Konotop Muharebesi (1659)

Konotop Muharebesi veya Sosnivka Muharebesi, Ukrayna Kazakları Hetmanı İvan Vyhovsky tarafından yönetilen bir koalisyon ile İvan Bezpaly'nin Kazak akerleri tarafından desteklenen Rus Çarlığı'ndan Semyon Pozharsky ve Semyon Lvov komutasındaki süvari birlikleri arasında 29 Haziran 1659'da Ukrayna'nın Konotop kasabası yakınlarında gerçekleşen savaş. Harp Rus-Polonya Savaşı (1654-1667) sırasında gerçekleşmiştir. Vyhovsky'nin koalisyonu Rusları ve müttefiklerini yendi ve ana Rus ordusunu Konotop kuşatmasını bırakmasını sağladı. Ancak, savaşın sonunda Ukrayna'daki siyasi gerilim de arttı ve Vyhovsky'nin birkaç ay sonra iktidardan uzaklaşmasına yol açtı.

Konotop Savaşı, Ukrayna tarihinin genellikle Harabe olarak adlandırılan döneminde gerçekleşti. Bu, Kazak seçkinleri içinde birçok güç mücadelesinin gerçekleştiği ve özellikle Hetman Bohdan Khmelnytsky'nin ölümünden sonraki zamandı. Muhtemelen, bu güç mücadeleleri, Kazakların otoritesini baltalamak amacıyla Rus çarı tarafından başlatılmıştı.

Hükümdarlığı sırasında Bohdan Khmelnytsky Ukrayna'yı Polonya egemenliğinden çıkarmayı başardı. Ancak daha sonra, 1654'te Rusya ile yeni ve gergin bir ilişki başladı. Halefi, genel şansölye ve yakın danışmanı Ivan Vyhovsky, Moskova'nın Ukrayna'nın içişlerine artan müdahalesini görüyordu. Hatta çarlığın Vyhovsky'ye karşı çıkan Kazak gruplarını kışkırtarak bir iç savaşı tetiklemeye çalışması gibi durumlarla uğraşmak zorunda kaldı.

Rusya, 1654 Pereyaslav Antlaşması'nı ihlal ederek 1656'da Polonya ile Vilno'da bir barış anlaşması imzaladı. Sonrasında Kazak Hetmanatı üzerindeki baskıyı artırdı. Sonuç olarak, Vyhovsky Polonyalılarla müzakerelere girdi ve 16 Eylül 1658'de Hadiach Antlaşması'nı imzaladı. Planlanan yeni anlaşmaya göre, orta Ukrayna'nın (Kiev, Bratslav ve Podilya) üç voyevodship'i (Kiev, Bratslav ve Podilya), Rusya Büyük Prensliği adı altında Polonya ve Litvanya ile birlikte Polonya -Litvanya Birliği'nin eşit bir kurucu ülkesi olacaktı. Polonya-Litvanya-Ruthenian Commonwealth'i oluşuyordu. Ancak Sejm, anlaşmayı bağımsız bir Ruthenian Prensliği fikrinin olmaması şartıyla anlaşmayı onayladı.

Kazak-Polonya ittifakı haberi, Moskova'yı ve Vyhovsky'ye (İvan Bezpaly liderliğindeki) karşı çıkan Ukraynalı Kazakları alarma geçirdi. Bunun üzerine 1658 sonbaharında Prens Grigory Romodanovsky başkanlığındaki bir keşif kuvveti Ukrayna'ya gönderildi. Moskova'nın askeri komutanı, Vyhovsky'ye karşı yeni bir rakip hetman'ın muhalifleri tarafından seçilmesini destekledi ve aynı zamanda Vyhovsky'nin destekçilerinin elindeki kasabaları işgal etmeye başladı. İşgal sonucunda sivil nüfus yaygın olarak istismar edildi, soyuldu ve acımasızca yok edildi.

Durumun tırmanmasıyla düşmanlıklar açığa çıktı. Ülke genelinde farklı kasaba ve bölgelerde çatışmalar ve saldırılar meydana geldi. Bunların en bilineni, Nizhyn'de albay Hryhoriy Hulyanytsky komutasındaki Nizhyn ve Chernihiv Kazak Alayları tarafından Konotop'un ele geçirilmesiydi. Razryadny prikaz'a göre 28.600 kişilik, "The Chronicle of the Witness" kaynaklarına ve Sergey Solovyov'a göre ise 100.000–150.000 askerden oluşan Rus ordusu 1659 baharında, Romodanovski'ye yardım etmek için Ukrayna'ya gönderildi. Son rakamlar modern tarihçiler tarafından abartılı olarak eleştiriliyor.

