Sabataycılık

Dönmeler, Osmanlı İmparatorluğu'nda dışarıdan İslam'a dönen, ancak Yahudi inançlarını ve Kabalistik inançlarını gizlice koruyan bir grup Sabetaycı kripto Yahudiydi. Hareket esas olarak Selanik merkezliydi. Grup köken olarak 17. yüzyılda Sefarad Haham ve Kabalist Sabatay Sevi'nin Yahudi Mesih olduğunu iddia etmesiyle ve daha sonra Sultan IV. Mehmed'in ölüm cezasına çarptırmasıyla Sabatay Sevi'nin zorla İslam'a dönmesiyle ortaya çıktı. Sevi'nin zorla İslam'ı kabul etmesinden sonra, bazı Sabetay Yahudileri de İslam'ı seçip dönme oldular. Sabetaycıların bir kısmı, dönmelerin torunları olarak 21. yüzyıl Türkiye'sine kadar yaşadı.

Sahte olarak İslam'a dönmelerine rağmen, Sabetaycılar gizlice Yahudiliğe yakın kaldılar ve Yahudi ritüellerini gizlice uygulamaya devam ettiler. Sabetay Sevi'yi (1626-1676) Yahudi Mesih olarak tanıdılar, Rabinik Yahudilikteki benzer bazı Yahudi emirlerini gözlemlediler ve İbranice ve daha sonra Ladino dilinde dua ettiler. Ayrıca Sevi'nin hayatındaki önemli olayları kutlayan ritüelleri gözlemlediler ve Sevi'nin dönüşümünü Kabalistik bir şekilde yorumladılar.

Dönme grubunun birkaç kolu vardır. Birincisi İzmir'de (Smyrna) olan İzmirlidir. Bu, diğer ikisinin sonunda ayrıldığı orijinal mezhepti. İlk ayrılık, Sevi'nin son karısının erkek kardeşi Jacob Querido (yaklaşık 1650-1690) tarafından kurulan Jakubi mezhebini yarattı. Querido, Zevi'nin reenkarne olduğunu ve başlı başına bir mesih olduğunu iddia etti. İzmirli'den ikinci bölünme, Berekiah Russo'nun (1695-1740), Türkçede Otman Baba olarak bilinen ve bir sonraki gerçek Sevi'nin ruhunda reenkarne olan bir ruhu miras aldığı iddialarının sonucuydu. Bu iddialar sonradan kazanılmış ve Dönmelerin en kalabalık ve en katı kolu olan Karakashi (Türk) veya Konioso (Ladino) kolunu doğurmuştur. Karakashi/Konioso misyonerleri 18. yüzyılın ilk bölümünde Polonya'da aktifti ve daha sonra Russo'nun ruhunu miras aldığını iddia eden Jacob Frank'ı (1726-1791) öğrettiler. Frank, Doğu Avrupa'da Dönme olmayan farklı bir Sabetaycı grup olan Frankist mezhebi yaratmaya devam etti. Yine bir başka grup, Polonya kökenli Lechli, Selanik ve Konstantinopolis'te sürgünde yaşıyordu.

Bazılarına göre, Osmanlı İmparatorluğu'nu "çökerten" bir grup meşruti monarşist devrimci olan Jön Türk hareketinin önde gelen birkaç üyesi Dönme'ydi. Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan sonra İzmir'de Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'ya yönelik suikast planının liderlerinden biri, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin kurucu üyesi ve Osmanlı İmparatorluğu'nun eski Maliye Nazırı, Dönmelerin önde gelenlerinden Mehmed Cavid Bey'dir. Kapsamlı bir soruşturmadan sonra Cavid Bey suçlu bulundu ve daha sonra 26 Ağustos 1926'da Ankara'da asılarak idam edildi.

İlginç bir vaka, 2000 yılında Zvi Publishers'ı kuran ve bir Yahudi olarak tanınmak isteyen Dönme yayıncısı Ilgaz Zorlu'dur, ancak bu beth din, Yahudiliğini tam bir dönüşüm olmadan tanımayı reddetmiştir. Ilgaz Zorlu, İsrail'de din değiştirdiğini iddia etti ve daha sonra sicil kayıtlarında ve kimliğinde dinini İslam'dan Yahudiliğe değiştirmek için dava açtı. Mahkeme lehinde oy kullandı.

