विकिपिडियालाई सफा र स्वस्थ राख्न तथा त्रुटीहरूलाई हटाउने जस्ता प्रशासनिक कार्यका लागि प्रबन्धकहरूलाई विशेष रूपले कुचो चिन्हले वर्णित गरिन्छ ।
प्रबन्धक (अङ्ग्रेजी: Administrators) जसलाई एडमिन्स अथवा सिसप (सिस्टम चलाउने व्यक्ति) पनि भनिन्छ । प्रबन्धक विकिपिडियाको त्यो सम्पादक प्रयोगकर्ता हो जसलाई विकिपिडिया सिस्टमको केही जरूरी तथा प्रतिबन्धित टुल्स या विशेष आदेशहरूलाई काममा लिने अनुमति हुन्छ । जस्तै:- प्रबन्धक कुनै लेख अथवा पृष्ठलाई मेट्न सक्छन्, अन्य प्रयोगकर्ताहरूलाई प्रतिबन्धित गर्न सक्छन् । कुनै लेख तथा पृष्ठलाई सुरक्षित गर्न सक्छन् । आदि ।
विकिपिडियाको प्रारम्भिक दिनमा बोमिसका कर्मचारीहरू मात्र प्रबन्धक थिए किनभने कुनै पनि प्रशासनिक परिवर्तनका लागि सर्भर पासवर्डको आवश्यकता हुन्थ्यो । मिडियाविकिको पहिलो संस्करणको विकास सँगै सन् २००१ मा अङ्ग्रेजी विकिपिडियामा प्रबन्धक नियुक्त गर्नुपर्ने विचार प्रस्तावित गरिएको थियो । जिम्मी वेल्स स्वयंले सन् २००२ फेब्रुअरीमा पहिलो प्रबन्धक नियुक्त गरेका थिए ।
म यो भन्न चाहन्छु कि सिसप बन्नु कुनै धेरै ठुलो कुरा हैन । निरन्तर रूपले सम्पादन गर्दै आएका केही सक्रिय प्रयोगकर्तालाई प्रबन्धक नियुक्त गर्ने मेरो मान्यता हो । प्रबन्धक शब्दलाई वृहत बनाएर प्रस्तुत गर्नु पूर्व यो केही प्रमुख प्राविधिक कार्य गर्न सक्षम रहेको प्रयोगकर्तालाई सामुदायिक सहमति अनुसार चयन गरिएको हो भन्ने बुझ्नुपर्छ । एउटा सक्रिय प्रयोगकर्ता समेत विकीका प्राविधिक कार्य गरेर प्रबन्धकलाई सघाउन सक्छन् ।
यस कथनबाट यो अर्थ प्रस्ट्याउन सकिन्छ कि प्राविधिक कार्यहरूलाई जिम्मेवारीपूर्वक वहन गर्ने प्रयोगकर्ता मात्रै प्रबन्धक नभई सक्रिय प्रयोगकर्ता पनि हुन् ।
विकिपिडियाको अनुसार कुनै विशेष नियम छैन जसबाट कोही प्रबन्धक बन्न सक्छ अथवा सक्दैन । कुनै पनि व्यक्ति प्रबन्धक पदको लागी आवेदन दिन सक्छ । आवेदन दिनु पूर्व सो प्रयोगकर्तालाई विकिपिडियामा अनुभवको साथै यहाँ समुदायको विश्वास अथवा भरोसा हुनु आवश्यक छ । नेपाली विकिपिडियामा प्रबन्धक पद प्राप्त गर्नको लागी प्रयोगकर्ताहरूलाई निम्न चरणहरूको आवश्यक पर्दछ:-
विकिपिडियाको बारेमा राम्रो जानकारी राख्नुका साथै पृष्ठहरूलाई सम्पादन, अनुप्रेषण, फाइल लोकेट, श्रेणीकरण, ढाँचाको प्रयोग इत्यादी काम गर्न दक्ष हुनु पर्ने छ ।
