उदयपुर — त्रियुगा नदी नियन्त्रणको काम सुरु भएसँगै यहाँका झन्डै २५ हजार परिवारले राहत पाउने भएका छन् । नदीको मुहानदेखि सप्तकोसीसम्म तटबन्ध निर्माण गरी आसपासका खहरे खोलासमेत नियन्त्रण गर्न लागिएको हो ।
‘त्रियुगा नदी नियन्त्रण गुरुयोजना’ अनुसार चालु आवदेखि काम सुरु हुनेछ । यसका लागि चालु आवमा सरकारले १० करोड रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ ।
जिल्लाको मुख्य समस्या त्रियुगा नदीको कटान हो । गत वर्ष राष्ट्रपति विद्या भण्डारीले त्रियुगाले गरेको क्षति अवलोकन गर्दैै यसको नियन्त्रणमा चासो व्यक्त गरेकी थिइन् । राष्ट्रपतिको चासोसँगै पूर्वमन्त्री तथा उदयपुर क्षेत्र १ का सांसद नारायण खड्का समेतको पहलमा जलउत्पन्न प्रकोप तथा नदी नियन्त्रण कार्यालय लहानले ६ अर्ब ८५ करोड ११ लाखको विस्तृत प्रतिवेदन तयार गरी मन्त्रालयमा पेस गरेको थियो ।
जलउत्पन्न प्रकोप तथा नदी नियन्त्रण कार्यालयका अनुसार त्रियुगा नगरपालिकाको होक्से कालिखोलादेखि सप्तकोसीसम्म ४२ किमि पर्छ । यसमा दुवैतर्फ बाँध निर्माण गर्न ६ अर्ब ८५ करोड ११ लाख खर्च लाग्ने अनुमानसहित विस्तृत गुरुयोजना प्रतिवेदन तयार गरी गत वर्ष मन्त्रालयमा बुझाएको थियो ।
बाँध निर्माण गर्दा ४ सय हेक्टर खेतीयोग्य जमिनको उकास हुने र १० हजार घरधुरीका ५० हजार जनसंख्या प्रत्यक्ष लाभान्वित हुनेछन् । १३ सय वर्ग किमि जलवहाब क्षेत्र रहेको त्रियुगाको ३१ सय मिटर प्रतिसेकेन्ड बहाव रहेको र २५ अन्य सहायक नदीका कारण यसको चौडाइ बर्सेनि बढिरहेको गुरुयोजनाको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।
‘त्रियुगाले बर्सेनि खेतीयोग्य जमिन बगाउँदा सयौं परिवार सुकुम्वासी बनेका छन्,’ चौडन्डीगढी नगरपालिका ५ का वडाध्यक्ष देवनारायण चौधरीले भने, ‘गुजारा गर्ने जमिन नदीकै कारण बगरमा परिणत भएपछि सयौं परिवार विस्थापित भएका छन् ।’ नदीले बगर बनाएको खेतीयोग्य जमिन उक्सिने आशमा त्रियुगा, चौडण्डिगढी र वेलका नगरपालिका २५ हजार परिवारले नदीले बगाएको आफ्नो खेतको ३० वर्षदेखि मालपोत तिर्दै आएका छन् । ‘३ बिघामा २०५३ सालयता त्रियुगा नदी बगिरहेको छ,’ चौडण्डिगढी १०, रूपनगरका नरबहादुर थापाले भने, ‘कुनै पनि उक्सेला र खाउँला भनेर नदी बगेदेखि अहिलेसम्म मालपोत तिरिरहेको छु ।’ यो वर्ष पनि ७ दिन पहिले मालपोत तिरेको उनले बताए ।
नदीले त्रियुगा, चौडण्डिगढी र बेलका नगरपालिकका २५ हजार परिवारको खेतीयोग्य जमिन बगर बनाएको मालपोत कार्यालयको रेकर्डमा देखिन्छ ।
रौतामाई (उदयपुर) — दुर्गम क्षेत्रका किसानले उत्पादन गरेको अर्गानिक तरकारी र। फलफूल बजारसम्म पुर्‍याउन नसक्दा बारीमै कुहिन थालेको छ । सडक सञ्जालमा बजारमा जोडिन नसकेकाले समस्या भएको हो ।
दुर्गम पहाड र लेकाली क्षेत्रका किसानले बाह्रै महिना हरियो साग, धनिया, मुला, काउली, बन्दा, टमाटार, आलु, काक्रालगायत तरकारी र फलफूल उत्पादन गर्छन् । सुन्तला, कागती, नास्पाती, अम्बा र भुइँस्याउ (ग्राउन्ड एप्पल) जस्ता फलफूल पनि किसानले प्रशस्तै खेती गरेका छन् । तर बजार पुर्‍याउन नसक्दा ती तरकारी र फलफूल बारीमै कुहिने गरेको किसानको गुनासो ।
