bir yandan geçimini birkaç hayvanla sağlamaya çalışırken, diğer yandan büyük bir tutkuyla dağlarda maden/altın rezervi aramaktadır. Çabaları artık gitgide umutsuzluğa dönüşürken, aldığı yeni bir haber Mehmet’i Artvin’de gerçekleştirilecek olan boğa güreşlerine sürükler.

Her şeye rağmen bir aile ferdi gibi bağlı oldukları boğaları, bir gün kaybolur ve tüm aile onu aramaya başlar. Mehmet, son umudunun da tükenmesine sebep olan boğasını, çok bel bağladığı fakat şimdiye kadar hep hayal kırıklıklarıya sonuçlanan ve maden arayışlarını tekrar canlandıracak bir yerde bulur.

Filmin temeli 2010 yılında atıldı. Filmin gelişimi İstanbul Film Festivali'nin Köprüde Buluşmalar Proje Geliştirme atölyesinde öykü seçkisine seçilmesiyle başladı. Sonrasında Kültür Bakanlığı senaryo yazım ve yapım desteği, yine onu takip eden Macaristan'dan İvan Angelusz'un yapımcılığıyla, Macaristan-Türkiye ortak yapımı olarak Avrupa sinema fonundan destek alındı. Ayırca TRT'de filme yapımcı oldu.

Yönetmen Mustafa Kara filmin isminin maden rezervi aramaya başlayan Mehmet’in karar verişinin kalandar'a denk gelmesinden geldiğini söyledi. Yönetmen maddi ve psikolojik olarak güçlerinin kalmadıklarında, başladıkları bir şeyi iyi tamamlayabilmek için mücadele verdiklerini, bu esnada çeşitli kanallara belgesel yaptıklarını fakat filmin orada kazandıklarını da harcamaya sebep olduğunu söyledi.

Yönetmen Mustafa Kara filmin hikâyesine ''tutkusunun, idealinin, umudunun peşinden giden, ya da kariyeri için yırtınan hayalci insanların toplum ve ailesi tarafından anlaşılamaması, hatta biraz tu kaka edilmesi ve dışlanması meselesi taşrada bambaşka bir insan hikâyesi üzerinden olsa nasıl olur, orada nasıl algılanır, orada da aynı sıkıntıyı çeker mi ya da eşini ikna etmek için zor durumda kalır mı'' sorusu üzerinden yola çıktığını söyledi. Yönetmen senaryoyu Sivas Cumhuriyet Üniversitesinden öğretmeni Bilal Sert ile hazırladı. Gençliğinde maden arayan bir adamın hikâyesine tanık olduğunu ve o fikri alarak bambaşka bir öykü üzerine eklediğini söyledi. "Yalnız, dağ başında ısrar eden adamı kendisine ailesine ispat etmek isteyen adamı, tutkulu bir adamı anlatalım hem bize benzesin istedim" diyen yönetmen, hikâyeyi eşinin istememesine rağmen taşrada bu çatışmayı nasıl oluştururuz diye düşünürken boğa güreşlerine rastladığını ve farklı şeylerden çıkış aramasını boğa güreşlerine bağladığını söyledi.

Filmin ortak senaristi Bilal Sert ise senaryo yazım aşamasında zaman zaman yazdıkları bölümleri dostlarıyla paylaştıklarını söyledi ve ''Kalandar Soğuğu bütün diğer filmler gibi bir hikâye anlatıyor size. Bir dünyanın, görmenizi istediğimiz bir dünyanın kapılarını açıyor. Ama bunu yaparken seyirciye sadece akıp giden bir olay silsilesi sunmuyor. İnsanın bilinmezliğine dair, karanlık ve esrarlı dünyasını, arzularını ve ihtiraslarını, zaferlerini ve hezimetlerini anlamaya dair sorular soruyor'' ifadelerini kullandı.

Hikâye'yi Oscar bağlamında da değerlendiren yönetmen, ''Dersu Uzala'dan, Saul'un Oğlu'na kadar bir tür yerelden evrensele insanın değişmeyen kadim hikâyesini anlatan öyküler öne çıktığını görüyoruz. O anlamda bizim öykümüzün dramatik yapısından tutun bize ait bir mesele, ama dünyanın öbür ucundaki bir insanında bir bağ kuracağı değişmeyen bir hikâye anlatmaktan mütevellit bir karşılık bulacağını ümit ediyor ve buna da inanıyoruz'' dedi.

