म अध्ययनरत अलाबामा ए एण्ड एम विश्वविद्यालयको भौतिकशास्त्र विभागले विगत २० वर्षदेखि निरन्तर विज्ञान (भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र र रसायनशास्त्र) मा नोवेल बिजेता मूर्धन्य वैज्ञानिकहरुसंग अन्तर्क्रिया र व्याख्यानको आयोजना गर्दै आएको छ ।
‘लोकतन्त्रको कुनै पनि प्रयोगले गान्धीको स्वराजलाई आत्मसात गर्नुपर्छ ।’ ‘लोकतन्त्रबारे विमर्श’ गर्ने क्रममा चिन्तक प्रदीप गिरीले गान्धीको स्वराजलाई आत्मसात गर्नुपर्ने मत राखेको देखेर मनमा केही प्रश्न उठेका छन् ।
देशको बारेमा प्रसंग चल्दा "नेताहरुले देश खतम पारे" भन्ने बाक्य हामी सबैले भन्दै र सुन्दै आएका छौं । तर, यस्तै प्रसंगमा नेताहरुले के भन्छन् होला, त्यो पंक्तिकारलाई जानकारी छैन, किनकी पंक्तिकारको नेताहरु सँग कुनै हिमचिम र उठबस छैन ।
संघीय संसद्को तल्लो सदन प्रतिनिधिसभामा बुधबार आगामी आर्थिक वर्ष २०७५/०७६ का लागि पूर्वबजेट छलफल सुरु हुँदैछ । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको आसन्न नेपाल भ्रमणको प्रचारले संघीय नेपालको पहिलो पूर्वबजेट छलफलको गाम्भीर्यलाई केही छायामा पार्लाजस्तो देखिन्छ ।
अमेरिकी राष्ट्रपतिका उम्मेदवार डोनाल्ड ट्रम्पले सन् २०१६ को चुनावी सभामा भनेका थिए, ‘दुख:पूर्वक सुनाउनुपरेको छ, त्यो अमेरिकी सपना मर्‍यो ।’ केही दिनपछि अर्को चुनावी सभामा उनले भने, ‘अमेरिका फेरि पनि पहिलो हुनुपर्छ । दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिका सधैं पहिलो हुँदै आयो, अब पनि हुनपर्छ ।’
विश्वमै अत्यन्त आदर एवं सम्मानसाथ हेरिने विश्वविद्यालय नेपालका सन्दर्भमा चाहिँ अहिले विभिन्न दलको परेड खेल्ने मैदान, भाँडभैलोको भण्डार एवं अंशबन्डाको केन्द्र बन्नपुगेको कुरामा कसैको विमति नहोला । यसै पङ्क्तिकारद्वारा केही समयअघि त्रिभुवन विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा लेख्दै नलेखिएका पुस्तकको थुप्रो लगाएर भाँडभैलो मच्चाइएको चर्चा गरिएको थियो ।
सभ्यताको थालनीदेखि मानिसले आपस्तमा के कस्ता प्रकारले र कस्तो सम्बन्ध राख्ने भन्ने कुराले महत्त्व प्राप्त गरेको छ । यसै सिलसिलामा राज्य र राजतन्त्रको उत्पत्ति भयो । प्राचीन समाजमा गणराज्य पनि प्रयोगशील थिए । एथेन्समा भएको गणतान्त्रिक प्रयोगले प्लेटो र एरिस्टोटलको राजनीतिक चिन्तनलाई सूचित गरेको थियो । नेपालमा लिच्छवि गणराज्यको उल्लेख छ । गौतम बुद्धका पिता कदाचित त्यस्तै गणाधिपति थिए ।
