काठमाडौं, साउन । असत्यको जीत जस्तो देखिएपनि कालान्तरमा सत्यको नै जित हुन्छ । विष मिठो होला तर त्यसले ज्यान लिन्छ लिन्छ त्यसमा दुई मत नै छैन । हो अहिले असत्यको जीत र विष पनि औषधी हुने अवस्थाको महशुस गर्न थालिएको छ जताततै । जहाँ न्याय मरिरहेको देखिन्छ । न्यायको खडेरी लागिरहेको छ । त्यसैले होला, कुनै बेला न्याय नपाए गोर्खा जानु भन्ने उक्ति चलेको ।
अहिले विभिन्न कर्ममा रमाईरहेका आम नेपाली कुनै न कुनै अन्यायमा परिरहेका छन् । तर, न्याय पाउन सकिरहेका छैनन् । न्याय राजनीतिले बास गर्न थालेको छ । अझ त्यसमाथि किसानहरुको कुरा गर्ने हो भने त न्याय कुन चराको नाम हो भन्ने कुरा बुझन् पनि कठिन छ ।
जिन्दगी नै माटोमा सुम्पिने सोच बनाएर कृषि उत्पादनमा होमिएका किसानहरु सँधै अन्यायमा पर्ने गरेका छन् । किसान अन्यायमा अहिले मात्र होइन सयौं वर्षदेखि नै पर्दै आईरहेको छन् । न त किसानहरुले अहिलेसम्म न्याय पाएका छन् नत पाउने संकेत नै देखिएको छ ।
विगतमा परम्परागत कृषि पेशामा संलग्न रहेके जिवीकोपार्जन गर्दै आएका हामी र हाम्रा पुर्खा न्यायको पहुँचमा कहिल्यै पनि पर्न सकेनौं । जुन अहिलेसम्म विद्यमान छ । राजनीतिले गाँजेको हाम्रो समाज किसानहरु अन्याय खेपिनै रहे । न्यायको खोजी गर्र्ने प्रयास नै गरेरनन् । कारण उही ‘बोल्नेको पीठो विक्छ नबोल्नेको चामल पनि विक्दैन’ भन्ने उखान जस्तै ।
समय परिवर्तन भयो, व्यवस्था परिवर्तन भयो, शासन पद्दती पनि परिवर्तन भयो तर किसानलाई परिवर्तन गराउने प्रयास कहिल्यै भएन । त्यसैले होला परम्परागत कृषिलाई विस्थापित गर्दै व्यवसायिक कृषि गर्ने किसान यतिखेर न्याय खोज्दै आफूले उत्पादन गरेको कृषि उपजको सही मूल्य नपाउँदा आन्दोलन हुनु पर्ने वाध्यता छ । कृषि उपज सडकमा पोख्नु र फाल्नु पर्ने अवस्था आएको छ । यसलाई न्यायको खडेरी भन्दा केही फरक पर्ला र ?
यदि वास्तविक रुपमा नै किसानले न्याय पाईदिएको भए मलको अभाव व्यहोर्नु पर्ने थिएन होला, गुणस्तरीय बीउ देउ भन्दै सडकमा आउनु पर्ने थिएन होला अनि मरी मरी गरेको कृषि उत्पादनको मूल्य पाईन भन्दै धर्ना दिनु पनि पर्ने थिएन होला ? तर खै त परिवर्तित राज्य व्यवस्थामा किसानको परितर्वन ? कहिले पाउँछन् किसानले न्याय ? कसले दिन्छ किसानलाई न्याय ? न्यायको पहुँचका किसानलाई कसले पु¥याईदेला ?
किसानको खेतमा खडेरी, उत्पादनमा खडेरी, बजारको खडेरी, उचित मूल्यको खडेरी । अनि उत्पादन गर्ने आत्मामा नै खडेरी लागेपछि त्यसले विद्रोह निम्त्याउने बाहेक के गर्न सक्छ र ? भोकमरी अन्त्य गर्ने नारा वोकेर हिडिरहेको विश्वका उपल्ला बुद्धिजिवीहरुले आधार स्तम्भ किसानका कुरा कहिल्यै उठाउन सकेनन् । अव किसान आफै न्यायको लागि उठ्ने हो कि ?