Film için oyuncu seçim süreci bir hayli uzun sürdü. Yönetmen Mustafa Kara oyunculukların mizansen gibi değil de yaşıyormuş gibi olmasını istiyordu. Üç-dört aylık süreçte televizyon, tiyatro sektöründen ve yurt dışından oyuncularla görüşüldü. Daha sonra Karadeniz yöresinden tiyatrocularla görüşmeye karar verildi. Yönetmen Mustafa Kara mevsim şartlarından dolayı doğal ortamı kaldırabilecek ve rolü üstlenebilecek oyuncuyu bulmakta çok zorlandığını, sonradan rolün doğallığını yansıtabilecek olan kişiyi halktan seçmesi gerektiğini anladığını söyledi. Yönetmen daha sonra bir zamanlar ilk okul öğretmeni olan Haydar Şişman’ı başrol oyuncusu olarak denemek istediğini ve rolü doğallığıyla kendisine yansıtan tek kişinin Haydar Şişman olduğunu anladığını sözlerine ekledi.

Yönetmen başrol oyuncusu için ilk okul öğretmeni Haydar Şişman'a karar verdi. Diğer kadın başrol oyuncusu Nuray Yeşilaraz ise Trabzon'da hemşirelik yapmaktaydı. Filmde oynayan Hanife Kara ise gerçek hayatta yönetmen Mustafa Kara'nın annesidir. Film genel olarak daha önce hiçbir sinema filminde oynamamış oyunculardan oluştu.

Çekimler TRT'nin ortak yapımıyla 2012 yılında başladı. Karadeniz'in doğal yaşamını ve doğasını anlatmak için çekimler dört ayrı mevsimde yapıldı. Her mevsim yaklaşık 1.5 aylık dönemlerle filmin çekimine devam edildi. Çekimler toplamda beş-altı ay kadar sürdü. Filmin çekimleri 2014'ün baharında her mevsim Trabzon'a gelinerek tamamlandı. Çekimler için Trabzon'a dört ayrı set kuruldu. Filmin kadrosunun %90'ı Trabzon'luydu. Çekimler Trabzon'un Maçka ilçesinin 2000 rakımlı Şimşirli köyünde ve Artvin’in Murgul ilçesinde boğa güreşlerinin olduğu yerde zor şartlar altında yapıldı. Çekimler 1.5 yılda tamamlandı.

Filmin yapım sonrasında tüm malzemeler hatta materyaller çalındı. Filmin kurgusunun tamamlandığı dönemde ofise giren hırsızlar, buradaki ekipmanları ve bilgisayarları çaldı. Filmin kurgulanmış bir kopyası da yoktu. Filmin dağ ve köy çekimleri ve tasarı çekimlerinin bulunduğu sabit diskler çalınmamıştı. Yeniden bilgisayarlar alındı ve film yeniden kurgulanmaya başlanıldı. 8 aylık çalışma yeniden yapıldı ve sesle ilgili büyük sıkıntılar oluştu. Sesler çok az dublaj yapılarak belli seviyelerde düzeltilebildi.

Yönetmen Mustafa Kara, filmin dört mevsimde çekilmesinin Karadeniz'in genel görünümünü göstermek adına olmadığını, öykünün tarihsel sıralamasındaki dramatik hikâyesini desteklemek amacıyla mecburi olduğunu söyledi. Filmi çok zor şartlar altında çektiklerini, kamera önündeki oyuncuyla birlikte aynı zamanda da mevsimleri de ayarlamak gerektiğinin kendilerini biraz zorladığını söyledi ve sisi ve güneşi oyunla bütünleştirmenin zor olduğunu belirtti. Yönetmen filmi kendi çocukluğunun geçtiği köyde çektiğini de sözlerine ekledi.

Filmin son sahnesinin çekilmesi için 23 gün boyunca sislerin gitmesi beklenildi. İki günde yarısı çekildikten sonra, sahnenin diğer yarısında dağlarda sis olmadığı için İstanbul'dan sis makineleri getirildi. Yönetmen ''içimize sinmediği için yeniden beklemeye başladık. 23 günün sonunda tam pes edecektik ki, doğa yeniden kendi rutinine döndü. Bu doğa ile mücadele içerisinde, doğadan da ders aldığımız; kimi zaman maddi manevi gücümüz kalmadığı anlarda bile direnerek, en iyi için beklediğimiz sahnenin son sahnesini attık ve yeniden çektik'' dedi.