यसपालिको प्रेस स्वतन्त्रता दिवस अथवा मे ३ मा मलाई एउटा छलफलमा सोधेको प्रश्न थियो, ‘नेपालमा प्रेस स्वतन्त्रताको कुरा गर्दा के कुरा बढी टडकारोसँग देखिन्छ ?’ मैले भनें, सरकार र राम्रो स्वतन्त्र मिडियाको बीचमा छुुट्टिने रेखाहरू हुन्छन् । तर नेपालमा अहिले केही समयदेखि यता मन्त्रीहरूले खोलेका गुह्य कुरा र प्रेसले खोलेका कुराहरू छुट्याउने रेखा टडकारो छैन ।
‘हेलो ।’‘हेलो ।’‘यो अखबार कार्यालय हो ?’‘हो, के भन्नुछ, भन्नोस् ।’‘प्रधान सम्पादकज्यू हुनुहुन्छ ?’‘अहिले हुनुहुन्न, उहाँ ।’‘कहाँ जानु भएको छ प्रधानसम्पादकज्यू ?’‘उहाँ जरुरी कामले बाहिर जानुभएको छ ।’‘कहिले फर्कनु हुन्छ ?’‘यो भन्न सकिंदैन ।’
मस्को — विश्वकप फुटबलको नतिजा केलाउने हो भने फ्रान्स २० वर्षयता विश्व फुटबलकै सबैभन्दा बलियो टिम हो । उसले आइतबार तेस्रोपल्ट विश्वकप फाइनल खेल्दै छ, जुन दुई दशकयता ब्राजिल र जर्मनीको भन्दा पनि राम्रो तथ्यांक हो ।
समूह चरणको अन्तिम खेलमा डेनमार्कविरुद्ध गोलरहित बराबरीमा टुंगिएको प्रदर्शनलाई हेर्ने हो भने फ्रान्सका लागि फाइनल पुग्नु पनि ठूलै उपलब्धि हो । तर, चुनौती बेहोर्न नचाहेको त्यस खेलपछि फ्रान्सले गति लियो । उसले अन्तिम १६ मा यो विश्वकपको रोमाञ्चक खेल बनेको लियोनल मेसीको टिम अर्जेन्टिनाविरुद्ध ४–३ को जित निकाल्यो । त्यसपछि उरुग्वे र सेमिफाइनलमा बेल्जियमलाई हराएर फ्रान्स दोस्रोपल्ट विश्वविजेता बन्ने होडमा उभिएको हो ।
फ्रान्सेली टिम एन्टोइन ग्रिजमन, केलियन एमबाप्पे, एनगोलो कान्टे, पाउल पोग्बा, राफेल भारानलगायत स्टार खेलाडीले भरिएको छ । उनीहरूले उपाधि होडमा अघि बढ्दै जाँदा लय समातेका छन् । त्यसैले डिडियर डेसच्याम्प खेलाडी र प्रशिक्षकको रूपमा विश्वकप जित्ने तेस्रो व्यक्ति बन्ने संघारमा छन् । उनी ब्राजिललाई हराएर घरेलु मैदानमा फ्रान्स (१९९८) मा च्याम्पियन हुँदा कप्तान थिए ।
‘राम्रो महसुस गरिरहेको छु । हामी ढुक्क छौं । हामी आफैंलाई चर्को दबाबमा राख्न चाहँदैनौं,’ फ्रान्सेली फरवार्ड एन्टोइन ग्रिजमनले भने, ‘एउटा सामान्य खेलका रूपमा लिने सोच बनाएका छौं । मैदानमा सबै अस्त्र प्रयोग गर्न चाहन्छौं । हामीलाई धेरै अवसर हुनेछैन । त्यसैले जब मौका पाउँछ तब उपयोग गर्नैपर्ने हुन्छ ।’
यिनै ग्रिजमन र अर्जेन्टिनाविरुद्ध दुई गोल गरेपछि नयाँ पेलेका रूपमा लिइएका १९ वर्षीय एमवाप्पे अग्रपंक्तिमा फ्रान्सको हतियार हुन् । उनीहरूसगै ओलिभिएर जिरुड पनि खेलिरहेका छन् । ग्रिजमन र एमबाप्पेले ३–३ गोल गर्दासम्म जिरुडले गोलको खाता खोल्न सकेका छैनन् । तर, ग्रिजमन र एमबाप्पेको गति नै अर्जेन्टिना, उरुग्वे र बेल्जियमका डिफेन्सलाई छिचोल्न पर्याप्त रहेको थियो । त्यसैले फ्रान्सको आक्रमण रोक्न डेजान लोभरेन र डोमागोज भिदालाई गाह्रो पर्नसक्छ ।
