किरात राईहरुको धर्म, संस्कार र संस्कृतीहरुलाई जोगाउदै, किरात राईहरुलाई प्रकृती र पित्री पुजकको रुपमा स्थापित गराउन, सुप्तुलुङलाई धार्मिक आस्थाको बिन्दुको रुपमा स्थापित गराउन, सुप्तुलुङमा सुम्निमा पारुहाङ, देवी देवताहरु तथा आफुलाई जन्म दिने पुर्वजहरु रहेकोहुन्छ भनी नया पुस्तालाई जानकारी गराउन तथा किरात राईहरुको जन्म देखी मृत्यसम्मको कर्मकाण्ड सम्पन्न गरि दिन यस बिभाग गठन हुने छ। किराया हङकङले मनोनित गरेका बिभिन्न बिधामा जानकार कूबीमीहरु यस बिभाग अन्तर्गत रहनेछन ।
प्रकृती बिना मानव जिवन सम्भव छैन भनि प्रकृतीको (पृथ्बी, आकाश, हावा, आगो र पानी) को पुजा गर्ने जाती ।
कुनै युगको सभ्यता, राज्य अर्थात कैलाश पर्वतको काखमा बसोबास गर्ने जाति, कुनै छलकपट नभएका निश्छल, सोझा र ईमान्दार जाति ।
किरात राई जाति बिच समान्ता र आस्थाको प्रतिक आदिम कालदेखी मानि आएको चूलालाई इस्लामको मस्जिद, हिन्दुको मन्दिर, क्रिश्चियनको चर्च र बौदको गुम्बा जस्तो किरात राईहरुको पित्री तथा देवीदेवता बस्ने पवित्र स्थलको रुपमा चूलालाई मान्दछ । चूलापुज्न कस्लाई दिने वा नदिने भन्ने सम्वन्धमा २१ जुलाई २०१४ को चूलाघर खरिद महासमितिले निम्न धारणा अनुमोदन गरेको छ ।
यी धार्मीक सम्प्रादयहरुले चूला पुज्दैन । जस्ले गर्दा चूला पुज्न दिने वा नदिनेको कुनै अर्थ रहन्दैन । उनिहरु चूला पुज्न आउदैनन् पनि र हामीले पनि उनिहरुलाई चूला पुज्न दिन हुन्न भन्ने धारणा अनुमोदन गरिएको छ ।
यी धार्मीक सम्प्रादयका मानिसहरुले चूला पुज्ने गर्दछ । तर चूला पुज्ने तरिका भने फरक रहेको छ । मौकिल किरात धर्म–संस्कार अनुसार चूलामा कुखुरा चढाई अथवा मासुमंसले चूला पुज्ने चलन छ । तर उपरोक्त सम्प्रादयका मानिसहरुले भने मासुमंस नचढाई फलफुलले चूला पुज्ने गर्दछ । यसरी फरक भएपनि चूलानै पुज्ने भएकोले वहाँहरुले चूलापूज्न आएमा ईच्छा अनुसार चूला पुज्न दिईने छ भन्ने धारणा अनुमोदन गरिएको छ ।
तर मौलिकतामै असर पर्ने गरि हाम्रो पुर्वज सुम्निमा, पारुहाङ, पातेसुङ, दिलिदुङ, तयमा, खियामा र खक्चिलिप्पा (हेच्चकुप्पा, रैछाकुले) जस्ता समुहिकपित्री लाई चुलामा नपुजि, धार्मिक गुरुहरुको तस्विर राखि, वा धार्मीक गुरु ल्याएर, नयाँ तरिकाले भजन कृतन गरि, नयाँ तरिकाको बिधि बिधानमा चूला पुज्ने कार्य गरेमा बन्देज गरिने छ । सामुहिक चूलाघरको धार्मीक गुरु भनेकै किराया हङकङले नियुक्त गरेको सामुहिक कूबीमी रहने छ । सामुहिक कूबीमीले निर्देशित गरेको बिधि विधानमा चुला पुज्न पर्नेछ । मात्र मासुमंस वा फलफुल चढाउनेमा स्वेच्छिक रहने छ भनि अनुमोदन गरिएको छ ।
