Şeyh Mansur

Şeyh Mansur ("Muzaffer"; ; ; İmam Mansur olarak da bilinir) veya doğum ismiyle Uşurma (; 1760 - 13 Nisan 1794), Çeçenistan, Çerkesya ve Dağıstan ordularına komutanlık etmiş Çeçen İslam âlimi, asker ve Kuzey Kafkasya'nın 1. İmamı. Kuzey Kafkasya'da Rus emperyalizmine karşı cihat hareketinin başlatıcısı olarak görülmektedir.

Çeçenlerin Elistanjhoy boyundan olan Uşurma, Çeçenistan'da doğdu ve Aldi köyünde büyüdü. Çocukken Kur'an'ı baştan sona ezberledi ve hafız oldu. Daha sonra eğitim için Dağıstan bölgesine gitti ve bir medreseye kaydoldu. Burada o sırada Rus işgaline karşı çıkan Nakşibendi hareketine katıldı. 1784 yılında eğitimini tamamlayarak saygın bir din alimi olarak Çeçenistan'a döndü. Çeçenistan'da İslam'ı vaaz etmeye başladı. Aldı Camii'nde imamlık yaparak vaaz ve hutbelerinde tüm Kuzey Kafkasyalıların birleşerek Rusya'ya karşı çıkmaları gerektiğini söyledi. Daha sonra tütün kullanılmasını ve Ruslarla evlenilmesini kınadı. Bu dönemde diğer Kafkas halklarına mektuplar yazdı.

O dönem yayılan bir efsaneye göre Uşurma, rüyasında İslam peygamberi Muhammed'i gördü ve bizzat ondan Şeyh Mansur ismini aldı. Osmanlı Sultanı bu dönemde onun bir hadiste ismi geçen kahraman olabileceğini düşünerek araştırılmasını istedi. Kısa sürede Mansur'un mucizeler sergilediği, bir avuç toz ile Rus ordusunu yok ettiğine dair söylentiler yayılmaya başladı. Bu söylentileri duyan Antepli Osmanlı din adamı Seyyid Halil Efendi 200 öğrencisiyle beraber Mansur'un ordusuna katıldı. Bu söylentiler İstanbul'a ulaşınca Abhazya prensi Keleş Bey Çaçba olayı araştırması için Osmanlı hükûmeti tarafından görevlendirildi. Çerkesya'da bulunan Ferah Ali Paşa'da Şeyh Mansur ile görüşmesi için bir adamı gönderdi.

1785 yazında Şeyh Mansur, Osmanlı padişahına kendisini sadık bir müttefik ilan eden ve ortak düşmana karşı hareket etme niyetini bildiren bir mektup gönderdi. Mansur'un İslami birlik ve direniş mesajı Çeçen halkı arasında popüler olmaya başlayınca, Rus İmparatorluğu Mansur'u itibarsızlaştırmaya ve sonunda tutuklamaya çalıştı. 1785'te Ruslar, Mansur'un Aldi'deki evine bir cezai sefer gönderdi, ancak köy çoktan terk edilmişti. Öfkelenen Rus birlikleri köyü yağmaladı ve yaktı. Mansur, müritleriyle birlikte Aldi'ye döndükten sonra Ruslara karşı kutsal bir savaş (gazavat) ilan etti. Rus ordusu mağlup edildi ve ele geçirilen toplar Mansur'un emriyle Osmanlı Devleti'ne verildi. Mansur ve ortaklarını yakalamak için gönderilen Albay A. N. De Pieri komutasındaki 2 silahlı 2000 kişilik bir müfreze, 6 Temmuz 1785'te ezici bir yenilgiye uğradı. Komutan Pieri'nin kendisi öldürüldü. Bu savaşın başarısı, Mansur'u Kafkas Hattı'ndaki Rus tahkimatlarına ve köylerine karşı bir dizi saldırı eylemi yapmaya sevk etti.

Sultan I. Abdülhamid, Şeyh Mansur'un kendi iktidarına rakip olabileceğinden korkuyordu. Bu sebeple İstanbul'daki camilerde Mansur'un yalancı bir peygamber olduğunu ilan eden hutbeler okundu. Sultan I. Abdülhamid daha sonra Mansur'a olan bakışını değiştirdi ve ona bir saat ve dürbün hediye etti. Ardından Mansur Müslüman bir milis gücü toplamak ve bu bölgelerin halklarını cihada yükseltmek amacıyla Kafkas halkının lideri olarak tanındı. Şeyh Mansur'un Çeçenya üzerindeki etkisi o dönemde kitaplara kaydedilmişti. Kısa süre sonra Çeçen savaşçılar Sunja Savaşı'nı kazandı.

