काठमाडौँ — दुई कुराले कान्तिपुरतर्फ म आकृष्ट भएको थिएँ । तिनताक अल्पायुमै मर्न अभिशप्त र पाठकको वृत्त सीमित भएका घरी यो र घरी त्यो वाम साप्ताहिकमा म लेख्थें । कान्तिपुरको आयु अपेक्षाकृत लामो हुने निश्चित थियो र त्यसको पाठकवृत्त थियो कता हो कता व्यापक ।
कान्तिपुर मेरो लेखनीको अस्थायी डेरा हो । द्वन्द्वरत विचारहरूबीचको नित्य घर्षणका कारण आज छ, भोलि छैन टाइपको । कान्तिपुरको सम्झना भयो कि मेरो अन्तरमनको ऐनामा तीनवटा अनुहार लहरै देखिन्छन् । मेरो सम्झनामा बराबर आइरहने र सायद धेरै दिनसम्म नबिर्सिइने तीन पुलिंगी अनुहार । यी अनुहारका स्वामी हुन्— युवराज घिमिरे, नारायण वाग्ले र सुधीर शर्मा । कान्तिपुरका समय, समयका मेरो तीन सम्पादक । हुनलाई कान्तिपुर यी त्रिमूर्तिको पनि अस्थायी डेरा नै हो । र, म हुँ यी डेरावालको पनि डेरावाल । हाम्रा घरबेटी महाजनको कान्तिपुरको नेपथ्यमा स्वामित्वसहितको स्थायी बास छ ।
कान्तिपुरका प्रथम सम्पादक योगेश उपाध्याय मेरा लागि बिष्टबराजुसरह भइदिए । र, तिनका दृष्टिमा म भएँ एक पानी अचल दलितसरह । तिनका पालामा कान्तिपुरको द्वार मेरालागि सदैव बन्द रहयो । मैले पटकपटक लेख पठाएँ, प्रकाशनको प्रकाश देख्नै नपाई अन्धकारमा ती विलीन भए । दुई कुराले कान्तिपुरतर्फ म आकृष्ट भएको थिएँ । तिनताक अल्पायुमै मर्न अभिशप्त र पाठकको वृत्त सीमित भएका घरी यो र घरी त्यो वाम साप्ताहिकमा म लेख्थेँ । कान्तिपुरको आयु अपेक्षाकृत लामो हुने निश्चित थियो र त्यसको पाठकवृत्त थियो कता हो कता व्यापक । वाम लेखकले वाम अखबारबाट ज्यालाको आस गर्नु त्यागैत्याग गर्नुपर्ने निष्काम वाम धर्मविपरीत हुन्थ्यो । कुनै उदार वाम अखबारले चुनदाम दिइहाले पनि त्यो हात्तीको मुखमा जिरा हुन्थ्यो । तर कान्तिपुरले चल्तीको दररेट हेरी ज्याला राम्रै दिन्थ्यो । वृत्ति आर्जनको मेरो नियमित स्रोत थिएन । म गोराहरूलाई भाषा दान गर्ने काममा थाकेर पेट पाल्न पटयारलाग्दा विकासे स्रेस्ताहरू अनुवाद गर्थेँ । कान्तिपुरमा लेखेर यो पटयारबाट आंशिक रूपमै भए पनि चैनको सास फेर्ने मेरो रहर थियो । तर म ताक्छु मुढो, बिष्ट योगशबाबु ताक्छन् म दलितका ससाना आकांक्षाहरूको निम्छरो घुँडो भइदियो ।
जब युवराज घिमिरे बीबीसीको नामी र दामी जागिर छाडेर कान्तिपुरमा डेरा सरे, छोइछिटोबाट म मुक्त भएँ । मेरा चाबेलिया तरुण मित्र विमल फुयाँल त्यो बेला ब्रिटेनमा विद्या आर्जन गर्दै थिए । युवराजले मित्र विमललाई सोधेछन्— नेपालमा सार्थक लेख्ने र पढिने लेखक को–को हुन् ? मित्रको भलाइको मनसायले विमलले त्यस्ता लेखकहरूको सानो सूचीमा मेरो नाम घुसाइदिएछन् । र, मलाई चकित र हर्षित तुल्याउँदै युवराज मेरो घरपिँडीमा टुप्लुक्क आइपुगे । मलाई लाग्छ, लेखक खोज्न मजस्ता ससाना नाम भएका लेखकका घरदैलामा पाउकष्ट गर्ने प्रतिष्ठित अखबारका प्रथम विनयशील सम्पादक सायद युवराज नै हुन् ।
तीन राजनीतिक घर्षणकालमा तीन सम्पादकसँग सहकार्य गर्ने संयोग मलाई प्राप्त भयो । यी त्यस्ता तीन घटना थिए, जसमा इतिहासले यी तीन सम्पादकको सम्पाकीय सामथ्र्य र नैतिक निष्ठाको परीक्षा लियो । परीक्षामा कसको प्रवृत्ति र हैसियत कस्तो देखियो, त्यसको नतिजा इतिहास भएको छ ।
भन्दै थिएँ, आङ्लभूमिबाट युवराज आए र कान्तिपुरमा मेरा हातको पानी चलाइदिए । म लेख्न थालेँ । लेखनको विषय, लेखनशैली र लेखकीय दृष्टिमा मलाई पूूरापूरा छुट थियो । सुरुको मेरो ज्यालादर एउटा पुन्टे लेखको सात सय रुपैयाँ थियो । त्यो कान्तिपुरको उच्च दररेट थियो क्यार । युवराजसँग उनको डेरा र कान्तिपुर अड्डा दुवै ठाउँमा मेरो भेट हुन थाल्यो । उनी बडो प्रेमी थिए— हौसलाकारी, सहयोगी र उदार । सम्पादकीय कक्षमा एकाध पटक मैले युवराजलाई भेटेँ । उनी हर्दम क्रियाशील रहन्थे र हर्दम व्यस्त । कुरा गर्दागर्दै वाक्यको बीचैमा उनी कम्प्युटरमा एक वाक्य लेख्न भ्याइहाल्थे । मेरो व्यर्थको उपस्थितिले उनको एकाग्रता बिथोलिएला भन्ने भयले म आफ्नो बाटो लागिहाल्थेँ ।
