सप्तरी जिल्ला नेपालको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रको, सगरमाथा अञ्चलमा पर्ने जिल्ला हो। जिल्ला को सदरमुकाम राजविराज महेन्द्र राजमार्ग भन्दा 10 कि मी दक्षिण मा पर्छ जुन अञ्चलको सदरमुकाम पनी हो । यो जिल्लाको पूर्वमा सुनसरी, पश्चिममा सिराहा उत्तरमा उदयपुर जिल्ला तथा दक्षिणमा भारतको बिहार प्रदेश पर्दछन्।
१०९७ ई. तिर तिरहुत राज्यको राजधानी सिमरौनगढमा थियो। पछि यो राज्य दक्षिण भारतबाट आएका कर्नाटबशीं राजा नान्यदेवको नियन्त्रणमा आएको कुरा इतिहासकारहरूले मानेका छन् (Hasrat १९७० P,xxxiv)। तिरहुत भाषा र संस्कृतिको विकास र प्रभावलाई हेर्दा पूर्वतिर कमसेकम वर्तमान सप्तरी जिल्लासम्म तिरहुत राज्य फैलिएको हुनुपर्दछ। कर्नाटवंशी राजाहरूको तिरहुत राज्यमा १३२४ ई. सम्म नियन्त्रण रहेको देखिन्छ। सोही वंशका अन्तीम राजा हरिसिंह देव सिमरौनगढ छोडी काठमाडौं उपत्यका भाग्न बाध्य भए (मेची देखि महाकाली पृ.८१६ )
मुसलमानहरूको हकमा पछि यो क्षेत्र कुनै बलियो शासकको नपरेको र स-साना स्वतन्त्र रजौटाहरूको नियन्त्रणमा रहेको देखिन्छ। पाल्पाको राजा मुकुन्द सेनको पूर्वि तराइ विजय गर्ने अभियान अन्तर्गत उनकै कान्छा छोरा लोहाङ्ग सेनले वर्तमान सप्तरी जिल्ला वरिपरि हमला गरी कव्जा गरेका थिए। तर यस विजयको निश्चित मिति भने पत्ता लाग्न सकेको छैन। तर यस अवधिमा मुकुन्दसेन जिवितै रहेको हुँदा यो विजय ई. १५१८-१५५३ को अवधिमा भएको हो भन्ने अनुमान छ (Ibid)।
राजा मुकुन्द सेनले आपुनो बुढेसकालमा आपुनो विशाल राज्यलाई छोरा नाति र भतिजाहरूलाई भाग लगाइ दिदा उनका कान्छा छोरा लोहाङ्क सेनको अधिनमा उनले जितेको भू-भाग पर्न गयो। लोहाङ्ग सेन पछि यिनका सन्तान बलियो राजा हुन सकेनन्। आपसि कलहले यो राज्य स-साना राज्यमा टुकि्रयो र एकपल्ट यस राज्यको एउटा ठूलो भू-भाग पूर्णियाको नवावको अधिनमा पर्न गएको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण प्रारम्भ गर्नु भन्दा अघिसम्म कोशीदेखि पश्चिमको पर्सा जिल्लासम्म मकवानपुर राज्य शुभ सेनका छोरा नासिक सेन राजा थिए। अर्कोतिर कोशीदेखि टिस्टासम्मको विजयपुरको राजा शुभ सेनको छोरा महिपति सेन थिए।
विजयपुर राज्यका राजा महिपति सेन मरेपछि उनकै छोरा कामदत्त सेन राजा भए। तर कामदत्त सेन सफल राजा हुन सकेनन्। मन्त्री विचित्र राईले मानिक सेनका माहिला छोरा जगत सेनलाई विजयपुरको पनि राजा वनाए। जगत सेन निःसन्तान भएकोले यिनी पछि चौदण्डी सिरहा र सप्तरी इलाकाको राज्यमा यिनको भाइ बिक्रम सेन र ती पछि उनकै छोरा कर्ण सेन राजा भए (Ibid पृ.८१७०)।