नेपाली भाषाका साथै अन्य भाषाहरूको जानकार भएको व्यहोरा देखाउने ढाँचाहरू आफ्नो प्रयोगकर्ता पृष्ठमा राखेको हुनु पर्ने छ।
उपरोक्त योग्यताहरू पुगेको कुनै पनि सक्रिय प्रयोगकर्ताले यहाँ गएर आफ्नो उम्मेदवारी फारम भरेर आवेदन गर्न सक्ने छ ।
उपरोक्त आवेदन गर्ने आवेदकलाई प्रबन्धक बनाउने र नबनाउने बिषयमा अन्य प्रयोगकर्ताहरूले छलफलका साथै आवेदकको समर्थन अथवा बिरोध गर्ने छन् ।
उपरोक्त कार्यहरू पुरा भएमा र आवेदकको पक्षमा धेरै जनाले समर्थन गरेमा प्रशासकले आवेदकलाई प्रबन्धक बनाउने छन् ।
यदी तपाईलाई प्रबन्धक बनाइएछ भने तपाईलाई मिलेका नयाँ अधिकारहरूको उपयोग गर्नमा तपाईलाई विशेष सावधानी अपनाउनु पर्छ । खास गरेर लेखहरू र पानाहरूलाई मेट्न सक्नुका साथै आई. पी. ठेगानाका अनुसार सदस्यहरूमा प्रतिबन्ध लगाउनु तपाईको नयाँ अधिकार हो । तपाईलाई आफ्ना यी नयाँ अधिकाहरूलाई कसरी प्रयोग गर्ने, अथवा के गर्ने, के नगर्ने आदीको लागी यो निर्देशन हेर्नुहोला अथवा पुराना प्रबन्धकको पदमा कार्यरत सदस्यहरूसँग सल्लाह लिनुहोला । लाज नमान्नुहोस् ।
प्रबन्धकका अधिकारहरूलाई प्रयोग गर्न तपाईको आफ्ने फैसलामा निर्भर गर्छ र यो सिख्न बुझ्नमा धेरै समय लाग्न सक्छ। कुन टूललाई कसरी र कहिले प्रयोग गर्न सकिन्छ अथवा कति समयको लागी। जस्तै:- पृष्ठ र लेखहरूलाई सुरक्षित गर्नु या कुनै प्रयोगकर्तालाई प्रतिबंधित गर्नु । नयाँ प्रबन्धकहरूलाई सल्लाह दिइन्छ कि उनी नयाँ मिलेको पदमा आराम-आरामले आफ्नो कामको शुरुवात गरुन्, बुझुन् अनि अगाडी बढुन् । एकै साथ सबै काम गर्नेको नीति नअपनाउनु ।
यो आशा पनि गरिन्छ कि प्रबन्धक आफ्नो खाताको सुरक्षामा विशेष ध्यान राख्नुहोला आफ्नो खाताको ताल्चा बलियो राख्नु जो कि बिगार्न अथवा भाँच्न न सकियोस् । साथै आफ्ना खाताहरूका साथ जोडिएका ईमेल ठेगानाको सुरक्षा पनि चाक चोबंध(मजबूत) राख्नु।
प्रबन्धकहरू बाट यो आशा गरिन्छ की उनिहरू सबैको लागी एक उदहारण प्रस्तुत गरुन् र हमेशा अरुसँग वार्तालाप गर्ने बेलामा नैतीकता र सहनसिलता अपनाउन्। प्रबन्धकहरू बाट यो पनि आशा गरिन्छ की उनीहरू विकिपिडियाका नियम मानुन् र आफ्ना कामहरूलाई उत्तम तरीकासँग गरुन्। कहिले कहिँ कुनै गल्ती हुन सक्छ, आखिर प्रबन्धक पनि मान्छे नै हुन् अथवा कहिले कहिँ गरेका गल्तिहरूलाई नकार्न सकिन्छ। हालांकि विकिपिडियालाई भारी नोक्सान पुगाउने खालका गलतिहरूमा अथवा लगातार गलत निर्णय या कार्य गरेमा उनलाई यस पदबाट हटाउन पनि सकिने छ। प्रबन्धकहरूलाई अरु पुराना अनुभवी लेखकहरूसँग यस्तो व्यवहार गर्नु पर्छ जो की अन्य सदस्यहरूको लागी मिसाल बनोस्।