दरबार हत्याकाण्ड घटित भयो । कान्तिपुरको अभिमत पृष्ठको उपल्लो भागमा राजनीतिका ठूला मानिस बाबुरामको ठूलो लेख छापियो । र, उनको लेखमुनि साहित्यको म सानो मानिसको सानो लेख छापियो । उनको लेखको शीर्षक थियो ‘नयाँ कोतपर्व...’ । उनको र मेरो लेखको अभिप्राय लगभग मिल्थ्यो । उनका लेखले मुखर चर्चा पायो, मेरो लेख मौन चर्चामा विलीन भयो ।
प्रधानमन्त्री गिरिजाबाबु थिए । तिनले युवराजलाई पक्राउ गरे । जनयुद्धकारी बाबुराम भूमिगत थिए । ती लालयोद्धा पक्राउ पर्ने कुरै भएन । युवराजको छुट्कारा माग्दै म प्लेकार्ड बोकेर सडक अभियानमा सामेल भएँ । त्यो पक्राउ र त्यो प्रतिकार युवराज र मलाई भावनात्मक रूपले झनै निकट तुल्याउने चुम्बकीय आकर्षण बन्यो । युवराज छुटे । गिरिजाबाबु हिस्स परे ।
दिन बित्दै गए र कान्तिपुर गोरखापत्र हुँदै गयो । कान्तिपुरमा अध्योपान्त एकै भाका, एकै रङ्गमा एउटै कुरा छापिन थाल्यो । दरबार हत्याकाण्डको अपराधी युवराज दीपेन्द्र हो, मात्र दीपेन्द्र । सबै निजामती र जङ्गी ख्वामितले यही बोलीमा लोली मिलाए । अंग्रेजी र संस्कृतका पण्डितहरूले यही लोलीमा बोली मिसाए । विकासे नागरिक समाज यही बोलीको भेलमा लतारियो । मूलधारे सञ्चार आँखा चिम्लेर यही हावामा बग्यो । एकल दीपेन्द्रले होला र ? जिज्ञासा, प्रश्न र सन्देह कहीँ कतै मुखर भएन । असन्तुष्ट र किञ्चित आक्रोशित भावमा मैले ‘भतिज दीपेन्द्र, मलाई माफ गर’ लेखेँ । त्यो भावुक भाकामा एक अकिञ्चनको जिज्ञासा, प्रश्न र सन्देहको अभिव्यक्ति थियो । मानौँ छाप्न मन नलाग्दा नलाग्दै कान्तिपुरमा त्यो छापियो । त्यो जहाँ र जसरी छापियो, त्यसमा सम्पादकीय टेबुलको नग्न उपेक्षा ध्वनित भयो । त्यो विविधा पृष्ठको पुछारमा, सीमान्त कुनामा छापियो । सिरानमा लेखको अर्थको अनर्थ हुने गरी कम्ब्याट ड्रेस लगाएका क्रुद्ध दीपेन्द्रको फोटो छापियो । त्यो मेरो जिज्ञासा, प्रश्न र सन्देह लोकदृष्टिमा पर्नुअघि नै गरिएको अधीर, असहिष्णु र धृष्ट प्रतिवादको द्योतक थियो ।
अनौठो भयो !दरबार हत्याकाण्डको भ्रान्तिकारी प्रचारबाजीमाझ कान्तिपुरले आफ्नो स्वतन्त्र चेतनाको कान्ति गुमायो ।
केही समयपछि म कान्तिपुरको स्तम्भकार भएँ । कुन्साङ काकाको बेलाको बोलीले मेरो लेखकीय पहिचान र पाठक वृत्तलाई जादूगरी पाराले विस्तार गरिदियो । मैले उत्पीडक वृत्तको मुखर निन्दा र उत्पीडित वृत्तको मौन प्रशंसाको यथेष्ट धन आर्जन गरेँ । खोजीखोजी कान्तिपुरमा ठाउँ र भाउ दिएर मलाई यो धन आर्जन गर्ने अवसर प्रदान गर्ने मित्र युवराज धन्य हुन् ।
युवराजले कान्तिपुर छाडे । कालक्रममा राजतन्त्र ढल्यो । शंकर लामिछानेद्वारा परिभाषित जीवनको प्याजको एउटा पत्र उक्कियो । मैले चिनेका युवराज गायब भए र युवराजभित्रबाट अर्कै युवराज प्रकट भयो । नरेशप्रेमी, हिन्दुत्वका पक्षधर, लोकदृष्टिमा पश्चगामी । युवराज भूपू नरेश ज्ञानेन्द्रको जन्म दिनमा, श्रीमान् कमल थापाको समीपमा, निर्मल निवासमा जब उदाए, म चकित, विस्मित र दु:खित भएँ । हेर्दाहेर्दै, मेरा आँखैअगाडि मानौँ पुलतीभित्रबाट झुसिल्किरो फुत्त बाहिर निस्कियो। पछि युवराज अन्नपूर्णको सम्पादक बने । र, अन्नपूर्ण राप्रपा (थापा) को मुखपत्रजस्तो भयो, जसको द्वार, कसैले भन्यो— मेरालागि बन्द छ । जब हिजोका युवराज रहेनन्, म उनको पूर्वऔतारको मित्रका लागि अन्नपूर्णको द्वार आखिर ंकिन पो खुला रहोस् र ?
