काठमाडौँ — बालाजुका ६५ वर्षीय सिद्धि मानान्धरलाई कुनै वेला बालाजु पार्क मनोरन्जन गर्ने थलो थियो । विगत २० वर्षदेखि बालाजु पार्कमा मर्निङवाक गर्दै आएका उनलाई पार्कको अवस्था हेर्दा निकै दिक्क लागेर आउँछ । उचित संरक्षणका अभावमा पार्कको अवस्था लथालिंग भएको उनले बताए ।
‘बालाजु बाइसधारा पार्क निकै चर्चित हरित उद्यान हो,’ उनले भने, ‘अहिले त खास त्यति मानिस आउँंदैनन।’ भूकम्पले क्षति पुगेको भन्दै उनले उद्यानको आर्कषण नै घटेको बताए। काठमाडौं महानगरपालिकाले बाइसधारालाई संरक्षण गरेर संचालनमा ल्याउनु पर्ने उनले बताए। बाइसधारा पार्कलाई संरक्षण गरेर थप आकर्षक, सुविधायुक्त र मनमोहक बनाउन महानगरले गुरुयोजना तयार पार्ने गृहकार्य सुरु भएको महानगर वातावरण विभागका प्रमुख हरि कुँुवरले बताए।
‘पुनर्संरक्षण गरेर स्मार्ट पार्क बनाउने तयारीमा छौं,’ उनले भने, ‘अब लथालिंग अवस्थामा कुनै पनि पार्कलाई राख्दैनौं।’ भूकम्पका कारण क्षतिग्रस्त भएको बालाजु पार्कको स्वीमिङ पुललगायतका संरचनालाई नयाँ स्वरुप दिइने उनले बताए। पिकनिक स्पटलाई पनि व्यवस्थित गरिने उनले बताए। महानगर साना-सान पार्कलाई पनि व्यवस्थित बनाउन लागेको उनले बताए।
महानगरले यसैवर्ष भित्र बाइसधारा पार्कभित्रको पिकनिक स्पटलाई व्यवस्थित गरी सञ्चालन गर्ने तयारी गरेको छ। २०१८ सालमा तत्कालीन राजा महेन्द्रको निर्देशनमा बालाजुमा पार्कको निर्माण भएको थियो। महानगरका अनुसार बालाजुको बाइस धारा धार्मिक हिसावले महत्वपूर्ण मानिन्छ।
२२ मध्ये २१ धारा राजा जयप्रकाश मल्ल र एउटा धारा राजा रणबहादुर शाहले निर्माण गराएका हुन्। पानीका अभावले २२ धारा सुकेका छन्। धार्मिक तथा पर्यटकीय हिसाबले महत्वपूर्ण भएको भन्दै कुँवरले बुढानीलकण्ठ, राधाकृष्ण, शिव पार्वती, शीतला माई, जलभैरव र वनदेवीको मन्दिर र गुम्बा रहेको बताए। ‘गुरु योजना बनाएका छौ,’ उनले भने, ‘दुई वर्षभित्र निर्माण सम्पन्न हुन्छ।’
पार्कमा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको शालिक, गुम्बा, राजा महेन्द्र र रानी रत्नको प्रतिमा राखिएको छ। बालाजु पार्क १ सय ५९ रोपनी जग्गामा फैलिएको छ। हाल उपत्यकामा शंख पार्क, बालाजु पार्क, रत्नपार्क, यूएन पार्क र त्रिभुवन पार्क गरी ५ वटा ठूला पार्क छन्। ३० भन्दा बढी स-साना पार्क छन्। तर तिनीहरुको संरक्षण हुन सकेको छैन। शंखमूल पुलदेखि टेकू दोभानसम्म फैलिएको संयुक्त राष्ट्रसंघीय (यूएन) पार्क अवस्था पनि लथालिंग छ। १ हजार ५६ रोपनी जग्गामा फैलिएको पार्क अव्यवस्थित छ। सरसफाइ र संरक्षण अभावमा पार्कलाई पार्कका रुपमा विकास गर्न सकिएको छैन। २०५२ चैत २६ मा यूएन पार्क स्थापना भएको थियो। यूएन पार्क
पार्कमा अहिले विभिन्न जातका बिरुवा रोपिएका छन्। उपत्यकाका मध्य भागमा हरियाली छाए पनि राम्रो व्यवस्थापन हुन सकेको छैन। चक्रपथसँगै जोडिएको शंख पार्क २२ रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। पछिल्लोपटक यसलाई विकसित गरेर पुन: निर्माण गर्नका लागि महानगरले गुरु योजना बनाएको छ। २०४३ मा पञ्चायत रजत जयन्ती अवसरमा यो पार्क निर्माण गरिएको थियो। त्यसपछि २०४६ मा प्रजातन्त्र पुन:स्थापनापछि ‘शंख पार्क’ को नामाकरण गरिएको हो।
