I. Peloponez Savaşı

I. Peloponez Savaşı, MÖ 460 – 446 yılları arasında, Sparta'nın başat güç olduğu Peloponez Birliği ile Atina İmparatorluğu ve bazı müttefikleri arasında gerçekleşen bir dizi muharebedir. Bu çatışmalara yer yer başta Thebai olmak üzere Sparta müttefikleri ve Atina tarafında Argos da katılmıştır. Savaş, görünürdeki birkaç nedene bağlanmaktadır. Bunlar, Atina'nın kent ile liman arasında "uzun duvarlar" olarak adlandırdığı surları inşa etmesi, Attika'daki Megara kentinin Peloponez Birliği'nden ayrılması ve Atina İmparatorluğu'nun gelişmesinden Sparta'nın duyduğu tedirginlik olarak verilmektedir. Savaş MÖ 460 yılında Oenoe Muharebesi'yle başlamıştır. Atina savaşın ilk evrelerinde üstün donanması sayesinde denizde bazı başarılar elde etmiştir. Kara muharebelerinde de başarılı sonuçlar elde ettiler. Bununla birlikte MÖ 457 yılında Sparta ve müttefikleri karşısında Tanagra Muharebesi'nde yenilgiye uğradılar. Ancak bir Atina karşı taarruzuyla Boeotia kuvvetleri Oenophyta Muharebesi'nde ezici bir yenilgiye uğratıldı. Ardından Atina kuvvetleri Thebai hariç olmak üzere tüm Boeotia topraklarını istila etmiştir. Daha sonra Atina Aegina donanmasını yenerek kenti kuşattı, düşürdü ve Mora Yarımadası kıyılarını yakıp yıkarak savaştaki durumunu sağlamlaştırmıştır. Ancak Atina'nın Mısır'a gönderdiği donanma ve ordunun MÖ 454 yılında yenilgiye uğraması durumu Atina açısından kötüleştirmiştir. Bunun üzerine Sparta ile beş yıllık bir ateşkes antlaşması yapılmıştır. Bu ateşkes süresinin sona ermesinin ardından MÖ 448 yılında savaş, II. Kutsal Savaş'la yeniden başlamıştır. Daha sonra MÖ 446 yılında Boeotia ayaklandı, Atina kuvvetlerini Koronea Muharebesi'nde yenilgiye uğratarak yeniden bağımsızlığını kazandı. I. Peloponez Savaşı, Atina ile Sparta arasında, Otuz Yıl Barışı olarak bilinen bir barış antlaşmasıyla sona erdirilmiştir. Antlaşma MÖ 446 – 445 kışında yapılmıştır. Bu antlaşmanın hükümlerine göre her iki taraf da kendi topraklarına çekilecektir. Atina denizde hakim durumunu sürdürürken Sparta da karada hakim durumda kalmıştır. Savaş sonunda Megara Peloponez Birliği'ne dönmüştür. Aegina ise Attik Delos Birliği'nin vergisini ödeyen otonom bir üyesi oldu. Peloponez Birliği ve Atina İmparatorluğu arasında yeniden, MÖ 431 yılında savaş başladı ve Atina'nın Sparta tarafından işgal edildiği MÖ 404 yılına kadar sürdü. Sonuç, Attik Delos Birliği'nin dağılması ve Atina İmparatorluğu'nun yıkılmasıydı.

Hem I. Peloponez Savaşı hem de esas Peloponez Savaşı ya da II. Peloponez Savaşı konusunda günümüzde ulaşan temel antik kaynak Atinalı tarihçi Tukididis'in günümüzde "History of the Peloponnesian War" adıyla bilinen çalışasıdır. Ancak bu çalışma ihtiyatla okunması gereken bir tarih çalışması olarak kabul edilir. Bu ihtiyatla karşılamanın nedeni, Tukididis'in dönemin bazı kişilerine yakınlık duyarken bazılarına antipati beslemesi olarak gösterilir. Diğer kaynaklar arasında Herodot, Diodorus, Aristoteles ve Plutarkhos sayılabilir.

Atina imparatorluğu ile Sparta'da dahil olmak üzere Peloponez Birliği'ne bağlı kent devletleri arasında MÖ 460 – 446 yılları arasında gerçekleşen muharebler günümüz araştırmacıları tarafından I. Peloponez Savaşı olarak tanımlansa da, bir savaşta olması beklenen bütünlüğü vermedikleri de ileri sürülmektedir.