अब म जिराफ औतारी बोस नारायण वाग्लेतिर फर्किन्छु । कान्तिपुरको सम्पादकबाट दुई दिनका पाहुना युवराज बिदा भए, र सट्टाभर्ना भए दुई दिनका पाहुना नारायण वाग्ले । स्वभाव र कार्यशैलीमा युवराज र नारायण ठयाक्कै उल्टा ध्रुवजस्ता । मसँगको उठबसमा युवराज सदैव गम्भीर, नारायण सदैव ठट्टयाइला, रमाइला । युवराज योजनाबद्ध, संरचनाबद्ध र स्थितप्रज्ञ, नारायण अरे चलेगावाला, मगनमस्त र चञ्चल । रूपवादी कफीगफ नारायणको चिन्तन, स्वभाव र शैलीको विछट्टको प्रतिविम्बन । यदाकदा म कान्तिपुर जाँदा युवराज सधैँ आफ्नो सम्पादकीय टेबुलसामु काममा घोटिँदै हुन्थे, नारायण सधैँ क्यान्टिनमा गफ दिँदै र गफ लिँदै हुन्थे । मैले नारायणले अड्डाको गाडी चढेर ठाँटबाँट प्रदर्शन गरेको कहिल्यै देखिनँ । मेरा आँखा छलेर अवश्य गर्दा हुन् । ती जिराफ औतारी मानव सडकको पेटीको भीडमा दुई–चार सय मिटर परैबाट देखिन्थे । बसउठ र हिमचिम बढ्दै जाँदा नारायण र मेरोबीचका औपचारिकताका सबै पर्दाहरू च्यातिए । म विनोदी भावमा तिनलाई ‘बोस’ भनेर सम्बोधन गर्न थालेँ, ती ठट्टैठट्टैमा मलाई ‘कुल्ली’ भन्न थाले । तीसँगका विविध र बहुरङ्गी भेटघाट कफीगफदेखि दारुदबासम्म विस्तारित भए । जिन र टनिक तिनलाई जति मन पर्ने, मलाई त्योभन्दा कतिकति बढी मन पर्ने । सार्वजनिक भेलास्थलमा मैले हाकाहाकी प्रेममय उपहास वा कटाक्ष गर्न सक्ने मेरा एक मात्र सार्वजनिक व्यक्तित्वयुक्त मित्र नारायण हुन् । कुन्नि, म पनि उनको त्यस्तो एकल मित्र पो हुँ कि ।
नारायण वाग्लेबारे निजात्मक निबन्ध लेख्न खोजेजस्तो भयो । मैले लेखिरहेको त कान्तिपुरका सम्पादक नारायणबारे पो हो । आफ्नो कमान्डको पत्रिका, त्यसको गुणवत्ता, भविष्य वा नियतिबारे नारायणले खासै चिन्ता गरेको मलाई सम्झना छैन । युवराजले कष्टसाध्य यत्नद्वारा कान्तिपुरको ढाँचा तयार पारेका थिए । त्यही ढाँचामा कान्तिपुर लुखुरलुखुर हिँडिरहयो । नारायण गजक्क परेर झुसे जुँगामा ताउ लगाउँदै सम्पादक भइरहे ।
दम्भ र दर्प,ं दमन र शोषण एवं अन्धविश्वास र रूढिको किल्लारूपी दरबारमा आयोजित विरल र विफल पत्रकार सम्मेलनबारे मैले आफ्नो स्तम्भको नयाँ किस्ता लेखेँ । कान्तिपुरमा त्यो छापिएन । त्यो किन बदर भयो, कृपा गरी मलाई भनिएन । कान्तिपुरमा दरबारी पत्रकार सम्मेलनमा पत्रकारहरूद्वारा प्रदर्शित आचरणको घोर निन्दा गरियो । यसमा कान्तिपुरको र मेरो दृष्टिकोण बाझयो । पत्रकारहरूले आफ्ना पेसागत धर्मविपरीत आचरण गरे । र, तिनले भद्रतासाथ सिंहासनबाट बिदा हुन लागेका राजाको अपमान गरे । सम्भ्रान्त वृत्तको मत यस्तो थियो । त्यही मतमा कान्तिपुरले ल्याप्चे सही धस्कायो । मेरो तर्क फरक थियो । मेरो स्तम्भमा पत्रकारहरूको आचरणको न प्रशंसा थियो न निन्दा । मैले त केवल पीडादायी ऐतिहासिक अनुभवका सन्दर्भमा सानो टिप्पणी गरेको थिएँ । मेरो तर्क थियो— पत्रकारहरूको त्यो आचरण सामन्ती राजतन्त्रद्वारा दमित र अपमानित प्रजाहरूका आहत हृदयमा सञ्चित क्रोध, आक्रोश र पीडाको स्वाभाविक अभिव्यक्ति हो । त्यो त वास्तवमा अपमानबोधको असहय पीडाले पीडकसामु मौकामा चौका हानेको पो हो । र, त्यो पीडित आत्माहरूको पीडा विरेचन अर्थात् पीडा पोखेर मन चङ्गा पार्ने स्वत:स्फूर्त जुक्ति हो ।
अब आए प्रसंगमा सुधीर शर्मा— समयक्रम र उमेर दुवै दृष्टिले कान्तिपुरका कनिष्ट सम्पादक । भूपू सम्पादकको प्रशंसा गर्नुमा कुनै खतरा हुँदैन, कारण ऊ कृपा प्रदान गरी लेखकलाई भुत्ते वा पङ्गु बनाउने हैसियतमा हुँदैन । वागी लेखक जब कृपा ग्रहण गरेर भुत्ते र पंगु बन्छ, उसको कर्तव्य बन्छ भनेको मान्नु र उसको ध्याउन्ना हुन्छ दिएको खानु । नीति वचन ठीकै भन्छ— मृदङ्गो मुख लेपेन करोति मधुर ध्वनिम् । माने के भने मुखमा चट्ट लेप लगाइँदा मादलको अन्तर्यबाट मधुर ध्वनि गुन्जिन्छ । मादलका लागि यो लेप अत्यावश्यक हुन्छ र शोभनीय पनि । तर लेखकका ओठमा जब मधुमय लेप लगाइन्छ, लेखकका रूपमा लेखक सकिन्छ । त्यसैले बहालवाला सम्पादक सुधीर शर्माको प्रशंसा नगर्न म सचेत छु । तर सम्पादक सुधीरबारे पनि आखिर केही त भन्नैपर्‍यो ।
हप्ते तारेखतुल्य स्तम्भबाट निवृत्त भएपछि अलि दिन म चुपचाप बसेँ । त्यो प्रयास र थकानपछिको विश्राम थियो । मलाई विचार सञ्चार गर्न माध्यम चाहियो, गोजेरो भर्न चारो चाहियो । र, म पुन: कान्तिपुर फर्केँ । पहिले स्तम्भधारी डेरावालको औतारमा थिएँ, अब म फाटफुट लेख्ने शरणार्थी भएँ । मेरो पुनरागमबाट सुधीर प्रसन्न भए । यसबीच मैले सुधीरका दुईवटा औतार देखेँ । ‘प्रयोगशाला’ अघिको सरल औतार, ‘प्रयोगशाला’ पछिको षड्यन्त्रको सिद्धान्तधारी जटिल औतार । अघिल्लो निकट र अन्तरङ्ग, पछिल्लो दूरस्थ र औपचारिक । अघिल्लो सहज र सुखकर, पछिल्लो कसोकसो असहज रकिञ्चित पीडादायी ।
जब ‘प्रयोगशाला’ पढेँ, मेरो मथिङ्गल हल्लियो । म क्रुद्ध, खिन्न र उद्विग्न भएँ । लाग्यो, विद्रोहको आँधी उठाउने कर्ताहरू साँच्चि नै पूर्णरूपले परचक्रीद्वारा नियन्त्रित, निर्देशित र सञ्चालित हुन् भने सारा नेपालीले सामूहिक आत्महत्या गरे हुन्छ । जो केवल अर्काको इसारामा चल्ने आत्महीन, निजत्वहीन र स्वाभिमानविहीन गोटी हो, यो नरलोकमा उसको अस्तित्व रहनुकोऔचित्य के ?