किरात राईहरुले श्रीमतिको गर्भ रहेको अवस्थामा चुलामा पुजागरी गर्भमा बसेको बच्चाको सुभेफापेको लागी कामना गरिने छ ।
किरात राईहरुले बच्चा जन्मेको ३ महिना देखी ६ महिनाभित्र राम्रो दिन परेर बच्चालाई खाना खुवाउने संस्कार गर्दछन । यो संस्कार सेवा चुलाबाट प्रदान गरिने छ ।
बालक भए ४ वा ६ बर्ष पुगेपछि र बालिका भए ३ वा ५ बर्ष पुगेपछि राम्रो दिन हेरेर लुगा दिने संस्कार गरिन्छ । यो कर्म गरेपछि बच्चा ज्ञानी, बुद्धिमानी बन्दै जान्छ । रोग ब्याधि लाग्दैन भन्ने विस्वास गरिन्छ । यो सेवा चुलाबाट प्रदान गरिने छ ।
किरात राईहरुको घरमा बुहारी भित्र्याउदा र छोरीचेली ज्वाँइलाई दिँदा आफ्नै किसिमको रीति गरिन्छ । बिवाह गर्ने रीति बिभिन्न खोला, पाछा, थर अनुसार फरक फरक पाईन्छ ।
मौलिक किरात धर्म संस्कार अनुसार केटाको उमेर १८ बर्ष पुगेपछि र केटिको उमेर २० बर्ष पुगेपछि बिबाह गरिदिने संस्कार छ । किरात राईहरुको परम्परा अनुसार केटि मगनी गर्ने भए किराया हङकङले मगनी कार्य सम्पन्न गरिदिनेछ ।
मगनी गरिसकेपछि उपयुक्त समय हेरेर बागदत्त दिने कार्य गरिन्छ । बगदत्त दिनुलाई बिबाह छिन्ने पनि भनिन्छ । बगदत्त दिनुभनेको आफ्नो कुलपित्रबाट छोरीचेलीलाई जुवाँईको कुलपित्रमा लगाउन दिने अनुमतीको बचन हो । किरात राईहरुको परम्परा अनुसार बिवाह छिन्ने कार्य गर्ने भए किराया हङकङले छिन्ने कार्य सम्पन्न गरिदिनेछ ।
किरात राईहरु (महिला/पुरुष) जो भएपनि रोग लागेर, बृद्धा अवस्था भएर निधन भएमा राम्रो बाटो गएको मानिन्छ । लडेर, झैझगडा गरेर, आत्महत्या गरेर र दुर्घटनामा परेर मृत्यु भएमा नराम्रो बाटो गएको मानिन्छ । सुत्केरी ब्यथाले मृत्यु हुने महिला समेत नराम्रो बाटो गएको मानिन्छ । बालबालीकाको सम्बन्धमा भने छेवर वा गुन्युचोली नगरि निधन भएमा नराम्रो बाटो गएको मानिन्छ । तर छेवर वा गुन्युचोली नगरेको भएता पनि भाई वा बहिनि जन्मि सकेको भएमा राम्रो बाटो गएको मानिन्छ । राम्रो बाटो गएको मृतकलाई चुलामा कुलपितृको साथ बोलाई बर्षमा एकचोटि नया अन्नबाली खुलाईन्छ । नराम्रो बाटो जाने मृतकलाई कुलपितृसंग नबोलाई चुलादेखी बाहिर बलेसिमा नया अन्नबाली खुलाइन्छ । मानिसको मृत्यु भएपछि गरिने संस्कारहरु मृत्यु संस्कार अन्तर्गत पर्दछ ।
