पोखरा, ७ भदौ । आजभन्दा २५ वर्षअघि फेवातालको क्षेत्र १२ हजार रोपनी हाराहारीमा थियो । २०३३ सालमा २२ हजार रोपनीमा रहेको फेवाताल ३० वर्षपछि २०६४ मा केन्द्रिय नापी टोलीका नापजाँचमा १० हजार रोपनीमात्रै भेटियो । त्यसयता आधिकारिक कुनै तथ्यांक छैन । पचासको दशकसम्म फेवाको पश्चिमी किनारबाट स्थानीयहरु डुंगा चढेर पोखरा झर्थे । ‘सम्पत्ति भएकाहरु डुंगा चढ्थे । पैसा नभएकाहरु चाहीँ डोकामा सामान बोकेर ताल किनारबाट हिड्नुपथ्यो,’ ठूलाखेतका गंगाधर तिमिल्सिना भन्छन्, ‘जुत्ता लौरोमा उनेर काँधमा हाल्यो । शुरुवाल फर्काएर कम्मरमा पुर्‍यायो । बर्खा त कुरै छोड्नुस्, हिउँदमा ताल तर्दा पनि कम्ता सकस हुन्थेन ।’ समथर भागजति पानी भरिने भएकोले कहिलेकाहीँ कान्लो उक्लेर हिडडुल गरेको सुनले सुनाए । ठूलाखेत, चापाकोट, भदौरे लगायत ठाउँबाट नूनतेल किन्न पोखरा झर्नेहरु डुंगा नचढी सुखै थिएन ।
२०४९ सालमा पहिलो पटक फेवातालको पामे क्षेत्रबाट सडकको ट्रयाक खुल्यो । सधैँ डुंगाबाट आउजाउ गर्ने गाउँलेले मोटर चढ्न पाए । जनताकै श्रमदानबाट खुलेको ट्रयाक अहिले फेवाको आसपास डाँडैभरी फैलिएको छ । ‘घर कुरिया गरेर कुटो कोदालोले बाटो खोल्यौं । डोजर चलाउँदा माटोले ताल पुर्ने हामीलाई चिन्ता थियो,’ तत्कालीन जिल्ला विकास समिति सभापति महादेव गुरुङले भने, ‘त्यति गर्दा पनि महादेवले ताल पुर्‍यो भनेर सारा प्रशासन र नेताजति मेरो खिलापमा लागे । अहिले कान्लैपिच्छे डोजरले भत्काएका छन् । पहिरिएर डाँडै खुइलिसक्यो । सरकार टुलुटुलु हेरेर बसेको छ ।’ विकासबाट जनतालाई टाढा राख्न नसकिने भए पनि जथाभावी डोजर चलाएर डाँडा भत्काउने काम रोक्नुपर्ने उनले सुझाए ।
‘विकासलाई कसैले रोक्न सक्दैन । जनतालाई एक्सेस दिनैपर्छ । फेरि विकासको कुरा गर्ने वित्तिकै प्रकृतिलाई असर गरेकै हुन्छ,’ उनले थपे, ‘तर फेवाताल सेन्सेटिभ क्षेत्र हो । इको-सिस्टम र वातावरणीय सन्तुलन बिगार्ने छुट कसैलाई छैन । वातावरणमैत्री विकास मोडल प्रयोग गरिनुपर्छ ।’ ताल संरक्षणको नाममा आएका बजेट संरक्षणकै क्षेत्रमा लगानी गर्नुपर्ने उनले बताए । सडक विस्तारले निम्त्याएका विपत्तिले पछिल्लो समय स्थानीय पनि चिन्तित छन् । ‘फेवाताल यति सानो होला र घरमै गाडी आउला भन्ने सोचेका पनि थिएनौं,’ भदौरेका स्थानीय भक्तबहादुर गुरुङ भन्छन्, ‘विकास आउँदा खुशी त लागेको छ । तर फेवाताल गुम्छ कि भन्ने डर पनि उत्तिकै छ ।’ उनले संरक्षण सहितको विकासे अवधारणालाई अगाडि सार्नुपर्ने सुझाव दिए ।
फेवा किनारमा ट्रयाक खुलेपछि सराङ्कोटबाट कास्कीकोट हुँदै नाउडाँडा निस्किने बाटो खुल्यो । त्यतिखेरै ढिकुरपोखरीको काँडेबाट भदौरे हुँदै सल्यान निकाल्ने अको ट्रयाक खुल्यो । फेवा जलाधारमा पर्ने कुनै पनि गाउँ छैन, सडक नपुगेको । एउटै गाउँमा दुर्इतीन तिरबाट पनि सडक खनिएको छ । १ सय १० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको फेवा जलाधारमा ३ सय ३० किलोमिटर कच्ची सडक बनिसकेको