Yönetmen Mustafa Kara filmdeki her şeyin doğal ve gerçekçi olduğunu söyledi. Hikâye'de gerçek olan kurmacayı kurarken de gerçekte var olana yaklaştırmaya çalıştıklarını belirten yönetmen, doğayla iç içe bir film çekerken her an ne olacağını bilmediklerinden dolayı sürekli yöntem geliştirmek ve değiştirmek zorunda kaldıklarını söyledi ve ekledi:Kalandar Soğuğu filminde amacım dramı, melodramı ya da trajediyi işlemek değildi. Daha çok dramı insanın gerçekçi duyguları üzerinden üretmeye çalıştım. Bizler toplum olarak farkında olmadan duygularımızı daha soslu kullanabiliyoruz. Filmde kimseyi kandırmadan, abartmadan gerçek duygunun üzerine gitmeye çalışınca tüm dünyadaki duygu aynı hale geliyor. Ortak duygular bu şekilde yakalanıyor. Öyküyü hissettiğiniz şekilde aktarırsanız daha gerçekçi olur ama daha da ağlatayım ya da daha da kızdırayım derseniz o film yapay hale dönüşmeye başlar. Bu sebepten dolayı her zaman hissettiğimi aktarmaya çalıştım.Mustafa Kara gücünü bir taraftan da gerçekçilikten alan, bir bakıma belgesel gerçekçilikten alan bir film olmasını istediklerini de belirtti. Yönetmen kıyafetlerinde halktan toplandığını söyledi.

Filmin ortak senaristi Bilal Sert ise filmde en çok güvendikleri ve fark atacaklarına inandıkları konunun filmin gerçeklik duygusu olduğunu söyledi ve ''gerçekliği bu kadar çok yakalamış olmamız önemli. Gerçeklik duygusundan hiç uzaklaşmadık. Bunu filmi izleyen seyircinin salondan çıkışında yüz ifadesinden anlıyoruz'' ifadelerini kullandı. Ayrıca, sadece sinema adına iyi bir film yapalım düşüncesinde olduklarını da söyleyen Sert ''mümkün olduğunca sinema sanatının estetik unsurlarını kullandık. Hatta öyle bir film oldu ki yurt dışındaki izleyiciler bunun bir belgesel olduğunu düşünüyor. Çünkü hikâye çok gerçekçi'' dedi.

Kalandar Soğuğu ilk gösterimini 28 Ekim 2015'te Tokyo Uluslararası Film Festivali'nde yaptı. Türkiye'deki galasını ise 30 Kasım 2015'te Uluslararası Antalya Film Festivali'nde Antalya Kültür Merkezi'ndeki Aspendos Salonu'nda yaptı. 27 Ocak 2016'da Fransa'da Angers Film Festivali'nde gösterildi. Film 16 Eylül 2016'da Türkiye'de İstanbul’da 7, Ankara'da 1 ve Trabzon’da 2 olmak üzere toplamda sadece 10 sinema salonunda gösterime girdi. Eylül'ün son haftasında Sivas ve Bursa bu illere dahil olurken Ekim'de Eskişehir filmi gösterime dahil eden illerden oldu. Film ''7 yaş ve üzeri için uygundur'' ile ''olumsuz örnek oluşturabilecek davranışlar içerir'' uyarılarıyla yayınlandı.

Film 2016'nın Temmuz ayında Ukrayna'da düzenlenen ve Türkiye'nin konuk ülke olarak katıldığı 9. Odessa Film Festivali'nde, Yılmaz Erdoğan'ın Kelebeğin Rüyası, Mehmet Can Mertoğlu'nun Albüm adlı filmi, Tolga Karaçelik'in Sarmaşık filmi ve Kültür ve Turizm Bakanlığınca yeniden düzenlenen Yılmaz Güney'in Umut filmi ile birlikte gösterildi. 3 Eylül 2016'da 85. İzmir Enternasyonal Fuarı kapsamındaki Sinema Burada Festivali'nde İzmir Sanat Merkezi'nde galalı gösterim olarak gösterildi. 6 Ekim 2016'da Hamburg Film Festivali'nde gösterildi. 27 Ekim ve 29 Ekim 2016'da 89. Akademi Ödülleri'ne En İyi Yabancı Dilde Film kategorisinde aday gösterilen Güney Kore, Nepal, Kırgızistan, Hindistan, Pakistan, Bangladeş, Malezya, Lübnan ve Vietnam'ın filmleriyle beraber Asya Dünyası Film Festivali'nde ve 3 Kasım 2016'da 7 dalda yarıştığı Altın Elma / Frankfurt Türk Film Festivali'nde gösterildi.

