Yupik maskeleri

Yupik maskeleri (Yupikçe dans maskeleri: kegginaquq tekil kegginaquk ikil kegginaqut çoğul, şaman maskeleri: nepcetaq tekil nepcetat çoğul, Aşağı Yukon şivesinde: avangcaq tekil avangcak ikil avangcat çoğul ; Nunivak Çupikçesi agayu), Amerika Birleşik Devletlerine bağlı Alaska eyaletinin batı ve güneybatısında yaşayan Yupiklerin dansta ya da şamanistik törenlerde kullanılan maskeleri. Yupikler Eskimo maskeleri geleneğini sürdürdükleri gibi Alaska yerli sanatında da maskeleriyle öne çıkarlar. Maskelerde insan yüzü olarak yalnızca erkek kullanılır. Tek ya da çift olabilirler. Boyu 3 inç olan yüz maskelerinden, ağırlığı 10 kiloya ulaşan yüz maskelerine kadar değişik boy ve ağırlıkta olabilirler ve bu ağır maskeleri birkaç kişi taşır. Yapımında birkaç kişinin emeği bulunabilir. Avın bereketli geçmesi için kullanılır. Yupik maskeli danslarında yüz maskeleri (kegginaquq, nepcetaq) ile parmak maskeleri (tegumiaq, taruyamaarun) kullanılır. Maskeler törenlerde geleneksel olarak kullanıldıktan sonra imha edilir. Maskelerde labret, dövme, kar gözlüğü gibi aksesuarlar da kullanılır. Yupik maskeleri sürrealist değildir. Mücevher tasarımcılarına da ilham kaynağı olur.

Maskeli danslar geleneksel olarak uzun kış aylarında Eskimo köy odası (Yupikçe qasgiq, Çupikçe qaygiq, Nunivak çupikçesi Kiiyar) içinde yapılır. 19. yüzyılın sonlarında (1840 larda) Hristiyanlıkla temastan sonra maskeli danslar misyonerler tarafından doğrudan ya da dolaylı olarak bastırılıp yasaklandı. Bugün bu maskeli danslar Hristiyanlık öncesinde olduğu gibi şamanistik inancın ibadeti olarak değil, yalnızca folklorik gösteri biçimindedir. Hristiyan misyonerlerin mahalle baskıları sonucu gözden düşen Yupik maskelerinin son örnekleri tâcir ve kâşifler tarafından toplanmış ve kişi ya da müze koleksiyonlarına aktarılmıştır. En geniş Yupik maskeleri ve tören nesneleri koleksiyonu Smithsonian Enstitüsü'ndeki National Museum of Natural History müzesindedir.

Davul çalma (cauyartuq), dans etme (yurartuq) ve hikâye anlatımı (quliriuq) bütün Yupik köylerinde ve büyük metropolit alanlarda canlı ve en önemli toplumsal aktivitelerdir. Maskeli danslar geleneksel olarak uzun kış aylarında Eskimo köy odası (Yupikçe qasgiq Çupikçe qaygiq, Nunivak çupikçesi Kiiyar) içinde yapılır. Bazı maskeler laik ve komik olsa da çoğu dini törenler için yapılır.

Kutup tilkisi kar ve buz üzerinde avlanırken keskin görme yeteneğiyle bilinir ve Yupik kar gözlükleri (nigaugek) tilkinin görme gücünü kazanmak için tilki maskesi olarak da düzenlenir.

Yupik maskeleri için kullanılan adlar (Yupikçe kegginaquq, Nunivak Çupikçesi agayu) günümüzde Hristiyanlığın etkisiyle Cadılar Bayramı (Yupikçe Qaariitaarvik, Nunivak çupikçesi Qaaritar) maskeleri için de kullanılmaktadır.

