सोच्नुस्, शिक्षकले एकोहोरो पढाइरहनु र विद्यार्थीले सुनेर बस्नु कति पट्यारलाग्दो होला ? निश्चय नै, कतिखेर क्लास छाडौं-छाडौं भैदिन्छ। झन् आफूलाई अप्ठ्यारो लाग्ने वा मन नलागेको विषय भए त पटक्कै ध्यानै जाँदैन। किनभने विद्यार्थीहरू त सधैं नयाँपनको खोजीमा हुन्छन्।
त्यही नयाँपन दिन अचेल प्रायः कलेजले डिजिटल क्लासमा जोड दिन थालेका छन्। एकछिन ललितपुरको क्यास्पियन भ्याली कलेज पुगौं न, जहाँ टेक्नोक्लास हुन्छ। कलेजको आफ्नै ठूलो सेमिनार हलमा, डिजिटल माध्यमबाट फरक विषयको पढाइ हुन्छ। ‘विद्यार्थीहरूमा निकै चासो बढेको छ’ क्यास्पियन कलेजका राजेन्द्र बरालले भने, ‘उनीहरूमा पढ्ने बानी बसेको छ।’ विद्यार्थीहरू नौलो प्रविधिका माध्यमबाट पढ्न पाउदा उत्साहित छन्। ‘पहिले नबुझेका कुरा सोधौं कि नसोधौं जस्तो हुन्थ्यो’ प्लस टु मा अध्ययनरत लक्ष्मी पाठकले भनिन्, ‘अहिले त निर्धक्क सोध्न सकिन्छ।’
डिजिटल क्लासमा शिक्षकले पनि अध्ययन गर्नुपर्छ। उत्तिकै तयारीमा जुट्नुपर्छ। यसरी खर्च गरिएको मेहनतले विद्यार्थीहरूमा सकारात्मक परिणाम ल्याएको छ। यता, गैरीगाउँस्थित नासा इन्टरनेसनल कलेजका विद्यार्थीहरूमा पनि डिजिटल क्लासले पढाइप्रति छुट्टै आकर्षण बढाएको छ। एकैचोटी अडियो, भिडियो र टेक्स्टको प्रदर्शनले पढाएको कुरा बुझ्न निकै सजिलो भएको छ। हरेक विषयको कुनै शीर्षकमा छलफल गर्नुपर्दा प्रोजेक्टरको प्रयोग गर्ने गरिएको छ। ‘मल्टिमिडियाबिनाको पढाइ खल्लो लाग्छ।’ आमसञ्चार तथा पत्रकारिताका शिक्षक विज्ञान शर्माले भने, ‘एकैसाथ टेक्स्ट, भिडियो र अडियो प्रदर्शन गर्न पाउनुको मजा पनि बेग्लै छ।’ शर्माले पत्रकारिताका कतिपय विषयवस्तु एवं सन्दर्भहरूमा प्रोजेक्टरकै माध्यमबाट विद्यार्थीहरूलाई पढाउँछन्। सैद्धान्तिकभन्दा प्रयोगात्मक ज्ञानमा जोड दिँदा विद्यार्थीहरूले चाँडो सिक्छन् भन्ने उनको ठम्याइ छ।
त्यही उद्देश्यले नासाका शिक्षक शर्माले आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई पढाउन नियमित रूपमा प्रोजेक्टरकै सहायता लिन्छन्। उनले गत साता क्लासमा पढाउँदाको सम्झना गरे, फोटोग्राफी विषय पढाउने क्रममा विश्वका चर्चित तस्बिरहरू जसले पुलिट्जर पुरस्कारसमेत पाए, ती तस्बिर, फोटोग्राफर र तस्बिर खिच्दाको क्षणका बारेमा जान्न पाउँदा विद्यार्थीहरू चकित भए। ‘फोटोग्राफरले लिनुपर्ने जोखिमका बारेमा राम्रैसँग थाहा भयो’, प्लस टुमा अध्ययनरत सविन राईले भने। विद्यार्थीहरूको आकषर्ण नै छुट्टै बढेको छ। डिजिटल क्लासको वातावरण नै बेग्लै छ। ‘अरू क्लासभन्दा धेरै प्रभावकारी लाग्यो’, नासाकै विजया दुवालले भनिन्, ‘अडियो, भिजुअलका माध्यमबाट पढ्न पाउदा पढाएको कुरा चाँडै बुझिने रहेछ।’ विज्ञानमा त झन् यसको प्रयोग अपरिहार्य भएको उनी मान्छिन्। उनी संसारमा भएका खोज, अनुसन्धानहरूका बारेमा सिकाउन आवश्यक मान्छिन्।