काठमाडौं । कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिमा बिचौलिया व्यापारीको सिन्डिकेट हटाउन अहिले दुई मन्त्रालयको सक्रियता देखिएको छ । उद्योग वाणिज्य तथा आपूर्तिमन्त्री मातृकाप्रसाद यादव र कृषि तथा पशुपन्छी विकासमन्त्री चक्रपाणि खनालले तरकारी र फलफूलको व्यापारमा देखिएका बिचौलिया निर्मूल पार्ने भन्दै लागिपरेका छन् । कृषिमन्त्री खनालले गत जेठमा कालीमाटी बजारको अनुगमन गर्नुभएको थियो भने उद्योगमन्त्री यादव सोमबार कालीमाटीमा व्यवसायीहरुले सरकारी अनुगमन टोलीलाई अवरोध गरेपछि स्थलगत निरीक्षण गर्न पहिलोपटक त्यहाँ जानुभएको हो ।
कृषि मन्त्रालयले कालीमाटीमा एक वर्षयता गरेको अध्ययनका आधारमा त्यहाँभित्रको ‘दुर्गन्धित बिचौलिया’ लाई कारबाही गर्ने गरी आन्तरिक अनुसन्धान अन्तिम चरणमा पुगेको जनाएको छ । त्यसै गरी उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालयले किसानले उत्पादन गरेको ठाउँदेखि कालीमाटीसम्म आइपुग्दा कति ठाउँमा बिचौलिया लाग्छन् र कति मूल्य बढाइन्छ भनेर अध्ययन अनुगमन गरिरहेको छ ।
उद्योग मन्त्रालयअन्तर्गतको आपूर्ति व्यवस्थापन तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागले उपत्यकाबाहिरका केही जिल्लामा गई किसानले पाउने मूल्य, मुूल्य बढाउने बिचौलिया व्यापारीका विभिन्न तहको अनुसन्धान गरिरहेको छ । सोही अनुसन्धानलाई थप पुष्टि गर्न हिजो सोमबार विभागले कालीमाटी बजारमा अनुगमन गरेको हो ।
कालीमाटी बजार सञ्चालक समितिका अध्यक्ष तथा कृषि मन्त्रालयका सहसचिव तेजबहादुर सुवेदीका अनुसार कालीमाटीभित्रका ९८ वटा व्यापारीलाई कारबाही गर्ने गरी मन्त्रालयले प्रतिवेदन तयार पारेको छ । तर उक्त प्रतिवेदन व्यापारीकै दवाबका कारण सञ्चालक समितिबाट पारित हुन भने सकेको छैन ।
‘हामीले एक वर्षअघि तयार पारेको प्रतिवेदन समितिबाट पारित हुन नसकेपछि मन्त्रालय पठायौं । दोस्रो प्रतिवेदन पनि दुईपटक सञ्चालक समितिमा छलफलका लागि पठाइसकेका छौं । तर पारित भने हुन सकेको छैन’ –कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिका कार्यकारी निर्देशक तेजेन्द्र पौडेलले भन्नुभयो ।
समितिले तयार पारेको अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार कालीमाटीमा बिचौलिया व्यापारीले एउटै स्टलबाट २ लाख रुपियाँसम्म अतिरिक्त भाडा असुल्ने गरेको छन् भने एउटा स्टलमा ३ वटासम्म पसल सञ्चालन भइरहेका छन् ।
व्यापारीहरुले बजार र स्टल कब्जा गरी एउटा स्टलको क्षेत्रफल हेरी ८ देखि १० हजार रुपियाँ मात्र भाडाबापत समितिलाई बुझाउने र २ लाख आफै कुम्ल्याउने गरेका छन् । बिचौलियाको धन्दा चलाइरहेका व्यापारीले बजारभित्रका स्टल आफूले कब्जा गर्ने र महँगो दरमा अर्कैलाई भाडामा दिई ठगी धन्दा चलाउने गरेका छन् ।