Ordu, 30 Ocak 1659'da Ukrayna sınırına geldi ve Rus komutanının ilk başta Kazakları ikna talimatı da olduğu için Trubetskoy Vyhovsky ile müzakere başlayana kadar 40 gün bekledi. Vyhovsky'nin rakipleri olan Kazak kuvvetleri Bezpalyi, Voronko ve Barabash'ın komutanları Zaporizhian Kazakları ile beraber Rus birliklerine katıldı. Müzakereler başarısız olduktan sonra gerginlikler arttı. Rus ordusu, Vyhovsky karşıtı isyancılarla birlikte Romny savaşında ve Lokhvytsya savaşında Vyhovsky'nin birliklerini yendi. Bundan sonra, yüksek askeri komutan Prens Aleksey Trubetskoy, Vyhovsky'nin peşine düşmeden önce Hulyanytsky Kazakları tarafından tutulan Konotop Kalesi'nin 4.000 kişilik küçük garnizonunu yok etmeye karar verdi.

Hülyanytsky ve Kazakları hetman Vyhovsky'ye ihanet etmeyi reddedip sadece 4.000 Kazak ile Konotop'un şiddetli ve uzun süreli savunmasını üstlenmişlerdi. Prens Trubetskoy'un Konotop saldırısına karşı savunma dışında bir çözüm kalmamıştı. Tarihçi Markevych'e göre, 21 Nisan 1659'da bir sabah duasından sonra Trubetskoy kalenin surlarına topyekün bir saldırı emri verdi. Şehir bombalandı, içeriye birkaç yangın bombası atıldı ve ordu şehri ele geçirmek için harekete geçti. Bir noktada Trubetskoy'un birlikleri şehir duvarlarını kırdı, ancak içerideki Kazakların şiddetli direnişi tarafından püskürtüldü. İlk saldırının başarısızlığından sonra Trubetskoy hızlı saldırı planından vazgeçti. Şehri bombalamaya ve önündeki hendeği toprakla doldurmaya başladı. Kazaklar, şehirdeki yangınlara rağmen inatla direndiler. Gece boyunca, hendeğe doldurulan toprak şehir surlarını güçlendirmek için kullanıldı. Hatta Trubetskoy'un kuşatma ordusuna karşı birkaç karşı saldırı yapıldı. Bu saldırılar Prens Trubetskoy'u askeri kampını taşımaya zorladı. Kaleden 10 kilometre uzağa çekilince kuvvetlerini karargahındaki ana ordu ile Konotop'u kuşatan ordu arasında paylaştırdı. 29 Nisan'da yapılan bir başka saldırı da püskürtüldü. Burada da Ruslar 400'e yakın adam kaybetti ve 3000'e yakın kişi yaralandı. Ani saldırı yerine yapılan kuşatma 70 gün sürdü ve Vyhovsky'ye Rus ordusuyla savaşa hazırlanmak için çok ihtiyaç duyduğu zamanı verdi.

Hetman sadece kendi birliklerini organize etmeyi başarmakla kalmadı, aynı zamanda müttefiklerinin, yani Kırım Tatarları ve Polonyalıların desteğini de sağladı. Tatarlarla anlaşarak IV. Mehmed Giray Han'ın başında olduğu 30.000 kişilik ordusunu, 4000 kişilik Polonya müfrezesini ve Sırp, Moldovalı ve Alman paralı askerlerini 1659 yazının başlarında Konotop'a topladı.

24 Haziran 1659'da Vyhovsky ve müttefikleri bölgeye ulaştı ve Konotop'un birkaç kilometre güneybatısındaki Shapovalivka köyü yakınlarında işgalci ordusunun küçük bir keşif müfrezesini yendi. O akşam yapılan plana göre, 30.000 Tatar, Sosnivka nehrinin güney doğusunda mevzilendirildi ve Vyhovsky'nin Polonyalı ve paralı askerlerden oluşan kuvvetleri, aynı adı taşıyan nehrin güneyindeki Sosnivka köyüne yerleştirildi.