यदाकदाका भेटमा मेरा सम्पादक, ‘प्रयोगशाला’ का स्रष्टा, सुधीरसँग जब कुराकानी सुरु हुन्छ, म अकमकिन्छु । के भन्ने के नभन्ने ? सुधीर मेरा वचनको निहितार्थमा कतै षड्यन्त्रको सिद्धान्त पो खोजिबस्लान् कि ? कसोकसो सुधीर र मेरो कुराकानीको बीचमा एक अदृश्य, अभेद्य पर्खाल खडा भएझैँ लाग्छ । र लाग्छ, पर्खालवारिको कुरा पारि सुनिँदैन, पर्खालपारिको कुरा वारि सम्प्रेषण हुँदैन । मेरा यी वचन पढेर हास्य मुद्रामा सुधीर भन्लान्— यो बूढो जटिल छ † वास्तवमा जटिल म होइन, सुधीरको षड्यन्त्रको सिद्धान्त हो ।
ऐतिहासिक दमन र अपमानको अथाह पीडाले चीत्कार गर्दै जब मधेसी र थारू समुदाय समान हक र प्रतिष्ठाको आन्दोलनमा डटे, कान्तिपुर एक रेखीय, एक रङ्गी र एक आयामिक औतारमा प्रकट भयो । मधेसी र थारूको आन्दोलनमा जे भयो, त्यो देखिएन र लेखिएन । जे देखियो र लेखियो, त्यसमा षड्यन्त्रको कल्पित सिद्धान्तको कुरूप रूप प्रकट भयो । आन्दोलनमा एक जना पहाडी मारिँदा, कान्तिपुरका पन्नामा आँसुका धारा बगे, पाँच जना मधेसी वा थारू मरिँदा बगाउनलाई एक थोपो आँसु बाँकी रहेन । जीवनको सबै मूल्य पहाडीलाई प्रदान गरियो, मधेसी र थारूलाई प्रदान गर्न एक पित्को मूल्य बाँकी रहेन । कान्तिपुरका पन्नामा आन्दोलनकारी मधेसी र थारू नेपालका नेपाली देखिएनन् । ती त परचक्रीको इसारामा चल्ने परचक्री पो देखिए । तीआफ्नो मौलिकता र निजत्वसहित अस्तित्ववान् देखिएनन्, ती फगत कतैका प्रभुका प्यादा देखिए । पहाडीको मृत्यु अथाह शोकको विषय बन्यो । विडम्बनावश, मधेसी र थारूको मृत्युमा खुसी मनाइयो ।
आमसञ्चारको कर्म र धर्म वाणीविहीनको वाणी बन्नु हो । र, सीमान्त, वञ्चित र परित्यक्त जनहरूका सपनाका संवाहक बन्नु हो । तर मधेसी र थारू आन्दोलनमा आमसञ्चार सनातनी शासक र सम्भ्रान्तगणको संकीर्ण स्वार्थको खेलौना बन्यो । दुर्भाग्यवश, यसमा कान्तिपुर अपवाद रहेन  ।अनौठो भयो † मधेसी र थारू आन्दोलनमा नश्लीय प्रतिशोधको हुंकारसामु कान्तिपुरले आफ्नो स्वतन्त्र चेतनाको कान्ति गुमायो ।
बस्, यति नै । जब सुधीर भेट हुन्छन्, तिनले मलाई लेख्न आग्रह गर्न बिर्सँदैनन् । अहिले नयाँ औतारका युवराज घिमिरे कान्तिपुरमा छैनन् । धन्न सुधीर छन् र नै मित्र अखण्ड भण्डारीले यो रङ्ग र रसहीन खेस्रा लेख्न मलाई घरीघरी घचघच्याए ।
सानो स्पष्टीकरण र क्षमायाचनाबाट म यो झाराटारुवा टिप्पणी सुरु गर्छु । कसैको विनयशील आग्रहको प्रत्युत्तरमा ‘नाइँ’ भन्न मेरो मन मान्दैन ।
र, यो आफ्नै स्वभावजन्य कमजोरीले मलाई प्राय: उल्झनमा अल्झाइरहन्छ । हेर्नोस्त मेरो होस्ल्याङे ताल, कार्यक्रमको सनातनी ढाँचाबारे कुराको चुरै नबुझी रेशम विरहीको ‘देब्रे आँखा’ सम्बन्धी विमर्शमा हाजिर हुने निम्ता मैले स्वीकार गरेँछु ।
मेरो लाटो लख कटाइ थियो— पुस्तकबारे कुनै विज्ञले कार्यपत्र प्रस्तुत गर्ला र त्यसबारे टिप्पणी गर्ने काम मेरो भागमा पर्ला । पछि सरस्वती प्रतीक्षासँग मिहिन कुरो बुझ्दा पो थाहा भयो, कार्यपत्र प्रस्तुत गर्ने पण्डित मै लम्फू रहेँछु । अब परेन कि डोठयाङ । कुराको तत्त्व जब खुल्यो, म परेँ बिलखबन्द । मेरो वाचा गिरिसकेको थियो, र वाचा फिर्ता लिन धेरै विलम्ब भइसकेको थियो ।
संस्थाको नाम छ ‘र्‍यान्डम रिडर्स’, कार्यक्रमको ढाँचा भने फम्र्याटबद्ध । ‘र्‍यान्डम रिडर्स’ ले मेरो मानसमा गरेको भाव–सम्प्रेषणमा फम्र्याटबद्ध कार्यक्रमको चित्र थिएन, बरु खुकुलो संरचनामा नितान्त अनौपचारिक वातावरणमा गरिने अन्तरंग संवादको चित्र पो थियो । सिर्जनकर्मसम्बन्धी मेरा मान्यता, मेरो स्वभाव र शैलीले फम्र्याटबद्ध ढाँचासँग कतै मेल खाँदैनन् । औपचारिक कार्यपत्रबारे म यसै पनि अनविज्ञ त छु नै, यसप्रति ममा चाख पनि छैन ।