Kumukların desteğini alan Mansur, Terek boyunca ilerledi. Ardından Mozdok ile Vladikafkas kalelerini birleştiren Kumkale’ye (Giorgievsk) saldırdı ve kaleyi aldı ancak daha sonra gelen Rus kuvvetleri karşısında geri çekildi.

Şeyh Mansur, nüfuzunun artmasıyla birlikte Kaberdey'den Dağıstan'a kadar çeşitli bölgelerden gönüllüler toplamaya başladı. Kuvvetlerin çoğu, sayıları 12.000'den fazla olan genç Çeçen ve Dağıstanlı erkeklerdi. Ancak Mansur, Rus topraklarına sızmaya çalıştığında ve Kızılyar kalesini ele geçiremeyince bir yenilgiye uğradı.

Mansur, ordusunu geri toplamak için Kafkasya'nın her köşesine ulaklar göndererek bir sancak altında İslam için savaşma ve Mozdok'ta birleşme çağrısı yaptı. Çağrısına Çeçenler, Çerkesler, Kumuklar, Avarlar dahil 20 bin kişi cevap verdi. Kafkasyalıların planlarını öğrenen Rus komutanlığı, onları karşılamak için Albay Nagel komutasındaki bir orduyu ilerletti. Kafkas ordusunu belirtilen yerde toplanmadan önce yenme görevi kendisine verildi.

30 Ekim - 2 Kasım 1785 tarihleri arasında Tatartup harabeleri yakınlarında meydana gelen muharebede düzensiz eylemleri nedeniyle Kafkasyalılar yenildiler ve mülklerine çekilmek zorunda kaldılar. Şeyh Mansur ise Çerkesya'ya taşındı ve Rus kuvvetlerine karşı saldırılarda Çerkeslere önderlik etti. 1786 baharında Dağıstanlı Lezgilerin Tiflis'e yapacağı saldırıya destek vermek için geri döndü. Sefer gerçekleşmeyince Kızılyar'a gitti. 1786 sonbaharında bir Rus birliğini pusuya düşürerek mağlup etti.

20 Eylül 1787'de Albay Rebinder'in bir müfrezesi, Wagenburg'daki Şeyh Mansur'un ana kampına saldırdı. İnatçı bir direnişin ardından Mansur oradan nakavt edildi. 21 Eylül'de Mansur, Wagenburg'u geri almaya çalıştı. 22 Eylül'de Mansur, Ruslara tekrar saldırdı ve yine başarısızlıkla sonuçlandı. General Herman'ın 30 Eylül 1790'da Kafkas-Türk birleşik kuvvetine karşı kazandığı zaferden sonra, Mansur'un kuvvetleri yoruldu ve dindaşları olan Türkler tarafından inşa edilen Çerkesya'daki Anapa kalesine dinlenmek ve yaralarını tedavi etmek için gittiler. Bu sırada Anapa kalesi Ruslara karşı savunmaya hazırlanıyordu.

29 Mayıs 1791'de Ivan Gudoviç liderliğindeki Rus birlikleri Kuban'ı geçerek Anapa kalesini ele geçirmek için Çerkesya'ya girdi. Bunu takiben Anapa Kuşatması gerçekleşti. Şeyh Mansur, İpeklizade Köse Mustafa Paşa ile birlikte kaleyi savunmaya çalışırken yaralandı. En sonunda kale Ruslar tarafından ele geçirildi. Rus ordusu kaleye girdiğinde, Gudoviç'in emriyle Anapa kalesi yerle bir edildi, kuyular zehirlendi ve evler yakıldı. Kaledeki neredeyse tüm direnişçiler öldürüldü. Şeyh Mansur, kalede yürüttüğü direnişin ardından ele geçirildi. 15 Ekim 1791 de Sankt-Peterburg'dan Şlisselburg'a sevk edildi ve Şlisselburg Kalesine ömrü boyunca hapsedildi.

10 Ocak 1792 Osmanlı-Rus Yaş Antlaşmasından sonra Sankt-Peterburg'a gönderilen Mustafa Rasih Paşa, esirlerin mübadelesi işleri sırasında Şeyh Mansur'un Osmanlı'ya teslimini istemiş fakat, Rus Makamlarınca Mansur'un Çeçen olduğu ve Osmanlı tebaası olmadığı kendilerine bildirilmiş, bu sebeple netice alınamamıştır. 13 Nisan 1794 günü Şlisselburg kalesinde ölmüştür.