Bu arada Vyhovsky kuvvetlerinin komutasını Hryhoriy Hulyanytsky'nin kardeşi Stepan Hulyanytsky'ye bıraktı ve Konotop'a giden küçük bir Kazak müfrezesinin başında kaldı. 27 Haziran 1659 sabahı erken saatlerde, Vyhovsky'nin müfrezesi Konotop yakınlarındaki Trubetskoy'un ordusuna saldırdı. Bu ani ve beklenmedik saldırı sayesinde çok sayıda düşman atını ele geçirmeyi ve onları uzağa ve bozkıra kaçırmayı başardı. Düşman bunun üzerine karşı saldırıya geçti ve Vyhovsky köprünün üzerinden Sosnivka nehrinin diğer kıyısına doğru çekildi. Saldırıyı öğrenen Prens Trubetskoy, 4.000 kişilik asil süvari ve Prens Semen Pozharsky liderliğindeki 2.000 Bezpalyi Kazakından oluşan bir müfrezeyi Ivan Vyhovsky'yi takip etmek için nehrin karşısına gönderdi. Trubetskoy'un kuvvetleri böylece bu müfreze ile Konotop'u kuşatanlar arasında bölündü. Chronicle of the Eyewitness ve Solovyov'a göre, Pozharsky'nin müfrezesi 30.000 kişiden oluşuyordu.

28 Haziran 1659'da Prens Semen Pozharsky Kazakları takip ederken Sosnivka nehrini geçti ve nehrin güney kıyısında kampını kurdu. Gece boyunca, Stepan Hülyanytsky liderliğindeki küçük bir Kazak müfrezesi atlarının toynaklarını bezle doladı ve gecenin karanlığı yardımıyla düşman hatlarının arkasına girdi. Bu sayede Pozharsky'nin nehri geçmek için kullandığı köprüyü ele geçirdi. Köprü söküldü ve nehir önüne barikat kuruldu. Böylece çevresindeki vadiyi sular altında bıraktı.

29 Haziran 1659 sabahı erken saatlerde Vyhovsky küçük bir müfrezeyle Prens Pozharsky'nin ordusuna saldırdı. Küçük bir çarpışmadan sonra ana kuvvetleri yönünde düzensiz bir geri çekilme numarası yaparak geri çekilmeye başladı. Şüphelenmeyen Pozharsky, ordusuna düşmanı takip etmesini emretti. Düşman ordusu Sosnivka'ya girdiğinde Kazaklar Tatarlara sinyal vermek için üç top ateşi açıldı ve Sosnivka'da konuşlanmış tüm güçler karşı saldırıya geçti. Tuzağı farkeden Prens Semen Pozharsky geri çekilme emri verdi. Ama ağır süvarileri, önceki gece selden oluşan ıslak zeminde bataklığa saplandı. Bu sırada Tatarlar da doğu kanadından ilerledi ve doğrudan katliam başladı. Hemen hemen tüm askerler öldü, birkaçı canlı yakalandı. Yakalananlar arasında Prens Semen Romanoviç Pozharsky'nin kendisi, Prens Semen Petrovich Lvov, Prens Buturlinler, Prens Lyapunov, Prens Skuratov, Prens Kurakin ve diğer bazı liderler vardı. Moskova'nın Polonyalılardan Büyük Kurtarıcısı Dmitry Pozharsky'nin bir akrabası, Prens Semen Romanovich Pozharsky, Kırım Hanı IV. Mehmed Giray'ın huzuruna getirildi. Pozharsky, itaatkarlık yapmayı reddetti, Han'a hakaret etti ve yüzüne tükürdü. Bunun için Tatarlar tarafından derhal başı kesildi ve kopmuş başı, tutsaklardan biri ile Prens Trubetskoy'un kampına gönderildi.

Pozharsky ordusunun yenilgisini öğrenen Trubetskoy Konotop kuşatmasının kaldırılmasını emretti ve Ukrayna'dan geri çekilmeye başladı. O anda Hülyanytsky'nin kale içindeki Kazakları kaleden çıktı ve geri çekilen orduya saldırdı. Trubetskoy topçularının çoğunu, askeri simgelerini ve hazineyi kaybetti. Geri çekilen ordu yine de kendini iyi savundu ve Vyhovsky ve Tatarlar 3 gün boyunca Rus sınırına kadar takibe devam ettiler.