Maskelerin yapımında kullanılan ana malzeme, yukarıdaki İç Alaska'da Kızılderili Alaska Atabasklarının coğrafyasındaki ağaçların sele kapılıp deniz sahiline ya da ırmak kıyılarına vurmuş olan ve equq denen kuru odunları ile talliruat (harfiyen «taklit kol») denen ağaç kökleridir. Bu kuru odunlar baltayla kesilir ve kıvrık bir bıçakla da oyulur, boyanır ve süslenir, dahiyane figürlerle donatılır, hatta giyim kuşam, incik boncuk takılarak Arktika'nın ruhlar aleminin görünür kılınması sağlanır. Maskeler erkek ya da kadınlarca yapılabilse de çoğu uzun kış günlerinde erkekler tarafından yapılır. Şamanlar maskeleri ya kendileri yapar ya da yapımını yönetir.

1. Çember (hoop): maskeyi ve ortadaki ana figürü çevreleyen ve ağaç kökleri ile yapılan çerçeve olup oval ya da yuvarlak tam ya da kısmi çember olarak yapılır.

2. Takılar (appendages): çember ya da maskenin ana figürüne takılı olan nesnelerdir. Bunlar tüy, saç, kürk parçası, fok bağırsağı şeritleri ya da küçük kuş, fok, balık, kayak (insanlı ya da insansız), başparmaksız ya da başparmaklı el, kuyruk, ayak, yüzgeç, pençe gibi oymalı, bombeli ya da kare veya diktörtgen gibi düz boyalı tahta heykelcik ve parçacıklar.

3. Arkalık (backboard): Bazı maskelerin ayrılmaz parçası olup insansı ruhun sabitlendiği bölümdür. Panya maskeleri (backboard masks) Yukon-Kuskokwim bölgesinine özgü maskelerdir. Milotte Collection maskelerinde yoktur.

4. Yua (Yua): Yupikçede «insan» anlamına gelen yuk kelimesinin relative ya da iyelik biçimidir. Yupik şamanizminde ister insan ister insan dışı dağ, taş, hava, hayvan, bitki olsun bütün ruhlar insan olarak tasvir edilir. Bu yüzün kullanımı ayrıca insan olmayan ruhun o maskeyi takan insanın bedeninde vukuu bulması içindir. Yupik maskelerinde yua yüzünün kullanımı karakteristiktir. Yua'nın daha iyi görebilmesi için Eskimo stili kar gözlüğü (iinguak «taklit göz») motifiyle de süslenebilir. Maskelerde erkek yüzü kullanılır.

5. Çarpıklık ve asimetri (distortion & asymmetry): birçok Yupik maskesinde üslup özellikleridir. Çarpıklık genellikle abartılıdır; örnek olarak, çok büyük dişler ya da ağız gibi abartılı yüz hatları. Bilateral asimetri bazı maskelerde görülen sağ ve sol yanlarının birbiriyle dengesiz olmasıdır.

6. Dönüşüm maskeleri (transformation masks): maskenin görünümünü değiştiren harketli parçalardır. Bir istirdye kabuğun el ile kaldırılmasıyla ortaya çıkan yua yüzü gibi.

7. Yüz özellikleri (facial features): motifler de olabilir. Gözler, Hooper Bay maskelerinde (Milotte Collection) badem şekillidir ve Fitzhugh ve Kaplan'In İnyupik inua betimlemesindeki gibi hilâl biçimli değildir. Mandal dişler (peg teeth), Yupik maskelerinin çoğunda görülen karakteristik özelliklerdir. Yukarı kalkık ve aşağı sarkık ağızlar, bazı akademisyenler tarafından cinsiyet göstergesi olarak yorumlanır (kalkık ağız erkeği, sarkık ağız kadını).

8. Karmaşa (complexity): Yupik maskelerinde oldukça yaygındır. Basit hayvan ya da yua yüzleri olan maskeler birçok parçanın eklenmesiyle karmaşık hâle gelir.