थोक व्यापारीले ९० वर्गफिट र खुद्रा व्यापारीले ४० वर्गफिटका दरले स्थान पाए पनि एउटै स्टलमा ३ वटासम्म पसल सञ्चालन भइरहेका छन् । कालिमाटी बजारमा ३ सय ५० भन्दा बढी थोक व्यापारी र ७१ जना खुद्रा व्यापारी रहेको समितिको तथ्यांकमा उल्लेख छ ।
दुवै जना मन्त्री र मन्त्रालयले अहिलेको अवस्थालाई धेरै दिन टिक्न नदिने भन्दै सार्वजनिक रुपमा धारणा राखे पनि त्यसको कार्यान्वयनमा भने फितलो देखिएको छ । कषिमन्त्री खनालले गत जेठमा अनुगमन गरेपछि दोस्रोपटक सो विषयमा कुनै चासो देखाउन सक्नुभएको छैन ।
आपूर्ति व्यवस्थापन तथा उपभोक्ता हित संरक्षण विभागले सोमबार बजार अनुगमनका क्रममा नियन्त्रणमा लिएको फर्सी र काँक्रो मंगलबार लिलामी गरेको छ । सम्बन्धित सामान धनीले आफ्नो सामानको बिलबिजक देखाउन नसकेपछि लिलाम गरिएको विभागका अधिकृत दीपकराज पोखरेलले बताउनुभयो ।
पोखरेलका अनुसार बा५च ९६४ नम्बरको गाडीबाट जफत गरिएको तीन क्विन्टल बराबर काँक्रो कृषक सहकारीमार्फत् संकलन गरेर ल्याईएको र ना४च ६६३४ र नम्बरको टाटा मोबाइलमा ल्याईएका साढे १५ क्विन्टलबराबर फर्सीको बारा जिल्ला निजगढ नगरपालिका–१३ डम्बरपुरका सुख दोर्जे गोलेले दाबी गरेपछि विभागले टोलीले गोलेलाई सम्बन्धित नगरपालिकाबाट आफू कृषक भएको प्रमाणित गरेर ल्याउन भनेको छ ।
विभागले २ क्विन्टल काँक्रो प्रतिकिलो २५ रुपियाँका दरले बेचेको छ भने १ क्विन्टल काँक्रो नष्ट गरेको छ । त्यसै गरी १५ क्विन्टल फर्सी प्रतिकिलो १५ रुपियाँदेखि २५ रुपियाँका दरले बिक्री गरेको छ । यदि गोलेले आफै कृषक भएको प्रमाण ल्याएको खण्डमा फर्सी बिक्रीबाट उठेको रकम सम्बन्धित किसानलाई नै फिर्ता गरिने पोखरेलको भनाइ छ ।
सोमबार अनुगमनका क्रममा सरकारी टोलीलाई अवरोध गर्ने २ जना व्यवसायीलाई भने थप कारबाहीका लागि अदालती प्रक्रियामा लगिएको पोखरेलको भनाइ छ ।
दैनिक ६ देखि ७ सय मेट्रिकटन तरकारी तथा फलफूल कालीमाटी बजारमा भित्रिने गरेकोमा मंगलबार १ सय मेट्रिक टन मात्रै भित्रिएको निर्देशक तेजेन्द्रप्रसाद पौडेलले जानकारी दिनुभएको छ । आपूर्ति विभागले सोमबार अनुगमन गरेपछि मंगलबार निकै कम मात्र व्यापारीहरु सामान लिएर कालीमाटी आएको पौडेलको भनाइ छ ।
बजारमा निकै कममात्र तरकारी भित्रिएपछि त्यसको प्रत्यक्ष मार भने उपभोक्तामा परेको छ । सोमबारको तुलनामा मंगलबार मात्र तरकारीको खुद्रा मूल्यमा ५० प्रतिशतसम्म वृद्धि देखिएको छ । विभागले अनुगमन गरेको अघिल्लो दिन अर्थात् आइतबार ४५ रुपियाँ प्रतिकिलो रहेको गोलभेडाको खुद्रा मूल्य मंगलबार बढेर ७० रुपियाँसम्म पुगेको छ । त्यसै गरी आलु, प्याज, फर्सी, बोडी, काउली, हरियो साग, हरियो धनियाँमा मूल्य वृद्धिको असर देखिएको छ । -हेमन्त जोशी