Moskova'nın süvarileri 54 ve 55 yıllarında oluşturulması sonrası bir günde yok oldu. Sadece 5000 esir alındı. Talihsiz olanlar açık bir alana yönlendirildi ve kuzular gibi katledildi. Kırım Hanı ile Zaporozhian Kazaklarının hetmanı arasındaki anlaşma buydu! Moskova çarı bir daha asla bu kadar güçlü bir orduya hakim olamadı. Yas kıyafetlerinde Alexei Mihayloviç halka göründü ve terör Moskova'yı ele geçirdi. Darbe beklenmedik olduğu için zordu ve bu kadar görkemli başarıları izledi! Sadece son zamanlarda Dolgoruki Moskova'ya yakalanan Litvanyalı bir hetman getirdi. Ancak son zamanlarda herkes Khovansky'nin başarılarından bahsediyordu ama "dindar ve zarif bir adam" olan Trubetskoy böylesine büyük bir orduyu mahvetti! Pek çok kasabanın ele geçirilmesinden ve Litvanya'nın başkentinin ele geçirilmesinden sonra kraliyet şimdi kendi güvenliği için titredi. Ağustos ayında Çar'ın kararnamesiyle tüm mertebeden insanlar Moskova çevresinde tahkimatlar inşa etmek için çağrıldılar. Çoğu zaman çar ve boyarlar inşaat sırasında ortaya çıktılar. Uzak bölgelerden insanlar, yetersiz eşyaları olan aileleri Moskova'yı doldurdu. Sonra da Çar'ın Volga ve Yaroslavl'ın ötesine gittiğine dair bir söylenti yayıldı.

Bununla birlikte Solovyev'in duygusal bakış açısına göre savaşta kaybedilenlerin en az 259'unun subay ve Moskova rütbeli askerler olduğu iddiası modern tarihçiler tarafından sorgulanmaktadır. Rus ordusu, Solovyov'dan ve Polonya kökenli tarihçilerin inandığından çok daha küçüktü. Büyükelçiler Şansölyeliği'nin 17. yüzyıl arşiv belgelerinde ortaya çıkan toplam Rus zayiatı 4.769 askerdi. Bunlar; L'vov'un ve Pozharskii'nin Sosnovka'ya gönderilen 2.830 ve Trubetskoy'un Gambenburg'a yapılan saldırılar sırasında 1.896'sı kaybıydı. Bazı Polonyalı ve Ukraynalı anlatı kaynağında, Rus ordusunun toplam gücünün 100.000–150.000 kişi olduğu tahmin edilirken, kayıplarının 30.000–50.000 olduğu iddia edilmektedir. Grigory Romodanovsky, Andrey Buturlin, Artamon Matveyev, ve Venedikt Zmeyev gibi önde gelen Rus komutanlarının savaşta öldüğünü açıkladı. Bu iddialar, daha önce sözü edilen Sergey Solovyov gibi 19. yüzyıl bilim adamları tarafından eleştirmeden kabul edildi ve hala Ukraynalı tarihçiler arasında popüler bilgilerdir. Örneğin, A. Bulvinsky yayınında, Konotop Savaşı'nda her iki tarafın da 40.000 adam kaybettiği sonucuna vardı. Bu iddialar Batılı ve Rus tarihçiler tarafından fazlasıyla abartılı olarak eleştirilmiş, eleştiri Polonyalı uzman Piotr Kroll tarafından desteklenmiştir. "Rus Devlet Eski Eserler Arşivi'nden kullanılan belgelerin sayfalarındaki işaretlere bakılırsa, [Bulvinsky] Konotop savaşıyla ilgili birçok Rus belgesini biliyordu. Ancak bunlardan sadece birini, 28 Haziran 1659 savaşıyla ilgisi olmayan birini kullanmaya karar verdi". Konotop'ta 150.000 kişilik bir orduya sahip olmak için, Rusya'nın tüm askerî güçlerini tek bir yere göndermesi gerekiyordu, çünkü Rus silahlı kuvvetlerinin toplam gücü 1651'deki yıllık tahmine göre geride hiçbir asker kalmamasını gerektiriyordu. Dönemin Rus ordusu 39.408 asilzade ve boyar oğulları, 44.486 streltsy askeri, 21.124 Kazak, 8.107 ejderha, 9113 Tatar, 2371 Ukraynalı, 4245 topçu, 2707 yabancı ve Zasechnaya muhafızı dahil olmak üzere toplam 133.210 erkekti. Ayrıca, belgesel kanıtlar Romodanovsky, Buturlin, Matveyev ve Zmeyev'in savaştan sağ çıktıklarını ve uzun yıllar Rus Kraliyetine hizmet etmeye devam ettiklerini açıkça ortaya koymaktadır. Batılı ve Rus bilginler hiçbir kanıt göstermeyen, şüpheli ayrıntılar içeren ve propaganda amaçlı kullanılan anlatı eserlerini kullanmak yerine, genellikle Rus Büyükelçileri Şansölyesi'nin Rus Büyükelçiliği hakkında ayrıntılı bilgi veren 17. yüzyıl arşiv belgelerini tercih ediyor. Bu belgeler, silahlı kuvvetlerin mali kontrolü ve tedariki için kullanıldığı, bir devlet komisyonu tarafından dikkatle kontrol edildiği ve Çar'ın kendisine sunulduğu için en güvenilir ve doğru olarak kabul edilir. Ayrıca verileri tahrif etme girişimleri yasalarca yasaklanmıştır. Bir keresinde Prens Ivan Lobanov-Rostovsky, bu belgelerden birinde kayıplarını önemsiz göstermeye çalıştığında, komisyon tarafından hemen fark edildi ve Çar I. Alexis tarafından olağanüstü bir suç olarak algılandı. 2012 yılında, T. Tairova- Yakovleva tarihçileri belgesel kanıtları bu konuda en güvenilir kaynak olarak görmemeye çağırdı, ancak açıklaması tamamen temelsiz ve saçma olarak eleştirildi.

