मेरो आफ्नै बहिनी छैन। बहिनी नभएपनि मैले तिहारमा काकाको छोरीको हातबाट टीका लगाउदैँ आएको थिएँ। तर चार पटकभन्दा बढी तिहारको साइतमा नै बिरामी हेर्न अस्पताल जानु परेर टीका लगाउन नपाएपछि मैले टीका लगाउनै छाँडिदिएँ। हुन त अहिले बहिनी (काकाकी छोरी) पनि अमेरिकामा छिन्। तिहारमा मैले टीका लगाउन छाडेको पनि १७ वर्ष भइसकेछ। यो वर्ष त मेरो दसैं तिहार पनि थिएन। गत माघमा बुबाको मृत्यु भएका कारण तिहार छैन। डाक्टरको काममा चाडबाड भन्ने हुँदैन। आकस्मिक रुपमा बोलावट भएपछि अस्पताल पुग्नु पर्छ। स्वास्थ्य सेवाम ाप्रवेश गरेको ...
दोलखाका माया र रीता तामाङ रु.३–३ लाख खर्च गरेर साइप्रस जाने सुरमा थिए। गाउँकै एक छिमेकी (एजेन्ट) ले प्रति व्यक्ति रु.७० हजारमा दुबई पठाइदिने बताएपछि उनीहरूले साइप्रसको सपना त्यागे। एजेन्टले भारत, श्रीलंकाहुँदै दुबई पुग्नुपर्ने बताए। तर, उनीहरू तीन दिनसम्म नयाँदिल्लीको विमानस्थलमै रोकिए। तामाङद्वयलाई एजेन्टले ठगे। अन्ततः प्रहरीको सहयोगमा मंसीरको पहिलो साता माइती नेपालले उनीहरूको उद्धार गर्‍यो।
“वैदेशिक रोजगारमा जाने महिलाको संख्या बढेसँगै मानव बेचबिखनको स्वरुप फेरिएको छ”, माइती नेपालकी अध्यक्ष अनुराधा कोइराला भन्छिन्, “अहिले भारतहुँदै श्रीलंका ट्रान्जिट बनाएर अन्यत्र मुलुकमा नेपाली महिलाको बेचबिखन हुन थालेको छ।” सन् १९९३ मा आफूहरूले काम थाल्दा सिन्धुपाल्चोक, नुवाकोट जस्ता सीमित जिल्लाका महिला भारतको बम्बईमा बेचिने गरेको तर अहिले देशैभरिका महिला बेचबिखनमा पर्न थालेको उनको अनुभव छ। उनी बेचबिखनको उद्गमस्थल, बाटो र गतव्य सबै फराकिलो भएको बताउँछिन्।
नेपाली बालिकाको उमेर बढाएर नागरिकता बनाई भारतको मुम्बईदेखि नागपुर, पुणे, आसाम, अलाहवाद, लाल्टिनबजारलगायत शहरमा बेचबिखन हुने गरेको छ। त्यसो त भारत मात्रै नभएर तान्जानिया, कीर्गिस्तान, इराक, सिरियासम्म पनि नेपाली महिला पुर्‍याइएका छन्। संस्थाले २१ मंसीरमा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा माया र रीता जस्तै बेचबिखन, घरेलु हिंसा र जबर्जस्ती करणीमा परी उद्धार गरिएका १२ जना महिलासँग साक्षात्कार गराएको थियो।
भारतमै अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गरिरहेका ३० जना नेपाली महिलाका कथा तस्वीर तथा अडियोमार्फत बबरमहलस्थित नेपाल कला परिषद्मा २२–२४ मंसीरसम्म प्रदर्शन गरियो। प्रदर्शनीमा 'बसाइँसराइ, जनजीवन र जीविकोपार्जन', 'महिला र काम', 'आमसञ्चार र प्रवासीहरू' विषयमा अन्तरक्रिया समेत गराइएको थियो। 'घरबाट टाढाः प्रवासी नेपालीका कथा' नाम दिइएको कार्यक्रम एचआरआई इन्ष्टिच्युट फर साउथ एशियन रिसर्च एण्ड एक्सचेञ्ज, डेन चर्च एड (डीसीए), मदन पुरस्कार पुस्तकालय, महिला पुनर्स्थापना केन्द्र (ओरेक), पौरखी र स्टिचिङ रोटरड्याम संस्थाले संयुक्त रूपमा आयोजना गरेका थिए।
प्रदर्शनीमा करीब १८ महीना लगाएर भारतका मुम्बई, बैङ्गलोर, हरियाणालगायत शहरमा कार्यरत नेपाली महिलासँग लिइएको अन्तर्वार्ता हेर्दै सुन्दै धेरैले लाभ लिएको डीसीएका क्षेत्रीय प्रतिनिधि डेभिड स्मिथले बताए। “प्रवासी कामदारको अधिकार सुनिश्चित गर्न सरकार र अन्य सरोकारवाला संस्थालाई दबाब पुगोस् भनी हामीले यो अध्ययन र प्रदर्शनी गरेका हौं”, ओरेककी अध्यक्ष डा. रेणु अधिकारीले भनिन्। माइती नेपालका अनुसार डेढदेखि दुई लाख नेपाली महिला भारतमा कार्यरत छन् र यो संख्या वर्षेनि बढ्दो छ।