प्रबन्धकहरूलाई यो ध्यान राख्नु पर्छ की विकिपिडियामा भइ रहेको विकासको यस तिब्र यात्रामा उनको साथ यहाँ अरु पनि धेरै प्रबन्धक साथी छन् । यदी कुनै विषयमा उनलाई लाग्छ की उनी सही अथवा न्यायपूर्ण निर्णय लिन सकिरहेका छैनन् भने उनलाई अन्य साथिहरूसँग सहायता माग्नु पर्छ अनि उस विषयमा चौतारी र समाजमा चर्चा गराउनु पर्छ ।
प्रबन्धक आफु द्वारा गरिएका प्रवन्धन कार्यहरूको लागी पुरा पुरा जिम्मेवार व्यक्ति हो । जस्तै की उनलाई दिइएका अधिकारहरू र उपकरणहरूको उपयोग, जसबाट उनले अन्य सम्पादनहरूलाई ठेस वा हानी पुर्याउन सक्छ । जुन व्यक्तिसँग उनको जत्रो अधिकार छैन। कुनै पनि सम्पादक अथवा प्रयोगकर्तालाई कुनै प्रबन्धकद्वारा गरिएको कामको आलोचना गर्ने पूरा हक छ जब सम्म की यो सम्मानजनक तरीकाले, अनुशासनको दायरामा र द्वेषको भावनाको तहत गरिदैन । प्रबन्धकहरू बाट यो आशा गरिन्छ की उनले गरेको यस्तो आलोचनालाई गलत भावमा न लिएर उनको पूरा जिम्मेवारी र अनुशासनको साथ जवाब दिउन् र यदी कुनै गल्ती भए उसलाई भित्री मनले स्विकार गरिहाल्ने।
यस्तो प्रबन्धक जसले समाजले आफु माथी गरेको विश्वास घात गर्छ र जसको द्वारा पटक पटक गल्तिहरूले भरिएको व्यवहार हुन्छ उनलाई यस पदबाट हटाउन सकिने छ। यो उ कारण हो जो कि पूर्वमा अन्य भाषाको विकिपिडियामा कुनै प्रबन्धकलाई हटाइएको छ :-
यदी कुनै सदस्यलाई लाग्छकी कुनै प्रबन्धकले उसको बिरुद्ध गलत निर्णय लिएको छ भने उसलाई उस प्रबन्धकसँग सीधा यस मसोदामा शिष्टाचारसँग बात गर्नु पर्छ र यस मसौदालाई सुलझाउनाको कोशिश गर्नु पर्छ। द्वेषमा अथवा गलत शब्दहरूको प्रयोग गर्नुबाट सदैव बच्नु पर्छ। हालांकि यदी दुवै पक्षमा यो मामला सुल्झेन भने यसलाई चोतारीमा उठाउन सकिन्छ या अन्य प्रबन्धकहरूसँग यस बारेमा कुरा गर्नु पर्छ। तपाईं उनलाई सिधै ईमेल पनि पठाउन सक्नु हुनेछ। (अन्य प्रबन्धकहरूको सूची तल हेर्नुहोस्)
आफ्नो प्रबन्धक टूल्स अथवा अधिकारहरूको दुरूपयोग एक घंभीर मामला हो र विकिपिडियाको नियमहरूको विरुद्ध हो। यो सबै अधिकार कुनै सदस्यहरूलाई विकिपिडिया सिस्टमका केही महतवपूर्ण काम गर्नाको लागी दिइन्छ। यिनलाई कुनै पनी सूरतमा दुरूपयोग हुन हुदैन। हर हालतमा इनलाई सोचेर बुझेर मात्र उपयोग गरौँ, गलत उपयोगको कारण यो वापस पनि लिन सकिने छ।