डिजिटल क्लास महँगो र खर्चिलो भने छ। कलेजहरूले डिजिटल क्लासका लागि प्रोजेक्टर र अन्य उपकरणमा ५० हजारदेखि झन्डै १ लाखसम्म खर्च गरेका छन्। केही महँगो भए पनि यतिबेला यो प्रविधि अहिले आवश्यकता नै भैसकेको छ। नासामा अंग्रेजी प्राध्यापन गर्ने मधु तोदी अब मोबाइलमै प्रोजेक्टर भएको सेट किन्ने तरखरमा छिन्। ‘प्रोजेक्टर बोक्न झ्याउ हुन्छ।’ मधुले भनिन्, ‘मोवाइलमै यो सुविधा भए विद्यार्थीहरूलाई बुझाउन सजिलो हुन्छ।’ कुनै उपन्यास पढाउनु पर्दा भिडियोकै माध्यमबाट पढाउन सके पढाउन सजिलो हुन्छ भन्ने मधुको बुझाइ छ। पेन्टागन कलेज र क्याम्पियन कलेजले पनि डिजिटल क्लासमा जोड दिएका छन्। विद्यार्थीहरूको माग निकै बढेको बताउँछन्, क्याम्पियन कलेजका पि्रन्सिपल भूषण गुरुङ। ‘यो प्रविधिले विद्यार्थी र शिक्षक दुवैलाई पढ्न, पढाउन निकै सजिलो बनाइदिएको छ।’ गुरुङले बताए।
डिजिटल क्लाससँगै इ-लाइब्रेरीले पनि उत्तिकै लोकपि्रयता कमाएको छ। क्यास्पियन कलेजका राजेन्द्र बराल यसको उपयोगिताबाट निकै हौसिएका छन्। क्यास्पियनमा अध्ययनरत कुनै पनि विद्यार्थी घर, कलेज वा रेस्टुराँमा बसेर कोर्सबुक पढ्न सक्छन्। वाइफाइयुक्त मोवाइल, ल्यापटपमा पासवर्ड राख्नेबित्तिकै आफूले चाहेको किताब पढ्न सक्ने व्यवस्था मिलाइएको छ। ‘किताब बोकिरहनुपर्ने झन्झटबाट विद्यार्थीहरू मुक्त छन्।’ बरालले भने। परम्परागत पुस्तकालयभन्दा इ-लाइब्रेरीका प्रयोगकर्ताहरू बढ्दै गएकोमा उनी उत्साही भएका हुन्। यसले पढ्ने संस्कृतिमा बृद्धि गरेको उनको अनुभव छ। कलेजले चाहिएको किताब सिडीमा लान सकिने व्यवस्था गरेको छ। विदेशमा जस्तो आई टेक्नोलोजी नभए पनि इ-लाइब्रेरीको स्थापना सकारात्मक भएको नासा विज्ञान शर्माले बताए। नासामा ल्यापटप बोकेर आउने विद्यार्थीहरू वाइफाइको सुविधा लिन सक्छन्। आफुलाई अप्ठ्यारा लागेका विषयमा इन्टरनेट सर्च गर्न सक्छन्। टेक्नो क्लासले गर्दा विद्यार्थीहरूले नयाँपनको अनुभूति गरेका छन्। यसले शिक्षामा नयाँ क्षितिज देखाएको छ।
कोमल मन बोक्न गाह्रो हुँदोरहेछ । यो झनै गह्रुंगो भैदिन्छ । अनि त्यसलाई बिसाउन ‘चौतारी’ खोजिन्छ । जीवनमा त्यो ‘चौतारी’ नभेटिदा पटक पटक गाह्रो भएको छ मलाई । त्यही भएर त म कवि बनें । गुम्सिएका भावनाहरु कवितामा पोख्न थालें ।
जब म केही लेख्न बस्छु, मनमा मुरलीको मीठो धुन गुञ्जिएझैँ लाग्छ । कहिल्यै नसोचेका वाक्य र बिम्बहरु निस्कन्छन् । तिं वाक्य र बिम्ब अर्कै बनिदिन्छन् । मेरै निम्ति नौलो र पढौंपढौं लाग्ने । ‘रमाइलो असुरक्षित’ भएका बेला कसैलाइ प्रेम गरिन्छ । जब ‘एक्लै छु कि’, ‘आफ्नो परिवारका सदस्य बाहेक अरुले माया नगर्ने हुन् कि’ भन्ने सोच उब्जिन्छ तब कसैलाई खोजिन्छ । जुन उमेरमा पनि यो लागु हुन्छ । कलेजका दिनहरुमा प्रेम गर्ने अबसर मलाई जुरेन । स्नातक तह पुरा गर्दा सम्म निकै संघर्ष झेल्नुपर्‍यो । आफु पनि राजनितीक पृष्ठभुमिमा हुर्किएको ब्यक्ति । पछि म राजनितीमा नै होमिएँ । धरानमा पढ्दा केटीहरु केटा जस्ता थिए । ठाडो स्वभाबका । उनीहरु संग के प्रेम गर्नु ? बिराटनगर पढ्दा एक युवति थिईन् । हामी दुबैले एक अर्कालाई मन पराउथ्यौ । संगै हिंड्दा मुटु धड्किन्थ्यो । तर मनको कुरा भन्न सकिदैनथ्यो । एक दिन पिकनिक जादा उनकै बारेमा लेखिएको