बजारसम्म पुर्‍याउन नसक्दा फलफूल र तरकारी भाईभैंसीको कुँडो र मदिरा बनाउन प्रयोग हुने गरेको छ । उदयपुरका ४ नगरपालिका र ४ गाउँपालिका समेत ८ वाटै स्थानीय तहको पहाडी क्षेत्रमा प्रशस्त तरकारी र फलफूल खेती हुनेछ ।
८ मध्ये रौतामाई र लिम्चुवुङ्गा गाउँपालिकको पहाडी क्षेत्रमा सवैभन्दा बढी किसान तरकारी खेती गर्ने गरेका छन् । दुर्गम पहाडी क्षेत्रको पनि रौतामाईको अधिकांश क्षेत्रमा वर्षांैयता किसान तरकारी खेती गर्दै आएका थिए ।
तर त्यसरी गरिएको खेती आफैंलाई प्रयोग गर्न र पाहुनालाई कोसेलीका रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो । अहिले कृषिमा आधुनिकीकरणसँगै किसानले व्यावसायिक रूपमा खेती गर्न सुरु गरेका छन् । ५ वर्षयता रौतामाईमाको पहाडी क्षेत्रमा किसानले व्यावसायिक तरकारी खेती सुरु गरेको कषि अभियान्ता गंगा रानामगरले बताए । ‘
किसानलाई खेतीमा अभिप्रेरित गर्न समय लाग्यो,’ गंगाले भने, ‘अहिले सयांै किसान व्यावसायिक आधुनिक खेतीका लागि तयारी भए, खेती पनि सुरु गरे ।’ अहिले किसानले अर्गानिक उत्पादन गरिरहेका छन् तर बजार पुर्‍याउन नसक्दा समस्या भएको उनले बताए ।
रौतामाईको किसानको उत्पादन गर्ने मुख्य बजार भनेको सदरमुकाम गाईघाट बजार नै हो । तर ४४ किलोमिटर दूरीको बजार आवतजावत गर्ने सडक नै स्तरीय छैन । स्तरीय नभए पनि सवारी साधन सञ्चालन भइरहेका छन् । सवारी साधन चलेपनि किसानको उत्पादन बजार पुर्‍याउन महँगो भाडा तिर्नुपर्दा झनै समस्या भएको किसान प्रेम रानामगरले बताए ।
‘एक क्रेट टमाटार गाईघाट पुर्‍याउन ३ सय रुपैयाँँसम्म भाडा तिर्नुपर्ने हुन्छ,’ किसान रानामगरले भने, ‘२० किलोग्रामको क्रेटको ३ सय तिर्नुपर्दा प्रतिकिलो १५ रुपैयाँँ भाडा मात्रै लाग्छ ।’ न्यूनतमा २० रुपैयाँँ प्रतिकिलोको गोलभेडा १५ रुपैयाँँ भाडा तिर्नुपर्दा ३५ रुपैयाँ किलो लागत पर्ने उनले वताए ।
‘आफनै जिल्लाको ग्रामीण क्षेत्रबाट ल्याउँदा ३५ रुपैयाँ किलो पर्ने गोलभेडा उपभोक्ता किन्न चाहदैनन्,’ चार वर्षयता व्यावसायिक खेतीमा सलग्न रौतामाई ६ नामनताका किसान तिलकबहादुर रानामगरले भने, ‘धरान, धनकुटा र इलामबाट ल्याएको गोलभेंडा गाईघाट बजारमा २५ देखि ३० रुपैयाँ किलो पाइन्छ ।’ सडक मार्ग सहज हुँदा धरान, धनकुटा र इलामबाट ल्याएको तकारी सस्तो भएकाले स्थानीय उत्पादनले बजार नपाउने उनले बताए ।
सडक संजाल विस्तार हुन नसक्ने र भएको सडक समेत गुणस्तरीय किसानमैत्री हुन नसक्दा समस्या भएको किसानले गुनासो गरेका छन् । विभिन्न संघसंस्थाले बिक्री प्रवद्र्धन गरिदिने आश्वासनसँगै किसानलाई खेती गर्ने प्रविधिको जानकारी गराएका थिए । तर ती संघसंस्थालेपछि वास्तै नगरेपछि दुर्गमका किसानले उत्पादन गरेको तरकारी र फलफूलले बजार पाउन समस्या भएको हो । त्यसैले उत्पादित ग्राउन्ड एप्पल रक्सी बनाउने र गाईवस्तुको खोले कुडोमा प्रयोग गर्ने गरेको किसान बताउँछन् ।
‘किसानलाई ग्राउन्ड एप्पल खेती गरे वार्षिक लाखौं आम्दानी गर्न सकिन्छ भनियो,’ नामेटारका किसान एकबहादुर मगरले भने, ‘सामान्य खेती गरे पनि वर्षमा लाखौं कमाइ हुन्छ भनियो ।’ तर त्यसको बजार र महत्त्व बारे खासै जानकारी नहँुदा अहिले गाईभैंसीको खोले र रक्सी बनाउन प्रयोग भइरहेको उनले बताए । नामेटारमा तरकारी उत्पादन भइरहँदा रौतामाई कै १ क नम्बर वडाको माझखर्क, भालेवास, यारी खोला, रतने, ठाँडा खोलाका किसानले ग्राउन्ड एप्पलको खेती गरिरहेका छन् । न्यूनतम वार्षक ५ क्यइटेलदेखि ५० क्युइटेलसम्म यहाँका किसानले ग्राउन्ड एप्पल उत्पादन