प्रबन्धकहरूलाई यस्तो मामलामा आफ्नो अधिकारहरूका उपयोगबाट बच्नु पर्छ जसमा उनी आफै शामिल हउन्, उनमाथी आफ्नो अधिकारहरूको फाइदा उठाउनाको आरोप लाग्न सक्छ। यस्तोमा निर्णय कुनै अरुलाई लिन दिनुहोस्।
यदी विकिपिडियाका कुनै नियममा यो लेखेको छ की कुनै कामहरूमा अथवा कारणहरूमा प्रबन्धकहरूलाई आफ्नो अधिकारहरू या टूल्सको उपयोग गर्न हुदैन, त न गर्नु नै वेस छ। केही मामलाहरूमा अपवादका तौरमा प्रयोग गर्नु भयो भने उसको पक्का कारण हुनु पर्छ र त्यो भन्दा पहिले चौतारीमा वार्तालाप गर्नु उचित होला।
कुनै पनि प्रबन्धकलाई आफु जस्तै साथी प्रबन्धकद्वारा गरिएको कार्यलाई बदल्नु या उसको विरुद्ध कारवाही गर्नबाट बच्नु पर्छ। जरूरी भएमा, पहिले बातचीत गरौँ अनि हेरौ असली मामला के हो। मिलीजुली कार्य गरौँ।
यदी कुनै कामहरूलाई परिवर्तन गरिएको छ या कसैबाट कुनै अधिकार वापस लगि सकेको छ, भने बिना आम सल्लाहको उसलाई पूर्वत न गरौँ।
सधैँ जसो आफै निर्णय लिनुबाट बच्नु होस् र जरूरी भएमा अन्य प्रबन्धकहरूसँग सलाह लिनुहोस् अनि उनलाई निर्णय लिन दिनुहोस्। जरूरी छैन की तपाईं हर मामलामा सही निर्णय लिन सक्नुहुन्छ, तर अन्य कोही जरूर लिन सक्छ। मिलीजुली कार्य गर्ऩु जरूरी छ।
यो कुरा ध्यानमा राख्नु पर्छकी कुनै प्रबन्धकद्वारा यदी कुनै सदस्य, लेख, पृष्ठ, विवाद आदिमा आफ्नो अधिकारहरूको उपयोग लिईयो, अनि यदी त्यो उचित, कार्यप्रणालीको अधीन, तथा संक्षिप्त छ भने त्यो उनै लेखहरू, पृष्ठ, विवादहरू र सदस्यहरूसँग अर्को यी अधिकारहरूको उपयोग गर्न सक्छ। यसबाट कुनै फरक पर्दैनकी त्यो पूर्वमा पनी यसैमा शामिल थियो। यो यसैले किन भनें प्रबन्धकको त काम नै यस्तै कार्य गर्नु हो। अँ यदी त्यो चाहे उ एक राम्रो व्यवहारका तहत यसलाई कुनै अरु प्रबन्धकलाई गर्नको लागी सुम्पन सक्छ, तर यस्तो गर्नु जरूरी छैन।
यदी मामला पहिले जस्तै छ र उनै कारणहरूको कारणले निरिक्षणमा आएको भए यो हुन सक्छकी प्रबन्धकको निर्णय उस मामलामा पहिले जस्तै हूनुपर्छ।
कुनै प्रबन्धकको कुनै मामलामा अथवा सदस्यको साथ विवादमा केवल यसैल मान्न सकिदैन की उसल पहिले कहिलै उसलाई कुनै चेतावनी जारी गरेको थीयो जो की उसको द्वारा गरिएको कुनै यस्तो कामको कारण थीयो जसबाट कुनै विकिपिडिया नियम टूटेको थियो। यसबाट कुनै प्रबन्धकद्वारा भविष्यमा यस्तो कुनै लेख या सदस्यको बिरुद्ध करवाईलाई द्वेषमा या "आफै सम्मिलित भएको आरोप"को तहत लिन सकिने छैन