साहित्यका इतिहासकार, साहित्य समीक्षक, प्राध्यापक वा विकासेहरू फम्र्याटबद्ध कार्यपत्र लेख्न जान्दछन्, म जान्दिनँ । यस प्रयोजनका लागि म सर्वथा गलत पात्र हुँ । तसर्थ मलाई आयोजक संस्थासँग क्षमायाचना गर्नुपर्ने खण्ड आइलाग्यो । सरस्वती प्रतीक्षाको पाँच सय–हजार शब्दको खेस्रा टिपोट भए काम चल्छ भन्ने उदार वचनले मलाई त्राण प्राप्त भयो, र नै बिनाकार्यपत्र म कार्यक्रममा हाजिर भएको छु । मेरो यो टिपोटलाई आस्वादनपत्र वा अज्ञानतापत्र वा अलपत्रेपत्र जे भनिदिए पनि हुन्छ ।
जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय (जेएनयू) मा समाजशास्त्रका एक जना विख्यात प्रोफेसर छन्, अभिजित पाठक । उनी विधिशास्त्र (म्याथोडोलोजी) पढाउँछन्, र फम्र्याटबद्ध, यान्त्रिक एवं रूढ विधिको खिल्ली उडाउँछन् । फम्र्याटबद्ध लेखनको चरित्रबारे उनका केही घतलाग्दा कथन छन् । एउटा कथन हो, ‘कार्ल माक्र्स हातमा प्रश्नावलीको मुठो बोकेर मानिसहरूका घरदैला चहार्दै हिँडेका भए उनबाट ‘कम्युनिस्ट मेनिफेस्टो’ किमार्थ लेखिने थिएन ।’ र अर्को ।
जेएनयूको एउटा भवनको माथिल्लो तलातर्फ आँखा तन्काएर उनी विद्यार्थीहरूलाई भन्छन्, ‘हेर, त्यो सुनसान कोठामा पीएचडीका थिसिस वा शोध–ढड्डाहरू छन् । ती कसैले पढ्दैन । किन ? किनभने ती फम्र्याटबद्ध छन् ।’ यहाँ प्रोफेसर पाठकको अभिप्राय हो— फर्म्याटबद्ध लेखनमा कल्पनाशीलता र सिर्जनशीलताका पखेटा काटिन्छन् र लेखन फम्र्याटरूपी पिँजराको सुगा बन्छ । थाहा छ, पोखरा कल्पनाशीलता र सिर्जनशीलताको उर्बरभूमि हो । यस्तो भूमिमा कल्पनाशीलता र सिर्जनशीलताभक्षी यो फम्र्याटप्रति यत्रो मोह किन ? अन्वेषणशील सिर्जनकर्म त फम्र्याटभञ्जक पो हुन्छ । शंकर लामिछानेले निजात्मक शैलीमा पारिजातको ‘शिरीषको फूल’ को भूमिका लेखेर रूढ प्रकृतिको भूमिकालेखनलाई भञ्जन गरे । कृष्णचन्द्रसिंह प्रधानले निजात्मक पाराले उनै पारिजातको ‘बोनी’ कथामालाको समीक्षा गर्दै समीक्षालेखनको रूढ प्रचलनमाथि औँलो ठडयाए । उन्मुक्त अभिव्यक्तिको बाटोमा जे तगारो बन्छ, स्वतन्त्र चिन्तक र सर्जकले त्यसलाई भत्काएरै छाड्छ ।
मेरो अनुभवमा कार्यपत्रयुक्त कार्यक्रम प्राय:जसो पटयारलाग्दो हुन्छ । कार्यपत्रको लेखक रूढिगत औपचारिकताका चार किल्ला बाँधेर लेखिएको लम्बेतान कार्यपत्र घाँटीका नसा फुलाउँदै र फिँज काड्दै रिठ्ठो नबिराई पढ्छ । यो पठनमा ऊ आनन्दित हुन्छ, कारण उसलाई लाग्छ— म श्रोतागणलाई अमूल्य दुई शब्द प्रदान गर्दै छु । आफ्नो कार्यपत्रको भारले किचिएर श्रोतागण निसास्सिएको उसलाई रत्तिभर चेत हुँदैन । सकस र अत्यासको भावलाई दबाएर झर्कोलाग्दो कार्यपत्र अद्योपान्त सुन्न श्रोतागण अभिशप्त हुन्छ । मलाई जे मन मर्दैन, श्रोताहरूमाथि मैले त्यो चीज थोपर्न चाहिनँ । मेसँग यो खेस्रा टिपोट छ । म यो पढ्दिनँ । यसका आधारमा म रेशम विराहीको ‘देब्रे आँखा’ बारे आफ्नो आस्वादकीय टिप्पणी प्रस्तुत गर्छु ।
‘देब्रे आँखा’ को अगाडि र पछाडि गरी पुस्तकमाथि नौ जना विद्वान्का प्रशंसामय कथनहरू राखिएका छन् । कतिपय कथन त पुस्तकको सामथ्र्यले धान्नै नसक्ने गरी अतिरञ्जित महिमा मण्डनयुक्त छन् । सामान्यतया पुस्तकको अन्तिम पृष्ठमा एकाध ब्लर राख्ने प्रचलन छ । पुस्तकमाथि आएका प्रतिक्रियाहरूबाट दोस्रो संस्करणमा अरू एकाध कथन थप्ने प्रचलन वा फेसन पनि छ । तर प्राय: शिष्टतावश यतिविधि प्रशंसाका वचनहरूको ओइरो लगाइँदैन ।
