डा भट्टराई (बायाँबाट चौथो) र डा देवकोटा (बायाँबाट छैठौं), एसएलसी उतीर्ण भएपछि स्कूलले गरेको कार्यक्रममा
एसएलसी उतीर्ण गरेपछि हामी दुबै अमृत साइन्स क्याम्पस अस्कलमा आइएसी पढ्न आयौँ। मैले ‘म्याथम्याटिक्स’ लिएर पढेँ, देवकोटाले ‘बायोलोजी’ लिएर पढ्नुभयो। अमृत क्याम्पसमा पनि हामीबीच पढाइमा प्रतिस्पर्धा रहिरह्यो। आइएसीमा म फेरि ‘बोर्ड फष्ट’ भएँ, देवकोटा बोर्ड सातौँ हुनुभयो। क्याम्पस पढ्दापनि हामीबीच त्यति राम्रो बोलचाल भएन। साथीहरु साझा भएकाले हामीबीच साथीहरुमाझ भेटघाट त हुन्थ्यो, तर बोलचाल उतिसार्‍हो हुन्नथ्यो।
देवकोटा अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा पनि ख्यातिप्राप्त न्यूरोसर्जन भइसक्नुभएको थियो। म जनयुद्धतिर लागेर राजनीतिक रुपमा चर्चामा रहेँ। यही कारण हाम्रो सम्बन्ध फेरि चर्चामा रह्यो। त्यसअबधिमा हामीले एकअर्काप्रति नकरात्मक टिप्पणी कहिल्यै गरेनौँ। उहाँबारे प्रसङ्ग आउँदा मैले यत्तिमात्र भनेँ, ‘डा देवकोटा व्यक्तिको सल्यक्रिया गर्नुहुन्छ, म समाजको सल्यक्रिया गर्छु।’
राजा ज्ञानेन्द्रले सत्ता लिएपछि देवकोटा स्वास्थ्यमन्त्री बन्नुभयो। संयोगवश लोकेन्द्रबहादुर चन्द प्रधानमन्त्री भएका बेला सरकार–माओवादीबीच वार्ता भयो, म माओवादीको तर्फबाट वार्ताटोलीको संयोजक थिएँ। देवकोटा सरकारको तर्फबाट वार्ताटोलीको सदस्य बन्नुभयो। मेरो धेरै कुराकानी सरकारी वार्ता टोलीका प्रमुखसँग नै हुन्थ्यो। देवकोटासँग सामान्य कुराकानी मात्र हुन्थ्यो। माओवादी खुला राजनीतिमा आएपछि चाहिँ हामीबीच धेरै नै कुराकानी हुन थाल्यो।
स्कूल पढ्दाताकादेखि नै म भन्दा देवकोटा राजनीतिक रुपमा बढी सचेत हुनुहुन्थ्यो। उहाँको दाजु बाचस्पति देवकोटा विद्यार्थी राजनीति हुँदै कम्युनिष्ट आन्दोलनमा हुनुहुन्थ्यो। त्यही कारण सानैदेखि उपेन्द्र देवकोटाको राजनीतिक रुझान वामपन्थी हुनगयो। म राजनीतिमा सामान्य रुचि त राख्थेँ। तर, मेरो परिवारमा भने राजनीतिक गतिविधिमा कोहीपनि संलग्न हुनुहुन्नथ्यो। हाम्रो नाता खलक बढी कांग्रेसमा भएकाले मेरो उठबस बढी कांग्रेससँग हुन्थ्यो। तैपनि सम्बन्ध सबैसँग राख्ने गर्थेँ।
अमृत साइन्स कलेजमा पढ्न आउँदा पनि म तटस्थ नै थिएँ। स्ववियू चुनावमा भोट हाल्दापनि मान्छे हेरेर हाल्थेँ। देवकोटा सुरुदेखि नै अखिलको पक्षमा उभिनुहुन्थ्यो। दाजु बाचस्पतिका कारण उहाँको झुकाव अखिलतिर रहन गयो। म चाहिँ स्वअध्ययनबाट वैचारिक रुपले मार्क्सवादको अध्ययनतिर लागेँ, मार्क्सवादी भएँ।
