Kuzey Makedonya'da Arnavut milliyetçiliği

Kuzey Makedonya'daki Arnavut milliyetçiliği, köklerini, Doğu Krizine (1878) bir yanıt olarak ortaya çıkan ve Balkanlar'da Osmanlı Arnavutlarının yaşadığı toprakların komşu ülkeler arasında bölünmesini öneren daha geniş Arnavut milliyetçi hareketinde izler. Geç Osmanlı döneminin geri kalanında, Arnavut milliyetçileri ile Osmanlı İmparatorluğu arasında sosyo-kültürel haklar konusunda çeşitli anlaşmazlıklar doruğa ulaştı. Osmanlı yenilgisiyle sona eren Balkan Savaşları (1912–13), bölge üzerindeki Sırp ve daha sonra Yugoslav egemenliği, devlet ve sosyopolitik haklar bağlamında Arnavut dilini, kültürünü ve kimliğini vurgulayan Kuzey Makedonya'ya özgü bir Arnavut milliyetçiliği üretti. Pan-Arnavutluk duyguları da mevcuttur ve tarihsel olarak, Batı Makedonya'nın İkinci Dünya Savaşı sırasında İtalyan Mihver kuvvetleri tarafından Arnavutluk'un himayesinde birleştirilmesiyle ancak bir kez elde edilmiştir.

Yugoslavya'ya yeniden dahil olan Kuzey Makedonya'daki Arnavut milliyetçiliği, Kosova'daki Arnavut milliyetçiliğinden kaynaklanan sosyopolitik etkilerden yararlandı. Bir azınlık nüfusu olan İslam'ın eklenmesi, Ortodoks Slav Makedon çoğunluğuna karşı yerel ulusal Arnavut kimliğinin tanımlarını da şekillendirdi ve harmanladı. Yerel Arnavutlar tarafından silahlı direniş gelenekleri, en son çatışma (2001) Ulusal Kurtuluş Ordusu (NLA) gerilla savaşçıları ile Makedon silahlı kuvvetleri arasında olmak üzere zamanla meydana geldi. Çatışma, Kuzey Makedonya'daki Arnavut milliyetçiliğinin ana ilkesini karşılayan ülkede geniş Arnavut sosyopolitik ve dil haklarını garanti eden Ohri Anlaşması'nın (2001) kabul edilmesiyle sona erdi.

Arnavut Ulusal Hareketi ilk olarak Kosova'da, Arnavutların yaşadığı bölgelerin komşu devletlere verilmesini engellemeye çalışan Makedonya'dan Arnavut delegelerin katılımıyla Prizren Birliği aracılığıyla ortaya çıktı. Osmanlı döneminde Makedonya'daki Müslüman Arnavutlar ya esas olarak Osmanlı İmparatorluğu'nun destekçileriydi ya da bazıları Arnavut parlamenterler gibi sosyo-kültürel Arnavut ifadesini kısıtlamayı amaçlayan Osmanlı önlemlerini eleştiriyordu. Manastır Vilayeti, Bulgar IMRO için önemli bir merkezdi ve çoğunluğu Müslüman olan nüfusu arasında yükselen bir Arnavut milliyetçi hareketi, Osmanlı yetkililerine karşı hayal kırıklığına yol açan onları korumadaki etkisizlikleri nedeniyle ortaya çıktı. Manastır ilinden Arnavut hareketi içinde önde gelen kişiler, Jön Türk hareketi (İTC) ile ortak hareketin durumlarını iyileştireceğine inanıyordu ve Arnavut komitesinin çoğunluğu da İTC üyesiydi. 1908'de Arnavut asıllı bir Osmanlı subayı olan Ahmed Niyazi Bey, bölgedeki Arnavutlarla birlikte Jön Türk devrimini (1908) kışkırttı.