Film, Venedik Film Festivali'ne katılmak için teklif aldı fakat yaşanan hırsızlık olayı yüzünden filmin tamamlanması aksadı ve birçok festival fırsatı kaçırıldı.

Yönetmen Mustafa Kara, film için ilk olarak Cannes Film Festivali’ne başvuruda bulunduklarını ve filmin kısa listeye kadar geldiğini fakat filmin tamamlanmadığı için ana yarışmaya seçilmediğini düşündüğünü söyledi.

Yönetmen Mustafa Kara gişeyle ilgili olarak özellikle bağımsız sinema cephesinin Türkiye’de istenilen oranda salon bulamadığı için geniş kitlelere hitap edemediğini belirtti ve ''Geniş dağıtım ağına giremiyoruz. Kısır bir dağıtım ağıyla gitmemize rağmen bizim beklentimizin çok daha üzerinde bir seyirci sayısına ulaştım. Seyirci sayısının da ötesinde o alışa geldikleri kısır sinemanın ötesinde yeni bir şey sunduğumuzun onlar da farkındalar. Ben çok memnunum. Seyirci tarafından bu derecede beğenileceği ve ilgi göreceğini düşünmemiştim'' ifadelerini kullandı.

Kültür ve Turizm Bakanlığı ile sinema alanındaki meslek örgütlerinin temsilcilerinden oluşan 17 kişilik seçici kurul, Akademi Ödülleri için En İyi Yabancı Film Dalı'nda 9 filmi değerlendirdi. Film sayısı Yüksel Aksu'nın İftarlık Gazoz, Emin Alper'in Abluka ve Kalandar Soğuğu filmleriyle üçe indi. 27 Eylül 2016'da Kültür ve Turizm Bakanlığı Türkiye'den 89. Akademi Ödülleri için Kalandar Soğuğu'nu aday adayı olarak seçtiğini açıkladı.

Filmin yönetmeni Mustafa Kara adaylık hakkında ''yaptığınız işin böyle takdir edilmesi insanı mutlu ediyor ama diğer taraftan da alınan sorumluluk düşündürüyor. Artık sadece Kalandar Soğuğu'nun yönetmeni değilim, 2017 itibarıyla Türk sinemasını temsil eden bir yönetmenim, o anlamda sorumlulukta büyük tedirginlikte büyük. Oscar'ın hem sinema camiası anlamında hem de seyirci anlamında başka bir albenisi var. Orada sadece filminizi temsil etmiyorsunuz, ülkenin tanıtımını da temsil ettiğiniz için sorumluluk biraz daha farklı'' ifadelerini kullanırken, filmin senaristi Bilal Sert adaylık hakkında; ''bu seçimde de Cem Yılmaz ile yarıştığımız hissine hiçbir zaman kapılmadık. Kalandar Soğuğu'nun Oscar'ı hakkettiğini düşünmek istiyorum. Biz umutluyuz, umarım başarıya ulaşır ve ülkemizi temsil ederiz. Çünkü Türk sineması son zamanlarda çok farklı bir aşamada ve çok iyi filmler yapılıyor'' dedi.

Türk sinemasının bu zamana kadar Oscar'da var olamayışının sebeplerinden birisinin seçilen filmlerle alakalı olduğunu düşündüğünü de söyleyen Mustafa Kara, filmin tanıtımını iyi yapmak için çalışma başlatacaklarını söyledi ve filmin Amerikan sinema dünyasına gösterim, dağıtım süreci başlayacağını, filmin Amerika'da gösterime gireceğini, oradan bir ajansla anlaşılacağını ve Akademi üyeleriyle filmin gösteriminin yapılacağını sözlerine ekledi.

Kalandar Soğuğu eleştirel anlamda beğeni topladı. Box Office Türkiye'de yapılan dört eleştirmenin yorumundan 3'ü olumlu yönde oldu film ortalama 69 puan aldı. Film sitede 2016'nın en yüksek eleştirmen puanına sahip ikinci Türk filmi oldu.

Star gazetesinden Serdar Akbıyık ''yılın en iyi Türk filmi vizyonda'' başlığını attığı film için; ''o kadar içten ve doğru bir anlatıma sahip ki, o durağanlığın içinde tam tersi fıkır fıkır bir arama, yanma var. Dağda, derme çatma bir kulübede ailesiyle yaşayan Mehmet’in kişiliği bütün Tarkovski taklidi şekilcilik izlerini siliyor. İnsanın ister köyde ister dağda olsun entelektüel açlığı hissetmesinin bir yansıması film'' yazdı. Gazete Duvar'dan Şenay Aydemir film hakkında ''Kalandar Soğuğu'nu Sonbahar'dan sonra Karadeniz coğrafyasını hikâyesiyle ortak kılmayı başarmış en önemli filmlerden birisi olarak kabul edebiliriz'' ifadelerini kullandı.

