झट्ट सुन्दा अचम्म लाग्न सक्छ ! मनमा अनेकौं प्रश्न उठ्न सक्छ । कहाँ होला ? यस्तो पनि मन्दिर होला र ? हामी जहा पनि जान्छौ जुन दुर्गा मन्दिरमा जान्छौ ब्राह्मण पुजारी देख्छौ, ब्राह्मण पुजारीबाट पुजा पाठ पञ्चवली गराउछौ टिका प्रशाद ग्रहण गर्छौ । हामी कुनै पनि मन्दिरमा दलित पुजारी होलान् भनेर कल्पना गरेका हुदैनौं ।
यस्तो ठाउं कहा होला भनेर अचम्म परिरहनु पर्दैन । यो मन्दिर हो रुरु गाउंपालिका ४ साबिकको बलेटक्सार गा.बि.स वार्ड नं ५ बलेचौर गुल्मीमा अबस्थित भंयर दुर्गा मन्दिर । यस मन्दिरमा बिश्वकर्मा थरका बिहे नभएका युवा वा बालकलाई पुजारी राखिन्छ । घटस्थापना दिन देखी पुजारी राखी दैनिक पुजा अष्टमीको रात जागरम बसी कालरात्री पुजा (कालरात्री) नवमीको दिन पञ्चवली सहित पुजा गरी पुर्णिमाको दिन सराय खोंडा नाच गरी नजिकैको पधेरामा लगी भयंर दुर्गालाई स्नान गराई बिसर्जन गरिने परम्परा चलि आएको छ । यो प्रचलन कहिलेबाट सुरु भयो भन्ने प्रस्ट जानकारी कसैसंग पनि नभएको मन्दिर ब्यबस्थापन अध्यक्ष चन्द्र ब. बिक बताउनु हुन्छ ।
बम्घाको बौवामा बस्ने भुरे राजाहरु त्यहा बाट बिस्थापित भएपछी देवता उडेर बलेचौरमा आएपछी त्यहा मन्दिर बनाई राखिएको भन्ने एकाथरी बुढा पाकाहरुको कथन छ । परापुर्वकालमा एक जना मिजार भन्ने ब्यक्तीले बसाई सराई गरी आउदा उक्त देवता र हतियारहरु ल्याएर आएको रे अनि उनलेनै स्थापना गरेर छाडेको भन्ने आफ्नो हजुरबुवा बाट सुनेको भन्नुहुन्छ ७६ वर्षीय भुल ब. बि.क. । अहिले उक्त मन्दिरमा दुई दर्जन जती फरक फरक साईजका खोंडा फलाम र पित्तलबाट बनेका सदियौ पुरा आकर्षक एक दर्जन जती तरवार लगाएतका हतियार हरु पनी छन् । मन्दिर ढुङ्गाले छाएको पुरानो जिण र पहिरोको जोखिमा परे पछी तस्बिरमा देखाईएको (रातो मन्दिर)निर्माण गरिएको र धुमधामका साथ बिधिपुर्ण तरिकाले दिन हेराएर पाठ लगाएर देवता सार्ने कार्यक्रम घटस्थापना अघीनै रहेको मन्दिर ब्यबस्थापन समितीले जनाएको छ ।
गुल्मी — रुरु–४ बलेटक्सारस्थित कफी अनुसन्धान केन्द्रमा किसानहरूको आकर्षण बढेको छ । केन्द्रमा अवलोकन र अनुसन्धान गर्न पुग्नेहरू नजिकै रहेको भण्डारी डाँडामा समेत पुग्ने गरेका छन् । चार वर्षअघि सरकारले डाँडामा मुलुककै पहिलो अनुसन्धान केन्द्र खोलेको हो ।
केन्द्रले अहिलेसम्म २९ प्रकारका कफीका नयाँ जात विकास, नर्सरी र बोटको व्यवस्थापन गर्दै आएको छ । सय रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको भण्डारीडाँडाका १ हजार बढी बोटमा लटरम्मै फलेको कफी देख्दा त्यहाँ पुग्ने किसान र अवलोकनकर्ता सबै मोहित हुन्छन् । केन्द्रले १० जातका बीउबाट सुरु गरेको अनुसन्धानलाई २९ प्रकारका बोटमा विकास गरेको छ । रोपेको तीन वर्षमै एउटै बोटले ५ हजारसम्म दाना दिने गरी कफी फल्न थालेका छन् । सेतो गवारोबाट पीडित जिल्लाभरका झन्डै२ हजार व्यावसायिक किसान केन्द्रमा फलेका बोट देखेर उत्साहित छन् ।