किरातीहरुले घर बनाई सकेपछि गृह प्रवेश गर्ने संस्कार गर्दछ । यसलाई घरपैंचो समेत भन्दछ । यस दिन घर बनाउने क्रममा काठको काम गर्ने सिकर्मीहरु, ढुङगा फुटाउने ब्यक्तिहरु, माटो मुछ्ने ब्यक्तिहरु, पर्खाल लगाउने डकर्मीहरु र ढुङगा माटो बोक्ने सबैजना लगायत घरभित्रको दाजुभाई र नरनाता ईष्टमित्रहरुलाई निमन्त्रणा गरिन्छ । गृह प्रवेश गर्दा घरको मूलखाँबोको पुजा गरिन्छ । हाल शहरिकरण भै फ्ल्याट सिस्टमको घरमा मुल खाँबो नभएकोले प्रवेश दुवारलाई पुजा गर्ने चलन आएको छ अहिले ।
किरात राईहरुले गृह प्रवेश गरेको दिन वा अगावै चुला स्थापना गर्ने चलन छ । चुला स्थापना गर्दा, ३ वटा चुला ढुङगा (साकुलुङ, दीपालुङ,साप्सालुङ), १ वटा आछ्याउने ढुङगा (लमालुङ) र ४ वटा वरीपरी बार्ने ढुङगा (थु्ँमालुङ, रुँरीलुङ, चासुम्लुङ, बुलुलुङ) चाहिन्छ । चुला ढुङगा खोज्न बुढापाका ब्यक्तिहरु जानु पर्दछ र ल्याउदा जोडी बनाएर ल्याउनु पर्दछ भन्ने मान्यता छ । चुला स्थापनाको लागि धामी नभए जानिफकार ब्याक्तिले चुला स्थापना गर्न सक्तछ । ढुङगा ल्याएपछि उत्तर तिरको भित्ता भन्दा केही तल चुला बनाउने ठाँउ बनाईन्छ ।
बार्ने ढुङगाले चारैतिर बारेर बीचमा ३ वटा चुलाढुङगा गाड्न पर्दछ । ३ चुलाको बिचमा १ तामाको सिक्का, अदुवा र चामल लगाई ओछ्याउने ढुङगाले छोपी माटोले पुर्नु पर्दछ । त्यस पछि माटोले लिपी कलशको पानीले चोख्याएर चुलामा आगो बाल्नु पर्दछ । चुलाको दायाँतिरको भित्तामा एउटा पित्रीकक्ष बनाउनु पर्दछ । बाँसको १ धनुकाँड, १ तिर र १ काठको पिरा बनाएर पित्रीकक्ष माथि राखी दिनु पर्दछ । चुला माथि पनि भार बनाई झुण्ड्याएर राख्नु पर्दछ । यो सेवा चुलाघरबाट प्रदान गरिने छ ।
चुलालाई एक ठाँउबाट अर्को ठाँउमा स्थान्तरण गर्दा बिधिपुर्वक चुला उखेली स्थान्तरण गर्नु पर्दछ । चुला ढुङगा भाँचिएमा, चोईटिएमा, फुटेमा चुला ढुङगालाई उखेली स्थान्तरण विधि नै गरिन्छ । भाँचिएको, चोईटिएको, फुटेको ढुङगालाई बाबियो वा खरको डोरीले वा काँचो धागोले बाँधेर चोखो ठाँउमा राख्नु पर्दछ । चुला स्थान्तरण गर्दा निकै टाढा भै सार्नुपर्ने सम्पुर्ण ढुङगालाई बोकेर लान सम्भव नभएमा मुन्धुम बाचन गरेर चुला ओछ्याउने ढुङगा भित्र राखेको तामाको सिक्का र खरानी चाँही निकालेर लानु पर्दछ । एउटै घरको दाजुभाई छुट्टिदाँ मुल चुलाको खरानी बाँडेर लगि आ–आफ्नो घरमा बिधिपुर्वक तिनचुला स्थापना गर्नु पर्दछ । यो सेवा चुलाघरबाट प्रदान गरिने छ ।