9. Sağlamlık (robustness): "kalınlık" ya da "ağırlık" olarak da nitelendirme yapılabilir. Güneybatı Alaskanın bazı yörelerindeki maskeler görünüşte ince ve hafiftir. Odun aksamı (özellikle de ağaç köklerinden yapılanlar) ince ve kırılgan görünür. Bu konuda ilk akla gelen Nunivak Adası'ndaki Nunivak Çupiklerinin ve karşısında anakaradaki Hooper Bay maskeleridir. Milotte Collection maskeleri oldukça sağlamdır.

3. Yüzdeki boyalı özellikler (painted features on faces): ağız hattı içinde ya da çevresinde kırmızı boya bulunur. Bu kırmızı renk, göz bebeklerinde, göz çukurlarında ve burun deliklerinde de bulunabilir. Bazılarında erkekleri temsilen siyah bıyık bulunabilir. Ayrıca, sakal, gözyaşı biçiminde gözler, fokun burun delikleri, fokun bıyığı ve kirpikleri de görülebilir. Kafada saç kullanımı sıra dışıdır. Saçın alna gelen ortasının V biçiminde olması (widow's peak) Milotte Collection maskelerinde görülür. Hooper Bay maskelerinde saç çizgisi üçgendir.

7. Renk (color): güneybatı Alaska'da bulunan doğal minerallerinden elde edilen beyaz, pas rengi kırmızı, siyah ve mavi-yeşil ya da mavi renkler kullanılır. Normalde bir maskede bu renklerin iki üç tanesi görülür. Son dönemlerde ticari boyalar, pastel boya hatta oje dahi kullanılmıştır. Hemen hemen her zaman boyalıdırlar ve ana renkler olarak doğal kırmızı, teal, siyah ve beyaz kullanılır. Kırmızı renk aşıboya ile kızılağaç kabuğunun idrarda bekletilmesiyle elde edilir; teal (mavi-yeşil) bakır oksitten; siyah kül ve grafitten; beyaz renk ise beyaz kilden elde edilir.

Yupik maskelerinin ilk sınıflandırması çok perspektif biçimde Amerikalı etnolog Edward William Nelson tarafından 1899 yılında yapılmıştır. Nelson, seçkin şaman maskelerini ("tunghak" ya da yua temsil eden) "totemik hayvanlarla" (yardımcı hayvan ruhları) temsil edilen maskelerden ayırır. Fakat, maskeleri "yua" ya da "tunghak" bazlı sınıflandırmak risklidir; zira maskenin şekli aldatıcı olabilir. Yupik şamanizminde (ve de genel Eskimo şamanizminde) ruhlar (hatta yaradan: Ellam Yua «göğün/evrenin insanı») insan (yuk kelimesinin relative hâli yua) olarak tasvir edildiği için hayvan ruhları da tıpkı "tunghak" (Yupikçenin günümüzdeki imlâsıyla: tuunraq) ruhları gibi insan biçiminde tasvir edilir.

Dans maskeleri (Yupikçe kegginaquq tekil kegginaquk ikil kegginaqut çoğul, Aşağı Yukon şivesinde: avangcaq tekil avangcak ikil avangcat çoğul ; İngilizce dancing masks), dans (yuraq) ederken kullanılır. Yupik dansları esas olarak tapınma danslarıdır ve Yupikçede günümüzde Hristiyan tapınması geçmişte ise "ibadetvari bir törene katılma" (agayu-) anlamına gelen agayu (çoğul: agayut) kelimesi Nunivak Çupikçesinde doğrudan maske anlamındadır. Etimolojik olarak kegginaq («yüz, surat») kelimesinden ve -quq («... gibi şey, ...'e benzeyen biri») ekinden (postbase) türetilmiştir ve gramer açısından harfiyen «surata benzeyen şey / thing that is like a face» anlamına gelir.