यसै बखत गोरखाली फौज काठमाडौंको विजय पछि कोशी क्षेत्रको विजय गर्न पूर्वतर्पु लागिसकेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले वक्सी अभियान सिंह वस्न्यातलाई चौदण्डीमा अधिकार गर्न खटाए। तर किराँत प्रदेश विजय नभएसम्म दक्षिण बढनु उपयुक्त नठानी उनलाई मकवानपुरमा तयार भइ वस्न आदेश दिए। सरदार रामकृष्ण कुवंरको नेतृत्वमा गएको फौज फेब्रुअरी १७७३मा अरुणको किनारसम्म पुगेपछि १७ मे. १७७३ मा पृथ्वीनारायण शाहले भारतको गभर्नर जनरल वारेन हेस्टिगलाई कामदत्त सेनलाई षडयन्त्र गरी हत्या गरेको र विजयपुर र अम्बरपुर वर्तमान सिरहा र सप्तरी माथि अबैध रूपमा अधिकार जमाई राखेको हँदा बृद्ध कर्ण राईसँग बदला लिन पठाउदै छु उक्त प्रदेश आपुनो कव्जामा लिनसके साविक बमोजिम नजराना पठाउने छु भन्ने व्यहोराको पत्र आपुनो वकीलहरूको हात दिई पठाए (बालचन्द्र शर्मा पृ. २०७-२०८)। तर उक्त पत्रको उत्तर प्राप्त हुनु अघि नै अभियान सिंह बस्न्यातको नेतृत्वमा गोरखाली फौज चौदण्डी विजयको लागि अगाडि वढ्यो। चौदण्डी र त्यसको तराइभाग जसमा सप्तरी र सिरहा पर्दछन् १६ जुलाई १७७३ मा गोरखाली फौजको हात पर् यो र त्त्यहाको राजा कर्ण सेन भागेर मोरङ्ग आए।
उपर्युक्त २७ मे. १७७३ को पत्रको नकारात्मक उत्तर प्राप्त नभएको र ३० अक्टोबर १७७३ को पत्रमा गभर्नर जनरलले तपाईंले पठाएका पत्रका विषयमा आवश्यक कार्यवाही गर्नेछु (वावुराम आचार्य पृ.६०९) भन्ने लेखेकोवाट पृथ्वीनारायण शाहको आदेशमा अभिमान सिंह वस्न्यातले शत्रु पक्षमा राम्रो तयारी नभएको र मध्य वर्षादको यामपारी १७ जुलाई १७७४ मा विजयपुर उपर हमलागरेर त्यो राज्य पनि आपुनो हात पारे। यो विजय पछि अङ्ग्रेजहरूको मित्रता कायम राख्न भनि विजयपुर र अम्बरपुर इलाकाबाट फौज हटाउन आग्रह गरे। तर गोर्खालीहरूले मकवानपुर आदिको विजयमा बुझाउदै आए झै यी इलाकाका विषयमा पनि मालगुजारी बुझाउन तयार भएकोले यी इलाका गार्खालीहरूको अधिकारमा आएर इष्ट इन्डिया कम्पनीलाई कुनै किसिमको हानी छैन भन्ने जवाफ दिए (Ibid पृ.६१४०)। यस प्रकार विवाद चल्दै रहे पनि चौदण्डी राज्यको मातहतमा रहेको सप्तरी इलाका सन् १७७३ मा नेपाल अधिराज्यको एक भागको रूपमा गाभियो।
पछि १८१४ ई. मा इष्ट इन्डिया कम्पनीसँग लडाइको कतिपय कारणहरू मध्ये यी इलाकाहरू उपर कसको नियन्त्रण रहने भन्ने कुरा पनि देखिन आएको छ। २८ नोभेम्वर १८१५ मा अङ्ग्रेजहरूले राखेको सन्धी प्रस्तावको शर्तमा यी तराइका प्रदेश उपर कम्पनिकै अधिकार मान्नु पर्ने र यस बापत नेपाललाई बार्षिक रु. २ लाख तिर्ने र औलोले ग्रस्त यो क्षेत्र आपुने नियन्त्रणमा लिई पछिसम्म किचंगल राखि बुद्धिमानी देखेनन् (बालचन्द्र शर्मा पृ. २७३-२७४)। यस प्रकार सन् १८१६ पछि मात्र वर्तमान सप्तरी जिल्ला र वरिपरिका तराई जिल्लाहरू नेपालको पूर्ण अधिकारमा आएको हो।
सिमाना:-पूर्व-सुनसरी जिल्ला तथा भारतको विहार राज्य, पश्चिम-सिरहा जिल्ला, उत्तर-उदयपुर जिल्ला र दक्षिण-भारतको विहार राज्य।
औषत चौडाई:- ३२ किलोमिटर (उत्तरमा चुरे पर्वतको पानीढलो देखि दक्षिणमा भारतकॊ विहार राज्यको सुपौल तथा मधुबनी जिल्ला सम्म)।