पुस्तकको अगाडि र पछाडि प्रशंसायुक्त कथनहरूको यो लामबन्दी देख्दा भुइँचालोले हल्लाएको फुकीढल भवनलाई निम्छरा टेकाहरूले अडयाउन खोजेजस्तो लाग्छ । पाठकले जब यो पुस्तक पढिसक्छ, उसलाई यी टेकाहरू एकदमै अनावश्यक लाग्छन् । कारण आफूलाई अविचल राख्न पुस्तक आपैंm समर्थ छ ।
‘देब्रे आँखा’ का लेखकको परिचाय दिन र यो पुस्तकको महत्तामाथि प्रकाश पार्न श्यामलको सुन्दर भूमिका नै पर्याप्त छ । प्रशंसाकारी वचनको यो ओइरो लेखकको रुचि र रोजाइ हो भने त्यसको अर्थ हुन्छ, लेखकमा आफ्नो रचनात्मक सामथ्र्यप्रति यथेष्ट आत्मविश्वास छैन । यो प्रकाशकको रुचि र रोजाइ हो भने त्यसको अर्थ हुन्छ, प्रकाशकमा छिटो लगानी उठाउने र लाभ हात पार्ने आतुरता छ । कारण जेसुकै होस्, पुस्तकमा सँगालिने यस्ता प्रशंसाकारी वचनहरूको आधिक्यले पाठकहरूको आलोचनात्मक चेत र निर्णयकारी सामथ्र्यमाथि धावा बोल्छन् ।
रेशम विरहीको व्यक्तित्व उनले कर्म गरेका तीन विधा अर्थात् राजनीति, साहित्य र पत्रिकारिताको सुन्दर संगम हो । विधागत कार्यक्षेत्रको यो विविधताका कारण विरहीका अनुभूति र अनुभवहरूमा मनमोहक विविधता छ । त्यसैले विरहीका निबन्धहरूको विषयगत र पात्रगत वृत्त एवं दृष्टिक्षितिज फराकिलो छ । यी निबन्धहरू विचार र अनुभूतिको एक रङ र एक रस, एक लय र एक सुरको सरलरेखीय रूढपनाबाट निकै नै मुक्त छन् । र नै पढ्नलाई यी रुचिकर छन् ।
‘देब्रे आँखा’ का दुई खण्ड छन्— दृष्टि र सोच । दृष्टि खण्डमा लेखकले जीवनका भिन्नभिन्न कालखण्डमा संगत गर्न पाएका केही राजनीतिज्ञ र लेखक–कलाकारहरूको विचार, सिर्जना र व्यक्तित्वमाथि दृष्टिपात गरिएको छ । र, दोस्रो खण्डमा लेखकले आफ्नो जीवनका अनेक कालमा र अनेक ठाउँमा राजनीति, पत्रकारिकता र साहित्य साधनाको क्रममा आर्जन गरेका अनुभूति र अनुभवहरूका शब्दचित्रहरू सजिएका छन् । प्रायजसो निबन्ध पढ्दा लाग्छ, लेखकको मनोदशा सैलुङे लेकको मौसमझैँ छिनछिनमा फेरिइरहन्छ र सँगसँगै फेरिन्छ निबन्धको शैलीगत बान्की पनि । एउटै निबन्ध कतै कोरा र सपाट अभिव्यक्तिमा प्रकट हुन्छ, कतै माधुर्ययुक्त लयद्वारा सज्जित भएर आउँछ ।
एउटै निबन्धमा निहित यो शैलीगत असंगतिले निबन्धको लय भंग गर्छ, पाठकको पठन–आनन्दमा बाधा पार्छ र परिणामस्वरूप रचनाको पाठकमाथिको प्रभावलाई निम्छरो तुल्याउँछ । तथापि यी निबन्धहरूले पाठकसामु यहाँ बिम्बित व्यक्तिहरूका सोच, कर्म र कृतिहरूका न्यूनाधिक सजीव चित्र अवश्य प्रस्तुत गर्छन् । यिनमा खास गरेर जीवन आचार्य र प्रेमविनोद नन्दनको व्यक्ति–बिम्बको चित्रण कथ्य र सीपको संयोजनका दृष्टिले सुन्दर छन् । ‘सोच’ खण्डका ‘स्विपर मालती’ र ‘चपरगौढी डायरी’ लाई पनि रचनाको यही कोटिमा राख्न सकिन्छ ।
दृष्टि खण्डमा ‘भाङ्ग्राको टोपीमा गुएँलीको फूल’ शीर्षकको निबन्धमा चेतकान्त नामक कवि छन्, जो आम पाठकलाई निबन्ध पढिसकेर पनि सायद अपरिचित वा अज्ञय लाग्छन् । चेतकान्त नवलपरासी कतैका कवि हुन् । तिनका कृतिहरूको पहुँच र प्रभावद्वारा तिनको परिचय राष्ट्रिय तहमा उठेको मलाई थाहा छैन । निबन्धकारले भूगोलको स्थानीय वृत्तमा सीमित तिनको परिचयलाई तिनका सामान्यीकृत विशिष्टताहरूको जगबाट उच्च र व्यापक तहमा उठाउने चेष्टा गरेका छैनन् । त्यसैले रैथाने परिवेशबाहिरका पाठकका लागि अपरिचित चेतकान्त निबन्धको अन्त्यमा पनि अपरिचिततुल्य नै रहन्छन् । यो सम्प्रेषणको संकट हो । सोच खण्डमा यस्तै एउटा निबन्ध छ, ‘पूर्णलाल चुकेलाई पत्र’ ।
सायद आमपाठक यो निबन्ध पढिसकेर पनि पूर्णलाल चुकेलाई चिन्दैन । निबन्धबाट यति मात्र थाहा हुन्छ— पूर्णलाल चुके प्रकाशक हुन्, रेशम विरही उनको प्रकाशनका स्तम्भकार । निबन्धभरि लेखकको उल्झिएको आवेगको उत्ताल वेग व्याप्त छ । त्यो चुकेको निन्दा हो कि प्रशंसा हो पाठकले भेउ पाउँदैन । पाठकले केवल लेखक र प्रकाशकमाझ केही न केही खटपट छ भन्ने अनुमान मात्र गर्न सक्छ ।