Bu maskeler için kullanılan Yupikçe kelime aynı zamanda maskenin genel adıdır. Maske töresine kegginaquryaraq (İng. way of dancing mask) adı verilir. Yüze geçirilen (kegginaqur- «maskelenen») maskelerle şarkı söylenip dans (kegginaqurluni yuralleq) edilir. Dansta yüz maskeleri (İng. forehead masks) yanında parmak maskeleri (finger maskettes) de kullanılır.

Inglukellriik kegginaquk (ikil) Inglukellriit kegginaqut (çoğul): Çift maskelerdir. Tek başına yarım kalan şeyler için çift maske kullanılır. Bunlar, deniz ve kara, gece ve gündüz, kadın ve erkek gibi birbirini bütünleyen maskelerdir.

Nispeten son dönemde yapılan çağdaş Yupik maskelereinde Batı tarzı şapkalı ya da Batılı komik yüz figürleri (temcinarqellria kegqinaquq comic mask) de kullanılmıştır.

Şaman maskeleri (Yupikçe nepcetaq tekil nepcetat çoğul ; İngilizce plaque masks, shaman masks), kegginaquq denilen dans maskelerinden farklı olarak yalnızca şamanlar (angalkut) tarafından kullanılan maskelerdir ve nepcetaq harfiyen «something that sticks to the face» anlamına gelir. Her nepcetaq bir şamana sahiptir, fakat her şaman bu nepcetaqların gücüne sahip olmayabilir. Şaman maskeleri birçok farklı tarzda yapılır. Bir şaman (angalkuq ya da tuunralek «tuunraq'lı») ile ona yardımcı olan aile ruhu tuunraq (şamanın tuunraq'ı: angalkum tuunraa) ikisi birden maskede resmedilir. Hayvan maskeleri sık sık şamanlarca da kabul edilir. Her şekil ve desenin bir anlamı ve amacı vardır. Örnek olarak, üzerinde dört delik olan bir nepcetaq "evren, su, hava, toprak" dörtlemesini temsil ediyor olabilir. Müze ve kişi koleksiyonlardaki nepcetaq maskelerinin çoğu Yukon Nehrinin Aşağı Yukon bölgesinden toplanmıştır.

Parmak maskeleri (Yupikçe Yukon şivesinde: tegumiaq tekil tegumiak ikil tegumiat çoğul < tegu- «to take (into hands), to take in hand, to grasp» Kuskokwim şivesinde taruyamaarun tekil taruyamaarutek ikil taruyamaarutet çoğul ; Nunivak Çupikçesi tegumiar tekil ; İngilizce dance fans, women's finger masks, finger maskettes), harfiyen «thing held/carried in hands/arms» anlamına gelen parmak maskeleri ya da dans yelpazeleri kadınlar tarafından parmaklara geçirilerek dansta kullanılır. Kadın dansçılar agayu danslarında ortalıkta dolaşan ruhlardan korunmak için parmak maskelerini eldivenlerinin üstüne takarlar. Parmak maskelerinde de ritüel eylemleri çağrıştıran öğeler bulunabilir; örnek olarak, beş deliği olan parmak maskesinde her delik qasgiq içinde beş gün kutlanan Mesane Bayramını (Nakaciuq, Nakaciuryaraq) çağrıştırır.

El biçimli parmak maskelerine unatnguak tegumiak denir. Yupik evreninin gözünü tasvir eden parmak maskesine ellam iinga («eye of Ella or eye of the universe») denir.

Nunivak Adasında yaşayan Nunivak Çupiklerinin lehçesi olan Nunivak Çupikçesi anakaradaki Chevak Çupiklerinin lehçesi gibi Yupikçenin y sesine karşılık ç (yazıda c harfiyle gösterilir) sesini kabul eden bağımsız dil olarak kabul edilecek kadar en ayrıksı lehçesidir: Yupikçe Yup'ik, Nunivak Çupikçesi Cup'ig; Yupikçe Ellam Yua, Nunivak Çupikçesi Ellam Cua.