Savaştan sonra, Harabe çerçevesinde Ukrayna iç savaşı başladı. Hetman Vyhovsky ve müttefikleri ilk kötü haber geldiğinde, rakiplerinin elindeki Ukrayna kasabalarından sadece birkaçını geri ele geçirebilmişti. Ivan Sirko liderliğindeki Zaporozhian Ordusunun Kazakları güneydeki Kırım karakollarına saldırdı ve Giray Han ülkesine kaçmaya zorlandı. Birkaç şehir hemen Vyhovsky'ye isyan etti: Lokhvytsia, Hadyach, Poltava, Romny. Nizhyn vatandaşları Trubetskoy'u törenle karşıladıklarında ve Rus çarına bağlılık yemini ettiklerinde savaşın üstünden 2 ay geçmişti. Aynı ay Kiev, Pereyaslav, Chernihiv'deki Ukrayna vatandaşları ve Kazak alayları da çara bağlılık yemini ettiler.

Böylece Vyhovsky yönetimine karşı artan muhalefetle başa çıkmak zorunda kaldı. Yıl sonunda istifaya ve Polonya'ya kaçmak zorunda kaldı ve daha sonra 1664'te Polonyalılar tarafından idam edildi. Yenilgisi büyük ölçüde Ukrayna nüfusunun tüm katmanları arasında destek alamamasına bağlanıyor. Halbuki o dönemde pek sevilmeyen Polonyalılarla ittifakı ve Moskova veya Varşova'ya her fırsatta ihanet etmeye istekli olan zengin Kazak seçkinleri ile samimiyeti de buna neden olmuş olabilir. İç savaşın büyümesiyle Konotop savaşının galipleri kısa sürede unutuldu.

Orşa Muharebesi gibi Doğu Slavlar arasındaki bir dizi başka savaşla birlikte, Konotop savaşı birkaç istisna dışında Rus İmparatorluk ve Sovyet tarihçiliğinde göz ardı edilen bir konuydu. Bu olaya yönelik bu tutum, Doğu Slavların birliğine , özellikle de " Rus ve Ukrayna halklarının ebedi dostluğuna" ve "Ukraynalıların birlik için doğal arzusuna" ilişkin bazı Rus propaganda tutumlarını ortadan kaldırma ihtimali gerçeğiyle açıklanmaktadır. S. Makhun'a göre (Reitar-askeri üzerine yazıyor), Kazakların - özellikle Konotop'u savunanların tüm becerileri ve cesaretine rağmen hala acı bir zafer olmaya devam ediyor. Kardeş katli savaşlarının ve hain hetmanların kişisel hırslarının hüküm sürdüğü Ukrayna tarihinin gidişatı üzerinde önemli bir etkisi olmayan bir zafer.

Besteci ve bandurist Hryhory Kytasty 1966'da orkestra için savaşı anma amacıyla Ukrayna Kazak halk şarkılarına dayanan anıtsal bir eser besteledi. Bu eserin kayıtları, ünlü Rus şarkıcı Michael Minsky ile Ukrayna Bandurist Korosu ve ayrıca Kiev senfonisi tarafından yayınlandı.

Mackenzie D., Michael W. Curran. A History of Russia, the Soviet Union, and Beyond. Fourth Edition. Belmont, Kaliforniya. P. 200, 1993.ISBN'si 0-534-17970-3 .

Mytsyk Y. Battle of Konotop 1659 // Materially naukovoyi konforentsiyi Konotops'ka bytva 1659 r. i yiyi znachennia v natsional'nomu postupi Ukrayna. – Kiev, 1996.