विश्वकपको २१ औं संस्करणको उपाधि होडको प्रतिस्पर्धामा मिडफिल्डको प्रदर्शन निर्णायक बन्ने देखिएको छ । फ्रान्सेली टिममा एनगोलो कान्टे र पाउल पोग्बा छाइरहेका छन् भने पहिलोपल्ट फाइनल पुगेको क्रोएसियाली टिम लुका मोड्रिच र इभान राकिटिचको पासमा अघि बढिरहेको छ । कप्तान मोड्रिच गोल्डेन बलका मुख्य दाबेदार हुन् । कान्टे फ्रान्सेली टिमका मुख्य खेलाडी । मोड्रिचले फाइनलमा फरवार्डका लागि अवसर सिर्जना गर्न पहिला कान्टेको चुनौती पार गर्नुपर्ने हुन्छ ।
‘हामीलाई फाइनल पुग्छ भनेर कसैले पनि अपेक्षा गरेका थिएनन् तर हामी रोकिन चाहँदैनौं,’ क्रोएसियाली कप्तान मोड्रिचले भने, ‘ट्रफी हात पार्न हामी उत्कृष्ट खेल पस्कनेछौं । यो फरक खालको अवसर हो । यो विश्वकपको उपाधिका लागि म मेरो करिअरमा जितेका सबै ट्रफी साट्न चाहन्छु । हामी फ्रान्सविरुद्ध भिड्न
‘फ्रान्सले १९९८ मा उपाधि जित्यो, हामीले बधाई दियौं । यसपालि हामी त्यस्तै गर्न चाहन्छौं,’ फाइनलअघि मोड्रिचले भने, ‘फ्रान्सेली टिमलाई सम्मान गर्छौं तर यो नयाँ खेल हो । हामी उपाधि जित्न चाहन्छौं, विश्वकप ट्रफीलाई क्रोएसिया पुर्‍याउन चाहन्छौं ।’ विपक्षी टिमबारे उनले भने, ‘फ्रान्स गहन टिम हो । यो टिममा हरेक पोजिसनमा उत्कृष्ट खेलाडीहरू छन् । त्यसैले गाह्रो हुने हामीलई राम्रोसँग जानकारी छ । क्षमताले भ्याएसम्म उत्कृष्ट खेल प्रदर्शन गर्नेछौं । सपना पूरा गर्नका लागि संघर्ष गर्नेछौं ।’
स्पेनी महारथी रियल म्याड्रिडमा निरन्तर उत्कृष्ट प्रदर्शन गरिरहेका मोड्रिचले क्लबका आफ्नै सहकर्मी राफेल भारानलाई फ्रान्सेली जर्सीमा सामना गर्दै छन् । क्रोएसियाली मिडफिल्डर माटेयो कोभासिच पनि रियलकै खेलाडी हुन् । यी तीनै खेलाडीले च्याम्पियन्स लिगको उपाधि यात्रामा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका थिए । एट्लेटिको म्याड्रिडका फरवार्ड एन्टोइन ग्रिजमन (फ्रान्स) र डिफेन्डर सिमे भारसाल्को (क्रोएसिया) पनि फाइनलमा आमनेसामने हँुदै छन् । फ्रान्सेली डिफेन्डर सामुइल उम्टिटी र क्रोएसियाका मिडफिल्डर इभान राकिटिच पनि लुजनिकीमा भिड्दै छन् । युभेन्ट्सका मिडफिल्डर ब्लेस मतैइडी ( फ्रान्स) र फरवार्ड मारियो मान्जुकिच (क्रोएसिया) पनि प्रतिस्पर्धीको रूपमा मैदानमा ओर्लिदैछन् ।