कविता देखाएँ । ‘राम्रो छ’ भनिन् । त्यो उनकै लागी लेखेको थिएँ । महेन्द्र मोरङ क्याम्पस, बिराटनगरबाट अंग्रेजी र नेपाली साहित्यमा मैले आई ए तहको पढाइ पुरा गरें । स्नातक तहको अध्ययन गर्न धरान आइपुगें । धरानमा स्नातक पढ्दा ५ जना विद्यार्थीलाई कलेजले निकाल्यो । हामीले विद्यार्थी संघर्ष समिति खोलेर त्यसको प्रतिकार गर्‍यौं । म भाषण गर्थें । पुलिसले हामीलाई खोजि गर्न थाल्यो । आर्मीहरुले कुटे । रक्ताम्य बनाए । धरानबाट भागेर चतराको चारकोशे झाडी पार गरेर भारतको बीरपुर पुग्दा कम्ति कष्ट झेल्नुपरेन । रातभर दौडिएर ज्यान जोगाइयो । हाम्रो खोजीमा हिंडेका पुलिसले भेटेमा त्यही बेला सिध्याइदिने योजनामा थिए । तर भाग्यले बचियो ।
बिस्तारै मैले बुझ्न थालें । मैले केही अर्थका लागी राजनिति गरेको रहेछु । राजनिती नै मेरो अन्तिम लक्ष्य होइन रहेछ । म त कवि, लेखक , साहित्यकार रहेछु । पढ्ने, लेख्ने तिर्खा भएको मान्छे रहेछु । बिपी कोइरालाबाट म निकै प्रभाबित छु । विशेष गरी उहाको साहित्यिक ब्यक्तित्वले छोएको छ । बिराटनगरको आदर्श पुस्तकालयमा बिपीले पढ्नुभएका पुस्तकहरु छन् । तिं मध्ये धेरै जसो मैले पस्तकहरु पढेको छु । एक जना बृद्ध पनि त्यहाँ आईरहनुहुन्थ्यो । बिपी बारे धेरै कुरा उहाबाट जान्न पाएँ । कहिलेकाहि ‘बाबु कति पढेको ? जाउ चिया खान ।’ भन्नुहुन्थ्यो । पछि थाह पाएँ, स्वर्गिय प्रधानमन्त्रि मनमोहन अधिकारीका बुबा रामचन्द्र अधिकारी हुनुहुँदोरहेछ उहा ।
बिराटनगरमा हिन्दी फिल्म खुब हेरें । काश्मिर कि कली, आरजु र देवानन्दका फिल्म हेरियो । नाटक खेलें । फ्रान्सेली , अस्तित्वबाद, सात्र र कामुका पुस्तक छिचोलियो । हुन त पुस्तक प्रतिको प्रेम स्कुल पढ्दै खेरी पलाएको हो । जतिबेला म शिम्भ बाहिनि स्कुलमा ६ कक्षा पढ्दै थिएँ दक्षिण भारतबाट अंग्रेजी पढाउन केही पादरीहरु आएका थिए । उनीहरुले नै मलाई अंग्रेजी भाषा र साहित्य प्रतिको मोह जगाईदिएका थिए । म उनीहरुको प्रिय विद्यार्थी थिएँ । प्रसिद्ध लेखकहरु दोस्तोएब्स्की, चाल्र्स डिकेन्स, मोपासा लगायत अंग्रेजी साहित्यका अन्य पुस्तकहरु मलाई पढ्न दिन्थे । स्कुल सकेपछि गोठाला जादा बोकेर लिन्थें । भैँसी माथी चढेर यिं पुस्तकहरु पढेको छु । म्याङलुङका जंगलमा जब ऐंसेलु र काफल पाक्थे । म पागल हुन्थें । साथीहरु संग भागेर जान्थें । तर पनि आमा कहिल्यै रिसाउनुभएन । उल्टै स्नेह दर्साउनुहुन्थ्यो । किनकि मैले आमालाई कहिल्यै निरास बनाइन । सधैँ पहिलो भएँ । मेरो पहिलो गुरु पनि जन्मदिने आमा नै हुनुहुन्थ्यो ।
अबकास पछिको जीवनमा निकै ब्यस्त छु । देश, विदेश घुम्ने, सेमिनारमा भाग लिने, काम गरिरहेको छु । मेरो युवाकाल र बेलायतको एडिनबरामा बिताएका रमाइला क्षणहरुको झझल्को आउछ । कहिले भोकै बसेको, कहिले रोएको त कहिले सिर्जनात्मक काम गरेका याद आउछ । कलेज पढ्दाकि तिं युवतिलाई ‘यो कविता तिम्रै लागि लेखेको’ भन्न मन लाग्छ । तर समय धेरै पर पुगिसकेको छ । तिं दिनहरु कहिल्यै नफर्किने गरी । अर्को जुनीमा के तिं दिनहरु फर्किएलान् ?