Kırmızı Kasaba

Kırmızı Kasaba (; , Krasnaya Sloboda; ), (bazen sadece Kasaba) ya da Krasnaya Sloboda, Azerbaycan'ın Kuba Rayonu'nda yer alan bir köy ve belediyedir. 3.598 kişilik bir nüfusa sahiptir ve İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri dışında dünyanın tek Yahudi kasabası olduğuna inanılmaktadır.

Köy, daha büyük olan Kuba kasabasından Kudiyalçay (veya Kudyal) Nehri'nin karşısında yer almaktadır. Yaklaşık 4.000 kişilik nüfusu oluşturan Azerbaycan'ın yayla nüfusunun veya Dağ Yahudilerinin birincil yerleşim yeridir. Kırmızı Kasaba'da en çok konuşulan dil Cuhuri'dir. Kırmızı Kasaba dünyanın hayatta kalan shtetli son olarak kabul edilir.

Yerleşim bazen, muhtemelen çatıların çoğunda kullanılan kırmızı kiremit nedeniyle "Kızıl Kasaba" veya "Kızıl Köy" olarak anılır. Diğer kaynaklar, adı, II. Dünya Savaşı sırasında zulümden korunduğu Sovyet döneminde aldığı koruma statüsüne bağlamaktadır.

Kuba, Azerbaycan'ın popüler bölgelerinden biridir. Geçmişte başkente yakınlığı nedeniyle Azerbaycan'ı ziyaret eden konuklar Kuba'yı ziyaret etmeye davet edilirdi. Lezgiler, Tatlar, Kınalıklılar, Buduklular ve Kryt insanlar yüzyıllardır Kuba Türkleir ile barış ve dostluk içinde yaşadı. Dağ Yahudilerinin yaşadığı Kuba'da bulunan Kırmızı, Kuba'nın yükselişi açısından da önemli idi.

1881'de 213.138 Yahudi, Kafkasya'nın 34 yerleşim yerinde resmi olarak kaydedildi. Geçtiğimiz yüzyıl boyunca, Dağ Yahudileri ile birlikte, diğer etnik-dilsel gruplardan Yahudiler veya köken bölgelerine göre tanımlanan bu türden Yahudiler de Azerbaycan'da yaşadılar: Aşkenazi Yahudileri, Kırımçaklar, Kürt Yahudileri ve Gürcü Yahudileri. Ancak, 19. yüzyıldan itibaren cumhuriyetteki Yahudi nüfusunun çoğunluğu Dağ Yahudilerinden oluşmaktadır.

Azerbaycan, Talışlar, Avarlar, Lezgiler, Ruslar, Ukraynalılar, Gürcüler, Polonyalılar ve diğerleri dahil olmak üzere ülkede yaşayan 40'tan fazla azınlık ve etnik grubun bulunduğu Doğu ve Batı'nın kesiştiği noktada yer almaktadır.

Bölgedeki ilk Yahudi yerleşimine bugünkü Kırmızı'dan sadece birkaç kilometre uzaklıkta, Gudjalçay'ın sol yakasında "Kulgat" adı verildi. Kulgat bölgesindeki eski mezar taşları ve 18. yüzyılın başlarında Nadir Şah'ın saldırıları sırasında kısmen yok edilen diğer kanıtlar, Yahudilerin burada yaşadığını ortaya koymaktadır.

Dağ Yahudileri, en azından 13. yüzyıldan beri Kuba çevresindeki bölgede bulunmasına rağmen, Krasnaya Sloboda'nın resmi kuruluşu 18. yüzyıla kadar uzanmaktadır. 1742'de  Kuba Hanı, Fatali Han,  Yahudilere, Kuba şehrinden nehir boyunca zulümden uzak bir topluluk kurma izni verdi. Başlangıçta Yevreiskaya Sloboda (Yahudi Yerleşimi) olarak anılan isim, Sovyet yönetimi altında Krasnaya Sloboda (Kırmızı Yerleşim) olarak değiştirildi.

Kızıl kasabadaki büyük yerleşim 1731'de başladı. Huseynali Han'ın 1758'de ölümünden sonra oğlu Fatali Han, Kuba Hanlığının hükümdarıydı. Dağ Yahudilerinin sadakatini, bilgeliğini ve çalışkanlığını son derece takdir eden Fatali Han, onlara tarım, bahçecilik, ticaret ve zanaatla uğraşmaları için büyük bir fırsat verdi. Kuba'da Yahudiler için oluşan elverişli yaşam koşulları, Yahudilerin Kusar, Uçgun, Şuduh, Griz gibi diğer köylerden ve hatta Bakü, İran, Türkiye ve diğer yerlerden Kuba'ya taşınmasına neden oldu.

Buraya taşınan Yahudiler daha önce dokuz farklı yerleşim yerinde yaşıyordu. Gilan'dan Yahudiler 1780'lerde Kızıl'a taşındı. Gilan Yahudilerinin Gilaki yerleşimi, Kırmızı yerleşimin merkezinde yer almaktadır. Bakü ve Kuba'dan gelenler Mizrahi ("Doğu") yerleşiminde yaşıyordu. Farklı yerlerden göç, istihdam çeşitliliğini etkiledi. Örneğin dağlık bölgelerden göç eden Yahudiler çeşitli tarım alanlarında, İran'dan göç edenler ise ticaretle uğraşıyorlardı.

Son olarak, saldırılardan ve zulümlerden kaçan Muntain Yahudileri, Kuba'daki Hüseyinanlı (Hüseyin Ali) Han'ın hanesine katıldı. Hüseyin Han (1722-1758) ve oğlu Fatali Han (1758-1789) döneminde gelişmekte olan Kuba Hanlığı, Derbent'ten Lenkeran'a kadar Azerbaycan'ın kuzey ve güney Dağıstan topraklarından oluşmaktadır. 1722'den beri Dağ Yahudileri Gudyalçay topraklarına yerleşti.

Kasaba, İsrail'de yaşayan akrabalardan finansal destek aldı ve yeni Bet Knesset Sinagogu'na ev sahipliği yaptı. Ancak 1991 yılında Azerbaycan'ın bağımsızlığını kazanmasının ardından pek çok bölge sakini İsrail'e, Amerika Birleşik Devletleri'ne ve Avrupa'ya göç etti ve komünist dönemde bölgede yaşayan yaklaşık 18.000 nüfus azaldı.

Kırmızı Kasaba'da iki sinagog bulunmaktadır: 1888 yılında inşa edilen ve 2000 yılında yenilenen "Altı günbəz" (Büyük) sinagogu ve 1896 yılında inşa edilen ve yakın zamanda yenilenen "Giləki" (Hilaki) sinagogu.

Sakinleri üç dilde konuşmaktadır: Dağ Yahudileri tarafından günlük yaşamda konuşulan Judeo-Tat, Rusça ve Azerice. Buradaki iki okuldan biri Azerice veya Rusça olarak eğitim vermektedir.