उसलाई जडी कुराको तत्त्वबोध हुँदैन । सम्प्रेषणसम्बन्धी अघिल्लो निबन्धको उही समस्या यहाँ पुनरावृत्त भएको छ । सायद कुनै रैथाने पत्रमा रैथाने वृत्तमा सीमित विषयको निबन्ध छापिएको हुँदो हो । त्यसलाई जुरुक्क उचालेर ज्यूँका त्यूँ संकलनमा राखियो । र, फेरि सम्प्रेषणको संकट उत्पन्न भयो । ‘माल्दाइ २ : विचारको सकस’ र ‘चालीस वर्षपछि’ पुनरावृत्तिको अर्को उदाहरण हो । योचाहिँ विषयगत पुनरावृत्ति हो । यो पछिल्लो निबन्ध झन्डैझन्डै पहिलो निबन्धको कार्बनकपीजस्तो लाग्छ । यी त पुनरावृत्तिका केही मात्र उदाहरण हुन् ।
शीर्षक ‘देब्रे आँखा’ ले यसै पनि संकेत गर्छ— लेखक रेशम विरही देब्रे ढल्कुवा मनुवा हुन् । लेखकले ‘सोच’ खण्डभरि आफू क्रियाशील कर्ता र सजग अवलोकनकर्ता दुवै भएर यात्रा गरेको, मसिनोसँग नियालेको र आफ्नै ढंगले बुझेको नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका यात्राका डोबहरू अंकित गरेका छन् । लेखक परे कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्रको जडवत् प्रवृत्ति, अवसरवाद, ढोङ, द्रव्यतृष्णा र भोगलिप्साका भुक्तभोगी साक्षी । र नै ‘सोच’ खण्डमा वामवृत्तका खास गरेर लेखकलाई रुष्ट, क्षुब्ध र मर्माहत तुल्याउने घटना र पात्र एवं मनोवृत्ति र प्रवृत्तिको आलोचनात्मक चर्चा छ ।
माक्र्सवाद रहस्यवादको समेत रहस्योद्घाटन गर्ने भौतिकवादी दर्शन हो । तर आफूलाई अविचल माक्र्सवादी मान्ने विरहीको माक्र्सवादमा यत्रतत्र रहस्यवादको छनक पाइन्छ । कतिपय घटना, पात्र र तिनका प्रवृत्ति रहस्यको कुहिरोभित्र लुकेका वा लुकाइएका लाग्छन् । यहाँ प्रत्येक निबन्धमा प्रवेश नगरी माक्र्सवादी विरहीका यस्ता रहस्य र चिन्तनका केही असंगतिले मेरो मनमा पैदा गरेका केही जिज्ञासा वा प्रश्नहरूको म उठान गर्छु ।
लेखक रेशम विरही सत्र वर्षको लामो कालखण्ड बिताएको नेपालगन्जबाट अतिशय विषादको मुद्रामा पाखा लाग्नुको पाठकले चाल पाउनु नुहने कारण के होला ? ‘स्विपर मालती’ को मुखबाट लेखकले नेपालगन्जको आफ्नो जीवनको कारुणिक बिम्ब उतारेका छन् ।
मालतीको मुखबाट लेखक बोल्छन्, ‘उसले धेरैलाई कृतार्थ बनायो तर कसैले पनि कृतार्थबोध गरेनन्, कृतघ्न भएर बिर्सिए ।’ र मालती थप्छे— नेपालगन्जबाट बाटो लाग्ने बेलामा उसलाई एक कप चिया खुवाउने पनि कोही भएन । सामाजिक सत्संगका तीन–तीन विधामा साधना गरी व्यापक जनपहिचानको निधि आर्जन गरेका जोदाहा, कवि र पत्रकार नेपालगन्जमा किन त्यतिसाह्रो एक्ला, तिरष्कृत र निरीह ? यो एक्लोपना, तिरष्कार र निरीहताको कारण लेखकबाहिरको लोकमा मात्र छ कि लेखकभित्रको अव्यक्त ग्रन्थिमा पनि छ ? बृहत्तर समाज यतिबिघ्न कृतघ्न हुने गरी पतित भएको हो र ? लेखकले बाहय लोकलाई हेर्ने दृष्टि आफ्नै अन्तरतर्फ लगाएका भए आभ्यान्तरिक यथार्थको कस्तो चित्र गोचर हुँदो हो ?
राजनीतिक कार्यव्यापारमा उदात्त आदर्शका संवाहक पात्रहरूको वैचारिक र नैतिक पतन आदर्श स्वयंको पतनको पर्याय किमार्थ होइन । र, असल व्यवस्थाका सञ्चालकहरूको भ्रष्टता व्यवस्था स्वयंको भ्रष्टताको परिचायक किमार्थ होइन । तर लेखक विरही अतिशय आक्रोशित आवेगको प्रभावमा कम्युनिस्ट नामक पात्रहरूको पतनलाई तिनले बहन गरेको उदात्त आदर्शलाई नै निषेध गर्ने गरी किन प्रक्षेपण गर्छन् ? यो अप्रीतिकर प्रक्षेपण हेर्दा प्रश्न उठ्छ— के कम्युनिस्ट रेशम विरहीलाई सबभन्दा मन नपर्ने मानिस कम्युनिस्ट नै हो ? के पुस्तकमा यत्रतत्र जम्काभेट हुने विरहीका यस्ता अभिव्यक्तिहरू साँच्चि नै उनको अभिप्रायका यथार्थपरक प्रतिबिम्बन हुन् ?