क्रोएसियाली टिममा अनुभवी खेलाडीको योजना छ । र, उनीहरूले एक टिमको रूपमा उत्कृष्ट खेल पस्किरहेको छ । त्यसैले सन् १९५८ यता हरेक २० वर्षमा नयाँ च्याम्पियन निस्कनेक्रमलाई क्रोएसियाले निरन्तरता पनि दिनसक्छ ।पेनाल्टीमा चार प्रहार रोकेका क्रोएसियाका डानियल सुबासिच र फ्रान्सका कप्तान ह्युगो लोरिसबीच गोलपोस्ट जोगाउने आफ्नै प्रतिस्पर्धा हुँदै छ । यी दुई यो विश्वकपकै उत्कृष्ट गोलकिपरका रूपमा देखिएका छन् ।
दुवैको सफलता ७१.७ प्रतिशत रहेको छ । समग्र टिमका रूपमा हेर्ने हो भने फ्रान्स बलियो छ तर बलियो टिम सधैं च्याम्पियन भएको इतिहास छैन । र, अनुभवी, प्रतिभावान खेलाडीको संयोजन रहेको ज्वाट्को डालिचको टिम क्रोएसिया कहिल्यै हार नमान्ने लडाकु टिम हो । उसले नकआउटका तीनै खेलमा पछाडि परेको स्थिति उल्टाएर दुई घण्टाको प्रतिस्पर्धापछि जित हात पारेको थियो । तैपनि खेलाडीले थकान महसुस गरेका छैनन् । र, उनीहरू एउटा अन्तिम खेलमा पनि सफलताका लागि संघर्ष गर्न तयार छन् ।
काठमाडौँ — सार्वजनिक पदमा बसेपछि मानिसहरू कहिलेकाहीं विवादमा पर्छन् । कहिलेकाहीं चाहेर नचाहेर पनि अप्रिय निर्णय लिनुपर्ने हुन्छ । तर आफ्नो नितान्त व्यक्तिगत कारणले सदासर्वदा विवादमा परिरहनु, जानीजानी विवादास्पद बनिरहनु राम्रो होइन ।
तर विडम्बना प्रधानन्यायाधीश गोपाल पराजुली सधैं विवादमै परिरहेका छन् । नेपालको इतिहासमै यति धेरै विवादास्पद प्रधानन्यायाधीश यसअघि सम्भवत: थिएनन् । उनी किन सधैं विवादमा आउन चाहन्छन् ? उनका कारणले नेपालको न्यायालयका विषयमा आम जनमानसमा जुन नकारात्मक छवि प्रस्तुत भएको छ, त्यो दु:खद छ । एउटा व्यक्तिका कारण पूरै संस्थाको छवि नै धुमिल हुनु पक्कै राम्रो होइन । न्यायालयप्रतिको विश्वासलाई कायम राखिराख्न पनि वर्तमान प्रधानन्यायाधीशले विवाद उठिरहेको सन्दर्भमा आफूलाई न्यायकर्मबाट अलग राख्नुपर्छ र आफूमाथिको निष्पक्ष अनुसन्धान अगाडि बढ्ने वातावरण तयार गर्नुपर्छ ।
चार थरी नागरिकता प्रधानन्यायाधीश गोपाल पराजुलीका ४ थरी जन्ममिति फेला परेको खबर सुन्दा अचम्म लाग्यो । देशका प्रधानन्यायाधीशले नै कानुनको खिल्ली उडाएको यो एक उदाहरण मात्रै हो । यसरी न्यायालयको विश्वासमै प्रश्नचिह्न खडा गर्ने गरी किर्ते कागज बनाउने जोकोहीलाई पनि कारबाही गर्नुपर्छ । यो देशका तीनै अंग कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकाप्रति जनविश्वास कायम हुन सक्दैन भने कसरी हुन्छ समृद्ध नेपाल ?