Işık Üniversitesi (Türkçe: Feyziye Mektepleri Vakfı, FMV) ve Terakkî okulları, 19. yüzyılın son çeyreğinde Selanik'te Dönme cemaati tarafından kurulmuş ve 9 Kasım 1912'de Rumların şehri ele geçirmesinden sonra İstanbul'da faaliyetlerine devam etmiştir.

17. yüzyılın Dönme ideolojisi, esas olarak On Emir'in kısaltılmış bir versiyonu olan ve zinaya karşı uyarının bir yasaktan çok bir önlem olarak açıklandığı ve muhtemelen Sabetaylıların antinomian cinsel aktivitelerini açıklamak için dahil edilen On Sekiz İlke etrafında dönüyordu. Ek emirler, Dönmeler ile Musevi ve Müslüman topluluklar arasında meydana gelebilecek etkileşim türlerinin tanımlanmasıyla ilgilidir. Bu etkileşim kanunlarından en temel olanı, hem Yahudilerle hem de Müslümanlarla evlenmemek ve mezhep içi ilişkileri mezhep dışı ilişkilere tercih etmekti. Buna rağmen, dönmemiş Sabetaycılarla ve hatta Dönmeler içinde Yahudi hukukuyla ilgili anlaşmazlıkları gizlice çözen Yahudi hahamlarla bağlarını sürdürdüler.

Ritüel söz konusu olduğunda, Dönmeler hem Yahudi hem de Müslüman geleneklerini takip ederek, Osmanlı toplumuyla bütünleşmek için gerekli olduğu için biri ile diğeri arasında geçiş yaptı. Görünüşte Müslümanlar ve gizlice Yahudi Sabetaycılar olan Dönmeler , Ramazan gibi geleneksel Müslüman bayramlarını gözlemlediler, aynı zamanda Yahudi Şabat, Brit milah ve büyük bayramları da tuttular. Dönme ritüellerinin çoğu, Kabala, Sabetaycılık, Yahudi geleneksel hukuku ve Sufizm'in çeşitli unsurlarının bir birleşimidir.

Dönme ayinleri, tarikat büyüdükçe ve yayıldıkça gelişti. İlk başta, Dönme literatürünün çoğu İbranice yazılmıştır. Daha sonra, grup geliştikçe, Ladino İbranice'nin yerini aldı ve sadece yerel dil değil, aynı zamanda ayin dili oldu. Dönmeler birkaç mezhebe ayrılmış olsalar da, hepsi Sevi'nin ilahi mesih olduğu ve onun pratik dünyevi Tevrat'tan daha üstün olan gerçek "manevi Tevrat"ı ortaya çıkardığına inandı. Dönmeler, Sevi'nin hayatındaki çeşitli noktalara ve kendi din değiştirme tarihlerine ilişkin bayramlar yaratmış ve kutlamıştır. En azından kısmen Kabalistik ilahiyat anlayışına dayanan Dönme, ilahi olanın yayılımları arasında, Müslüman ve Yahudi toplulukları ile benzer şekilde birçok çatışmaya yol açan üç yönlü bir bağlantı olduğuna inanıyordu. Diğer çağdaş dinlerden gelen muhalefetin en dikkate değer kaynağı, Dönme üyeleri arasında eş değiş tokuşunun yaygın uygulamasıydı.

Dönmelerin hiyerarşisi şube bölünmelerine dayanıyordu. Tüccar sınıfları ve entelijansiyadan oluşan İsmaililer hiyerarşinin en tepesinde yer alıyordu. Zanaatkarlar çoğunlukla Karakashi olma eğilimindeyken, alt sınıflar çoğunlukla Jakubi'ydi. Her şubenin, bir "Kahal" veya cemaat (İbranice) şeklinde organize edilmiş kendi dua topluluğu vardı. Geniş bir iç ekonomik ağ, şubeler arasındaki ideolojik farklılıklara rağmen alt sınıf Dönmelere destek sağladı.

