Karadeniz kemençesi

Karadeniz kemençesi (Yunanca: Ποντιακή λύρα; Pontiakí lýra, Lazca: ჭილილი; Çilili, Ermenice: քամանի; Qamani) veya Laz kemençesi,  Yunanistan ve Türkiye'de kullanılan yaylı müzik aletidir. Genellikle dörtlü aralıklarla B-E-A şeklinde akortlanmış üç teli vardır. Pontus Rumlarının önde gelen müzikal halk çalgısıdır. 11. ve 12. yüzyıllar arasında icat edildiği tahmin edilmektedir. Kemençe, birçok ahşap türünden yapılabilmektedir.

Lir gibi ilk ortaya çıkan telli çalgılar parmak veya mızrapla çalınırdı. Yapımında at kuyruğunun kullanıldığı, dik olarak çalınan iki telli yaylı çalgıların, Orta Asya'daki göçebe binici topluluklar arasında ortaya çıkmış olma ihtimali yüksektir. Bu çalgılar günümüzde kullanılan Moğol Morin huur'una ve Kazak kobızına benziyorlardı. Bu yaylı çalgıların değişik formları Asya'dan Orta Doğu'ya ve Bizans İmparatorluğu'na ticaret yolları boyunca yayılmıştı.

Avrupa'da kullanılan tüm yaylı çalgılarının (kemençe de dahil olmak üzere) doğrudan atası, 9. yüzyılda kullanılan Bizans lirine ve daha sonra Avrupa rebek ine dönüşen Arap rebabıdır (ربابة).

Karadeniz kemençesinin, Pontus bölgesinin Bizans İmparatorluğu'na bağlı olduğu 11 ve 12. yüzyıllar arasında icat edildiği, "Kemençe" adının ise (küçük yaylı anlamında) ilk kez 10. yüzyılda verildiği anlaşılmaktadır. Pavlos Hairopoulos'a göre, bu çalgı bizzat Pontus Rumları tarafından tasarlanmış ve imal edilmiştir.

Enstrümanın gövde, dübel ve sap yapımında erik ağacı başta olmak üzere ardıç, dut, ceviz, sedir, akasya vb. ağaçlar kullanılmaktadır. Ses tablası ise ladin, kaliteli çam veya köknardan yapılır. Geleneksel olarak, en iyi kemençelerin erik ağacından yapıldığı kabul edilmektedir. Ses tahtasında kullanılan ağacın büyüme halkaları birbirine yakınsa yüksek frekanslar daha iyi çalınırken, büyüme halkaları seyrekse alçak frekanslı sesler daha iyi çalınır. Genellikle, en yoğun halkalar kemençenin alt kısmında olur.

Kemençe, uzun çalgı sapı ve dikdörtgen gövdeli şişeyi andıran formunun benzersizliği ile ayırt edilir. Burgu kutusu damla şeklindedir ve Pontus lehçesinde "kifal" (baş) olarak adlandırılır.

1920'ye kadar kemençenin üç teli de ipekten yapılırdı. Bu teller melodik ama pes sesler çıkarırdı. Alternatif olarak, üstteki iki tel ipekten ve üçüncü tel bağırsaktan yapılırdı. En üstteki iki tel üçüncüden daha inceydi. Günümüzde teller ya ikisi de eşit kalınlıkta ve biri daha ince olacak şekilde, ya da ikisi de eşit kalınlıkta ve biri tel ile kaplı olan iki telden yapılmaktadır.

En alttaki tel "kapan", en üstteki tel ise "zil", orta tel ise "sağır" olarak adlandırılır ve enstrümanın ilgili türlerinin adlandırılması da aynıdır.

Yay ayrı bir alettir ve kemençenin çalınabilmesi için gereklidir. Adı, liflerinin oluşturduğu yaydan gelir. Yaklaşık 50 ila 60 cm uzunluğunda, iki tarafı olan ahşap bir alettir. Kemençenin bir ucundan geçen lifler diğer ucuna deri ile bağlanır. Silindirik olan bu nokta çalan kişinin baskın eli ile tutulur ve orta parmakla bastırılır.

Enstrümanı kullanırken, kemençeyi çalan kişi onu ayakta veya oturarak "çalar". Otururken dize dayayarak, ayaktayken önde tutularak düpedüz pozisyonda çalınır. Kemençenin her zaman sola hafif bir eğimi vardır. Girit, Oniki Adalar ve Trakya'da kullanılan armut biçimli kemençede teller çivi ile bastırılırken, şişe şeklindeki kemençede kemanda olduğu gibi parmakların ortası ile bastırılır.