पछि के भयो कुन्नि, देवकोटा दरबारसँग नजिक हुनुभयो र ज्ञानेन्द्रको मन्त्री परिषदमा पनि स्वास्थ्यमन्त्री बन्नुभयो। त्यसपछि उहाँको छवि दरबारपरस्त हुनपुग्यो। जनयुद्धपछि जब हामी खुला परिवेशमा आयौँ, देवकोटासँग कुराकानी हुन थाल्यो। कुराकानीमा उहाँ राष्ट्रियताप्रति बढी संवेदनशील देखिनुहुन्थ्यो। त्यही कारण होला, ‘कांग्रेस–कम्युनिष्टले भन्दा राजाले नै राष्ट्रियताको रक्षा गर्छन्’ भन्नुहुन्थ्यो। दलहरुप्रति ज्यादा आलोचक हुनुहुन्थ्यो, ‘यिनले देश बरबाद बनाए’ भन्नुहुन्थ्यो। कुनै राम्रा घटना भए भने फेरि फोन गरेर ‘दलहरुले राम्रो गरेका छन् है’ पनि भन्नुहुन्थ्यो।
जब मैले माओवादी पार्टी छाडेँ र नयाँशक्ति बनाउने अभियान सुरु गरेँ, उहाँले फोन गर्नुभयो। र, ‘एकदम ठीक गर्नुभयो, ल भेटौँ’ भन्नुभयो। म उहाँलाई भेट्न उहाँको निवास पुगेँ। उहाँपनि वैकल्पिक शक्ति बनाउनुपर्छ भन्ने पक्षमा हुनुहुँदो रहेछ। तर, उहाँमा अलिक बढी सैद्धान्तिक राष्ट्रवादी कोण थियो। म प्रगतिशील राष्ट्रवादको कोणबाट कुरा गर्थेँ, विकास र समृद्धिलाई केन्द्रमा राखेर मात्रै नेपाल सही अर्थमा स्वाधिन बन्न सक्छ भन्थेँ।
सक्षम प्रतिस्पर्धीसँग प्रतिस्पर्धा गर्दा नै आफ्नो क्षमताको विकास हुन्छ। संसारका वैज्ञानिक चिन्तकहरुलाई हेरियो भने, सक्षम–सक्षमहरुबीचको प्रतिस्पर्धाले नै उनीहरुको विचार र क्षमता खारिएको देखिन्छ।
हामीलाई पनि धेरै मानिसहरु प्रतिस्पर्धी ठान्छन्। हो, हामी प्रतिस्पर्धी त थियौँ। तर हाम्रो प्रतिस्पर्धा सौहाद्र्धपूर्ण नै थियो। तुच्छतामा मैले कहिलेपनि विश्वास गरिनँ। जहिले पनि देवकोटाको सम्मान गरेँ। मलाई लाग्छ उहाँको जुन विशिष्ठ गुण र क्षमता छ, उहाँजस्तो व्यक्तित्वसँगको प्रतिस्पर्धाले मलाई खारिन सहयोग पुग्यो।
२० वैशाखको भेटमा हामीले पुराना दिनहरु सम्झियौँ। वातावरण भावुकतापूर्ण बन्यो। देवकोटाले नेपालका लागि जुन योगदान गर्नु भएको छ, त्यो धेरै महान् छ। म देवकोटालाई नेपालको महान् सपुतका रुपमा सम्झिने छु।
(डा उपेन्द्र देवकोटासँगको सम्बन्धबारे डा बाबुराम भट्टराईको संस्मरण अन्तिम सम्पादन भइरहेको बेला देवकोटाको निधनको खबर आयो, सोमबार साँझ। देवकोटाको निधनपछि भट्टराईको संस्मरणलाई यहाँ अबिच्यूरीका रुपमा प्रकाशित गरिएको हो– सम्पादक)