कान्तिपुर दैनिकले ‘प्रधानन्यायाधीशका ४ थरी जन्ममिति’ शीर्षक राखेर सनसनीपूर्ण समाचार शनिबार प्रकाशित गर्‍यो । सर्वसाधारणले कानुनको पालना नगरे पालना गर्न बाध्य पार्ने, कानुनत: विवादित तमाम विषयमा तथ्यगत व्याख्या गरिदिने र कोही अन्यायमा परे तत्कालै न्याय दिलाइदिने एक मात्र निकाय सर्वोच्च अदालतकै नेतृत्वकर्ताले कानुन उल्लंघन गरेको खबर बाहिर आउनु लज्जाजनक विषय हो । सर्वप्रथमत: तमाम जनाताको आस्थाको धरोहरका रूपमा रहेको सर्वोच्च अदालतबारे केही समयअघिदेखि पत्रपत्रिका आएका समाचारमा सार्वजनिक भएका स्वयम् प्रधानन्यायाधीशकै थरीथरीका जन्ममितिबारे सत्यतथ्य के हो, खुलाइदिनुपर्ने हो सर्वोच्च अदालतले । धेरै सार्वजनिक चर्चापरिचर्चा भएका विषयमा सप्रमाण खण्डन गर्नु वा बरु खुलस्त स्पष्टीकरण दिनु तथा गल्ती र कमजोरी सुधार्नुको बदला शक्ति र पदीय आडमा जनताको अजेय शक्तिलाई कमजोर ठान्नु अक्षम्य भूल हुन्छ भन्ने कुरा प्रधानन्यायाधीशले नबुझ्नुभएको पक्कै होइन । सही सूचना माग्ने जनताको अधिकारलाई नै गलत साबित गराउन खोजिएको हो कि ? ‘सत्यमेव जयते’ भनेझैं समयान्तरले सत्यलाई खुला मैदानमा ल्याउने नै छ । कुनै एउटा मान्छेका फरकफरक दुइटा नागरिकता र सरकारी निकायमै दर्ज भएका चारवटा जन्ममितिबारे केही निरुपण गरी बोलिदनुपर्ने भएको खण्डमा कस्तो निर्णय हुन्थ्यो होला उहाँहरूको न्यायिक निकायबाट ?
सत्यमेव जयते भनेर आँखामा पट्टी बाँधेर हातमा तराजु बोकेको मूर्ति देखिन्छ अदालत परिसरमा । कानुनअनुसार अपराधीलाई कारबाही होस्, मेरो र तेरो भनेर अदालतले निर्णय नगरोस् भनेरै आँखामा पट्टी बाँधिएको हो भन्ने सुनेको छु । अदालतको फैसला निष्पक्ष हुन्छ भन्ने विश्वास जनमानसमा छ । तर अदालतको फैसलामै प्रश्न उठाउनुपर्ने अवस्था आएको छ । जोसँग पैसा र शक्ति छ, उसैका पक्षमा कानुनी फैसला हुने रहेछ भन्ने केही मुद्दाले देखाएका छन् । न्यायालय राजनीतिक भर्तीकेन्द्रजस्तो पनि बनेको छ । आम नागरिकले कसरी विश्वास गर्ने न्यायालयलाई ? न्यायका लागि अब कहाँ जाने ? न्यायालयको साख गिर्दो छ । योग्यताभन्दा पार्टीको भागबन्डामा न्यायाधीश नियुक्ति हुन थालेपछि न्यायालय कसरी स्वतन्त्र रहिरहन सक्छ ?