किरात राईहरुले घरको बिचभागमा तिनमा चुला राखेका हुन्छन । चुलाको ठिक माथि भार हुन्छ । भार भन्दा माथि पित्रीकक्ष राखेका हुन्छन । कसैले पित्रीकक्षलाई सुँवा, कसैले मछेम, कसैले मछामा वा मछाकुमा भन्दछ । भाषिक राई अनुसार फरक नामले पुकारन्छि । पित्रीकक्षमा परापुर्वकाल देखी मरेर गएका पिता पुर्खाहरुको मृतआत्मा बसेको हुन्छ भनि विस्वास गरिन्छ । त्यसैले बर्षमा एक पटक जाडो मौसम लागे पछि धान, कोदो पाक्ने वेला, सयपत्री फुल, घैया र नया अदुवा फुलेको फलेको समयमा पित्री पुजा (उधौली) गरिन्छ । पितृपुजा गर्ने दिन घर र पित्रीकक्ष सफा गर्नु पर्दछ । बुढापाका ब्यक्तिले पित्रीकक्ष सफा गरि त्यस माथि नया केराको पात, सेउली, अदुवा र सयपत्री फुल चढाईदिनु पर्दछ । घरमा कोहि पनि बुढापाका ब्यक्ति नभएमा कुबी वा जानिफकार ब्यक्तिलेनै पित्रीकक्ष सफा गर्नु पर्दछ । युवाहरुले पित्रीकक्ष सफा गर्न हुदैन भन्ने चलन छ । पितृपुजा गरेको दिन खन्ने, जोत्ने र टिप्ने कामहरु केहि पनि गरिदैन । घरका मुख्य बुढापाखाहरुले पित्री पुजा नगरिन्जेल नया धान, कोदो र अदुवा खानु हुदैन । पित्री पुजा गर्ने दिन भन्दा अगाडीनै पित्री पुजाको लागी चोखो नया कोदोको जाड पकाई राख्नु पर्दछ । नया कोदो नपाकेको भए पुरानो कोदोमा विधिको लागी अलिकति नया कोदोको वाला सुर्काएर मिसाई जाड पकाउनु पर्दछ । कसैले चहि पित्री पुजा गर्ने दिनै नया कोदो ल्याएर त्यसमा पानी मर्चा मिसाई प्रयोग गर्दछ । किरात राईहरु विविध भाषि तथा विविध ठाउ अनुसार पितृपुजा गर्ने तरिका फरक फरक हुन सक्तछ तर सवै राईहरुले पितृपुजा गर्दछन । यो सेवा चुलाघरबाट प्रदान गरिने छ ।
साधारण अर्थमा चुला भन्नाले भात पकाउनको लागी बनाएको ठाँउलाई चुला भनिन्छ । तर किरात राई जातीमा भने चुलाले भिन्नै अर्थ लगाउदछ । किरात राई जाति बिच समान्ता र आस्थाको प्रतिक आदिम कालदेखी मानि आएको चुलालाई बेग्लै अर्थ लागाएका छन । इस्लामको जस्तो मस्जिद, हिन्दुको जस्तो मन्दिर, क्रिश्चियनको जस्तो चर्च र बौदको जस्तो गुम्बाको रुपमा चुलालाई पित्रीहरु बस्ने पवित्र स्थलको रुपमा मानिआएको छ किरात राईहरुले । चुलामा ३ वटा ढुङगा गाढिएको हुन्छ । पहिलो ढुङगाले बंशलाई, दोस्रो ढुङगाले कुटुम्बलाई र तेस्रो ढुङगाले समाजलाई ईङिगत गरेको हुन्छ । किरात राईहरुले चुलामा दर्शन–ढोग तथा भक्ति गर्ने गर्दछ । चुलामा सर्वशक्तिमान इश्वर, देवी देवता र आफुलाई जन्म दिने पिता पुर्खाहरुले बास रहेको हुन्छ भनि मान्दछ । चुलालाई दर्शन–ढोग गरे पित्रीहरु खुसी भई चिताएको मनोआकाङक्षा पुरा हुने, धन दौलत र ऐश्वर्य प्राप्त हुने, दुख बिमार नहुने, शिर ठाडो हुने बिस्वास गरिन्छ । किराया हङकङले सकेमा प्रत्येक आईतबार चुलादर्शन सेवा संचालन गर्नेछ ।