Balkanlar'da Arnavutça konuşan ya da kültürel bir alandan gelen ve Makedonya'dan Anadolu'ya göç eden kent seçkinlerine mensup bazı insanlar her zaman bir Arnavutlukçuluk kavramıyla kendilerini özdeşleştirmemişlerdir. Bunun yerine bir Osmanlı Türk bakış açısını benimsediler ve kendilerini Türk veya Osmanlı Türkçesi konuşan vatandaşlar olarak görmeye başladılar. Sosyo-dilsel asimilasyonun etkileri nedeniyle, Arnavut milliyetçiliğinin destekçileri Anadolu'ya göç konusunda endişe duymaya başladılar ve yolculuğa çıkan Arnavutları alt sınıflardan aşağıladılar. 1908'de Bitola'da Müslüman, Katolik ve Ortodoks delegelerin katıldığı bir alfabe kongresi, Latin karakter tabanlı bir Arnavut alfabesi benimsemeyi kabul etti ve hareket Arnavutların birleşmesi için önemli bir adım olarak kabul edildi. Bazı muhafazakar Arnavut Müslümanları ve din adamları, Osmanlı hükümeti ile birlikte Latin alfabesine karşı çıktılar ve Latin alfabesinin Müslüman dünyayla bağları baltaladığı endişesiyle Arap kökenli Arnavut alfabesini tercih ettiler. Osmanlı devleti, Arnavutların kendilerini Osmanlı olarak ilan etmeleri, toprak egemenliğini savunma sözü vermeleri ve Arnavut Arap alfabesini benimsemeleri amacıyla Debar'da (1909) bir kongre düzenledi. Alfabe meselesi ve diğer Jön Türk politikaları nedeniyle, Arnavut elitleri ile milliyetçiler arasındaki ilişkiler, birçok Müslüman ve Osmanlı otoritesiyle bozuldu. Osmanlı Jön Türk hükümeti, Arnavut milliyetçiliğinin diğer Müslüman milletlere milliyetçilik ve ayrılıkçılık yönünde ilham verebileceğinden ve imparatorluğun İslam temelli birliğini tehdit edebileceğinden endişe duyuyordu.

1912'de Balkan Savaşları sırasında Osmanlı hakimiyeti sona erdi ve Arnavut nüfusuyla Makedonya, Sırbistan'ın bir parçası oldu. Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesi, Makedonya'daki Arnavutların Yugoslavya'nın bir parçası olmasına yol açtı. Sırp kuvvetlerine direnen silahlı Arnavut gerilla savaşçılarından oluşan Kaçak hareketi, on yılın sonuna doğru bastırılmadan önce 1920'lerde batı Makedonya'da aktifti. Hareket, Makedonya'da bir Arnavut ulusal bilincinin gelişmesine katkıda bulundu. Arnavutça Yugoslav makamları tarafından yasaklandı ve bazı Arnavutlar göç ettirildi. Makedonya'da ve Yugoslavya'nın Arnavut nüfusu olan diğer bölgelerinde Arnavut dilinde laik eğitim yasaklandı. İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla birlikte, batı Makedonya, Mihver İtalya tarafından Arnavutluk'un himayesine ilhak edildi ve İtalyan kontrolü altında bir Büyük Arnavutluk yaratıldı. Batı Makedonya'daki İtalyan makamları, Arnavut dilinin okullarda, üniversite eğitiminde ve idarede kullanılmasına izin verdi. Batı Makedonya'da ve Arnavutluk'a yeni eklenen diğer bölgelerde, Arnavut olmayanlar, faşizmin yanında milliyetçiliği de içeren bir müfredatı öğreten Arnavut okullarına gitmek zorunda kaldılar ve adları ve soyadları için Arnavut isimlerini benimsemeleri sağlandı. Batı Makedonya'daki bazı Arnavutlar Balli Kombëtar'a katıldı, en dikkat çekeni, güçleri ile birlikte komünist Arnavut ve Makedon partizanları hedef alan çeşitli operasyonlarda Mihver devletleriyle işbirliği yapan Xhem Hasa'ydı.

İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle birlikte, Arnavutların yaşadığı bölgeler Yugoslavya'daki Sosyalist Makedonya Cumhuriyeti'nin bir parçası oldu. 1948 Yugoslav nüfus sayımı, Makedonya'da 179.389 Arnavut kaydetti ve bu sayı 1953'te 165.524 Arnavut'a düştü. Sayılardaki düşüş, 203.938 Türk'ün (1953) 27.086'sının ana dilleri olarak Arnavutçayı söylediği ve 1950'ler-1960'larda bazı Arnavutların Türkiye'ye göç etmek ve komünist Yugoslavya'dan kaçmak için kendilerini Türk ilan ettikleri Tito-Stalin bölünmesine bağlanıyor. Bölgedeki çoğu Arnavut halkı, Kosovalı Sırplarla farklılıkların ve ortaya çıkan bir Makedon uyruğunun farkında olarak Arnavut ulusal kimliğini benimsedi. Dini kimliğe dayalı eski Osmanlı Millet tarzı sınıflandırmalar azaldıkça Arnavutların azalan sayısı bir Türk kimliği iddiasıyla kaynaklı hale geldi. Bu değişiklikler, Arnavut bölgelerinde yaşayan diğer Müslüman azınlıklar üzerinde Arnavut olarak asimile olmaları için baskı oluşturdu. 1960'ların sonlarına doğru Makedonya'daki Arnavut memnuniyetsizliği, Makedonya'daki Arnavut çoğunluk bölgelerinin yanı sıra etnik-dilsel hakların sağlanması için Kosova cumhuriyetine bağlanılması ve Yugoslav federasyonu içinde bu tür yedinci varlık haline gelinmesi çağrısında bulunan protestolarla sonuçlandı. Bu dönemde, Makedonya Sosyalist Cumhuriyeti'ndeki Arnavut milliyetçileri de, Bulgar özbilinciyle yerel Slavları destekledikleri ve Bulgaristan'ın Makedonya sorunundaki tutumları nedeniyle baskı altına alındı. Artan bu Arnavut milliyetçiliği, komünist yetkililer tarafından Makedonya'nın toprak bütünlüğüne ve varlığına yönelik bir tehdit olarak görülüyordu. 1974 Yugoslav anayasası Kosova'da Arnavutlara geniş haklar verirken, Makedonya'da Arnavutların etnik hakları sınırlıydı.

1970'lerin sonlarında ve 1980'lerin başında organize Arnavut ayrılıkçılığı, Yugoslav güvenlik güçlerinin iki Arnavut ayrılıkçı örgütünü ortaya çıkardığını iddia etmesiyle Makedonya'ya yayılmıştı. Makedon komünist makamları, Arnavutların Kosova'yı yedinci bir Yugoslav cumhuriyeti olarak kurma çağrılarından endişe duydu, Sırbistan'ın katı yaklaşımını destekledi ve Arnavut milliyetçiliğinin ifadelerini bastırdı. 1980'lerde Makedonya'daki birçok Arnavut aktivist, ayrılıkçılık ve yayılmacılık suçlamalarıyla uzun süre hapsedildi. 1982'de komünist yetkililer, Arnavut milliyetçilerini (bazı Müslüman Arnavut din adamları dahil) Makedon Romanlarına, Türklere ve Makedonca konuşan Müslümanlara (Torbeš) nüfus sayımı sırasında kendilerini Arnavut olarak ilan etmeleri için baskı yapmakla suçladılar. Arnavut milliyetçiliğinin edebiyat, slogan ve vandalizm yoluyla kendisini ifade etmesi 1982 yılında Kalkandelen ve Ohri bölgelerinde meydana geldi ve Makedon makamları yüksek alarma geçti.

Makedonya'daki Arnavutlar, komünizmin çöküşünden sonra Kosovalı Arnavutlarla birlikte Arnavut milliyetçiliğini yönlendiren ana güç oldular. İslam, Arnavut siyasi milliyetçiliğini ifade etmede ana odak noktası olmasa da, Makedonya'daki Arnavutların kolektif bakış açısını etkiledi. Makedonya'nın bağımsızlığıyla (1991) Arnavutların statüsü, önceki Yugoslav "milliyet" kategorisinden "ulusal azınlık" statüsüne indirildi. Anayasa, Makedonya'dan Makedonların ulus devleti olarak atıfta bulundu.

Arnavut çoğunluğun bulunduğu Batı Makedonya'da, uygun seçmenlerin %72'sinin özerklik ve Makedonya'nın federalleşmesi için oy kullandığı bir referandum (1992) düzenlendi. Kalkandelen ve Struga bölgelerinden bazı Arnavut politikacıların 1991-1992 yılları arasında Yugoslavya'nın tüm Arnavutlarını tek bir bütün halinde birleştirmek amacıyla Ilirida Cumhuriyeti'ni ilan etmeleriyle, hareketin sonucunun siyasi sonuçları oldu. Ilirida adı, modern Makedonya cumhuriyetinde bulunan antik bölgeler olan Illyri(a) ve Da(rdania) kelimelerinden oluşan bir portmantodur. Bu Arnavut siyasetçiler, birleşmeye yönelik geçici bir önlem olarak, cumhuriyetin yaklaşık yarısını kapsayacak ve Makedonya'yı federalleştirecek bir Arnavut varlığının yaratılmasını da savundular. Arnavut siyasi partileri referandumun açıklayıcı olduğunu iddia ettiler ve bunun yerine Makedon devletinin Arnavutları Makedonya'nın kurucu etnik topluluğu olarak tanımasını istediler.