प्रतिवेदन आईयुसिएनले निकालेको छ । नयाँ ट्रयाक खोल्ने क्रम अझै रोकिएको छैन । २ वर्षअघि भदौरेको सिरानमा डाँडै पहिरियो । ढिकुरपोखरी, चापाकोट र कास्कीकोटका ठाउँठाउँमा पहिरो गयो । पहिरिएका माटो सबै तालमै बगेर आउँछ । प्राविधिकले सही निरीक्षण नगर्दा र मनपरी बाटो खनेकै कारण जमिन पहिरिने क्रम बढेको विज्ञहरु बताउँछन् । जानकारहरुका अनुसार फेवातालमा वर्षेनी १ लाख ४० हजार मेटि्रक टन ढुंगा, गिटी र लेदो थुप्रिन्छ ।
हरियो वन कार्यक्रमले फेवातालको आयु १ सय ९० वर्ष अनुमान गरेको छ । यद्यपि स्थानीयहरु यसलाई मान्न तयार छैनन् । उनीहरुलाई लाग्छ-यही हिसाबले अतिक्रमण हुँदै गए ६० वर्ष पनि फेवाताललाई जोगाउन सकिँदैन । ‘फेवाताल वर्षेनी धानखेत बनिरहेको छ । डाँडाबाट झर्ने बाढीले ताल पुरेको हामीले देखिरहेका छौं,’ पोखरा उपत्यका नगर विकास समितिका पूर्व अध्यक्ष विश्वप्रकाश लामछिानेले भने, ‘मान्छेलाई घरघरै बाटो चाहिएको छ । ताल अतिक्रमण गरेर घर बनिरहेका छन् ।’ उनकै संयोजकत्वमा बनेको टोलीले तालको १ हजार ६ सय ९२ रोपनीभन्दा बढी जग्गा विभिन्न व्यक्तिले आफ्नो नाममा दर्ता गरेको प्रमाण निकालेको थियो । ९ सय ५० भन्दा बढी व्यक्तिले बाँध फुटेका बेला तालको जग्गा आफ्नो नाममा पास गरेको र पछि बाँध उठाउँदा सोही जग्गा तालमुनि देखिएको लामिछानेले बताए ।
कास्कीको अन्नपूर्ण गाउँपालिका वडा १, कुवँरथरलाई चार वटा बाटोले छुन्छ । बागलुङ राजमार्गको नाउडाँडाबाट एउटा बाटो गएको छ भने सराङ्कोटबाट छुट्टै अको बाटो पुगेको छ । बागलुङ बसपार्क-सराङ्कोट हुँदै नाउँडाँडा र पामे-कार्किको तहरा, अधिकारी डाँडाहुँदै नाउँडाँडा निस्किने बाटो पनि यही गाउँ छिराएर लगिएको छ । भदौरे गाउँमा अहिले नयाँ बाटो खन्ने काम शुरु भएको छ । भञ्ज्याङबाट हर्पनवादी हुँदै भदौरै पुर्‍याउने सडकको ट्रयाक खन्न लागिएको स्थानीयले बताए । यो गाउँमा यसअघि नै काँडे र पाउँदुरबाट छुट्टाछुट्टै मोटरबाटो पुगेको छ । बैदाम-पामे ठूलाखेत हुँदै तामागीबाट पनि भदौरेसम्म अको सडक पुर्‍याइएको छ । खासै आवश्यक नभए पनि जथाभावी बाटो खन्दा जमिन कमजोर हुने र सामान्य वर्षा हुँदा पहिरो जाने भूगोलका विद्यार्थी तथा स्थानीय भानु पराजुलीले बताए । युएनले गरेको एउटा सर्भेले भदौरेतामागी क्षेत्रलाई पहिरोको उच्च जोखिमयुक्त सूचीमा राखेको छ । ‘फेवाको जलाधारमा कमेरे माटोबाट बनेका जमिन छन् । अलिअलि पानी पर्ने वित्तिकै माटो बगाउन थाल्छ,’ उनले भने, ‘त्यसमाथि डोजरले थर्कायो भने जमिन कमजोर हुन्छ । छिटो पहिरो जान्छ ।’ कास्कीको १५ औं जिल्ला परिषद्ले भदौरे क्षेत्रमा डोजर चलाउन नदिने नियम बनाएको थियो । तर अहिलेसम्म पनि डोजर चल्ने क्रम रोकिएको छैन ।
पोखरा महानगरका मेयर मानबहादुर जिसी पनि जलाधार क्षेत्रमा डोजर चल्न नदिने बताउँछन् । ‘लुकीछिपी फेवातालमाथि आक्रमण भैरहेको छ । मनपरी डोजर चलाउनु नै फेवाताल सिध्याउने बाटो हो,’ उनले भने, ‘देखेसम्म कारबाही गरेका छौं । प्राविधिकको स्टिमेटले पनि यो क्षेत्रमा डोजर चलाउन पाइँदैन ।’ कुनै पनि बहनामा फेवा आसपासमा अब डोजर चलाउन नदिने उनको भनाइ छ ।