किरात राईहरुको सवभन्दा ठूलो देव भनेको नै तीन चुलो हो । यसले दाज्यूभाई, घर र नाताको गरी तीन समुहको प्रतिनिधित्व गर्दछ । हरेक किरात राईहरुको साझा विशेषता नै तीन चुलो हो । मुलघर परिवारबाट अलग भएपछि उसले थपना गर्ने पहिलो वस्तु नै चुला हो । सामान्य भात भान्सादेखि कर्म धर्म रीतिथीतिका सम्पूर्ण कुराहरु गर्ने थलो पनि यही चुला नै हो । किरात राईहरुले इतिहासिक पुर्खाहरुलाई खोज्न टाढा जान पर्दैन । यही चुला नै पितृथलो हो ।
वार्षिक रुपमा नयाँ अन्नबाली विशेषत धान पाकेपछि पुर्खाहरुको संझना गर्दै भदौ र अशौज र कसैले त माग महिनामा पनि तीनचुलामा चढाई पूजा गरिन्छ । नया अन्नवाली पुर्खाहरुको नाममा नचढाई ग्रहण गर्नु हुदैन भन्ने मान्यताको कारणले यसरी चुला पूजा गरेर उक्त पूजाको दिन कुबिमि, तयामी र दरदाजुभाई घरघरैपिच्छे घुमेर परम्परालाई मान्ने संस्कृतिको जगेर्ना गरेको पाइन्छ ।
किरात राईहरुको आदिम पितृदेव पारुहाङ, नायुमा तथा तोयामा, खियामा, (हेच्चाकुप्पा/रैछाकुले/खोक्चिलिप्पा), नागेलुम तथा प्रकृतिको संझना गर्दै वर्षको दुई पटक उधौली र उभौली गरी दुई ऋतुहरुमा पूजा गर्ने प्रचलन एक अभिन्न संस्कार तथा संस्कृतिको रुपमा चलीआएको पाइन्छ । लगाएको बालीनाली पाकेर थन्कयाउन थालेपछि मङसिरे पूर्णिमादेखि बैसाखे पूर्णिमासम्मको अवधिलाई उधौली भनिन्छ । उधौलीमा मंशिरे पूर्णिमादेखि शुरु भई लगभग एक महिनासम्म र उभौलीमा बालीनाली लगाउने तथा छरपाउको अवस्थामा यो साल बालीनाली राम्रो देउ, असिना पानी भल पहिरो नलागीदेउ भन्ने कामना गर्दे बैशाख जेष्ठमा यो पूजा गरिन्छ । उधौली र उभौली दुबै साकेला पूजाको अवसरमा सवै किरात राईहरु घरघरमा साकेला नाचेर पुन पूर्णिमा वा पंचमीको दिन पारेर समापन गर्दा सवै गाउँलेहरु भेला भई कुबिमिका साथमा गाउँबाट नाच्दै साकेला थानमा पुगेर भूमिदेवको पूजाको निमित्त सुँगुरको पाठाको बली र चोखो जाँडरक्सी चढाउँदै धुमधामकासाथ शिली नाच्ने एक आपसमा खुृसीयाली बाँड्दै आफ्नो धर्म सस्कार र संस्कृतीलाई मान्ने काम गर्दछन । बुढाबुढी जवान र केटाकेटी समेतले साकेला नाचको शिलीमा भाग लिई नाच्दछन । यसैगरी टाढा टाढा घर भएका छोरी चेलीहरु र परदेश गएका परदेशीहरु समेत यो चाडको अवसरमा घरगाउँ आइपुगी खुसीयालीमा सहभागी हुन्छन् ।
