वरिष्ठ पोषणविद् प्रा. डा. मनसा थापा ठकुराठी विगत ४० वर्षदेखि त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा कार्यरत हुनुहुन्छ । उहाँ हाल गृह विज्ञान केन्द्रिय विभागको अध्यक्ष समेत हुनुहुन्छ । हाडजोर्नीसम्बन्धि समस्यामा पौष्टिक तत्वको महत्वबारे प्रा.डा.ठकुराठी के भन्नुहुन्छ ?
एक स्वस्थ शरीरको पहिचान बलियो हड्डीको संरचनाबाट शुरु हुन्छ । त्यसैले बाल्यवस्थादेखि नै हड्डी बलियो र स्वस्थ्य राख्ने पौष्टिक तत्व प्राप्त हुने खाद्यवस्तुहरु खाने बानी बसाल्नुपर्छ ।
उमेर पुगेका पुरुष र महिलामा देखिने हड्डी मक्किने (अस्टियोपोरोसिस) एक प्रचलित रोग हो । हड्डीसम्बन्धि रोगले दुःखाई, पीडा, असक्षम, हिनताबोध र नैराश्यता उत्पन्न गराउँदछ । केटाकेटी र युवा अवस्थामा पनि हड्डीको समस्याले दुःख दिने गर्दछ । त्यसैले बाल्यावस्थादेखि हड्डीका लागि आवश्यक पौष्टिक तत्वहरु खानामा समावेश गर्न जरुरी छ ।
हड्डी स्वस्थ र बलियो बनाउन क्याल्सियम, भिटामिन डी र म्याग्नेसियमजस्ता खनिज तत्वको मुख्य भूमिका हुन्छ ।
क्याल्सियमको मुख्य काम शरीरको हड्डी र दाँतलाई बलियो बनाउने हो । यद्यपी शरीरको आवश्यकता अनुसार जन्मदेखि नै क्याल्सियम प्राप्त हुने खाद्य पदार्थ सेवन गर्नुपर्छ । शरीरको संरचना अनुसार ६० किलोग्राम तौल भएको एक वयस्क व्यक्तिको शरीरमा करिब १ किलोग्राम क्याल्सियम हुन्छ, जुन शरीरको दाँत र हड्डीमा बढी पाइन्छ ।
‘‘हड्डी स्वस्थ र बलियो बनाउन क्याल्सियम, भिटामिन डी र म्याग्नेसियमजस्ता खनिज तत्वको मुख्य भूमिका हुन्छ । क्याल्सियमको मुख्य काम शरीरको हड्डी र दाँतलाई बलियो बनाउने हो ।’’
शरीरमा रहेको क्याल्सियमको केही मात्रा दिशा, पिसाब, पित्त र पसिनाबाट बाहिर निस्किन्छ । एक वयस्क व्यक्तिको शरीरबाट एकदिनमा ७ सय मिलिग्राम क्याल्सियम शरीरबाट बाहिर निस्कन्छ । यस प्रक्रियाको क्षतिपूर्तिका लागि क्याल्सियमयुक्त खाद्य पदार्थहरुको उपभोगमा जोड दिनुपर्दछ । अन्यथा हड्डी पातलो र मक्किने हुनसक्छ ।
स्मरण रहोस् क्याल्सियमयुक्त खाना प्रशस्त खाएर मात्र हुँदैन यसको उपयोग र शरीरमा शोषणका लागि भिटामीन डी प्राप्त हुने खानेकुरा खान पनि नितान्त जरुरी पर्दछ ।
साधारण त शरीरमा क्याल्सियमको आवश्यकता सँधै रहेपनि शरीरको विकास र वृद्धि एवं दूध खुवाउने आमालाई धेरै चाहिन्छ । क्याल्सियमको आवश्यकता उमेर र परिश्रम अनुसार पनि हुन्छ । उमेर अनुसार कडा परिश्रम गर्ने र दूधको सेवन नगर्ने व्यक्तिलाई क्याल्सियमको आवश्यकता पु्रा गर्न क्याल्सियम सप्लिमेन्ट खुवाउनुपर्छ । अन्यथा क्याल्सियम घटेर हड्डीलाई कमजोर बनाउँदै जान्छ । दाल तथा गेडागुडिलाई उमारेर खाएमा बढि क्याल्सियम पाइन्छ ।
नेपालमा पाइने खाद्यवस्तुहरुमा नभइ हामीले प्रयोग गर्ने मरमसलामा पनि क्यालसियमको मात्रा प्रशस्त पाइन्छ ।
नेपालमा प्रयोगमा आउने र सर्वसाधारणको भान्सामा अत्याधिक खाद्यपदार्थहरु प्रयोग दैनिक हुनेहुदा यसको सहज प्राप्तिको निम्ति भिटामिन डि भएको खाना कुराहरु पनि सँगै खानेबानी गर्नुपर्छ ।
क्यालसियमलाई खानामा यथावत कायम गर्न खाना पकाउदा नुनको मात्र कम प्रयोग गर्नुपर्छ किनकि नूनले खानामा रहेको क्याल्सियमलाई घटाइदिने काम गर्दछ ।
हड्डी मक्किने रोगको उपचारमा औषधिको प्रयोग भइरहेको छ भने उक्त अवस्थामा खानाबाट पनि क्याल्सियमको मात्रा चाहिँदो उपलब्ध गराउनुपर्छ । यसले गर्दा उपचार विधि सफल हुन्छ ।
भिटामीन डि खानेकुराहरुबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ । यसको आवश्यकता क्याल्सियमसँग मिलेर हड्डीलाई बलियो बनाउने र शरीरलाई क्याल्सियम शोषण विधि गर्नमा मद्धत पु¥याउने गर्दछ ।
अण्डाको पहेँलो भाग, बोसो भएको माछा ( सारडीन, सालमोन) , कलेजो यसका श्रोत हुन् । यसको आवश्यकाता पनि उमेर अनुसार नै हुन्छ । ५१ बर्षसम्म प्रत्येक दिन ५ माइक्रोग्राम खाए पुग्छ । वृद्ध अवस्थामा भने १०–१५ माइक्रोग्राम आवश्यक पर्छ ।
म्याग्नेसियम त्यस्तो पौष्टिक तत्व हो जसले क्याल्सियम र भिटामिन डि लाई सन्तुलन बनाएर हड्डी बलियो बनाउन मद्धत गर्छ ।
हड्डी स्वास्थ्यका लागि क्याल्सियम मात्र नभइ भिटामिन ‘डि’ र म्याग्नेसियम तिनै खनिज तत्व चाहिने हुँदा प्रायः जस्तो नेपाली खानाको विविधतामा अलिकति मात्र ध्यान पु¥याएमा सहजै हड्डी बलियो बनाउन सकिने अवस्था देखिन्छ ।