३७ वर्षअघि ५० पैसामा एक बोट कफी रोपेका रुरु गाउँपालिका ४ सिन्दुरेका भोजबहादुर रेश्मीले अनुसन्धान केन्द्रले बीउ छनोटदेखि नर्सरी, बिरुवा र उत्पादनसम्मका सबै प्रविधि सिकाएको र केन्द्रमा फलेको कफी देखेपछि आफूलाई थप उत्साही बनाएको बताए । ‘३७ वर्षअघि सुरु गरेको कफी खेती रोगकै कारण छोड्ने अवस्थामा पुगेको थिएँ,’ उनले भने, ‘तर केन्द्रले नयाँ विधिको नर्सरी र खेती सिकाएपछि पुराना बोट फालेर नयाँ थप्दै छु ।’ उनको बगैंचामा अहिले पनि ३ सय नयाँ र ४ सय पुराना बोट छन् । उनले कफी बिक्रीबाट वार्षिक २ लाख बढी आम्दानी गर्छन् ।
गुल्मी दरबार गाउँपालिका १ बलिथुमका कफी किसान घनश्याम गौतमले अनुसन्धान केन्द्र कफी किसानका लागि गतिलो पाठशाला बनेको बताए । केन्द्रमा जिल्लाका किसानदेखि बाहिर जिल्लाबाट समेत अध्ययनका लागि आउन थालेका छन् । अहिलेसम्म अनुसन्धान केन्द्रमा अध्ययन गर्न र सिक्न झन्डै १ हजार ७ सय किसान, विद्यार्थी र सरोकारवाला आइसकेका छन् । अमेरिकका कफी वैज्ञानिक जोस कार्लोस सहितको टोली पनि आएर अध्ययन गरेको छ ।
केन्द्रले माटो, मल र १० जातका बीउबाट सुरु गरेको अनुसन्धानलाई २९ जातमा पुर्‍याएको केन्द्रका वरिष्ठ वैज्ञानिक कृष्णबहादुर थापाले बताए । कफीको माउबोट, त्यसको हाँगा, बीउ छनोट गरी बीउ अनुसारको माटो, बिरुवा, उत्पादन र गुणस्तरसम्म सबै अनुसन्धान भइरहेको उनले बताए । ‘हामीले बीउ, माटो, बिरुवा र फल उत्पादनदेखि गुणस्तरसम्म सबै कुराको एक चरणको अनुसन्धान सक्नै लागेका छौं,’ उनले भने, ‘बालुवामा हुर्काइएको बिरुवालाई छहारीसँगै कुखुराको मल र तोरीको पिनालाई मलको रूपमा प्रयोग गर्दा छिटो रोग नलाग्ने र उत्पादन बढी दिने देखियो ।’ माटो, मल, बीउदेखि वातावरणीय प्रभावको समेत परीक्षण भइरहेको उनले बताए ।
केन्द्रको १ सय रोपनी जग्गामध्ये ७० रोपनीमा ३२ हजार कफीका बिरुवा परीक्षणका रूपमा उत्पादन भइरहेका छन् । बाँकी जग्गामा नर्सरीका लागि प्लटिङ र सिँचाइ व्यवस्थापनको काम भइरहेको छ । किसानका नर्सरीमा रोपेको ४ वर्षमा फल दिने भए पनि अनुसन्धान केन्द्रमा विकास गरिएका नयाँ बिरुवाले रोपेको ३ वर्षमै उत्पादन दिन थालेका छन् ।
केन्द्रले सुरुमा गुणस्तरीय बीउको खोजी गर्छ । बीउ खोजीपछि माटो, बालुवा, बालुवा र माटो गरी तीन किसिमको नर्सरी बनाएर बिरुवा उत्पादन गर्छ । त्यसमा राम्रो देखिएको, छिटो हुर्किएको र अर्को माटोलाई पनि सहजै ग्रहण गर्न सक्ने बिरुवा रोजेर किसानका लागि सिफारिस गर्छ । ती बिरुवालाई आवश्यक पर्ने छहारीदेखि मलको पनि परीक्षण गर्छ । अहिलेसम्म बालुवामा हुर्काइएको बिरुवा र त्यसमा तोरीको पिनालाई मलको रूपमा प्रयोग गरेको बिरुवा उत्पादनका लागि प्रभावकारी देखिएको केन्द्रले जनाएको छ ।
अनुसन्धानबाट कफी बोटका लागि तोरीको पिना, कखुराको मल, गड्यौली मल, बाख्राको मलपछि गाईभैंसीको मल प्रभावकारी देखिएको छ । केन्द्रका अनुसार कफीको प्रतिबोटका लागितोरीको पिना २, कुखुराको मल साढे २, गड्यौली मल ३, बाख्राको मल ४ र गाईभैंसीको मल ५ किलो आवश्यक पर्छ । त्यसरी सबै प्रक्रिया पूरा गरेर छानो र छहारीसहित हुर्केको बिरुवाले२ देखि ३ वर्षमै उत्पादन दिन्छन् ।
जिल्लाभर लामो समयदेखि नियन्त्रणमा आउन नसकेको सेतोगवारो केन्द्रको अनुसन्धानपछि नियन्त्रणमा आउन थालेको रुरु गाउँपालिका अध्यक्ष नीलकण्ठ गौतमले बताए । ‘धेरै कफी किसानलाई अहिले अनुसन्धान केन्द्र खेती सिक्ने पाठशाला बनेको छ,’ उनले भने ।