İstanbul Ansiklopedisi

İstanbul'un "kütük"ünü oluşturma amacıyla yola çıkan ancak yarım kalan İstanbul Ansiklopedisi, dünyanın ikinci şehir ansiklopedisidir (Bu tarzdaki ilk eser, William Kent tarafından Londra için hazırlanmış ve ilk baskısı 1937'de yapılmış olan tek ciltlik kitaptır.) Tarih, edebiyat, sanat tarihi, mimari, folklor ve basın gibi konularda bir kaynak kitaptır. Maddeler hikâyeci bir anlatımla kaleme alınmıştır. Mikro ve makro tarih bir arada ele alınır. Baştan sona kadar çizim örnekleriyle doludur.

Koçu'nun 1944 yılının Kasım ayında yayımlamaya başladığı ansiklopedi, 1944-1951 arasında fasiküller halinde yayınlanmış (birinci dönem); 4. cildin ortalarında (son madde "Bahadır Sokağı") yayımı durmuştu. Ansiklopedi, 1958-1973 arasında (ikinci dönem) fasiküller çıkmaya devam etmiş ve 173. sayıda (Son madde "Gökçınar") ikinci kez son bulmuştur.

İlk dönemde ansiklopedinin ortağı ve sponsoru Cemal Çaltı adında bir kereste tüccarı idi. Bu dönemde 32 sayfalık fasiküller halinde çıkan eser büyük boyda 25x34 cm boyutundaki kâğıtlara basılmaktaydı. Ansiklopedi gazete ressamlarına yaptırılmış "tire" tekniğindeki çizimler içermekte, fotoğraf kullanılmamakta idi. Çizimlerin büyük kısmı Nezih İzmirlioğlu, desinatör Reşad Sevinçsoy ve Sabiha Rüştü Bozcalı tarafından hazırlanmaktaydı. İllüstratör ve çizim kadrosunda şu ismler de bulunmaktaydı. Ferzan Baydar, Aydın Burteçene, Behçet Cantok, H. Çizer, H. Hüsnü, A. Bülend Koçu [Reşad Ekrem Koçu], Abdullah Tomruk, Salih Sinan, O. Zeki Çakaloz, Hâşim, Kemal Zeren, Turan Açıksöz, Münif Fehim, F.A., H.A., M. Kayalar, Kemal Külmat, Bülent Şeren, Zeki Yönet, Özay Aslan, Nuriye Nirven, Ömer Tel, Agop Arad, Sabih Büyükerbil, Salim Erdem, Turan Açıksöz, Yaşar Ekinci, Tekin Gökçen, H. Kutay, Serpil Büyükerbil, Halit Eraktan. Cemal Çatı-Koçu ortaklığı 16. fasikülde sona erdi. Maddi sıkıntılar yaşayan Koçu, 4. fasikülde iken "Bahadır Sokağı" maddesinde İstanbul Ansiklopedisinin yayınını durdurdu.

Yedi yıllık aradan sonra İstanbul Ansiklopedisi, 15 Temmuz 1958'de Mehmet Ali Akbay adlı iş insanının desteğiyle yeniden yayına başladı. Dönemin pek çok yazar ve çizeri İstanbul Ansiklopedisinde Koçu'ya yardımcı oldu. Fasiküller artık 16 sayfa idi ve kâğıdın boyutu küçülerek 21x30 cm yapılmıştı. Ansiklopedinin idare yeri birinci dönemde Ankara Caddesi'nde iken, ikinci dönemde Bahçekapı'da Mühürdarzade İşhanı'nda bir büro idi.

7. cilt 106. fasikülden sonra Mehmet Ali Akbay ile Koçu'nun arası bozulunca yayının tüm sorumluluğu 107. sayıdan itibaren Koçu'nun üzerine kaldı. Koçu Yayınları'nı kuran Reşad Ekrem Koçu, çalışmalarını Göztepe'deki evinden yürütmeye başladı. 1973'teki ölümüne kadar kadar 67 fasikül daha çıkardı. 173. fasikül İstanbul Ansiklopedisinin son fasikülü, "Gökçınar" maddesi Koçu tarafından yazılan son madde oldu.

İstanbul Ansiklopedisi'nin 20 bin ögeden oluşan arşivi 2017 yılında Kadir Has Üniversitesi tarafından devralındı. Tasarı aşamasında kalmış maddelere dair Koçu'nun derleyip kaleme aldığı malzemeyi ve kişisel kütüphanesinden 1460 yayını da içeren arşiv üzerine SALT ile işbirliğinde iki kurum tarafından çalışmalar başlatıldı. 2021 yılında tamamlanması öngörülen projede, ansiklopedideki tamamlanmamış maddelerin belgelenmesi, arşiv malzemelerinin değerlendirilmesi ve kamusal programlarla atölye çalışmaları gerçekleştirilmesi, arşivin dijitalleştirilmesi ve erişime açılması öngörülmektedir.

Haluk Akbay, Mehmed Ali Akbay, Şinasi Akbatu, Saim Turgut Aktansel, Sermet Muhtar Alus, Ekrem Hakkı Ayverdi, Naşid Baylav, Pertev Naili Boratav, Münir Süleyman Çapanoğlu, Osman Nuri Ergin, Muzaffer Esen, Enver Esenkova, İsmail Ersevim, Semavi Eyice, Ali Genceli, Ali Nüzhet Göksel, Hakkı Göktürk, Reşid Halid Gönç, İhsan Hammamioğlu, Vasıf Hiç, Mehmed Baha Kahyaoğlu, İbrahim Hakkı Konyalı, Eftim Lambooğlu, Reşad Mimaroğlu, Aziz Ogan, M. Kemal Özerengin, Yılmaz Öztuna, Kevork Pamukciyan, Şevket Rado, Ali Rıza Sağman, Halûk Y. Şehsuvaroğlu, Cahide Tamer, Hadi Tamer, İbrahim Hilmi Tanışık, B. Ülker, Süheyl Ünver, A. Cabir Vada, Mahmut Yesari katkı sağlamışlardır. Kimi sözlü, kimi de elindeki ve hafızasındakileri yazılı notlar halinde Reşad Ekrem Koçu'ya ulaştırmışlardır.