Saldırgan realizm

Saldırgan realizm, uluslararası ilişkilerde neorealist düşünceye ait yapısal bir teoridir ve siyaset bilimci John Mearsheimer tarafından savunmacı realizme tepki olarak ortaya atılmıştır. Saldırgan realizm, uluslararası sistemin anarşik doğasının uluslararası politikada saldırgan devlet davranışlarının teşvik edilmesinden sorumlu olduğunu savunur. Teori, büyük güçleri, uluslararası sisteme hükmetme yönündeki tutarlı amaçları doğrultusunda dengeleme stratejileri yerine sorumluluk yükleme ve kendi reklamını yapmaya öncelik veren yani gücü maksimize eden revizyonistler olarak tasvir ederek savunmacı realizmden temelde ayrılır. Teori, uluslararası ilişkilerin incelenmesi ve anlaşılması için önemli alternatif katkılar getirmekte ancak bir eleştiri konusu olmaya devam etmektedir.

Saldırgan realizm; Robert Gilpin, Randall Schweller, Eric J. Labs ve Fareed Zakaria gibi akademisyenlerin farklı bakış açılarıyla karakterize edilen çeşitli alt eğilimleri içeren realist düşünce okuluna ait önde gelen ve önemli bir uluslararası ilişkiler teorisidir. Bununla birlikte, bugüne kadar saldırgan neorealizmin en önemli varyantı, John J. Mearsheimer’ın Büyük Güç Siyasetinin Trajedisi adlı kitabında geliştirdiği varyanttır.

Mearsheimer saldırgan neorealizm teorisini, klasik realistler tarafından detaylandırılan bazı varsayımları yineleyip üzerine inşa etse de pozitivizmi bir bilim felsefesi olarak kullanmasıyla ve uluslararası sistemin yapısına dayalı olarak uluslararası politikada devlet davranışının incelenmesine sistem merkezli bir yaklaşım eklemesiyle klasik realistlerden tamamen ayrılmaktadır. Buna göre, saldırgan neorealizm, savunmacı realizm gibi diğer yapısal teorilerin yanı sıra neorealizmin alt dalına aittir.

Savunmacı neorealizm gibi saldırgan realizm de diğer devletlerin niyetlerinden emin olmayan ve askeri saldırı kapasitesine sahip rasyonel büyük güçlerin hayatta kalmak için çabaladığı anarşik bir uluslararası sistemden bahseder. Başlangıçta savunmacı neorealizm ile benzer önermelerden geliştirilmiş olsa da Mearsheimer’ın saldırgan neorealizmi uluslararası politikadaki büyük güç davranışlarına ilişkin büyük ölçüde farklı öngörüler ileri sürer.

Temel olarak bir devletin güvenliğini sağlamak için sahip olması gereken güç birikimi ve devletlerin bu tatmin edici güvenlik seviyesine ulaşmak için izledikleri strateji konusunda savunmacı neorealizmden ayrılır. Sonuç olarak, Mearsheimer’ın saldırgan neorealizmi, çatışma ve savaşa yol açması muhtemel tehlikeli devletlerarası güvenlik rekabeti ile karakterize edilen çok daha kötümser bir uluslararası politika tablosu çizmektedir.

John Mearsheimer’ın saldırgan neorealizm, Kenneth Waltz’ın savunmacı neorealizminin “statüko önyargısını” düzeltmeyi amaçlamaktadır. Her iki neorealist varyant da devletlerin öncelikle güvenliklerini en üst düzeye çıkarmakla ilgilendiklerini savunurken bu süreçte gerekli olan güç miktarı konusunda anlaşmazlığa düşmektedirler. Devletlerin sadece mevcut güç dengesini koruyarak uluslararası sistemdeki kendi konumlarını muhafaza etmeye çalışan statükocu güçler olduğu savunmacı neorealizmin aksine, saldırgan neorealizm devletlerin aslında saldırgan niyetler barındıran güç maksimizasyoncu revizyonistler olduğunu iddia eder. Gerçekten de saldırgan neorealizme göre, uluslararası sistem büyük güçlere güvenliklerini arttırmak ve hayatta kalmalarını sağlamak için saldırgan eylemlere başvurmaları yönünde güçlü teşvikler sağlamaktadır.

