Hristo Botev

Hristo Botev (; 6 Ocak 1849, Kalofer - 1 Haziran 1876, Vraçan Dağı, Osmanlı İmparatorluğu), Osmanlı yönetimine karşı Bulgar bağımsızlık hareketinin kahramanlarından biri olarak kabul edilen Bulgar şairdir. Botev, Bulgarlar tarafından sembolik bir tarihi figür ve ulusal kahraman olarak görülüyor. Siyasi, felsefi ve estetik görüşlerinde çağdaşlarının ilerisinde olduğu düşünülse de, şiirleri Bulgar Ulusal Dirilişi edebiyatının en önemli örneğidir.

Botev, Kalofer'de doğdu (bazı tarihçiler onun Karlovo'da doğduğunu ve birkaç gün sonra Kalofer'e getirildiğini öne sürer). Babası Botyo Petkov (1815-1869) bir öğretmendi ve Osmanlı işgalinin sonlarına doğru Bulgar Ulusal Uyanışının geç döneminin en önemli isimlerinden biriydi. Oğlunun gençliğinde, Hristo Botev üzerinde güçlü bir etkisi olmuştur.

1863'te ilk eğitimini Kalofer'de tamamlayan Botev, babası tarafından Odessa'da bir liseye gönderildi. Orada, dönemin liberal Rus şairlerinin eserlerinden derinden etkilenmişti. 1865'te liseden ayrıldı ve sonraki iki yılını Odessa ve Besarabya'da öğretmenlik yaparak geçirdi. Bu arada ilk şiirsel eserlerini de oluşturmaya başladı ve ayrıca Rus ve Polonya devrimci hareketiyle güçlü bağlar kurdu. Siyasi görüşleri kısa sürede şekillenmeye başladı.

Botev, 1867'nin başında Kalofer'e döndü ve burada geçici olarak hasta babasının yerine öğretmenlik yaptı. Mayıs ayında, Aziz Kiril ve Methodios'u kutlayan şenlikler sırasında (bugün Bulgaristan'ın 24 Mayıs'taki ulusal bayramına denk gelen bu tür şenlikleri okul yılının sonunda ilk düzenleyen babasıydı), Osmanlı yetkilileri ve (Osmanlılarla işbirliği yaptığını iddia ettiği) zengin Bulgarlar aleyhine bir konuşma yaptı. Sonuç olarak Botev, kasabayı terk etmesi için baskı altına alındı. Önce Rusya'ya dönmeyi düşündü, ancak parasızlık nedeniyle o zamanlar birçok Bulgar sürgün için sığınma yeri olan Romanya'yı seçti.

Bir süre Bükreş yakınlarındaki terk edilmiş bir fabrikada Bulgar isyanının nihai lideri olan Vasil Levski ile yaşadı ve ikisi başlangıçta yakın arkadaş oldu.

1869'dan 1871'e kadar Botev, Bulgar devrimci hareketi ve liderleriyle yakın ilişkiler sürdürerek Besarabya'da öğretmen olarak çalıştı. Haziran 1871'de, ilk şiirsel eserlerini yayınlamaya başladığı devrimci göçmen gazetesi "Bulgar Göçmenlerinin Sözü"nün (Duma na bulgarskite emigranti) editörü oldu. Rus devrimcilerle yakın işbirliği nedeniyle birkaç ay hapiste kalan Botev, seçkin Bulgar yazar ve devrimci Lyuben Karavelov'un editörlüğünü yaptığı "Özgürlük" (Svoboda) gazetesinde çalışmaya başladı. 1873'te bir dizi yazı yayınladığı ve devrimci harekete katılmayan zengin Bulgarları hedefleyen hiciv gazetesi "Alarm clock" (Budilnik)'in de editörlüğünü yaptı.