यो जिल्ला महाभारत पर्वत श्रृफ्लाचारकोसे जंगल र उर्वरा तराईका भागहरू मिलि वनेको छ। यसको भौगोलिक वनावटलाई मुख्य तीन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ :- १.उत्तरको पहाडको चुरे डुडा २. मध्यभागको भावर प्रदेश र ३. दक्षिणको समथर भूमि।
राम नारायण पंडित | असार ३, सिरहा | मधेशका अधिकार, पहिचान र सम्मानका लागि संघर्षरत राष्ट्रिय जनता पार्टी (राजपा) नेपालका युवानेता अमित कुमार गोईत (गगन) ले संघिय सरकारको रवैयाप्रति आक्रोश व्यक्त गरेका छन् । राजपा नेपालले सप्तरीको बलान विहुल गाउँपालिकाको अध्यक्षमा गगनलाई चयन गरेपछि संचारकर्मीसंग प्रतिक्रिया दिंदै उनले संघिय सरकारले राजपाबाट सांसदमा बिजयी भएका रेशम चौधरीलाई सपथग्रहण नगराई मधेशप्रति फेरी बेईमानी गरेको आरोप लगाए ।
उनले संबिधान संशोधन नभएसम्म आफ्नो पार्टी सरकारमा जाने कुनै सम्भवना नरहेको बताए । संविधान संशोधन, नेता कार्यकर्तामाथि लगाइएको झुठमुद्दा फिर्ता र रेशम चौधरीलाई शपथग्रहण नगराएसम्म पार्टी सरकारमा नजाने जिकिर गरे ।
मधेसको माग सम्बोधन गर्न राष्ट्रिय आन्दोलनको खाँचो रहेको भन्दै उनले त्यसका लागि तयार रहन नेता कार्यकर्तालाई निर्देशन दिएका हुन् । नयाँ संविधानमा मधेसी, थारु, आदिवासी जनजाति लगायतका जातजाति, वर्ग तथा क्षेत्रसँग विभेद भएको भन्दै उनले यसको समाधान आन्दोलनबाट मात्र सम्भव हुने बताए ।
राज्य सत्ता परिवर्तनको जिम्मा युवाहरुको कांधमा आएको बताउँदै उनले जनताको हातमा राज्य सत्ता नआएकोले क्रान्तिको जरुरी रहेको दाबी गरे । नेता गगनले राष्ट्रको मुल प्रवाह बनेर समाजवाद स्थापना गर्नमा युवाहरुलाई अग्रसर हुनुपर्ने धारणा व्यक्त गरे ।
बर्तमान अबस्थामा मधेश र मधेशीको पार्टी राजपा मात्र रहेकोले जनताको माइन्डेड विना सरकारमा जान नसकिने उल्लेख गर्दै नेता गगनले जनताले अधिकार नपाएसम्म अधिकार प्राप्तिका लागि संघर्ष जारी रहने बताएका छन् । उनले सिंहदरबारको अधिकार गाउँमा आएको भनिएपनि केन्द्र सरकारको कारणले अझै जनताले संघियताको स्वाद लिन नसकेकाले राजपाले मधेशको अधिकार लिएरै छाड्ने विश्वास व्यक्त गरे ।
मधेश आन्दोलनमा अहम भुमिका खेलेका नेता गगनले सप्तरीको नगरपालिका र गाउँपालिकाहरुमा संगठन मजबुत बनाउनका लागि कमिटी गठन प्रक्रियामा लागेको बताए । लामो समयदेखि राजपा नेपालका बरिष्ठ उपाध्यक्ष मृगेन्द्र कुमार सिंह (यादव) संग राजनितिमा सक्रिय रहेका नेता गगनलाई बलान बिहुल गाउँपालिकाको अध्यक्षमा चयन गरेपछि राजपाका अध्यक्ष मण्डलका सदस्य राजेन्द्र महतोले बधाई सहित संगठनलाई थप सुदृढ बनाउन निर्देशन दिए ।
बिकासको हिसाबले जिल्लामै पछाडी रहेका बलान बिहुल गाउँपालिकामा भईरहेको बिकास निर्माणका कामहरुमा राजपाले खबरदारी गर्ने समेत नेता गगनले बताए ।