Anarşi (kuralları uygulayabilecek ve saldırganları engelleyebilecek merkezi bir otoritenin yokluğu) ve devletlerin niyetleri ve mevcut saldırgan askeri yetenekleri konusundaki belirsizlikle tasvir edilen uluslararası sistem, devletlerin sürekli olarak birbirlerinden korkmalarına ve hayatta kalmalarını sağlamak için kendi kendilerine yardım mekanizmalarına başvurmalarına neden olmaktadır. Her birinin diğerine karşı duyduğu bu saldırganlık korkusunu hafifletmek için devletler her zaman maddi yetenekler açısından tanımlanan kendi göreceli güçlerini en üst düzeye çıkarmaya çalışırlar. Mearsheimer bunu şöyle belirtir: “potansiyel rakipleri pahasına ek güç artışları elde ederek güç dengesini değiştirme fırsatları ararlar”, çünkü “bir devlet diğer devletler üzerinde ne kadar büyük askeri avantaja sahipse o kadar güvenlidir”. Devletler, nihai hedefleri olan hegemonya (devletler sistemindeki tek büyük güç) ile askeri güçlerini sistem içindeki diğer devletlerin aleyhine arttırmaya çalışmaktadır.

John Mearsheimer bu görüşün şöyle özetlemiştir: “Büyük güçler, güvenliklerini sağlamanın en iyi yolunun hegemonyayı elde etmek ve böylece başka bir büyük gücün meydan okuma olasılığını ortadan kaldırmak olduğunun farkındadır. Sadece yanlış yönlendirilmiş bir devlet sisteminde hegemon olma fırsatını kaçırır çünkü zaten hayatta kalmak için yeterli güce sahip olduğunu düşünür.” Buna göre Mearsheimer gibi saldırgan neorealistler, bir devletin göreli gücünü hegemonyaya ulaşma noktasına kadar arttırmak için en iyi stratejisinin saldırgan taktiklere dayanmak olduğuna inanmaktadır. Saldırgan bir şekilde hareket etmelerinin rasyonel olması koşuluyla büyük güçler muhtemelen kendilerini hegemonyaya yaklaştıracak yayılmacı politikalar izleyeceklerdir.

Küresel hegemonyaya ulaşmak okyanuslar boyunca güç projeksiyonu ve misilleme güçlerinin kısıtlamaları nedeniyle neredeyse imkansız olduğundan statükocu devletlerin ulaşmayı umabileceği en iyi sonuç kendi coğrafi bölgesine hükmeden bölgesel bir hegemondur. Bu amansız güç arayışı, doğası gereği “savaş olasılığının her zaman arka planda olduğu sürekli bir güvenlik rekabeti” durumu yaratmaktadır. Büyük güçler ancak bölgesel hegemonya elde ettikten sonra statükocu devletler haline gelirler.

Saldırgan neorealizm devletlerin nihai amacının hegemonya olduğunu söyler. Savunmacı neorealizm ise devletin hayatta kalmasının, hegemonyadan çok daha kısa bir sürede garanti altına alınabileceği inancıyla saldırgan neorealistler ile keskin bir tezat oluşturmaktadır. Savunmacı neorealist zihniyette, güç birikimi yoluyla güvenlik artışları, maliyetlerin nihayetinde faydalardan daha ağır bastığı azalan marjinal getirilerle karşılaşır. Savunmacı neorealizm, anarşi altında devletlerin tehdit edici güç arayışındaki devletlere karşı dengelemeye (devletler mevcut güç dengesini korumak için doğrudan sorumluluk üstlenirler) girişme eğiliminin güçlü olduğunu ve bunun da “maksimize eden devletin hayatta kalmasını tehlikeye atmayı” başarabileceğini öne sürer. Bu argüman aynı zamanda uluslararası sistemdeki en güçlü devlete yönelik devlet davranışı için de geçerlidir, zira savunmacı neorealistler aşırı güç yoğunlaşmasının kendi kendini yok ettiğini ve dengeleyici karşı hamleleri tetiklediğini belirtmektedir. This argument also applies to state behavior towards the most powerful state in the international system, as defensive neorealists note that an excessive concentration of power is self-defeating, triggering balancing countermoves.