Diğer yandan her ne kadar Sparta siyasi yapısında savaş yanlısı bir hizibin var olduğu kabul edilse de, Sparta'nın Atina ile savaş konusunda isteksiz olduğu ileri sürülmektedir. Bu bağlamda Sparta'nın bu süre içinde sadece zaman zaman Atina ile savaşa giriştiği görülür. Savaşın muharebeleri daha çok Atina ile Korint arasında geçmiştir. Dolayısıyla en azından başlangıçta I. Peloponez Savaşı'nın bir Atina - Korint savaşı olduğu ileri sürülür.

Atina'da demokrasiyi devirmek için bir komplonun hazırlıkları olduğu öğrenilmiş olabilir. Öte yandan Boeotia'da 12 bin kişilik güçlü bir Sparta ordusunun varlığı da biliniyordu. Bunun üzerine Atina ve müttefiklerinden oluşan 14 bin kişilik bir ordu, Sparta kuvvetlerini karşılamak üzere yürüyüşe geçirilmiştir. Orduda bin kişilik bir Argos birliğinin yanı sıra Attik Delos Birliği'nden güçlü bir birlik de yer almıştır. Tesalya'dan katılan bir grup süvari de vardır ancak muharebe sırasında Sparta tarafına geçmişlerdir. İki ordu arasındaki MÖ 457 yılındaki muharebe Tanagra Muharebesi olarak bilinir. Muharebede her iki tarafın kayıpları da ağır olmuştur. Fakat yenilgi Atina ve müttefiklerine düştü. Bu galibiyete karşın Sparta ordusu Attika'yı istila etmeye yanaşmadı ve Sparta'ya dönmek üzere Korint Kıstağı yönünde hareket etti.

Atina Tanagra yenilgisinden sonra hareketlenmiş, 62 gün sonra fakat MÖ 456 yılında Myronides komutasındaki bir kuvveti Boeotia'ya sevk etmiştir. Bu kuvvet Boeotia ordusu ile Oenophyta Muharebesi'nde karşılaşmıştır. Muharebe Atina kuvvetlerinin açık bir galibiyetiyle sonuçlanmış ve Thebai hariç olmak üzere tüm Boeotia ile Fokida ve Lokris istila edilmiştir. Fokida ve Lokris Attik Delos Birliği'ne katıldılar. Atinalılar Boeotia'da Tanagra'nın kent surlarını yıktılar. Ayrıca en zenginlerden yüz kadar kentliyi rehine olarak aldılar. Atina için bu, Uzun Duvarlar'ı bitirmek için bir fırsattı. Ayrıca Atina Mora Yarımadası'nda Troezen ve Achaea üzerinde de hakimiyet kurmuştur.

Bu başarıları devam ettirmek isteyen Atina, MÖ 456 yılında General Tolmides komutası altında Mora Yarımadası kıyılarını yağmalamak üzere bir görev kuvveti göndermiştir. Atina filosu Yarımada kıyılarını dolaşarak Sparta tersanelerine saldırdı ve yağmaladı. Bunun ardından Korint Körfezi'ne ulaşıp Sikyon sahiline asker çıkardılar ve Sikyon kuvvetlerini bir muharebede yenilgiye uğrattılar. Ardından Korint Körfezi'ne yelken açan filo, körfezin çıkışında, en dar yerinde, kuzey kıyıda yer alan Korintlilerin Chalkis kentini almıştır. Bu arada aynı bölgede ele geçirilen küçük bir yerleşime olan Naupactus'a Sparta'dan sürülen ve Atina'ya sığınan bir kısım helot yerleştirilmiştir. Bu yerleşim Peloponez Savaşı sırasında Yunanistan'ın batı kesimine açılan bir liman olarak Atina için stratejik önem gösterecektir. Diğer yandanTesalya'ya, Tanagra Muharebesi'nde taraf değiştirmelerinin hesabını sormak için iki akın gerçekleştirilmiştir.