तैपनी, यदी यस्तो आसंका हुन सक्छकी यो सबै कुरा उठ्रन सक्छ, त्यसैले सब भन्दा राम्रो त यही होलाकी यस्तो मामलाहरूमा निर्णय कुनै अन्य प्रबन्धक लिउन्, अथवा तपाईं उनलाई यो कार्य दिदीनुहोस्।
प्रबन्धक पदबाट कुनै प्रयोगकर्तालाई हटाउने प्रावधान केही विकिमा छ भने केही विकिमा छैन । जस्तै साधारण अङ्ग्रेजी विकिमा [३] प्रशासक प्रबन्धकलाई हटाउन सक्छन् (साधारण अङ्ग्रेजी विकिमा) यसै प्रकार केही अन्य विकि परियोजनाहरूमा पनि प्रबन्धकलाई हटाउने प्रावधान रहेको छ । फ्रान्सेली विकिपीडियामा निरन्तर ६ महिना सम्म निष्क्रिय रहने प्रवन्धकलाई हटाइने गरिएको छ [४] प्रबन्धकको लामो समयसम्म विकिमा अनुपस्थिति भएमा प्रबन्धकहरूको अनावश्यक संख्यामा वृद्धि रोक्न तथा नयाँ अति सक्रिय प्रयोगकर्ताहरूलाई प्रबन्धक बन्ने अवसर दिएर विकिको पूर्ण रूपले प्रगतिको लागी निम्न परिस्थितिहरूमा तिनलाई हटाउन सकिनेछ:-
विकिपीडियामा कुनै पनि प्रबन्धकले ६ महिनासम्म निष्कृय रहेको अवस्थामा कुनै पनि प्रबन्धक वा प्रशासकहरूबाट निष्कृय प्रबन्धकलाई पद मुक्त गर्नको लागी प्रस्ताव पेश गर्न सक्नेछ ।
प्रस्ताव पेश नभएको अवस्थामा पनि कुनै नयाँ प्रबन्धकले अधिकारको लागी निवेदन दिएको खण्डमा कुनै प्रबन्धक निष्कृय रहे नगरेको जाँच गरि नयाँ प्रबन्धकको निवेदनसँग सँगै निष्कृय गर्न प्रक्रिया पनि सँग सँगै बढाउने सक्नेछ ।
निष्कृय प्रबन्धकलाई पद मुक्तको प्रस्ताव गरेको कम्तीमा १५ दिन सम्म मतदान माथि छलफल/समर्थन/विरोध/प्रश्नोत्तर हुनेछ ।
निष्कृय प्रबन्धकबाट प्राप्त विचार तथा प्रस्तावमा परेको मतको आधारमा प्रशासकले निर्णय लिई पद मुक्त गर्ने आवश्यक व्यवस्था गर्नु पर्नेछ ।
प्रायः प्रबन्धकहरू बाट भएका कुनै पनि वाद-विवादलाई वार्तालापद्वारा सुलझाउनु पर्छ अथवा चौतारीमा चर्चा गर्नु पर्छ। तर यदी यो मामला कुनै भारी गल्ती सँग अथवा प्रबन्धकद्वारा गरिएको क्षेती या द्वेष पूर्ण रवैया सँग सम्बन्धित छ भने त यस तरहले पनि ममला सुलझाउन सकिने छ।
यस्तो मामलाहरूमा कुनै प्रबन्धकद्वारा गरिएको कार्य माथी चर्चा गराउन सकिन्छ। यदी कुनै प्रयोगकर्तालाई प्रतिबंधित गरिएको छ भने उसले कुनै अन्य प्रयोगकर्ता द्वारा यो गराउन सक्छ। तपाईं यस मामाला माथी सोझै प्रशासक सँग कुरा गर्न सक्नु हुन्छ र उनसँग तुरुन्त सहयोगको अपील गर्न सक्नु हुनेछ।