Vasil Levski'nin 1872 sonunda Osmanlı yetkilileri tarafından yakalanmasıyla Bulgar ihtilal hareketi tehlikeye girdi. O dönemde Levski, Bulgar isyanının tartışmasız lideriydi. Bulgar Merkezi Devrim Komitesi (BCRC) (Bulgarca: БРЦК) tarafından denetlenen bir devrimci komiteler ağı kurmuştu. Bu komite, Bulgar devrimcileri Osmanlı yönetimine karşı gelecekteki bir genel ayaklanmaya hazırlamakla görevli Romanya'da bulunuyordu. Levski mahkemeye çıkarıldı, asılarak idama mahkum edildi. 19 Şubat 1873'te idam edildiğinde, ölümü, devrimci hareketin moraline ciddi bir darbe oldu.

Levski'nin ölümüyle BCRC iki fraksiyona ayrıldı: Botev, Stefan Stambolov ve Panayot Hitov'un da aralarında bulunduğu destekçileri, acil bir ayaklanma için hazırlıkların başlatılması gerektiği fikrini desteklerken, Lyuben Karavelov liderliğindeki ılımlı devrimciler bu tür eylemler için henüz erken olduğunu düşündüler.

Botev, uluslararası durumdan (bir tarafta Osmanlı İmparatorluğu, diğer tarafta Sırbistan ve Rusya arasında artan gerilim) yararlanmak için mümkün olan ilk anda bir ayaklanma başlatmayı amaçladı. Levski'nin kurduğu devrimci ağ hala nispeten sağlamdı ve hazırlıklarda kendisi de aktif rol alabilirdi. 1875'te Bosna-Hersek'te oluşan isyan, Botev ve Stambolov'u kısa süre içinde Bulgaristan'da da bir isyanın başlaması gerektiğini düşünmeye sevk etti. Balkanlar'daki kargaşa ne kadar büyük olursa, bunun Büyük Güçler arasında daha fazla dikkat çekeceğini düşünüyorlardı.

Ağustos 1875'in başında, zaten oldukça hasta olan Karavelov, BCRC'nin başkanlığından istifa etti ve yeni başkan olarak Botev seçildi. Botev, Bulgar halkının isyana her zaman hazır olduğunu düşünerek dikkatli bir hazırlık yapılmasına gerek olmadığına inanıyordu. Ancak, Eylül 1875'teki Stara Zagora Ayaklanması başarısızlık ile sonuçlandı.

1876'nın başında Romanya'daki Bulgar devrimci göçmenler, Bulgarların Osmanlı işgaline karşı genel bir silahlı ayaklanmasının yakın olduğuna ikna olmuşlardı. Nisan 1876'da Bechet'deki göçmen topluluğu, Tuna'yı geçmek ve beklenen isyana katılmak için silahlı bir bölük kurmaya karar verdi. İvraca merkezli 3. Devrim Bölgesi'nde planlanan isyanın (hareket içinde "havariler" olarak bilinen) organizatörleri, Bulgar göçmen topluluğundan ek destek istemek için Romanya'ya geçmişlerdi. Botev ile görüştüler ve onu, planlanan gerilla bölüğünün kendi bölgelerinde en iyi şekilde istihdam edileceğine ikna ettiler. Savaşçılar askere alınırken ve silahlandırılırken, isyanın vaktinden önce başladığı haberi geldi.

Komutan olarak deneyimli bir Bulgar gerilla liderini (voyvoda) sağlamaya çalıştılar, ancak başarısız olundu. Böylece, Botev'in kendisi, savaş deneyiminden yoksun olmasına rağmen, ayaklanmanın genel komutasını devraldı. Askeri uzmanlık, daha önce Rus ordusunda teğmen rütbesine sahip olan ve İmparator Nicholas Askeri Akademisi mezunu Nikola Voinovski (1849-1876) tarafından sağlandı. Zaman kısıtlamaları ve gizlilik ihtiyacı nedeniyle oluşum, bir birim olarak herhangi bir resmi savaş eğitimi almamış ve üyelerinin bireysel dövüş becerilerine ve deneyimlerine güvenmek zorunda kalmıştır.

Ayaklanma haberi hazırlıklara yeni bir aciliyet ihtiyacı getirmişti ve 16 Mayıs 1876'da (Jülyen takvimine göre) 205 kişilik birlik nihayet donatıldı ve konuşlanmaya hazırlandı.