Nunivak Çupik maskeleri (agayu) tahtadan çok farklı boyutlarda yapılır. Çemberi (ellanguar) ile gövdede çizimler (qamurat) bulunur. Maskelerin kullanıldığı ana tören Qusngim Kevga (harfiyen «rengeyiği kevgiq'i») adı verilen bayramdır ve bu bayram Yupiklerdeki Kevgiq ile İnyupiklerdeki Kivgiq bayramının rengeyiklerine uyarlanmış hâlidir. Nunivak maskelerinde mors, fok, tilki, kurt, kuş gibi hayvanların insan biçimli ruhları (cua) tasvir edilir.

B-ruhları (B-spirits): özel güçleri vardır ve bu güçler tunrar denilen yardımcı ruhlar (günümüzde misyonerlerin etkisiyle Hristiyan Çupikler bu kelimeyi "şeytan" anlamında kullanıyorlar) tarafından şaman (angalku) aracılığıyla halka/cemaate aktarılır; B-ruhları A-ruhlarıyla birlikte bulunur.

A-ruhları (A-spirits): bir gücü vardır ve bu güç tunrar denilen yardımcı ruhlar tarafından şaman aracılığıyla halka/cemaate kazandırılır; insana B-ruhlarından daha yakındır.

Danimarkalı Kutup kâşifi ve antropolog Knud Rasmussen beşinci Thule keşif gezisinde (1921-24) Nunivak Adasına da uğramış ve Çupiklerde gözlemlediklerini maskeler dahil kaydetmiştir.

Nunivak Çupiklerinin Hristiyanlıkla tanışmaları 1936 yılında Mekoryuk (Mikuryarmiut) kasabasında Evangelical Covenant Church Kilisesinin kurulmasıyla olmuştur. Mekoryuk'un ilk ordained minister i olan Jacob Kenick'in adaya gelmesiyle Eskimo usulü dans edip şarkı söyleme ve maske yapımı ile birlikte bütün şamanistik törenler yasaklanmıştır. Günümüzde, Hristiyanların Cadılar Bayramı (Qaaritar) maskeleri de agayu adıyla anılır.

Kızılderili Alaska Atabasklarının tarihinde maske yapımı görülmez ve Eskimolara komşu olan Değinaklar, Holikaçuklar, Yukarı Kuskokvimler, Koyukonlar ve Denağinalar gibi Atabask halklarında komşuluk ve ticaretten kaynaklanan Yupik Eskimo etkisi görülür.

Değinakça konuşan Alaska Atabaskları geçmişte komşuları Yupik Eskimoları tarafından Ingqiliq («Kızılderili») olarak adlandırılmış ve bu ad İngilizce kaynaklarda Ingalik biçiminde yıllarca kullanılmıştır. Günümüzde 250 kişilik nüfusa sahip olan Değinaklar (İngalikler) Yupik Eskimo kültüründen en çok etkilenen Atabask halkıdır. Yupiklerin coğrafyasının hemen üzerinde Yukon Nehrinin aşağılarında yaşayan Değinaklar Yupikler ile diğer Atabasklar arasından kültürel kilit noktadadır. Atabasklar içinde maskeli dans geleneği yalnızca Değinaklarda görülür<ref name="ref410">{{Web kaynağı |url=http://alaska.si.edu/record.asp?id=410 |başlık=Alaska Native Collections : 410 giyema “mask, mask ceremony” |erişimtarihi=27 Kasım 2012 |arşiv-url=https://web.archive.org/web/20130918203521/http://alaska.si.edu/record.asp?id=410 |arşiv-tarihi=18 Eylül 2013 |ölüurl=hayır }}</ref>. Alaska'da Yupik ve İnyupiklerde görülen ve kışlık yeraltı erkek evi olarak kullanılan Eskimo köy odası (trałtth’et) yapılanması Değinaklarda da görülür. Yarı yarıya yere gömülü olan bu kışlık toplanma evlerinin bir girişi, bir duman çıkışı, bir de deriden yapılma penceresi (yolq’at) olurdu. Geçmişte Anvik'te aralık ayında birkaç gün süren maskeli dans festivalleri düzenlenir ve bu festivaller/bayramlar (vav) İngilizcede kashim (önceleri: kashime) olarak da bilinen Eskimo köy odalarında (trałtth’et) yapılırdı. Anvik'te çalışmış olan okul öğretmeni Margaret C. Graves 1913 yılında bir maskeli dans gözlemini kaydetmiştir. Değinak erkekleri rüyalarında görünen insanları, hayvanları ve ruhları maskelere nakşederler, Jump Dance sırasında kullanılan Jumping Mask. İngalik (=Değinak) plak maskeleri (plaque mask) merkezde surat, şekil, tüyler, çevreleyen oluklar ve boyalı şeritler bakımından Bering Denizi maskeleri (=Yupik) gibi olsa da renk, saç, kulak tüyleri, kulak süsleri, yanak noktaları (elmacık), şekil ve olukların yerleştirilmesi tamamen İngalik tarzıdır.