कुनै पनी प्रबन्धक आफैले आफुलाई दिइएका अधिकारुकलाई फिर्ता दिन सक्छ। साथै यदी यो अधिकार राम्रो स्थितिमा फिर्ता दिइएको होस् तर कुनै प्रकारको वाद विवादमा फिर्ता भएको नहोस्, कहिल्यै पनि उ व्याक्ती उनलाई पुनः प्राप्त गर्नको लागी मात्र प्रशाशकसँग अपिल गरोस्, यो उसलाई पुन: फिर्ता दिन सकिने छ।
कतिपय प्रबन्धकहरूले यो निर्णय लिन सक्ने छन् कि यदी जनमतबाट उनलाई हटाउनाको बिचार जाहेर हुन्छ भने उसले आफ्नो राजिनामा आफै दिने छ। यो निर्णय हर प्रबन्धकको आफ्नु हुनुपर्छ यो आवश्यक छैन कि उसले यस्तो गर्नै पर्छ अथवा हर यस्तो जनमतमा हट्ने छन्। यदी उ व्यक्ती यस्तो गर्न चाहन्छ भने यसको लागी उनले स्टीवर्ड सँग सम्पर्क राखेर अपिल गर्नु पर्ने छ।
यदी कुनै प्रबन्धक कुनै निर्धारीत समय देखी सक्रिय हुनुहुन्न भने उनलाई गैरसक्रिय मान्न सकिन्छ अथवा वहाँ सेवानिवृत्त हुन सक्छन्। तर पनि जब सम्म वहाँले आफ्नो खाता विकिपिडियामा बंद गर्दैनन् अथवा आफ्नो अधिकार वापस दिदैनन् तब सम्म वहाँ प्रबन्धक नै रहनु हुनेछ।
प्रबन्धकहरूबाट यो आशा गरिन्छ कि वहाँहरू आफ्नो र विकिपिडियाको सुरक्षालाई ध्यानमा राख्दै र आफुलाई दिइएका विशेष अधिकाहरूको सुरक्षाको लागी आफ्नो विकिपिडिया खातामा ख़ास ध्यान दिउन्। उनलाई आफ्नो खाताहरूको सुरक्षा बढाउनको लागी उनको बलियो साँचो रोज्नु पर्छ। साथै यस्ता खाताहरूको साथमा जुड़ेका ईमेल ठेगानाहरूको पनि सुरक्षामा ध्यान दिनु आवस्यक छ।
याद राख्नु कि यदी प्रबन्धक आफ्नो खाताहरूको सुरक्षा गर्नमा अक्षम रहेमा अथवा यिनै कारणहरू बाट विकिपिडियाको सुरक्षामा कुनै ख़तरा उत्पन्न भएमा उनलाई यस पदबाट हटाउन सकिने छ। यस्तो निर्णय हमेशाको लागी हुन सक्छ।
कृपया ध्यान दिनुहोला: यो नियमावली अङ्ग्रेजी तथा विकिपिडिया बाट प्रेरित सम्बन्धित हो, तर आवश्यक छैन कि यो त्यसै प्रकार हुन्छ । नेपाली विकिपिडिया एउटा बेग्लै विकी प्रोजेक्ट हो अथवा यहाँ केही नियम र काइदा कानून फरक हुन सक्छन् । यो नियमावली चौतारीमा वार्तालाप गरेर सर्व सम्मतिले परिवर्तन पनि गर्न सकिने छ । तपाईँको विकिपिडिया योगदानहरूलाई यो र यो जस्तै अन्य नियमावलीहरूको तहत गर्ने कोशिश गर्नुहोला ।
यहाँ नेपाली विकिपीडियामा कार्यरत प्रबन्धकहरूको सूची दिईएको छ । प्रबन्धक पदको लागि यहाँ आवेदन दिनुहोला ।
↑ प्रबन्धकले स्वगस्तीगर्ने प्रयोगकर्ता, पूर्वरुपमा फर्काउने प्रयोगकर्ता, समीक्षकहरू, दुरुपयोग छनौट सम्पादक, फाइल सार्नेहरू, आयातकर्ताहरू र आईपी रोक माफी अधिकार दिन वा खोस्न सक्छन् ।