Botev, ne Rumen ne de Osmanlı makamlarının haberi olmadan Osmanlı topraklarına geçmek için dahice bir plan tasarladı. Bahçıvan kılığına giren isyancılar, birkaç Romanya limanından gruplar halinde bir Avusturya-Macaristan buharlı yolcu gemisi Radetzky'ye bindiler. Son grup Bechet'te gemiye bindiğinde, isyancılar gizlice silahlarını aldılar ve geminin kontrolünü ele geçirdiler. (Bu olay daha sonra popüler bir şiir ve şarkıyla anıldı.) Botev, geminin kaptanı Dagobert Engländer ile görüşerek, Tuna'nın Osmanlı tarafına ulaşma niyetlerini ve eylemlerinin ardındaki siyasi motivasyonu açıkladı. Engländer, Botev'in ateşli konuşmasından o kadar etkilendi ki, tam destek verdi ve hatta daha sonra, isyancı grubu takip etmek için gemisinin kullanılmasını talep ettiklerinde Osmanlı yetkilileriyle işbirliği yapmayı reddetti.

Bulgarların yaşadığı topraklarda devam eden ayaklanmaların şiddetle bastırılması nedeniyle, düzenli ordu garnizonları ve düzensiz başıbozuklar da dahil olmak üzere tüm Osmanlı askeri gücü seferber edilmişti ve bölgede yoğun bir şekilde devriye bulunuyordu.

Botev ve kurmayları, yollarındaki Bulgar nüfusunu harekete geçirmeye çalışırken, Vratsa Dağları'nın nispeten güvenli olması için halka baskı yapmaya karar verdiler. Ezici Osmanlı askeri varlığından korkan halk, herhangi bir aleni isyana teşvik edilmeyi reddetti.

İsyancı grup neredeyse anında Osmanlı güçlerinin saldırılarının odak noktası haline geldi. Voinovski, birliğin hâlâ yüksek olan morali ve disiplininin de yardımıyla bazı mükemmel savunma taktikleri sergiledi. 18 Mayıs'ta kitle halindeki başıbozuklar, ilerleyen grubu yakaladı ve Botev, Tuna'dan yaklaşık 50 km uzaklıktaki Milin Kamak Tepesi'ne çıkmak zorunda kaldı. Voinovski'nin becerikli komutası altındaki isyancılar, düzenli birliklerden oluşan iki Osmanlı bölüğü gelene kadar sayısal olarak üstün Osmanlı düzensiz birliklerini ciddi kayıplar vermeden durdurmayı başardılar. Osmanlı güçlerinden yaklaşık 30 kişi öldü veya yaralandı.

Geleneklerine göre, Osmanlılar akşam karanlığında çatışmaları durdurdu ve isyancılar iki gruba ayrılarak, dağlara doğru yürüyüşlerine devam etmek için düşman hatlarını geçmeyi başardılar.

Ertesi gün herhangi bir karşılaşma olmadan geçti, ancak bu noktada yerel takviye beklenemeyeceği iyice anlaşıldı. 20 Mayıs (Jülyen takvimi) sabahı, gözcüler, ilerleyen başıbozuklar ve düzenli Osmanlı birliklerinden oluşan 5 bölük tespit ettiler. İsyancı grup hemen Baniçe yakınlarındaki Okoltchitza Dağı yakınında pozisyon almaya çalıştı. Savunma, biri Voinovski ve diğeri Botev tarafından komuta edilen iki gruba ayrıldı. Kısa süre sonra, Hassan Hairi Bey liderliğindeki iki müdavimli Osmanlı taburu Voinovski'nin savaşçılarına saldırırken, başıbozuklar Botev'in konumuna odaklandı. Voinovski'nin adamları yoğun ateşle, ilerleyen askerlere ağır kayıplar verdirdi ve kuşatma girişimlerini savuşturdu. Botev'in adamları ise sırayla birkaç başıbozuk saldırısını durdurduktan sonra, bir karşı saldırı ile onları geri püskürttüler.