Günümüz araştırmacıları Atina'nın savaştaki ilk başarılarının gerçekleşmesinde Megaris üzerindeki Atina kontrolünün önemli payı olduğunu ileri sürerler. Megaris, Attika'yı Mora Yarımadası'na Korint Kıstağı'yla bağlayan kara uzantısıdır. Megaris'in Korint Körfezi'ne bakan batı kıyıları, bu körfezde uygun bir liman sağlıyordu. Bir avantajı da gemi mürettebatının, özellikle kürekçilerin bu liman ya da limanlara kara ulaşımından götürülebilmesine olanak vermesidir. Bu amaçla Megaris'in Saronik Körfezi kıyısındaki Nisaia Limanı da stratejik önemdedir. Atina'nın bu amaçla kullandığı Korint Körfezi limanı büyük olasılıkla Pagae'dir ve burada önemli sayıda savaş gemisi bulunmuş olmalıdır. Yine de Megaris'in Atina kontrolünde tutulmasının güç olduğu ileri sürülmüştür. Görece küçük bir Sparta birliğinin Geraneia geçitlerini tutabileceği ve Saronik Körfezi'yle Korint Körfezi arasındaki ulaşımı kesebileceği kabul edilmektedir.

Mısır'da uğranılan ağır yenilgi Atina'da büyük bir telaş yaratmıştır. Ege Denizi'ne ve Yunanistan tarafındaki adalara bir Pers saldırısından duyulan endişe büyüktü, öyle ki Attik Delos Birliği hazinesi MÖ 454 yılında Delos'tan Atina'ya taşınmıştı. Hem böylesi bir tehdidin varlığı, hem de Mısır'da uğranılan yenilgi, Atina İmparatorluğu içindeki kontrolü de zorlaştırıyordu. Bunun sonucunda Atina'nın tüm dikkati Attik Delos Birliği'nin yeniden düzenlenmesi ve bölgenin güçlüce tutulmasına yönelmiştir. Diğer yandan Sparta da Mora Yarımadası dışında savaş konusunda isteksizdir. Bu durumda her iki tarafın savaş konusundaki azmi ve kararlılığı zayıflamıştır.

Bu arada Tesalya kralının sürgüne gönderilmiş oğlundan bir yardım çağrısı alan Atina Tesalya üzerine yürüme kararı vermiştir. Atina kuvvetleri Boeotia ve Fokida kuvvetleriyle birlikte Tesalya'nın güneyindeki Farsala üzerine yürüdüler. Ancak Tesalya süvarisi yüzünde hedeflerine ulaşamadan geri dönmek zorunda kaldılar. Tukididis bu seferden kısa bir süre sonra bu kez Perikles komutası altında bin kadar askerle Sikyon'a bir sefer daha yapıldığını, bu muharebede de Sikyon kuvvetlerinin yenilgiye uğratıldığını yazmaktadır. Buradan yeniden gemilere binip Korint Körfezi'nin kuzey kıyılarına yelken açtılar. İtalya'ya giden deniz rotası üzerinde stratejik bir konumda olan Acarnania'nın Oiniades yerleşimini kuşattılar. Ancak kuşatma sonuçlandırılamadı. Perikles'in bu Korint Seferi MÖ 453 yılında gerçekleşmiştir.

Bu olaylardan üç yıl sonra, Kimon MÖ 451 yılında sürgünden döndüğünde Atina artık Sparta ile ateşkes görüşmeleri yapmak eğilimindeydi. Kimon'un girişimiyle aynı yıl içinde beş yıllık bir ateşkes sağlanmıştır. Böylece Atina Ege'deki faaliyetlerine yeniden kaynak ayırabilmiştir.

Ateşkes sonrası yıllar Atina politik yaşamında çalkantılı yıllardır. Kallias Barışı MÖ 449 yılında gerçekleşti. Olasılıkla aynı yıl Perikles Atina Kongresi'nin Yunanistan'ın geleceğini tartışmak için bir panhelenik kongre toplanması kararını almasını sağlamıştır. Günümüzde araştırmacılar bu kararın esas amacı konusunda hemfikir değildir. Bir yandan bunun bir propaganda aracı olduğu düşünülürken diğer yandan, ulaşılan barışı kalıcı kılmak amaçlı iyi niyetli bir çaba olarak görülmektedir. Ne şekilde olursa olsun, Sparta'nın katılmamasıyla bu girişim sonuçsuz kalmıştır.