सहरी विकासमन्त्री मोहम्मद इस्तियाक राईले खुला क्षेत्रलाई पार्कका रुपमा विकास गर्ने मन्त्रालयको नीति नै रहेको बताए। ‘उपत्यका वरिपरि पार्क निर्माण भइरहेका छन्,’ उनले भने, ‘अब पुरानाको संरक्षण र नयाँ निर्माण गर्छौ’। सरकारले ‘एक नगर एक पार्क’ नीतिअनुरूप निर्माण कार्य अघि बढाइने उनले बताए।
काठमाडौं महानगरपालिका वडा नं. ४ का वडाध्यक्ष मोहन बिष्टले शंखपार्कलाई पुननिर्माण गर्न लागिएको जानकारी दिए। ‘व्यवस्थित पार्क बनाउँदै छौं,’ उनले भने, ‘त्यसका३ करोड २७ लाख रुपैया विनियोजन भएको छ।’
पार्क निर्माणका अभियन्ता तथा वातावरण तथा जलसरोकार मञ्च अध्यक्ष पुष्पराज पाण्डेले करोडौं रुपैया खर्चेर निर्माण गरिएका ऐतिहासिक महत्वका पार्कहरूलाई सरकारले संरक्षण नगरेको गुनासो गरे।
‘मुलुकभर खाली जग्गा अतिक्रमण हुने क्रम जारी छ, खाली जमिनमा साना(सान पार्क निर्माणमा जोड दिनुपर्छ,’ उनले भने, ‘जसले गर्दा खाली जमिनको संरक्षण हुन्छ।’ उनले मुलुकभर नै पार्क निर्माण अभियानकै रुपमा अघि बढाउनु पर्ने बताए। ‘केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय सरकारले पार्क निर्माण गर्नुपर्छ,’ उनले भने। रत्नपार्कलाई समेत व्यवस्थित बनाउने तयारी भइरहेको उनले बताए।
बंगलादेश — साफ च्याम्पियनसिप २०१८ को दोस्रो खेलमा नेपालले भुटानलाई ४-० ले हराएको छ । भुटानी फुटबलको स्तर माथि बढेको सोचबीच भएको खेलमा नेपाल पूर्णत हाबी रह्यो । यस जितले नेपालको सेमिफाइनल पुग्ने सम्भावना फेरि जिवित भएको छ । नेपालले भुटानलाई हराएको यो लगातार तेह्रौंपटक हो ।
नेपालले अहिलेसम्म भुटानको हातबाट हार अथवा बराबरी दुवै व्यहोर्न परेको छैन । नेपालबाट बंगलादेशमा अध्ययन गर्न आएका विद्यार्थी र विभिन्न कामले आएका नेपालीहरु यो खेल हर्न ओइरिए । करिव ५ सय नेपाली दर्शक यहाँ उपस्थित थिए ।
बारा — महागढीमाई नगरपालिकाले शिक्षाका लागि विद्यालयमा पहुँच बढाउन छात्रालाई ‘छोरी शिक्षा’ अन्तर्गत साइकल उपलब्ध गराएको छ । नगर क्षेत्रको विभिन्न विद्यालयमा कक्षा ९ मा अध्ययनरत २ सय १ छात्रालाई साइकल उपलब्ध गराएको हो ।
गरिबी, अशिक्षा र चेतना अभावलगायतले विद्यालय छाडेर घरमै कामकाज गर्नुपर्ने अवस्थाकी छात्रालाई पुन: विद्यालय आउजाउका लागि नगरपालिकाले साइकल उपलब्ध गराउने योजना बनाएको छ । शिक्षाका लागि विद्यालयमा पहुँच बढाउन छात्रालाई ‘छोरी शिक्षा’ अन्तर्गत साइकल वितरण गरिएको नगर प्रमुख उपेन्द्र यादवले बताए ।
‘प्रदेश सरकारको छोरी पढाउने अभियानलाई सघाउ पुर्‍याउन यस्तो योजना ल्याइएको छ,’ उनले भने, ‘यसले छात्रा र अभिभावकको शिक्षाप्रतिको मनोबल उच्च भएको छ ।’ ८ कक्षा पढेर छाडेकी छात्राहरूलाई पुन: विद्यालय पुर्‍याउन पनि साइकल वितरण गरिन उनले बताए । नगर प्रमुख यादवका अनुसार तल कक्षाबाट दु:ख गरेर अभिभावकले छोरीलाई पढाउँछन् । तर छोरीहरू नौ कक्षा पुग्दा नपुग्दै अभिभावकले पढाइ छुटाइदिन्छन् । यही दुर्भाग्यलाई हटाउन साइकल उपलब्ध गराउने छौं ।
‘पढाइमा इच्छा शक्ति हुने, तर साधनस्रोत अभाव र अभिभावकको नाकारात्मक भावनाले कतिपय छात्राहरू गृहिणीका रूपमा घरमा बसेको पाइन्छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले यसलाई हटाउन छोरी शिक्षाअन्तर्गत साइकल वितरण योजना ल्याइएको छ ।’ साइकल वितरणले टाढाटाढाबाट विद्यालयमा पढ्न आउने छात्राहरूलाई आउजाउ सजिलोसँगै शिक्षाप्रति साहस र आकर्षण बढने उनले विश्वास व्यक्त गरे । नगरको शिक्षाको गुणस्तर बृद्धि नगर भरिका विद्यालयहरूमा कक्षा ६ देखि कम्प्युटर शिक्षा लागू गर्न नगरपालिकाले योजना बनाएको छ ।
