शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधिमन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले जारी गर्नुभएको सामुदायिक विद्यालयको शैक्षिक गुणस्तर सुधारको नीति तथा कार्यक्रम–२०७५ को २२ बुँदे नीति तथा कार्यक्रमको २२ बुँदे कार्ययोजना को संक्षिप्त विवरण :
ख) निश्चित विद्यार्थी संख्याका आधारमा मात्र एक विद्यालय वा विद्यालयको सेवा क्षेत्रमा एकभन्दा बढी बालविकास केन्द्र सञ्चालन गर्ने।
ग) केन्द्रबाट हाल दिइँदै आएको अनुदानलाई निरन्तरता दिँदै प्रदेश तथा स्थानीय सरकारले समेत लगानीको वातावरण बनाई लागत साझेदारी गर्ने।
छ) मातृभाषामा सिकाइका सामग्री निर्माण गरी बालबालिकाको मातृभाषामा सिक्न पाउने अधिकारलाई सुनिश्चित गर्ने।
३. विद्यालयमा रूपान्तरणकारी नेतृत्वका लागि माध्यमिक विद्यालयमा क्रमशः अलग्गै प्रधानाध्यापकको व्यवस्था गर्ने र सबै प्रधानाध्यापकको व्यवस्थापकीय एवम् नेतृत्व क्षमता बढाउने
घ) प्रधानाध्यापक नियुक्ति गर्दा नतिजामँलक कार्यसम्पादन सम्झौता गर्ने र सम्झौताअनुसार काम गर्न नसके हटाउनसमेत सक्ने व्यवस्था गर्ने।
ङ) प्रधानाध्यापकलाई नेतृत्व क्षमता विकास तालिम, विशेष प्रोत्साहन प्रदान गर्नुका साथै अलग्गै प्रधानाध्यापक नभएका अवस्थामा निजको अध्यापन भार
ख) आयोगबाट वार्षिक कार्ययोजना निर्माण गरी शिक्षक छनोट, बढुवा, अध्यापन अनुमतिपत्रको परीक्षालाई समयबद्धरूपमा सञ्चालन गर्ने।
ग) शिक्षण पेसामा अब्बल प्रतिभालाई प्रवेश गराउन विश्वविद्यालयका फ्याकल्टी टपर सोझै शिक्षण पेसामा प्रवेश गर्न पाउने कानुनी व्यवस्था गर्ने।
ङ) करारमा शिक्षक राख्नुपर्ने अवस्थामा शिक्षक सेवा आयोगले उपलब्ध गराएको वैकल्पिक योग्यताको सँचीबाट मात्र राख्न सकिने
ख) एक पटक सम्पँर्ण दरबन्दीलाई मन्त्रालयको पुलमा राख्ने र सो पुलबाट प्रतिवेदनले सुझाएका आधारमा शिक्षक दरबन्दीको पुनर्वितरण तथा समायोजन गर्ने।
ग) यसरी पुनर्वितरण तथा समायोजन गर्दा विद्यालयमा आवश्यक पर्ने न्यँनतम तहगत र विषयगत शिक्षकको संख्या यकिन गरी गर्ने।
क) शिक्षाको गुणस्तर शिक्षकको गुणस्तरभन्दा माथि हुन नसक्ने मान्यतालाई आत्मसात् गरी ‘सामुदायिक विद्यालयको रूपान्तरणका निम्ति उत्प्रेरित एवम् समर्पित शिक्षक’ भन्ने नाराका साथ शिक्षकलाई पेसाप्रति समर्पित बनाउन स्थानीय तहमा उत्प्रेरणाका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
ख) शिक्षकको कार्यसम्पादन एवम् विद्यार्थीले प्राप्त नतिजा समेतको आधारमा प्रत्येक गाउँपालिका÷नगरपालिकाले पालिकास्तरमा, प्रदेशले प्रदेशस्तरमा र मन्त्रालयले राष्ट्रियस्तरमा उत्कृष्ट शिक्षक छनोट गरी पुरस्कृत गर्ने।