Aynı yıl Sparta Delfi'yi Fokida'dan ayırarak bağımsızlığını verdi. Bunun üzerine İkinci Kutsal Savaş başladı. Perikles MÖ 448 yılında, Sparta kuvvetleri Delfi'den çekilir çekilmez bölgeyeye bir ordu göndermiştir. Delfi tapınağı yeniden Fokida kontrolüne verilmiştir.

Boeotia'da MÖ 446 yılında baş gösteren bir ayaklanma, Atina imparatorluğu'nun Yunanistan anakarasındaki varlığının da sonunu getirmiştir. General Tolmides komutasında bir Atina ordusu Boeotia'ya ilerledi. Başlardaki başarılarına karşın Tolmides Coronea Muharebesi'nde yenilgiye uğramıştır. Bu yenilginin ardından Perikles daha ılımlı bir tavır takındı ve Atina, Boeotia, Fokida ve Lokris'ten çekildi. Boeotia'da, büyük kentler çerçevesinde Thebai'nin lider durumda olduğu federatif bir siyasi düzenleme yapıldı.

Ancak Coronea yenilgisi Eğriboz, Sikyon ve Megara'da ayaklanmaları tetiklemiştir. Perikles bir orduyla Eğriboz Adası'na geçerek ayaklanmayı bastırmayı denemiştir. Fakat Sparta ordusunun Attika'yı istila etmesi üzerine geri dönmek zorunda kaldı. Perikles rüşvet teklif ettiği iddia edilen görüşmelerde Sparta Kralı Pleistonax'ı ordusuyla birlikte geri çekilmeye ikna etmiştir. Ancak Pleistonax daha sonra, elde ettiği başarıyı sürdürmediği için yargılanmış ve çok ağır bir para cezasına çarptırılmıştır. Bu cezayı ödeme olanağı olmadığı için Sparta'dan kaçmak zorunda kalmıştır. Sparta tehdidinin ortadan kalkması üzerine Perikles 50 gemi ve 5 bin askerle Eğriboz'a yeniden çıkarma yapmıştır. Perikles burada, Halkis'li toprak sahiplerinin mülklerinden olmalarına yol açan düzenlemeler uygulamıştır. Bir Atina triremesi mürettebatını öldüren Istiaia halkı ise öldürüldü ve kente 2 bin Atinalı göçmen yerleştirildi.

Bütün bu olayların ardından MÖ 446 – 445 kışında Atina ile Sparta arasında "Otuz Yıl Barışı" olarak bilinecek bir antlaşma yapıldı. Bu antlaşmaya göre Megara yeniden Peloponez Birliği'ne katılmış, Troezen ve Achaea bağımsız olmuş, Aegina ise Atina'ya haraç ödemiş ama bağımsız kalabilmiştir. Atina ile Sparta arasındaki anlaşmazlıkların ise görüşmelerle çözümlenmesi prensibi kabul edilmiştir. Taraflar ayrıca birbirlerinin müttefiklerine karşı da aynı tutumu takınacaklardır.

Birinci Peloponez Savaşı'nın ilk yarısı Atina'nın gücünü ortaya koyduğu yıllardır. Karada Boeotia ve Megara topraklarını kontrolü altında tutarken denizde de güçlü bir donanmaya sahipti. Böylece kent hem denizden, hem de karadan gelecek saldırılar karşısında bütünüyle güven içindeydi. Ancak MÖ 447 ve 446 yıllarındaki olaylar, Atina'nın tek güç olarak Grek dünyasına hakim olma düşlerini yıkmıştır. Otuz Yıl Barışı artık Grek dünyasında iki güç odaklı bir askeri – siyasi durum ortaya koyacaktır. Atina'nın Yunanistan'daki etki alanlarından çekilmesiyle Sparta ile arasındaki gerginliklerde bir durulma kendini göstermiştir. Barış antlaşması MÖ 445 yılında yapılmıştı ve 30 yıllık olarak öngörülmüştü. Ancak MÖ 431 yılında Sparta ve Atina Peloponez Savaşı olarak bilinen savaşa girdiler. Bu savaş birinciden çok daha kesin sonuçlu bir savaş olmuştur. MÖ 404 yılında sona eren savaşla Atina, Sparta saldırıları karşısında teslim olmuş, Atina İmparatorluğu çözülmüş, buna bağlı olarak Attik Delos Birliği dağılmıştır.