विद्यालयहरूमा विषयगत शिक्षकहरूको अभाव रहेकोले चाँडै दरबन्दी मिलान गरी प्रत्येक विद्यालयहरूमा विषयगत शिक्षकको व्यवस्था गरिने नगरपालिकाका अधिकारीले जनायो । गढीमाई महेन्द्र प्राविधिक नमुना माध्यमिक विद्यालयका ७९ जना, भोला माविका ८७ र नेपाल राष्ट्रिय मावि बबुआइनका ३५ जना गरी २ सय १ छात्रालाई नगरपालिकाले साइकल वितरण गरेको हो ।
नगरपालिकाले गत आव ०७४/७५ मा नगरका अधिकांश विद्यालयमा शैक्षिक अवस्था सुधारका लागि लगानी गरेको छ । कम्प्युटर, फर्निचर, महिला तथा पुरुष शौचालय, शुद्ध पानी पिउन चापाकल, गर्मी छल्न पंखा तथा वाटर फिल्टर मेसिनलगायत भौतिक संरचना तयार गर्न बजेट उपलब्ध गराएको छ ।
विद्यालयमा शुद्ध खानेपानीको लागि चापाकल नगरपालिकाका अनुसार नेराप्रावि पिप्राविर्तामा पर्खाल निमार्णको ४ लाख, लालीगुराँस प्रावि कवहीजब्दीमा पर्खाल तथा गेट निमार्ण गर्न २ लाख, रामजानकी प्रावि बरियारपुरमा छत ढलान गर्न २ लाख ५० हजार, भोला मावि गंजभवानीपुरमा अधुरो भवन निमार्ण गर्न ४ लाख गराइएको छ ।
यसैगरी नेरामावि पिप्राढी बेनौलीमा पर्खाल निमार्ण गर्न ९ लाख, गडबडामाई विद्यालयमा फर्निचर खरिद गर्न २ लाख, नगरभरिका विभिन्न निमावि र माविमा ८ लाख ५० हजारको कम्प्युटर वितरण गरिएको छ ।
पर्सा — पछिल्लो केही वर्षयता गैरसरकारी संस्था खोल्ने तर निरन्तरता नदिने प्रवृत्तिलाई जिल्ला प्रशासनले अंकुश लगाउने तयारी गरेको छ ।
कार्यालयमा दर्ता भएर पनि निष्क्रिय रहेका तथा नवीकरणसमेत नगरिएका संघ–संस्थालाई जिल्ला प्रशासन कार्यालयले खारेजीको गृहकार्य गरिरहेको छ । कार्यालयका सूचना अधिकृत षड्कुमार पोखरेल संस्था दर्ता ऐन २०३४ अनुसार आव ०३७/३८ देखि कार्यालयमा संघसंस्था दर्ता हुन थालेका हुन् । यसरी हालसम्म कार्यालयमा २ हजार १ सय १४ संघसंस्था दर्ता रहेकामा तीमध्ये मुस्किलले २५ प्रतिशत मात्र सक्रिय रहेको अनुमान गरिएको छ ।
सक्रिय नरहेका संघ–संस्था खारेज नगरिए पनि केन्द्रले त्यसबारे चासो लिएकाले यस सम्बन्धमा आन्तरिक रूपमा आवश्यक गृहकार्य भने भइरहेको उनले बताए । ‘केन्द्रले हामीसँग जिल्लामा दर्ता रहेका संघसंस्था र तिनीहरू पछिल्लो समय नवीकरण भए नभएको जानकारी समेत मागेको छ,×’ उनले भने, ‘हामीले त्यसै अनुरूप केन्द्रलाई सम्पूर्ण जानकारी गराइसकेका छौं, अब केन्द्रको थप निर्देशनको प्रतीक्षा गरी रहेका छौं ।’
सामान्यत: ३ वर्षसम्म नवीकरण नगरी निष्क्रिय रहने गरेका संघसंस्था खारेज गर्ने गरिएको उनले बताए । जिल्लामा दर्ता रहेका संघसंस्थाहरूमध्ये धेरै सो महिला, विकास, वातावरण, खेलकुद क्षेत्रमा कार्य गर्ने उद्देश्यले गठन भएको पाइएको उनले बताए । जिल्लामा हाल कार्यरत गैरसरकारी संस्थाहरूमध्ये मुस्किलले १ सय हाराहारीमा मात्र सक्रिय रहेका छन् । बाँकी गैसस निष्क्रिय नै रहेका छन् । २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि गैरसरकारी संघसंस्था खोल्ने लहरनै चलेको हो । तर उत्साहले संघसंस्था खोल्ने मध्ये अधिकांश त्यसपछि आफंै निष्क्रिय हुने गरेका छन् ।