Bağımsız Makedonya'daki Arnavutlar devlet işlerinin sadece %4'üne sahipti, Arnavutça ortaokulları ondan bire düştü ve bir üniversitede Arnavutça yabancı dil olarak öğretildi. 1990'larda Arnavutların protestoları ve Makedon devletiyle gerginlikler, hükümetin Kalkandelen ve Gostivar'daki belediye ofislerinde Arnavut bayrağının dalgalandırılmasının durdurulması ve Arnavut eğitim sektörüyle olan anlaşmazlıklar gibi olaylarda gelişti. Mesleki seçkinlerden birkaç yerel Arnavut'un Kosova'dan Makedonya'ya dönüşü, Arnavut ulusal bilincini güçlendirerek ve sosyopolitik örgütlenmeyi harekete geçirerek Arnavut halkı üzerindeki etki yoluyla katkıda bulundu.

Kosova savaşının (1999) sona ermesi, Ulusal Kurtuluş Ordusu (NLA) gibi KLA'dan çıkan gerilla gruplarının ortaya çıkmasıyla sonuçlandı. 2001 yılına gelindiğinde, Makedonya Cumhuriyeti'nin kuzey bölgelerindeki çatışma, Makedon hükümet güçleri tarafından İslam'a Ortodoksluk'la anayasal eşit statü verilmesinde ısrar eden İslami kimlikten kaçınan NLA'ya karşı savaşan bir ayaklanmaya dönüştü. NLA ayrıca Arnavutça dil eğitiminin genişletilmesi ve Arnavutça dil üniversiteleri için devlet fonlarının sağlanması konusunda ısrar etti. Sivil eşitlik ve İslam'ın eşitliği mücadelesi, Arnavut haklarını, (üniversite) eğitimini, hükümet temsilini ve polis teşkilatında hizmet vermeyi garanti ederek çatışmayı sona erdiren Ohri Anlaşması (2001) aracılığıyla elde edilen bu taleplerle bağlantılı hale geldi. NLA'nın ve Makedonya'daki Arnavut siyaset kurumunun üst düzey üyeleri, birleşik bir Makedonya içinde Arnavut haklarının genişletilmesinden yanaydı. Elverişsiz demografik ve siyasi konumları nedeniyle herhangi bir toprak paylaşımı biçimini Arnavutlar için bir kayıp olarak gördüler. Arnavut milliyetçileri, Makedonya'dan ayrılma sürecinde tarihi Üsküp ve Manastır kentlerini geride bırakmak istemedikleri için benzer görüşlere sahiptiler. Arnavutlar ve Makedonlar arasındaki ihtilaf sırasında din, iki halk arasındaki ilişkiler arasında yeni bir unsur haline gelmesine rağmen, harekete geçirici bir faktör olarak rol oynamadı.

Siyasi alanda Arnavut partileri, İslam'ın yanı sıra Müslüman kurumların kontrolü ve müdahalesi üzerinde ısrarla devletin laik çerçevesini desteklerken laik ve milliyetçi platformları sürdürüyorlar. Arnavutluk ve Kosova'nın aksine, ulusal kimlik ve İslam geleneksel olarak Makedonyalı Arnavutlar arasında bağlantılı ve daha güçlüdür. Arnavutların Makedonya'da azınlık olmaları ve çoğunun Müslüman olması, Ortodoks Slav Makedon çoğunluğuna karşı ulusal ve dini kimliği harmanlamıştır. Makedonya'daki bazı Müslüman Arnavut figürler, iyi bir Müslüman olmanın Arnavut olmakla eş anlamlı olduğu görüşünde. Dil, Makedonya'da etnik Arnavut kimliğinin önemli bir göstergesi olmaya devam ediyor. Batı Makedonya'nın bir bölgesi olan Yukarı Reka, kendini Makedon olarak tanımlayan Hristiyan Ortodoks Arnavutça konuşan bir nüfusa ev sahipliği yapıyor. Yukarı Reka Ortodoks Hristiyanları arasında kimlik ve kilise konusunda bazı önde gelen kişilerin Arnavut kimliğini veya kökenini alenen ilan etmesi ve diğerlerinin bölgede bir Arnavut Ortodoks Kilisesi bulunmasını talep etmesiyle ilgili tartışmalar ortaya çıktı.