काठमाडौं जिल्ला (नेपालभाषामा:येँ जिल्ला) नेपालको राजधानी जिल्ला हो । नेपाल अधिराज्यको मध्य पहाडी प्रदेशमा पूर्वमा साँगा भञ्ज्याङ, पश्चिममा वाडभञ्ज्याङ, उत्तरमा पाँचमाने भञ्ज्याङ र दक्षिणमा फर्पिङ गरी ४ भञ्ज्याङभित्र पर्ने काठमाडौं उपत्यकाभित्रका ३ जिल्लामध्ये काठमाडौं एक हो । यस जिल्लाको पूर्वमा भक्तपुर र काभ्रेपलाञ्चोक, पश्चिममा धादिङ र नुवाकोट, उत्तरमा नुवाकोट र सिन्धुपाल्चोक र दक्षिणमा ललितपुर र मकवानपुर जिल्ला पर्दछन् ।
यस जिल्लाको सीमाना उत्तरमा जर्के खोला, सिन्धु खोला ठाडो खोला र शिवपुरी लेकले सिन्धुपाल्चोक, काभ्रेपलाञ्चोक र नुवाकोट जिल्लाहरूसँग, पूर्वमा कात्तिके खोला, मनोहरा खोला र बागमती नदीले भक्तपुर र ललितपुर जिल्लासँग, पश्चिममा कोलफु खोला, नागार्जुन डाँडा, दहचोक, चन्द्रागिरी पहाड आदिले नुवाकोट, धादिङ र मकवानपुर जिल्ला तथा दक्षिणमा महादेवटारका डाँडा, रातेमाटे खोलाले मकवानपुर जिल्लासँग छुट्याएको छ ।
काठमाडौंको ऐतिहासिक पृष्ठभूमितर्फ नियाल्दा लिच्छविकालको पूर्वार्धतिरसम्म यस भूमिको नाम काठमाडौं रहेको थिएन भन्न सकिन्छ । त्यसताकासम्म नेपाल उपत्यका पशुपति क्षेत्र, मन्जुपतन आदि नाम रहेको अड्कल लगाइएको पाइन्छ ।
वि.सं. १०४३ तिर प्रसिद्ध लिच्छवी राजा गुणकामदेवले यस क्षेत्रमा यो सहर विकास गरेपछि यहाँको नाम काष्ठमण्डप रहन आएको हो ।
अर्को भनाई अनुसार वि.सं. १२०० तिर काठमाण्डौं शहरको दक्षिण पश्चिम भागमा एउटा ठूलो रुखवाट काठैकाठको सत्तल बनेको हुँदा काष्ठमण्डप भनिन थाल्यो । संस्कृत शब्द काष्ठमण्डपको नेपाली रूपान्तर काठमाडौं भएकोले पछि यस क्षेत्रलाई काठमाडौं भनिन थालियो तर मल्लकालमा यसलाई कान्तिपुर पनि भनिन्थ्यो ।
यसरी संक्षेपमा यो क्षेत्रको नाम विभिन्न समयमा विभिन्न रूपले बदलिँदै काठमाण्डौं हुन आएको हो भन्न सकिन्छ ।
कान्तिपुर सहरको स्थापना राजा गुणकामदेवले गरेका हुन्| किम्बदन्ति अनुसार उहांले शक्तिको अराधना गरी खड्ग आकारको सहरको निर्माण गर्न लगाएका थिए जसको जग हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा राखिएको थियो ।
मनसुन ऋतुमा बंगालको खाडीबाट आउने जलसंतृप्त बादल चिसिन गएर धेरै वृष्टि हुन्छ । शीतकालमा अरबी सागरबाट आउने बादलले गर्दा केही मात्रामा वृष्टि हुन्छ ।
वाङ्मय शताब्दीपुरुष ९९ वर्षीय सत्यमोहन जोशी र पाँच वर्षीया बालिका रोजिना सुनारले आज यहाँ आयोजित कार्यक्रममा उक्त निबन्धसंग्रह विमोचन गर्नुभएको हो ।
पुस्तक विमोचन गर्दै शताब्दीपुरुष जोशीले लेखकले आफूले भोगेका सत्यकुरालाई संस्मरणात्मकरुपमा निबन्ध लेखेको बताउनुभयो ।
उहाँले निबन्धमा प्रयोग भएका बिम्वले निबन्धको क्षेत्रमा नयाँ आयाम थपिएको बताउनुभयो । कार्यक्रममा समीक्षक राजेन्द्र सुवेदीले लेखकले आफ्नै जीवनमा भोगेका कुरालाई पठनीय र तथ्यपरकरुपमा लेखेको बताउनुभयो ।
उहाँले पुस्तकमा उल्लेख गरिएका निबन्धले समाजलाई कुरुपता भोग्न नपरोस् भनेर सन्देश दिएको भन्दै समाजलाई के योगदान दिन सकिन्छ भन्ने कुरा पुस्तकमा समेटिएको बताउनुभयो ।
कार्यक्रममा शमी साहित्य प्रतिष्ठानका अध्यक्ष प्रदीप नेपालले लेखकले निडरतापूर्वक आफूले भोगेका र विसंगतिका कुरा उल्लेख गरेको बताउनुभयो ।
उहाँले नयाँ लेखकले राम्रो भाषामा पुस्तक लेखेको भन्दै पुस्तक नपढे नेपालको राजनीतिक संक्रमणकाल चिन्न नसकिने बताउनुभयो ।
कार्यक्रममा लेखक शर्माले आफ्नो जीवनमा देखेका भोगेका कुरालाई निबन्धका रुपमा प्रस्तुत गरेको बताउनुभयो । शमी साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा प्रकाशित पुस्तकमा ‘पात्लेखेतदेखि मुगलानसम्म’, ‘लाहुरे जीवनः एक सपना’, ‘जिन्दगीका अक्करबाट नियाल्दै उज्यालो’, ‘गिरिजाबाबुको धाप’, ‘काठमाडौँदेखि लोमान्थाङसम्म’, ‘साझा प्रवेशको चक्कर’लगायतका १८ वटा निबन्ध रहेका छन् ।
यसैगरी सोही कार्यक्रममा प्रतिष्ठानले रु एक लाख राशिको ‘बादलभित्रको घाम नेपाली साहित्य पुरस्कार’ स्थापना गरिएको छ । निबन्धसंग्रहको बिक्रीबाट प्राप्त हुने रकम अक्षयकोषमा राखी हरेक वर्ष उक्त पुरस्कार प्रदान गरिने उहाँले जानकारी गराउनुभयो ।
साझा प्रकाशनका अध्यक्ष र महाप्रबन्धकसमेत रहनुभएका शर्माको उक्त पुस्तक पढेर प्राप्त हुने प्रतिक्रियाको अभिलेखका आधारमा गोलाप्रथाबाट तीन पाठकलाई जनही रु २५ हजारसहित सम्मान गरिने भएको छ । रासस