ख) विद्यालय उमेर समँहका सम्पँर्ण बालबालिकालाई विद्यालय वा वैकल्पिक शैक्षिक पद्धतिभित्र ल्याउन, आइसकेकालाई टिकाउन र सबैमा न्यँनतम सिकाइ सुनिश्चित गर्नका निम्ति अभिलेखमा आधारित ‘विद्यार्थी ल्याऔं, टिकाऔं र सिकाऔं’ अभियान सञ्चालन गर्ने।
ग) विद्यार्थीको टिकाउका निम्ति मानव विकास सँचकांकको आधारमा पछि परेका समँहमा केन्द्रित दिवा खाजा, छात्रवृत्तिजस्ता प्रोत्साहनमँलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
ङ) विद्यालय आएकालाई टिकाउन र उच्चतम सिकाइ सुनिश्चित गर्न विद्यालयले विशेष योजना निर्माण गरी कार्यान्वयन गर्ने।
क) राम्रो सिकाइका लागि राम्रो शिक्षण र राम्रो शिक्षणका लागि राम्रो विद्यालय भन्ने अवधारणाअनुकँल स्थानीय तहको निर्देशनमा सबै विद्यालयले आगामी ६ महिनाभित्र गुणस्तर केन्द्रित विद्यालय सुधार योजना बनाउने।
ग) विद्यालयको शिक्षण सिकाइ प्रक्रिया र कक्षाकोठाको व्यवस्थापनमा सुधार ल्याई सबै विद्यालयलाई बालमैत्री विद्यालयको रूपमा विकसित गर्ने।
घ) ‘शैक्षिक गुणस्तर सुधारको थालनी कक्षा १ बाट गरांै भन्ने नाराका साथ तल्ला तहका कक्षाको पठनपाठन र व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिन विद्यालयलाई प्रोत्साहन गर्ने।
ङ) कक्षा ६ देखि माथिका प्रत्येक विद्यार्थीलाई सिकाइ सुधार योजना निर्माण गर्न लगाई शिक्षकले सोको नियमित अनुगमन गर्ने
ग) निरन्तर मँल्यांकन र सुधारात्मक शिक्षणलाई एकै सिक्काका दुई पाटाको रूपमा विकास गरी विद्यार्थीमा सिकाइ सुनिश्चित गर्ने ‘सिकाइका लागि मँल्यांकन’ भन्ने अवधारणा प्रचलनमा ल्याउने।
क) विद्यालयले विद्यार्थीलाई स्वस्थ राख्न तथा व्यक्तित्व विकास गराउन खेलकुद, व्यायाम, योग, ध्यानजस्ता क्रियाकलाप प्याकेजको रूपमा सञ्चालन गर्ने।
ग) विद्यालय वा स्वास्थ्य संस्थामा अर्धवार्षिकरूपमा विद्यार्थीको नियमित स्वास्थ्य परीक्षणको व्यवस्था मिलाउने।
घ) सम्पँर्ण विद्यालयलाई हरित क्षेत्रको रूपमा विकास गर्ने। यसका लागि ‘एक विद्यालय एक बगैंचा कार्यक्रम’ सञ्चालन गर्ने।
घ) विद्यालयमा सम्पँर्ण कार्यमा पारदर्शिता कायम गर्न प्रत्येक ४ महिनामा विद्यालयले गरेका आर्थिक, भौतिक, शैक्षिक तथा व्यावस्थापकीय कार्य सार्वजनिक गर्ने।
च) खास–खास सँचकमा आधारित भएर स्वःमँल्यांकन समेतको प्रयोगबाट विद्यालयलाई उपलब्धिका आधारमा सँचीकृत गर्ने ।
छ) विद्यालयको कार्यसम्पादन तथा सेवाप्रवाह प्रभावकारिता परीक्षण गरी स्तरीकरण गर्ने र सोको आधारमा दण्ड तथा पुरस्कारको व्यवस्था गर्ने।