Mearsheimer, devletlerin hegemonya dışında tatmin edici bir güce ne zaman ulaştıklarını tahmin etmenin oldukça zor olduğunu ve kolektif eylem sorunları nedeniyle etkili bir güç kontrol yöntemi olarak dengelemeye büyük ölçüde güvenmenin maliyetli olduğunu ileri sürerek bu argümanlara karşı çıkmaktadır. Mearsheimer’a göre, bir büyük güç kendisini rakiplerinin kendi pahasına güç kazanmasını önlemeye çalışan savunma pozisyonunda bulduğunda dengelemeye girmeyi veya sorumluluk yüklemeyi (harekete geçme sorumluluğunu diğer devletlere devredebilir) tercih ederek mücadele etmeyi seçebilir.

Mearsheimer, büyük güçlerin hangi koşullarda birine ya da diğerine göre davranacağını belirlemek için Waltz’ın savunmacı neorealizmini, güç dağılımının yanına ikinci bir değişkeni (coğrafyayı) dahil ederek geliştirmektedir. Bir yandan, dengeleme ve sorumluluk yükleme arasındaki seçim, anarşik uluslararası sistemin iki kutuplu, dengeli veya dengesiz çok kutuplu bir sisteme sahip olup olmadığına bağlıdır. Diğer yandan, sınır paylaşımı ve suyun durdurucu gücü (okyanusların küresel hegemonyayı engellemesi) açısından devletin coğrafi konumu da büyük güçlerin strateji tercihini etkilemektedir. Bu iki değişken bir araya geldiğinde, büyük güçlerin (savunmacı neorealizmin tahminlerinin aksine) potansiyel bir hegemonun bulunduğu durumlar hariç tüm çok kutupluluk durumlarında dengelemeden ziyade sorumluluk yüklemeyi tercih etme eğiliminde olduklarını ortaya koymaktadır.

Savunmacı neorealistlerin uluslararası sistemdeki en güçlü devlete karşı devlet davranışı duruşlarının nasıl olacağını açıklayan Mearsheimer, tehdit altındaki devletlerin potansiyel hegemonlara karşı dengelemeye gönülsüzce girişeceklerine ancak bölgesel hegemonya elde etmiş bir büyük güce karşı dengeleme koalisyonlarının oluşmasının pek olası olmadığına inanmaktadır. Bu dengeleme eksikliği en iyi şekilde bölgesel hegemonun güç yansıtma kabiliyeti üzerindeki coğrafi kısıtlamalardan kaynaklanan yeni statükocu duruşuyla açıklanabilir. Saldırgan eylemlere güvenmek yerine, bölgesel bir hegemon kendisini diğer alanlarda rakiplerinin yükselişini engelleyerek hegemonik statüsüne yönelik tehditleri önlemeye çalışan savunmacı bir konumda bulur. Bu nedenle, bir offshore dengeleyici gibi davranacak, sorumluluğu potansiyel hegemonun yerel komşularına yükleyecek ve sadece son çare olarak dengelemeye girişecektir.

İlk olarak, akademisyenler Mearsheimer’ın saldırgan neorealizminin Waltz’ın savunmacı neorealizmine alternatif bir tamamlayıcı sağladığına inanmaktadır. Teori savunmacı neorealistlerin uluslararası sistemin yapısının devlet davranışını kısıtladığı yönündeki argümanlarına katkı sağlamaktadır. Anarşinin de devletlerin güç paylarını maksimize etmeleri için teşvikler yaratabileceğini savunarak savunmacı neorealizme ilişkin statüko önyargısını düzeltmeye çalışan saldırgan neorealizm, Waltz’un teorisinin açıklamakta başarısız olduğu anormal durumları çözmektedir. Temel olarak, teori uluslararası sistemde devletler arasında meydana gelen çatışma miktarına bir açıklama getirebilmektedir. Snyder’in belirttiği gibi, Mearsheimer’ın saldırgan neorealizmi “revizyonist devletlerin davranışları için teorik bir gerekçe sağlayarak neorealist teorinin kapsamını genişletmektedir”.