माझकिरातको साम्पाङ, दुमी, थुलुङ, खालिङ, बाहिङ, कोयु, नाछिरिङ जस्ता किरात राईहरुको घरको मानिसहरुको उपचार गर्न, निसन्तान भएमा छोराछोरीको माग गर्न, आफ्नो सन्तानहरु सलत्र हुर्किएर सप्रिएर जाउन भन्ने कामना र आफ्नो नाम सन्तान दरसन्तानसम्म अमर राख्न, नागा पुजा गरिन्छ । यो अत्यन्त मौलिक सस्कृति हो । यस कर्मको सम्बन्ध तोयमा, खियमा, (हेच्चाकुप्पा/रैछाकुले/खोक्चिलिप्पा) र नागेलुमसंग रहेको छ । यसरी नागा पुजागरी लगाएको नाम किरात राईहरुको बंशावलीमा प्रशस्त पाइन्छ ।
किरात राईहरु शिकारी अवस्थाबाट विकसित हुँदै आएकाले शिकारीको पूजा गर्दछन । घरमा गरिने शिकारी पूजा जसमा एकपाथी कोदो राखेर पुजा गरिन्छ । यदि कोही शिकारी भएमा निजले शिकार मारेर ल्याएपछि चुलालाई देखाउनु पर्दछ । शिकारको हड्डी शिकारीको नाममा भारमा राखिन्छ र वर्षदिनमा कति जम्मा हुन्छ त्यसलाई बाटोमा लगेर डढाउने गरिन्छ ।
किरात राईहरुले वर्षमा एकपटक शिकारीदेवको सम्मानमा धनु ठोक्रो टोटोलाको फूल राखेर जाँड र कुखुराको भालेको भोग चढाई बन शिकारीको पूजा पनि गर्दछन ।
नयाँ अन्नवाली पाकेपछि वर्षमा एक पटक प्राय चैत्रमा धरको तलामा स्थापित देउताहरुलाई चोखो जाँड सुगुरको पाठा र कुखुराहरु काटेर पूजा गरिन्छ । यस्ता देउताहरु पूर्वे आदि नामले चिनिन्दछ । यसलाई जिमीदेउता पनि भनिन्छ । यिनीहरु लाई सापदेउ पनि भनिन्छ । जिमीदेवलाई बाख्राको मासुखाने जोसुकैले पनि छुन हुदैन कुजे लंगडो बनाउँछ । केही किरात राईहरुको विजुवा धामीको गूरुदेव नै यी देवताहरु हुने हुँदा यो देवताहरुलाई आदरकासाथ घरको तालामा पालिन्छ । जुन धामीको सापदेउ गुरु हुन्छ चिन्ताको बेला सर्पको काँडाको माला पनि बाङगोटिङगो भई बटारिएको हुन्छ । यी देवताहरुलाई अन्नको सानो सानो कोठा बनाई त्यसमा नयाँ अन्न भरेपछि वर्षमा एक पटक चैत्रमा पूजा गरिन्छ । पूजा गरेपछि उक्त कोठाको अन्न खान हुन्छ । घरमा खाध्यको संचय समेत हुने यस्तो देवताहरुको पूजाबाट किरात राईहरुलाई फाइदै भएको पाइन्छ । वर्षमा एक–एकदिन आलोपालो सवै छिमेकीहरु जुटेर एकसाथ खानपिनमा सहभागिता हुनमा खुसी पनि त्यतिकै प्राप्त हुन्छ ।
देसान मसान वायु नलागुन परपर हटुन पानी परेर सवै वगाएर लैजाउन आँधी बेहरी केही नआउन बोट विरुवा सलत्र हुकिर्उन भन्नाको लागि वर्षमा एक पटक बैशाखमा सवै गाउँ मिलेर दामासाही पैसा चामल कुखुरा परेवा उठाई खोलापुर्याएर पूजा गर्ने चलन छ जसलाई संसारी पूजा भनिन्छ । यसरी पूजा गरेको दिन पानी परेको कैयौं घट्नाहरु पनि छन ।
किरात राईहरुमा अर्को अनौठो देव थानी रहेको छ । कसैले अन्तरजात विवाह गरी ल्याएको महिलाको मृत्युपछि कुनै समयमा थानीदेवभई उत्रिने गरेको पाइन्छ । यसलाई वर्षमा एकपटक सवै गाउँघर र टाढाटाढाबाट छोरीचेलीहरुले समेत कुखुरा चामल रक्सी ल्याई पूजा गरेर मानमनितो गर्दछन ।