क) शिक्षक, राष्ट्रसेवक, राष्ट्रिय जीवनका व्यक्तित्व, जनप्रतिनिधिलगायत सार्वजनिक पद धारण गरेका सबैलाई आफ्ना बालबालिकालाई सामुदायिक विद्यालयमा पढाउन आह्वान वा अनुरोध गर्ने।
ख) सामुदायिक विद्यालयमा अध्ययन गरेका लक्षित वर्गका बालबालिकालाई उच्च शिक्षा हासिल गर्नमा विशेष प्राथमिकता र प्रोत्साहन प्रदान गर्ने।
क) प्राविधिक व्यावसायिक शिक्षा र तालिम ऐन (छाता ऐन) तयार गरी समग्र प्राविधिक व्यावसायिक शिक्षा र तालिमक्षेत्रको पुनःसंरचना गर्ने।
ख) कक्षा ९ बाट सञ्चालन भएको प्राविधिक व्यावसायिक शिक्षा र डिप्लोमा तहको कार्यक्रमको पाठ्यक्रमा समायोजन गर्ने।
ग) गुणस्तर सुनिश्चितताका लागि प्रक्रिया र अभिलेख अध्यावधिकजस्ता विषयमा अटोमेटेड पद्धति अवलम्बन गर्ने। उदाहरणका लागि विद्यार्थीको अभ्यासको प्रगति मसान्तभित्र इमेल गरिसकेको हुनुपर्ने र सो हुन नसकेका विद्यार्थी, शिक्षक र प्रधानाध्यापकको प्रगतिमा कैफियत जनिने व्यवस्था गर्ने।
ख) तोकिएको मापदण्ड र स्थानीय सरकार आफँले बनाएको कार्यविधिका आधारमा भँगोल, जनसंख्या तथा विद्यार्थी संख्यालाई समेत आधार लिई विद्यालय नक्सांकन गरी सेवा क्षेत्र निर्धारण गर्ने।
ग) साधनस्रोतको मितव्ययी ढंगले परिचालन गर्न विद्यार्थी कम भएका विद्यालयलाई बहुकक्षा विद्यालयमा रूपान्तरण गर्नुका साथै आवश्यकताअनुसार घुम्ती र वैकल्पिक विद्यालयको व्यवस्था गरी
घ) कुनै खास गाउँ वा क्षेत्रमा विद्यार्थी कम भएको र विद्यालय टाढा भएको अवस्थामा निश्चित समय र कक्षामा कुनै विद्यालयले विस्तारित कक्षा सञ्चालन गर्ने व्यवस्था मिलाउने।
क) स्थानीय सरकारले न्यँनतम भौतिक पँर्वाधार पँरा भएका र नभएका विद्यालयको लगत राखी सो को विवरण केन्द्रमा समेत २०७५ मंसिर मसान्तसम्ममा उपलब्ध गराउने।
ख) भँकम्पलगायतका प्रकोपबाट क्षतिग्रस्त विद्यालयको पुनर्निर्माण सम्पन्न गर्नुका साथै आवश्यक भौतिक पँर्वाधार पँरा गर्ने।
ग) हाल गुरु योजना तयार गरेका २ सय २२ विद्यालयको योजनालाई परिमार्जन गर्न लगाई भौतिक तथा शैक्षिक पँर्वाधारसम्पन्न विद्यालयको सिद्धान्तमा
क) विज्ञानलाई जीवन पद्धतिको रूपमा विकास गर्न तथा वैज्ञानिक सीप र मनोवृत्तिको विकास गर्न शिक्षकले विद्यालय तहमा विशेष पहल थाल्ने।
क) अपांगता भएका सबै बालबालिकालाई उनीहरूको अपांगताको प्रकृति र स्तरअनुसार विशेष शिक्षा प्रदायक विद्यालय वा साधारण विद्यालयमा
ख) दृष्टिविहीन बालबालिकाका लागि ब्रेल लिपीमा सिकाइ सामग्री उपलब्ध गराउने। दृष्टि कमजोर भएकाका लागि ठँला अक्षरमा लेखिएका पाठ्यसामग्री व्यवस्था गर्ने।