Dahası, bu tamamlayıcılık, devlet davranışını açıklamak için dönüşümlü olarak çalışan iki teori ie teorik karşılıklı ilişki anlamına gelebilir ve böylece “hem savunmacı hem de saldırgan devlet davranışını daha doğru bir şekilde açıklayabilen daha eksiksiz bir yapısal realist teoriye” izin verebilir. İkinci olarak, bu akademisyenler Mearsheimer’ın saldırgan neorealizminin dış politika teorisine ve ittifak teorisine önemli ölçüde katkıda bulunduğu argümanını desteklemektedir. Daha spesifik olarak, Mearsheimer’ın teorisi hem uluslararası politikayı hem de dış politikayı başarılı bir şekilde teorileştirerek yapısal savunmacı realizmden bir adım daha ileri gitmektedir.

Waltz’un savunmacı neorealizmi dış politikayı uluslararası politikanın üstünde açıklayabilen bir teori olarak reddetmesinin aksine, saldırgan neorealizm hem sistemik analiz düzeyine ilişkin uluslararası sonuçların hem de bireysel devlet davranışının açıklamalarını içerir. Ayrıca, güç dağılımının yanı sıra coğrafya gibi yeni değişkenlerin dahil edilmesi, saldırgan neorealizmin devletlerin saldırgan eylemler peşinde koşması ve dengeleme ve sorumluluk yüklemeye başvurması hakkında belirli varsayımlarda bulunma potansiyelini arttırır.

Öncelikle, akademisyenler Mearsheimer’ın saldırgan neorealizmdeki bazı mantıksal sorunlara işaret etmektedirler. Snyder, Mearsheimer’ın güvenlik ikilemi görüşünü “saldırgan realizmin sinoptik bir ifadesi” olarak reddetmekte ve saldırgan neorealizmin tüm devletleri revizyonist olarak konumlandırılmasının, tüm güvenlik ikilemi kavramının dayandığı temel önermeyi (diğer devletlerin niyetleri hakkındaki belirsizlik) ortadan kaldırdığını savunmaktadır. Saldırgan büyük güçlerin kendi güvenliklerini en üst düzeye çıkarmak için aldıkları önlemler diğerlerini tehdit etmekte, bu da devletler arasında varsayımsal tehditlere dayalı gereksiz bir rekabetten ziyade gerçek bir haklı güvenlik rekabetine yol açmaktadır.

Toft, saldırgan neorealizmin analiz düzeyiyle ilgili kusurlara işaret etmektedir. Ona göre, büyük güç davranışını açıklamak için yapısal olmayan coğrafya değişkeninin dahil edilmesi, teorinin analiz odağını sistem çapındaki dinamiklerden bölgesel dinamiklere kaydırmaktadır. Teorinin bölgesel güvenlik analizleri göz önünde bulundurulduğunda, saldırgan neorealizmin “Avrupa ve Kuzeydoğu Asya gibi oluşumların (kabul edildiği)” bir bölgeyi neyin oluşturduğunu açıkça tanımlamakta başarısız olduğunu ve bunun da akademik olarak onaylanmamasına yol açtığını ileri sürmektedir.

Christopher Layne coğrafi değişkenle ilgili sorunların altını çizmektedir. Layne, Mearsheimer’ın “suyun durdurucu gücünün” büyük bir gücün küresel hegemonya elde etmesini engellediği yönündeki akıl yürütmesini, bu kısıtlamanın yükselen bir rakibin kendi mahallesinin ötesinde etki yaratma kapasitesi için geçerli görünmemesi nedeniyle eleştirmektedir. Layne’in belirttiği gibi, “görüşüne göre su, ABD’nin güçlerini uzak bölgelerdeki diğerlerine benimsetilmesini engelliyor, ancak Batı Yarımkürede’ki Amerikan üstünlüğünü tehdit etmekten alıkoymuyor.” Dahası, saldırgan realizmin bölgesel hegemonları statükocu güçler olarak sınıflandırmasını, teorinin büyük güçlere amansız güç maksimizatörleri olarak yaptığı vurguyla uzlaştırmakla zorlanıyor. Bu anlam Layne, su kısıtlamasının gücü maksimize eden bir devleti statükocu bir güce dönüştürme kabiliyetini sorgulamakta ve bölgesel bir hegemonun güvenlik arayışına tabi kaldığını ve böylece küresel hegemonyaya ulaşmaya çalıştığını savunarak Mearsheimer ile çelişmektedir.

