कृषिक्षेत्रबाहेक अन्य क्षेत्रमा केही गर्न सकिँदैन भन्ने होइन। तर अन्तर्राष्ट्रिय बजार, नेपालको भूगोल, वर्तमान परिस्थितिलगायत यावत चीजहरूको तुलनात्मक अध्ययनले नेपालको समूल परिवर्तनको दरिलो खुड्किलो कृषिक्षेत्रलाई नै दर्शाउँछ। तर अहिलेको जस्तो निर्वाहमुखी कृषि प्रणालीले नेपालको मुहार फेर्न सक्दैन। अहिले पनि नेपालमा ८ लाखभन्दा बढी भूमिहीन परिवार छन्। जसको निर्वाहको स्रोत कृषिक्षेत्र नै हो। तर, एकथरी मान्छेहरूको हातमा अधिक जमिनको लगाम छ, जो कृषि पेसामा प्रत्यक्ष संलग्न छैनन्। तसर्थ जमिनको सन्तुलित वितरण, एकीकृत खेती प्रणाली अवलम्बन, वैज्ञानिक प्रविधि अवलम्बन, दक्ष जनशक्तिको आकर्षण आदिले मात्र कृषिक्षेत्रको सुधार सम्भव हुनेछ। तर, ०१३ सालदेखि योजनाबद्ध विकासको थालनी गरेको र बारम्बार कृषिक्षेत्रलाई विकासको मुख्य माध्यमको रूपमा कागजी योजना कोर्दै आएको नेपालले अझै यस क्षेत्रको कमजोरी पहिल्याउन सकेको छैन। जसले गर्दा सरकारले कोर्दै आएका योजनाहरू पूरा हुन सकेको स्थिति देखिँदैन। तसर्थ कृषिक्षेत्रको विकासको लागि अध्ययन, अनुसन्धानलाई तीव्रता दिएर वैज्ञानिक कार्यक्रमहरू ल्याइनु जरुरी छ।