Aşkam hava kararıp, Osmanlılar gece için tekrar geri çekilirken çatışmalar durdu. İsyancılardan, çatışmalarda yaklaşık 10 kişi ölmüş ve çoğu yaralanmıştı. Bu noktada, (Jülyen takviminde 20 Mayıs 1876, Miladi takvimde 1 Haziran 1876'ya eşdeğerdir), büyük olasılıkla bir Osmanlı keskin nişancısı tarafından ateşlenen bir mermiyle Botev göğsünden vurarak öldü. Liderleri ve baş ilham kaynakları Botev'in ölümününü ardından isyanclılar ciddi bir moral bozukluğu yaşayarak, dağılmaya başladılar. Çok azı yakalanmaktan veya ölümden kaçmayı başardı. 130 isyancı öldürüldü ve kaçanların çoğu yakalanarak ya hapsedildi ya da idam edildi.

Botev'in imajı, 19. yüzyıl Kurtuluş Sonrası entelektüelleri ve yazarları tarafından, en önemlisi Zahari Stoyanov ve Ivan Vazov tarafından, yöntemli bir şekilde devrimci bir ikon olarak inşa edildi. Anarşist ve erken sosyalist görüşleri de dahil olmak üzere geçmişinin daha tartışmalı yönleri, Burjuva hassasiyetlerini kırmamak için kasıtlı olarak yumuşatıldı.

İronik bir şekilde, Rus anarşistleriyle geçmişteki ilişkisi, 20. yüzyılın ikinci yarısındaki Komünist propagandanın onu Bulgar sosyalizminin öncüsü olarak resmetmesine ve böylece kültünü sürdürmesine yardımcı oldu. Sonuç olarak, geçmişleri tartışmalı olan her abartılmış kamu figüründe olduğu gibi, Botev de, yıllar içinde ağırlıklı olarak magazin basınında sansasyonel biçimde yüceltildi.

1875'te Botev, yakın arkadaşı Bulgar devrimci şairi ve geleceğin politikacı ve devlet adamı Stefan Stambolov ile birlikte şiirsel çalışmalarını "Şarkılar ve Şiirler" adlı bir kitapta yayınladı. Botev'in şiiri, hem yerli hem de yabancı zorbalara karşı özgürlükleri için mücadele eden fakir insanların devrimci fikirlerle dolu duygularını yansıtıyordu. Şiirleri, Rus devrimci demokratlarından ve Paris Komünü figürlerinden etkilenmiştir. Botev bu etki altında hem şair hem de devrimci bir demokrat olarak yükseldi. Şiirlerinin çoğu, Duam ("Moyata molitva"), Elveda ("Na proshtavane"), Hajduks ("Haiduti"), Tavernada ("V mehanata") ve Mücadele ("Borba") gibi, devrimci şevk ve kararlılıkla doludur. Diğerleri romantik, türküsel (Hadzhi Dimitar) hatta zarafet içerir. Belki de şiirlerinin en büyüğü Vasil Levski'nin Asılması'dır ("Obesvaneto na Vasil Levski").

1885'te Botev'in ölüm yıldönümü olan 1 Haziran'da bir anma komitesi kuruldu. 1890'da İvraca'nın ana meydanına Kral Ferdinand'ın da katılımıyla bir anıt dikildi. Stefan Stambolov ve Zahari Stoyanov gibi bağımsızlığını yeni kazanan ülkenin tarihindeki en önde gelen Bulgarlardan bazıları, Botev'e ve onun Bulgaristan için yaptıklarına büyük ilgi gösterdi. Kısa süre sonra Botev, Bulgar Ulusal Uyanışında efsanevi bir figür haline geldi ve bugün bile Vasil Levski ile birlikte en büyük iki Bulgar devrimcisinden biri olarak anılıyor.

Kendisini Bulgaristan'a getiren Tuna buharlı gemisi Radetzky'nin bir kopyası, 1966'da 1 milyondan fazla öğrencinin topladığı parayla yeniden inşa edildi ve şimdi bir müze gemisi olarak korunuyor.

Her yıl 2 Haziran günü saat tam 12.00'de, Hristo Botev'i ve Bulgaristan'ın özgürlüğü için ölenleri onurlandırmak için Bulgaristan'ın dört bir yanındaki hava saldırısı sirenleri bir dakikalığına çalar. Sirenler duruncaya kadar insanlar 2 ila 3 dakika hareketsiz dururlar.