यस वाहेक किरात राईहरु भिर पहरा खोलानाला देवी देउराली नाग नगेनी गोठपूजा भीमसेन पूजा आदि पनि गर्दछन । उपरोक्त सबै चाडवाडहरु चुलाघरले मनाउने छ ।
पितृहरुलाई खुसी पार्न तथा दु:ख विमार भएको बखत बलदेउ कुनै दु:खकष्ट नदेउ आशिक देउ भन्ने कामना गर्दै बेलाबेलामा सुगुर काटेर वा मुटु कलेजो फियो फोक्सो दुवै मिर्गौला लाम्टा छात्ती र बोसे जाली गरी नौ परिकारको मासु सिमलीको लौरामा उनी कुबिमि र पुर्खाहरुको सामुहिक मुदुम अनुसार चुलोमा पोल्ने काम हुन्छ । यसबाहेक अन्य चिन्ताचार गरेको बेला पनि उकारमा बल माग्न कुबिमि द्धारा चोखो रक्सी र मर्चाले पूजा गर्ने प्रचलन रहेको छ । चुलाको पूजा केबल कुबिमि वा तायामी अनुभवबिद् बृध पुर्खाले मात्र गर्न सक्तछ ।
हरेक सालको माघ महिनाको १ गते माघे संक्रातिलाई चाडको रुपमा मनाउने परम्परागत संस्कृति किरात राईहरुमा रहेकोछ । यधपि यो चाड आज साझा भैसकेको भएता पनि विशेषगरी राईहरुले आदिम जीवन निर्वाहको झल्को देखाउने वनतरुल घरतरुल गिठा भ्यागुर जस्ता जङगली फलफूलहरु खोजेर उसीनेर विहानको पहिलो आहाराको रुपमा खाने प्रचलनले किरात संस्कृतिको प्रतिनिधित्व गरेको पाइन्छ । पुर्खाहरु भन्छन– यो चाड वा मरिन्छकी भनेर मान्ने चाड हो । हङकङमा यसैदिन यलेदुङ मनाउने चलन छ ।
हरेक वर्षको श्रावण महिनाको पहिलो दिन साउने संक्राति भनेर भैसीं वा राँगा काटेर खाने चाडलाई पुर्खाहरुले अवत बाँचियो है भनेर मान्ने चाड हो भन्दछन । यस दिन लेकको टिम्बुर लाई मासुमा मसलाको रुपमा लगाई खाने चलन रहेको छ । यो खाना विशेषत किरात राईहरुले आदिम कालदेखि जिउ तथा पेट दुखेको वायु भरिएको बेला औष्धिको रुपमा खाने प्रचलन रहेको पाइन्छ । संक्रातिको दिन बुढाखाडाहरु कामबाट विसाएर घरछिमेकतिर आलोपालो डुलफिर गर्ने गर्दछन भने जवानहरु डाडाकाँडा घुम्ने तथा स्थानीय हाटबजार गई नाचगान गरी मनोरञ्जन गर्ने गर्दछन ।
तिहारलाई किरात राईहरुले आफ्नै चाडको रुपमा मानेको पाइन्छ । प्राप्त इतिहास र किंवदन्तीहरुको आधारमा किरात राजा बलिहाङको कालबाट यो तिहार मान्ने देउसी खेल्ने परम्परा रहीआएको बुझिएको छ । तसर्थ यो चाडबारे किरात राईहरुमा दुईमत छैन ।
संस्कारगत सेवाबाट प्राप्त रकम धर्म–संस्कार संरक्षण कोषमा राखिनेछ र मुन्धुम लेखन, कूबीमीको पारिश्रामिक तथा कूबीमी प्रशिक्षण आदिमा यो कोषबाट खर्च गरिनेछ ।