İkinci bir grup eleştiri ise saldırgan neorealizmin kısıtlayıcı odakları konusunu ele almaktadır. Akademisyenler Mearsheimer’ın teorisini iç politikayı dikkate almadığı için eleştirmektedir. Yükselen bir gücün iç siyasi işleyişine, ekonomisine veya toplumuna dikkat edilmemektedir ki bunlar bir devletin karar alma sürecinde rol oynamakta ve dolayısıyla uluslararası politikadaki davranışını etkilemektedir. Ayrıca Snyder, terörizm gibi ulus ötesi tehditlerin dikkate alınmadığını ve Mearsheimer’ın güvenliğe yaptığı vurgunun devletlerin ideoloji, ulusal birleşme ve insan hakları gibi güvenlik dışı çıkarlarını, güç rekabetinin yanı sıra uluslararası politikanın önemli bir yönü olarak görmesine neden olduğunu savunmaktadır.

Buna ek olarak Toft, Mearsheimer’ın askeri yeteneklere ve devletin toprak fethetme kapasitesine odaklanmasının “analizlerinin nüfuz kazanmanın ve nüfuz kullanmanın bir dizi başka yolunu gözden kaçırma riskini beraberinde getirdiğini” belirtmektedir. Benzer şekilde, birincil odak noktası uluslararası çatışmanın pazarlık modelleri olan siyaset bilimciler, saldırgan neorealizmin savaşın maliyetli olduğu gerçeğini göz ardı ettiğini belirtmektedirler.

Bu maliyetler de savaşı verimsiz hale getirdiğinden, devletler (hegemonyaya sahip olmayanlar bile) pazarlığa dayalı anlaşmalar inşa etmeye teşvik edilir. Örneğin, %70’e %30 güç dağılımının olduğu iki kutuplu bir dünyada, devletler bu kaynakların bir kısmını savaş sırasında yok olmasından ise kaynaklarda benzer orantılı bir dağılım olmasını tercih edecektir. Bu verimsizlik nedeniyle (savaşın verimsizliği bulmacası) Mearsheimer’ın önerdiği sürekli savaş aslında devletleri daha az güvenli hale getirecektir çünkü tekrarlanan savaş maliyetleri sonunda o devletin tüm gücünü tüketir.

En önemlisi, akademisyenler teorinin ampirik geçerliliğini ve öngörü yeteneğini sorgulamışlardır; bu da saldırgan neorealizmin uluslararası politikada devlet davranışına yönelik reçetelerin geçerliliğini olumsuz etkileyebilir. Teorinin Japonya’nın 20. yüzyıldaki toprak kazanımlarını, NATO’nun devamı veya Almanya’nın Soğuk Savaş sonrası dönemde bölgesel hegemonya elde edememesini açıklamaktaki başarısızlığına değinmenin yanı sıra, Çin’in yükselen gücü ve ABD’nin bölgesel hegemonyası hakkındaki saldırgan neorealizm görüşlerine ilişkin ciddi şüphelerini de dile getirmişlerdir. Akademisyenlere, hayatta kalmayı garantilemek isteyen rasyonel bir güç olarak Çin’in işbirliği mekanizmalarına dayanmak yerine hegemonya arayışına gireceğine inanmak için hiçbir neden yoktur.

Benzer şekilde Mearsheimer’ın ABD’ye ilişkin argümanlarıyla da çelişmektedirler. İlk olarak, coğrafi kısıtlamalardan ziyade zayıf rakipler veya dengeleme yetersizlikleri, ABD’nin bölgesel hegemonik konumunun benzersizliğine açıklama olarak alınmaktadır.

Toft ve Layne bir adım daha ileri giderek Mearsheimer’ın ABD’yi açık deniz dengelemesi yapan bölgesel bir hegemon olarak yanlış değerlendirdiğini ileri sürmektedir. Bu akademisyenler, Avrupa ve Kuzeydoğu Asya’daki rakiplerinin yükselişini önlerken Batı yarımküreye hakim olma stratejik amacına sahip bölgesel bir hegemon olmak yerine, ampirik verilerin ABD’nin küresel hegemonya arayışına girdiğine ve bunu başardığına işaret ettiğine ve bunun da Mearsheimer’ın ABD’nin gelecekteki stratejik davranışına ilişkin tahminlerini, özellikle de denizaşırı askeri müdahalesi açısından saptırdığına inanmaktadırlar.