Agayuyaraq dansı öncesi hayvan ruhları rahatsız olabilir diye maskelerin insanların bakışından kaçırılması gerekir ve çim paspaslara sarılarak qasgiq'teki oturma yerlerinin altına saklanır. Maskeleri görmek isteyen kişilerden arkalarına saklayarak gizlerler. Maskeler asılı durduğu zaman ruhların yalnızlık hissetmemesi için kesinlikle qasgi tamamen boş bırakılmaz, içinde muhakkak insanların olması gerekir. Agayuyaraq törenlerinde kullanılan hayvan ruhlarıyla dolu maskeleri kullanmak ve onlara dokunmak tehlikeli olduğu için çok dikkatle ele alınması gerekir. Maskelerde ruhların insan olarak yansıması erkek suratı olarak resmedilir. Kadınlar, özellikle de âdet kanaması olan kadınların maskelere dokunması kesinlikle yasaktır.

. Bu çalışma uluslararası dil bilimi, halk bilimi, antropoloji ve sanat tarihi uzmanlarının kullanımına yönelik değerli verilerle doludur. Yine aynı kişiler tarafından aynı yıl yayımlanan The Living Tradition of Yupik Masks Agayuliyararput, Our Way of Making Prayer'' adlı kitap bu çalışmaya bütünleyen ikinci yayındır.

Güneybatı Alaska'daki Yupik topluluğunun katılımıyla antropolog ve müze yetkililerinin organizasyonu sonucu 19. ve 20 yüzyıl Yupik maskeleri üzerine yapılan bu serginin gerçekleşmesinde özellikle Anchorage Müzesi ile Coastal Yukon Mayors' Association kuruluşu etkili olmuştur. Agayuliyararput, Yupik kültürünün değerlerini yitip gitmeden ortaya koyan bir çalışmadır ve aynı adla anılan sergi 1996, 1997 ve 1998 yıllarında Amerika Birleşik Devletlerinde turneye çıkartılıp sergilenmiştir ve bu sergi Yupik bakış açısıyla Yupik kültürünün ortaya konduğu ilk sergidir.

Yupik maskeleri, mücevher tasarımcılarına da ilham kaynağı olur. Bu tasarımcılar arasında özellikle Denise Wallace (doğumu: 1957) ile Samuel Wallace (doğumu: 1936) öne çıkar ve bu ikilinin tasarımları müzeler dahil birçok yerde sergilenmiştir.

Kızılderili Alaska Atabasklarının tarihinde maske yapımı görülmez ve Tanana'da doğan Fairbanks'te yaşayan Koyukon Atabasklarından sanatçı Kathleen Carlo-Kendall bu yüzden soyut maske yapmak için kendini oldukça özgür hisseder ve sürrealist maskelerinde bir olay ya da ruhu sembolize eder. Alaskada erkek egemenliğindeki maske oymacılığı sanatında bir kadın olarak başarılı bulunur.