Türk antisemitizmi ve dayandığı asılsız haberler, gizemli Dönme figürü üzerinde odaklanmaktadır. Tarihçi Marc David Baer'e göre, olgunun geç Osmanlı tarihinde derin kökleri vardır. Komplo suçlamalarının mirası Türkiye Cumhuriyeti tarihi boyunca da bu olgu devam etmiştir ve bugün orada canlı tutuluyordur. Modern antisemitizm, Yahudi'yi, çeşitli küresel gruplar kılığında hareket eden, amansız bir şekilde gizli kanallar aracılığıyla küresel siyasi ve ekonomik kontrol peşinde koşan her yerde bulunan, homojen bir birim olarak ırksal olarak özselleştirir. Kripto-Sabbatçı bir mezhep olarak Dönmeler, ister statükoya karşı siyasi bir ayaklanma başlatmakla, isterse baskıcı bir rejimin kontrolünü şekillendirmekle suçlansın, gizli, kripto-Yahudi siyasi kontrolü ve sosyal nüfuz hakkında her zaman kolay bir hedefti.

Baer'e göre Dönme'nin Yahudi geleneğine dayanan Sabetaycı teolojik ve ritüel sır tarihi, İslam'ın halka açık bir şekilde uygulanmasıyla birleştiğinde, Baer'e göre gizli Yahudi kontrolü suçlamalarını uygun kılıyor. O halde, "gizli Yahudi", hem gizlice Yahudi hem de denetim uygulamak için gizlice hareket eden Yahudiler olmak üzere çifte bir anlam kazanır; her şeyden önce gizli dini kimlikleri, özellikle her yerde yaşayan sıradan Türk Müslümanlarından ayırt edilemedikleri ve Baer'in iddia ettiği gibi, modern antisemit Yahudi'yi zorunlu olarak gördüğü zaman, gizli etkileriyle komplo teorisyenleri için "her yerde" uyumludur. Dönmelerin manevralarının Jön Türk Devrimi'nin, Sultan II. Abdülhamid'i devirmelerinin, Osmanlı dini kurumunun dağılmasının ve laik bir cumhuriyetin kuruluşunun merkezinde yer aldığı söyleniyordu. Sultan yanlısı, dindar Müslüman siyasi muhalifler bu olayları Türkiye'deki "gizli Yahudiler" tarafından yürütülen küresel bir Yahudi ve Mason komplosu olarak resmettiler.

Ek olarak, kripto-Yahudi komplo iddiası, genel olarak modern Türk tarihi boyunca sağcılar ve İslamcılar tarafından görevdeki siyasi liderliğin meşruiyetini baltalamak için ve bugün, Erdoğan'ın siyasi meşruiyetini ve İslamcılığın kökenlerini baltalamak isteyen solcular ve laikler tarafından kullanıldı. Bunlar, kısmen Siyonizm'in başarılarında somutlaşan, Yahudilerin dünya egemenliğine yönelik özlemlerinin diğer iddiaları gibi, hem çağdaş Türkiye'deki bu tür saçmalıkların kalıcı doğasının hem de dünya çapında yaygın olanlarla köklü ilişkilerinin örnekleri olarak saflara katılıyor. Radikal olarak farklı siyasi unsurlar tarafından genellikle aynı anda yayılan siyasi komplo teorileri gibi.

1924 yılında Karakaş Dönmelerinden olduğunu iddia eden Mehmet Karakaş Rüştü, Vakit gazetesine Dönmelerle ilgili iddialarda bulundu. Dönmeleri vatansever olmamakla ve asimile edilmemekle suçladı. Tartışmalar diğer gazetelere sıçradı. Ahmet Emin Yalman, sahibi olduğu Vatan gazetesinde bu tür grupların varlığını kabul etmiş, ancak bu grupların artık geleneklerini takip etmediğini iddia etmiştir. Sonra Karakaş Rüştü Türkiye Büyük Millet Meclisine bazı Dönmelerin Türkleşmeye boyun eğmedikçe ve Türklerle evlenmedikçe mübadele yoluyla devam eden göçlerinin kaldırılması isteğiyle dilekçe verdi.