यो संग्रहमा एउटा ठग पात्र छ, ठक्करसिंह । लेखकको निरुपणमा ठग ठक्करसिंह माओवादी प्रवृत्तिको प्रतिमूर्ति हो । लेखकको दृष्टिमा माओवादी दानव हो र माओवादीकृत जनयुद्ध दानवी ताण्डव हो । सत्य हो, माओवादी जनयुद्ध ज्यादतीमुक्त थिएन । त्यसमा चर्को हिंसामोह थियो । त्यसमा व्यापक अराजकता र उग्र असहिष्णुता थियो । तर यो सब त इतिहास भयो । जनयुद्धको ज्वलन्त परिणाम वर्तमानमा प्रत्यक्ष छ ।
व्यापक जनजागरण, गणतन्त्रको स्थापना, धर्मनिरपेक्षता, संघीयता र समावेशिताका दृष्टान्त एवं प्रक्रियाहरूको पछिल्तिर, मेरो विचारमा, मूलत: उही जनयुद्धको भूमिका छ । के माओवादीको ऐतिहासिक भूमिकालाई निरपेक्ष रूपले निषेध गर्दा गणतन्त्र र संघीयता आदि पनि स्वत: निषेधमा पर्दैनन् ? लेखक विरहीको यो आग्रह माक्र्सवादी सर्जकको इतिहासदृष्टिमा कहाँनेर फिट हुन्छ ?
‘भुङ्ग्रो, खड्कुलो र बन्दुक’ मा लेखक भन्छन्, ‘म कम्युनिस्ट कदापि थिइनँ र होइन पनि तथापि माक्र्सवादको वैचारिक जगमा कतै विचलित भएको पनि छैन ।’ उता श्यामलसितको ‘मित्र संवाद’ मा उनै लेखक भन्छन्, ‘म एमालेमा वर्षको २ सय २५ तिर्ने कार्यकर्ता हुँ ।’ पार्टीलाई लेबी तिर्ने कम्युनिस्ट हुनु र छातीमा मुड्की ठोकेर म कम्युनिस्ट हुँ भन्ने हयाउ नहुनु कस्तो कम्युनिस्ट हुनु हो ? पुस्तकमा अंकित लेखकको अन्तर्विरोधी धारणाको यो दृष्टान्त पहिलो र अन्तिम होइन । यस्ता अन्तर्विरोधी धारणाहरू पुस्तकमा यत्रतत्र व्याप्त छन् ।
भूमिका नभनिएको भूमिकामा श्यामल रेशम विरहीको अस्तित्वको चित्रण यसरी गर्छन्, ‘द्रव्यदास र शक्तिपूजक संस्कृतिमा ऊ द्रव्यहीन र शक्तिहीन देखिएको छ ।’ श्यामलको यो कथनमा विरहीप्रति करुणाजनक सहानुभूतिको आभास हुन्छ । बागी दृष्टियुक्त सिर्जनशील लेखक समाज र सत्ताको सतत: आलोचक हो । ऊ आफ्नो स्वत्व र निजत्वको रक्षा गर्न सदैव सत्तादेखि निश्चित दूरीमा बस्छ । तसर्थ द्रव्यहीन र शक्तिहीन हुनु त लेखकले राजीखुसीले राजेको नियति नै होइन र ?
विचार र शिल्प दुवै तहमा गोडमेल नपुगेजस्तो लाग्ने यो निबन्धसंग्रह मलाई एक अभागी कम्युनिस्टको कारुणिक बकपत्रजस्तो लाग्यो । रेशम विरहीजस्ता आफ्नो स्वत्व र निजत्वको सबल जगमाथि उभिएका समर्थवान् लेखकमा यो निरीह आत्म–कारुणाभाव किन ?
हाम्रो जस्तो परम्परागत समाजमा बुद्धिवादीको आधारभूत कर्तव्य तथा अधिकारबारे स्पष्ट हुनुपर्ने अवस्था देख्छु । ‘बुद्धिजीवी’ र ‘बुद्धिवादी’ शब्दको अर्थ पृथकीकरणबाटै प्रारम्भ गर्न सकिन्छ ।
असार शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयिनी एकादशीका दिन सुतेका विष्णु कात्तिक शुक्ल एकादशीका दिन जागा हुन्छन् भन्ने धार्मिक विश्वास छ । यसैका आधारमा यस दिनलाई हरिबोधिनी एकादशी...
नेपाल वायुसेवा निगम सधैँजसो समाचारमा छाउँछ । गतिलो कामले होइन । ६० वर्ष पुगे पनि परिपक्व हुन सकेको छैन । बजारमा एकाधिकार होउन्जेल सबैभन्दा बढी राजस्व तिर्ने...
पहिलो विश्वयुद्ध (१९१५–१९१८) अन्त्य भएको गत ११ नोभेम्बरमा सय वर्ष पुग्यो । त्यस दिन युद्धविरामको सम्झनामा पेरिस, लन्डन, पोल्यान्ड, अस्ट्रेलिया, न्युजिल्यान्डलगायत स्थानमा भव्य कार्यक्रम भए । विश्वयुद्धसित...
लगानीलाई आर्थिक वृद्धिको पूर्वसर्त हो । मुलुकले लिएको दीर्घकालीन विकासका लक्ष्य हासिल गर्न अहिले भइरहेको लगानी पर्याप्त छैन । सन २०३० सम्म मध्यम आय भएको मुलुकमा पुग्ने...
मेरा दुई छोरी छन् । ती दुवै छोरी जन्मिँदा म खुसी थिएँ । चिकित्सा विज्ञानको जमानामा आफ्ना शिशुको लिंग जन्मिएपछि मात्रै थाहा पाएकी हुँ । छोराछोरीमा भेदभावको सोच...
मानव अधिकारको पछिल्लो अवधारणा कमजोर पक्षको हित संवद्र्धन गर्नु र सीमान्तकृत समूहको हितमा विशेष ध्यान दिनु हो । सरकारी नोकरीमा आरक्षण व्यवस्था यसैको एउटा उदाहरण हो ।...
सरकारले सन् २०२० मा २० लाख पर्यटक नेपाल भित्र्याउने लक्ष्य लिएको छ । त्यसैअनुरूप प्रचारप्रसार, नयाँ पर्यटकीय गन्तव्य पहिचान र सूचीकृतजस्ता काम अगाडि बढाएको छ । यो...
यो वेबसाइट कान्तिपुर राष्ट्रिय दैनिकको आधिकारिक न्युज पोर्टल हो । नेपाली भाषाको यो पोर्टलले समाचार, विचार, मनोरञ्जन, खेल, विश्व, सूचना प्रविधि, भिडियो तथा जीवनका विभिन्न आयामका समाचार र विश्लेषणलाई समेट्छ। पूरा पढ्नुहोस् »