Şevket Aziz Kansu

Antropoloji biliminin Türkiye’deki kurumsallaşma sürecine katkı sağlamış bir biliminsanıdır. 1946 yılında yeniden yapılandırılıp kurulan Ankara Üniversitesi'nin kurucu rektörü oldu. 1962 -1973 arasında Türk Tarih Kurumu başkanlığını üstlendi.

1903 yılında Edirne’de doğdu. Babası doktor Aziz Emin Bey, annesi Emine Hanım'dır. Dört çocuklu ailenin en küçük çocuğu idi. İlk öğrenimini takiben Edirne Idadisi (Edirne Lisesi)'ni bitirdi. İstanbul'da Darülfünun Tıp Fakültesi'nde tıp öğrenimi gördü. 1923 yılında bu okuldan mezun oldu.

Tıp mektebi hastanesi ve Gülhane hastanesinde stajını tamamladıktan sonra, o zaman her tıp doktoru olmak için gerekli olan iki yıllık mecburi hizmetini tamamlamak için Ankara’nın Balâ ilçesinde hükûmet tabibi olarak görev yaptı. 1924-1926 yılları arasında Darülfünun Tıp Fakültesine iç hastalıkları kliniğinde asistanlık yaptı.

Asistanlığı sırasında daha önce Cumhuriyetin Avrupa'da yüksek eğitim için açtığı ilk yarışma sınavını kazanarak Fransa'ya gitti. 1927-1929 yılları arasında Paris'e Tıp ve Antropoloji ihtisası yaptı. Sorbonne Üniversitesi Yüksek Etüdler Okulu Broca Antropoloji Laboratuvarında George Papillaut'nın yanında çalıştı ve Yeni Kaledonyalı ve Afrikalıların kafataslarını inceleyerek hazırladığı tezle Antropoloji okulundan diploma (Diplome des Sciences Anthropologique) aldı. Tezi, Revue anthropologique adlı derginin1929 yılı Nisan-Haziran sayısında Neo-Kaledonyalılar ve Afrikalı Zenciler Üzerine Morfolojik Çalışma başlıklı bir makale olarak yayımlandı. Türkiye'ye döndükten sonraki Anadolu topraklarının paleo-etnolojisi üzerine çalıştı; uluslararası dergilerdeki yazılarıyla Türkler'e atfedilen “sarı ırk” ve “mongol” söylemini Batı literatüründen sildi.

Türkiye'ye dönüşünde önce I. sınıf iç hastalıkları uzmanı oldu. Ancak 1929 yılında Darülfünun Tıp Fakültesi'nde açılan bir sınavla Antropoloji doçenti ünvanını aldı. Ankara'da 2-11 Temmuz 1932 tarihleri arasında toplanan birinci Türk Tarih Kongresinde bir bildiri sundu. Bildirisinde Yeni Kaledonyalı, Afrika zencisi, Neolitik adam, Fransız ve Türk insanının kafaları üzerinde yaptığı incelemeleri özetledi. O devirde Batı’da, kimi antropolojik çevrelerde Türk insanı az gelişmiş ya da yarı gelişmiş olarak niteleniyordu. Şevket Aziz Kansu, Türk insanının gelişmişlik açısından Fransız insanından farklı olmadığını kanıtlayan ölçümleri sundu. Çok ilgi gören sunumunun ardından Atatürk tarafından Türk Tarih Kurumu asıl üyeliğine seçildi. 1934 yılında profesör ünvanını aldı.

2252 sayılı kanunla 1933 yapılan Üniversite Reformu ile İstanbul Darülfünun lağvedilp kadrosu yeni kurulan İstanbul Fen Fakültesi'ne nakil edilmiştir. Kansu, 1935 yılında Atatürk'ün isteği üzerine Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Antropoloji Profesörü olarak getirildi. 1937 yılındaki 2. Türk Tarih Kongresi'nde iki bildiri sundu. Anadolu'nun Proto-Türkler tarafından ön tarihten beri iskân edildiğini iddia etti. Ertesi yıl "Antropoloji Dersleri I – Beşer paleontolojisi ve prehistorya malûmatı" başlıklı ders kitabını yayımladı. Bu kitap, Türkiye’de ilk antropoloji ders kitabıdır.

1937 yılında Bükreş'te gerçekleşen 17. Uluslararası Antropoloji ve Ön-Tarih Arkeoloji Kongresi’nde bir sonraki kongrenin Türkiye'de gerçekleşmesine karar verilince kurulan hazırlık komitesinin genel sekreterliğini Türk Tarih Kurumu genel sekreteri Muzaffer Göker ile birlikte üstlendi. Bu kongre için Şevket Aziz Kansu, Türk Antropoloji Enstitüsü’nün tarihçesini hazırladı. Ancak 1 Eylül 1939'da başlayan II. Dünya Savaşı sebebiyle kongre gerçekleştirilemedi.

Kansu, 1942-1944 yılları arasında fakülte dekanı olarak görev yaptı. 1943 yılındaki 3. Tarih Kongresi'nde "İnsan ve medeniyet tekâmül tarihinde Anadolu’nun yeri" başlıklı bir bildiri sundu. Eugène Pittard'ın neolitik uygarlığın Avrupa'ya Karadeniz’in kuzeyinden ve Anadolu üzerinden Avrupa'ya ulaştığına dair görüşlerini destekleyen bulgular sundu. 1944 yılında Ordinaryüs profesör ünvanı aldı.

Kansu, 1946 yılında çıkarılan 4936 sayılı kanun ile yeniden yapılandırılıp kurulan Ankara Üniversitesi'nin ilk rektörü olarak seçildi. 1948 yılında Pertev Naili Boratav, Behice Boran ve Niyazi Berkes’in tasfiye edildiği “solcu profesörler" olayında onlara sahip çıktığı gerekçesiyle yıpratılınca bu görevden ayrılmak zorunda kaldı. Rektörlükten ayrıldıktan sonra alanıyla ilgili çalışmalara ağırlık verdi ve birçok arkeolojik çalışmayı yürüttü. 28 Nisan 1962 - 21 Nisan 1973 tarihleri arasında Türk Tarih Kurumu Başkanlığında bulundu. 1973 yılında yaş haddinden emekli oldu.