दुई महीना भयो, बौद्धनाथको त्रयोदश भुवनका तामाका पातामा सुनको मोलम्बा (जलप) लगाएर सुरक्षित राख्ने काम धमाधम भइरहेको छ। स्तूप (डोम), त्यसमाथिको त्रयोदश भुवन र छत्रावली (गजुर) को मर्मतले पनि गति लिएको छ। बौद्धनाथ क्षेत्र विकास समितिका अध्यक्ष सम्पूर्णकुमार लामा काठमाडौं उपत्यकाका स्तूपमध्ये सबभन्दा ठूलो यो स्तूपको पुनःनिर्माणमा रु.१८ करोड लाग्ने बताउँछन्। उनी भन्छन्, “प्राविधिक समितिको अध्ययन अनुसार त्रयोदश भुवनका पाताहरूमा सुनको मोलम्बा लगाउन मात्रै २४ किलो सुन लाग्नेछ।”
उनका अनुसार, ब्ाौद्ध संघ–संस्था, धर्म गुरु र दाताहरूको सहयोगमा पुनःनिर्माणले गति लिएको छ। यसका लागि समितिमा करीब रु.७ करोड सहयोग संकलन भएको र दाताहरू आफैं सहयोग गर्न आइरहेको लामाले बताए। बौद्धनाथ पुनःनिर्माणमा चाइनिज बुद्धिष्ट एसोसिएसनले रु.३ करोड, तेरकर फाउण्डेशनले रु.१ करोड र अमेरिकी संस्था बोधीवास्तुले रु.२० लाख सहयोग गरेका छन्। सुनको मोलम्बा लगाउने जिम्मा गुरु सितु रिम्पोछेले लिएको समितिका अध्यक्ष लामाले बताए।
पुरातत्व विभागले पनि बौद्धनाथ पुनःनिर्माणका लागि यो वर्ष रु.७ लाख बजेट छुट्याएको छ। तर, विभागबाट सम्पदा पुनःनिर्माणको स्वीकृति पाउन दुई महीना कुर्नुपरेको समितिका अध्यक्ष लामाले बताए। सरकारी विभागको भर पर्दा ढिला हुने भएपछि प्राविधिक सहयोग मात्र लिने गरी काम अगाडि बढाएको उनले बताए। उनका अनुसार, पुनःनिर्माणमा थुप्रै बौद्ध स्वयंसेवकहरू जुटेका छन्। “विश्व सम्पदा सूचीमा रहेको बौद्धनाथमा भूकम्पले क्षति पुर्‍याएलगत्तै सामग्रीहरू सुरक्षित गरिएको थियो”, समितिका अध्यक्ष लामा भन्छन्, “अहिले पुनःनिर्माणको क्रममा पाता, काठ, माअप्प (ठूलो आकारको ईंट) छुट्याएर प्रयोग गर्ने काम पनि भइरहेको छ।”
उनका अनुसार, पुराना सामानमध्ये करीब १० प्रतिशत मात्र पुनः प्रयोग गर्न सकिने अवस्थामा छन्। सुनको मोलम्बा लगाउने काम चार महीनामा सक्ने र एक वर्षभित्रमा पुनःनिर्माण पूरा गर्ने समितिको योजना छ। पुनःनिर्माणमा परम्परागत काँचो चून, सुर्की (ईंटाको धूलो) र मसिनो बालुवाको मिश्रण प्रयोग गरिंदैछ भने गारोको भित्रबाट काठको टेको लगाएर बलियो पारिंदैछ। ३६ मीटर अग्लो स्तूपको चारै कुना ईंटा र माटोले निर्माण गरी सेतो चूनले पोतिएको छ। स्तूप माथि १३ खण्ड भएको त्रयोदश भुवनमा सुनको जलप लगाइएको धातुको प्रयोग गरिएको छ।
१३ खण्डको त्रयोदश भुवन चक्रावलीको प्रतीक हो, जुन पार गरेपछि मात्र बुद्धत्व प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। त्रयोदश भुवन र डोमबीचमा दुई आँखा, प्रश्नचिह्न र पञ्चरश्मि चित्रसहितको हर्मिका रहन्छ। स्तूपमा तीन वटा मण्डलाकार प्रदक्षिणा गर्ने बाटो छ। उत्तरतर्फको मुख्यद्वार नजिक हात्तीमा सवार स्तूप रक्षक वज्रपाणि र खड्गपाणिका कलात्मक मूर्तिले तिब्बती संस्कृतिको झल्को दिन्छन्।
खास्ती पनि भनिने बौद्धनाथ स्तूपको निर्माण पाँचौं शताब्दीमा भएको विश्वास गरिन्छ। राजा मानदेवको पालामा ठूलो खडेरी परेपछि एक रातमा जम्मा गरिएको शीतबाट निर्माण गरिएको जनविश्वास पनि छ। बौद्ध समुदायमा चलेको एक अर्को लोकोक्ति अनुसार, ज्याजिमा नामकी महिलाले थालेको बौद्धनाथ स्तूपको निर्माण उनका चार छोराले पूरा गरेका थिए।
अर्को जनविश्वास पनि छ, जस अनुसार राजा धर्मदेवको शासनकालमा खडेरी पर्दा ज्योतिषीले ३२ लक्षणयुक्त मानिसको बलि दिए पानी पर्ने भनेपछि राजाले कपडामा बेरिएको मान्छेको मुख नहेरी बलि दिन छोरालाई आदेश दिए। कपडामा बेरिएका ती व्यक्ति स्वयं राजा नै थिए। छोराले पछि आफूले बाबु बलि चढाएको थाहा पाएपछि पितृ हत्याको पापबाट मुक्ति पाउन स्तूप निर्माण गरे। यस्ता किम्बदन्ती बाहेक बौद्धनाथ निर्माणको ठोस प्रमाणहरू भने पाइँदैन।