Yeni Şafak'tan sinema yazarı Suat Köçer ''Mustafa Kara’nın yazıp yönettiği Kalandar Soğuğu, sıradanmış gibi gözüken bir dizi olayın ardındaki ‘büyük arayışı’ özgün bir dille anlatıyor. Film, biçimsel özelliklerinin yanı sıra derinlikli hikâye ve senaryosuyla son yılların en iyi Türk filmi olarak anılmayı fazlasıyla hak ediyor'' yorumunda bulunurken, Türk Sinema Araştırmaları'ndan Barış Saydam ''Kalandar Soğuğu’nun “minimalist festival filmi” sıradanlığının ötesinde, gerçekle kurduğu ilişki ve karakterin yaşadığı dönüşümün veçheleri dikkate alındığında, son dönem sinemamızdaki yeri daha net ortaya çıkar'' dedi ve ekledi:Kalandar Soğuğu’nda da benzer bir yaklaşımla doğa koşulları, mevsim döngüsü, hayvanların yaşayışı, bitkilerin gelişimi, karakterlerin jestleri, ışığın değişkenliği gibi pek çok detayla gerçekliğin yüzeyinin katı ve tavizsiz bir bakışla taklit edildiğini görürüz. Film, gerçek mekânlar, oyuncu olmayan ve Karadeniz’de yaşayan insanlar, gerçek sesler gibi belgesel sinemanın malzemelerini kullanır; ancak izlediğimiz Karadeniz’in dağlık bölgesinde yaşayan insanların belgeseli değildir. Perdeye aktarılan görüntüler o yörede yaşayan insanların yaşama biçimlerini tüm nüanslarıyla gösterir. Dört mevsimde bitki örtüsünde, hayvanlarda, insanların karakterinde yaşanan değişimler filmde de yansıtılır. Ancak bunların hepsi, yukarıda bahsettiğimiz gibi seyirciyi bir gözlemci pozisyonunda tutarak karakterler gibi onun da gerçekliğin yüzeyinin ötesindekileri fark etmesi içindir. Bu, bireyin salt aklıyla kavrayamayacağı metafizik bir anlam düzeyini ortaya çıkarmaya yönelik bir çabanın ürünüdür. Gerçek hayatın neredeyse belgeselvari bir şekilde yansıtılması ve içerisinden “ham malzemelerin” toplanması, aşkınlığı görünür kılmanın da temel unsurudur.Beyazperde'den film eleştirmeni Alper Turgut, film hakkında yaptığı eleştirisinde ''Kalandar Soğuğu, sinemanın hâlâ sanat olduğunu, çok şükür bize hatırlatan, ülkemiz sinemasında iyi, özgün ve farklı projelerin hâlâ çekilebileceğine inandıran bir film olmuş. Çekimleri bir buçuk sene sürmüş, film, beş yılda tamamlanabilmiş. Karadeniz’in müthiş doğasının eşlik ettiği bu imtina ve özen, sinema büyüsünü, böylelikle kadraja sığdırabilmiş demek ki. Hızlandırılmış, ıskalanmış, çarpıklaşmış yapımların coğrafyasında, çileli bir sürecin, kolektif emeğin ve ekip ruhunun, ne denli önemli ve değerli olduğunu gören her sinema tutkunu, Sezar’ın hakkını Sezar’a verecektir, hiç kuşkusuz. Yapıt, yalnızca bu nesle değil, gelecek kuşaklar için de çekilir, çekilmelidir. Kalandar Soğuğu gibi filmleri özel kılan, işte bu refleks ve büyüdür'' sözlerini yazdı ve filme 5 üzerinden 4.5 verdi.

Habertürk'ten Kerem Akça filme 10 üzerinden 5.6 verdi ve film hakkında ''sanki sinema tarihindeki ‘altın/maden avı’ kavramını “Narayama Türküsü”nün yıpratıcı kış portresiyle yorumlayan, bunu yaparken de sinematografik özeniyle dikkat çeken bir iş. Sinematografisinden ses tasarımına atmosferiyle dikkat çekse de, 130 dakikayı aşan haliyle biraz ‘ham kurgu’ ya da ‘yönetmenin kurgusu’ gibi duruyor'' yorumunda bulundu.