‘गाउँभरि नै ग्राउन्ड एप्पलको उत्पादन भइरहेको छ,’ बजारीकरणको प्रयास गरिरहेका अगुवा किसान तिलकले भने, ‘तर बजार छैन, यातायताको साधन नहुँदा र उत्पादित ग्राउन्ड एप्पल बजार नै नभएकाले समस्या भएको छ ।’ त्यसैले किसानले रक्सी बनाउन प्रयोग गरिरहेको उनले बताए ।
धरान, विराटनगर, इटहरी लगायतका पूर्वका बजारमा यसको माग भए पनि दुर्गमा उत्पादित ग्राउन्ड एप्पलले बजार नपाएको किसानले गुनासो गरेका छन् । ‘धरान, विराटनगर, वीरगन्ज र काठमाडांैमा माग भए पनि गाउँमा उत्पादन गरिएको ग्राउन्ड एप्पल त्यहाँ पुर्‍याउन सकिएन,’ तिलकले भने ।
औषधीय गुण भएको ग्राउन्ड एप्पल, मानवीय स्वास्थ्यलाई ख्याल गरी उत्पादन गरिएको अर्गानिक तरकारी र फलफूल बजार पुर्‍याउन नसक्दा समस्या भएको रौतामाई गाउँपालिका प्रमुख गजेन्द्रबहादुर खड्काले बताए । ‘किसानलाई बजारसम्म उत्पादित सहजै पुर्‍याउन गाउँपालिकाले योजना बनाउँदै छ,’ प्रमुख खडकाले भने, ‘रौतामाई गाउँपालिका क्षेत्रका किसानले उत्पादन गरेको वस्तुको बजारीकरणका लागि पहल भइरहेको छ ।’
हाम्रो जस्तो परम्परागत समाजमा बुद्धिवादीको आधारभूत कर्तव्य तथा अधिकारबारे स्पष्ट हुनुपर्ने अवस्था देख्छु । ‘बुद्धिजीवी’ र ‘बुद्धिवादी’ शब्दको अर्थ पृथकीकरणबाटै प्रारम्भ गर्न सकिन्छ ।
असार शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयिनी एकादशीका दिन सुतेका विष्णु कात्तिक शुक्ल एकादशीका दिन जागा हुन्छन् भन्ने धार्मिक विश्वास छ । यसैका आधारमा यस दिनलाई हरिबोधिनी एकादशी...
नेपाल वायुसेवा निगम सधैँजसो समाचारमा छाउँछ । गतिलो कामले होइन । ६० वर्ष पुगे पनि परिपक्व हुन सकेको छैन । बजारमा एकाधिकार होउन्जेल सबैभन्दा बढी राजस्व तिर्ने...
पहिलो विश्वयुद्ध (१९१५–१९१८) अन्त्य भएको गत ११ नोभेम्बरमा सय वर्ष पुग्यो । त्यस दिन युद्धविरामको सम्झनामा पेरिस, लन्डन, पोल्यान्ड, अस्ट्रेलिया, न्युजिल्यान्डलगायत स्थानमा भव्य कार्यक्रम भए । विश्वयुद्धसित...
लगानीलाई आर्थिक वृद्धिको पूर्वसर्त हो । मुलुकले लिएको दीर्घकालीन विकासका लक्ष्य हासिल गर्न अहिले भइरहेको लगानी पर्याप्त छैन । सन २०३० सम्म मध्यम आय भएको मुलुकमा पुग्ने...
मेरा दुई छोरी छन् । ती दुवै छोरी जन्मिँदा म खुसी थिएँ । चिकित्सा विज्ञानको जमानामा आफ्ना शिशुको लिंग जन्मिएपछि मात्रै थाहा पाएकी हुँ । छोराछोरीमा भेदभावको सोच...
मानव अधिकारको पछिल्लो अवधारणा कमजोर पक्षको हित संवद्र्धन गर्नु र सीमान्तकृत समूहको हितमा विशेष ध्यान दिनु हो । सरकारी नोकरीमा आरक्षण व्यवस्था यसैको एउटा उदाहरण हो ।...
सरकारले सन् २०२० मा २० लाख पर्यटक नेपाल भित्र्याउने लक्ष्य लिएको छ । त्यसैअनुरूप प्रचारप्रसार, नयाँ पर्यटकीय गन्तव्य पहिचान र सूचीकृतजस्ता काम अगाडि बढाएको छ । यो...
यो वेबसाइट कान्तिपुर राष्ट्रिय दैनिकको आधिकारिक न्युज पोर्टल हो । नेपाली भाषाको यो पोर्टलले समाचार, विचार, मनोरञ्जन, खेल, विश्व, सूचना प्रविधि, भिडियो तथा जीवनका विभिन्न आयामका समाचार र विश्लेषणलाई समेट्छ। पूरा पढ्नुहोस् »