पोखरा, १ मङ्सिर । नेपालमा उत्पादित अर्गानिक कफी दक्षिण कोरिया, जर्मन, अमेरिका र क्यानडालगायतका देशमा निर्यात हुने गरेका छन् । राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डका कार्यकारी निर्देशक शेषकान्त गौतमका अनुसार संस्थागत रुपमा नेपालबाट कफी निर्यात हुँदै आएको छ । उनले कोरियामा गुल्मी र सिन्धुपाल्चोकको…
पोखरा, १ मंसिर। बेलुन नेपाल प्रा.लिले पोखरामा शनिवारदेखि हट एयर बेलुनको व्यवसायिक उडान शुरु गरेको छ । यसको सुरुवातसँगै बेलुनमा उडान गरी पोखराको दृश्यावलोकन गर्न सकिने भएको छ । उडान सनराइज दृश्यावलोकनका लागि लक्षित गरिएको छ । उडानका लागि नेपालीलाई प्रतिव्यक्ति ११ हजार रुपैया र…
पोखरा, १ मङ्सिर।पोखरामा देखिएको रगत अभावलाई ध्यानमा राख्दै आकस्मिक रक्तदाता समूह पोखराले आयोजना गरेको खुला रक्तदानमा एक सय तीन प्वाइन्ट रगत संकलन भएको छ। रक्त सञ्चार केन्द्र पोखरामा दैनिक रुपमा ५० देखि ६० प्वाइन्ट रगत अभाव देखिएकाले शान्तिदीप अभियान पोखराले आवश्वता अनुसार…
पोखरा, १ मङ्सिर । नेपालमा उत्पादित अर्गानिक कफी दक्षिण कोरिया, जर्मन, अमेरिका र क्यानडालगायतका देशमा निर्यात हुने गरेका छन् । राष्ट्रिय चिया…
पोखरा, १ मंसिर । ‘कर : समृद्व नेपाल र सुखी नेपालीको भर’ भन्ने मूल नाराका साथ शनिवार सातौं राष्ट्रिय कर दिवस…
पोखरा, १ मंसिर। बेलुन नेपाल प्रा.लिले पोखरामा शनिवारदेखि हट एयर बेलुनको व्यवसायिक उडान शुरु गरेको छ । यसको सुरुवातसँगै बेलुनमा उडान…
पोखरा, १ मङ्सिर।पोखरामा देखिएको रगत अभावलाई ध्यानमा राख्दै आकस्मिक रक्तदाता समूह पोखराले आयोजना गरेको खुला रक्तदानमा एक सय तीन प्वाइन्ट…
लेखनाथ, १ मङ्सिर ।पोखरा महानगरपालिका वडा नं. २७ मा रहेको लक्ष्मी आदर्श बहुमुखी क्याम्पसको नवनिर्मित भवनको शनिवार उद्घाटन गरिएको छ। भारतीय…
पर्वत, १ मङ्सिर। नेपाल प्राकृतिक, पुरातात्विक, ऐतिहासिक, साँस्कृतिक तथा धार्मिक दृष्टिले विश्वकै एक पर्यटकीय गन्तव्यको रुपमा रहेको छ । भौगोलिक क्षेत्रफलका हिसावले…
खैरेनीटार, १ मङ्सिर।नेपाल पुस्तक तथा स्टेशनरी व्यवसायी महासंघमा नयाँ कार्य समितिको अध्यक्षमा ताराराम श्रेष्ठ चयन भएका छन्। महासंघ जिल्ला शाखा…
पोखरा, १ मङ्सिर।मेगा बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड न्युरोड पोखराको संचालक समितिको अध्यक्षमा धु्रवराज चालिसे चयन भएका छन्। संस्थाको…
आदर्श समाज राष्ट्रिय दैनिकको यस क्षेत्रमा आफ्नो छुट्टै पहिचान छ। यस क्षेत्रमा यो एक सर्वाधिक पढिने पत्रिका भएको छ। 'समुन्नतिका लागि स्वतन्त्र पत्रकारिता’ नाराका साथ अघि बढेको यस पत्रिकाले नारा अनुसार व्यवहारमा पनि स्वतन्त्र रहेर पत्रकारिताको धर्म निर्वाह गरिरहेको छ। आदर्श समाज राष्ट्रिय दैनिक २०५३ साल वैशाख १ गते पाक्षिक… पुरा पढाै