मनसुन शुरू नहुँदैको एकझार मुसलधारे वर्षाले पूर्वी पहाडको ताप्लेजुङमा मच्चाएको वितण्डाले देशका विभिन्न भागमा महाभूकम्पपछिको वर्षा 'काल' हुने संकेत गरेको छ।
२७ जेठको पहिरोमा हराइरहेकाको खोजीमा जुटेका सुरक्षाकर्मीले २९ जेठमा लिवाङमा ६ र थिङलावुमा ८ वटा शव भेटेपछि ताप्लेजुङका पाँच गाविसमा गएको पहिरोमा परेर मृत्यु हुनेको संख्या ३५ पुगेको छ। हराइरहेका १८ जनालाई जीवितै भेटिने सम्भावना पनि न्यून छ। पहिरोमा परेका ८ जनाको मात्र सकुशल उद्धार हुन सक्यो। वर्षात् र पहिरो पछि तमोर नदीमा आएको बाढीबाट जोगाउन दोभान बजारका ७० र रामदुवालीका ७ परिवारलाई जिल्ला सदरमुकाम फुङलिङ नजिकैको देहुलिङगेमा सारिएको छ।
१२ वैशाखको महाभूकम्प र त्यसयताका ४ म्याग्निच्यूड भन्दा ठूला तीन सयभन्दा बढी झ्ट्काहरूले हल्लाएको पहाडमा ठूलो पानी पर्दा खाम्लुङसहित ६ वटा गाविसमा १२ वटा पहिरो गए। भाग्यवश खाम्लुङ गाविसमा मानवीय क्षति भएन। २७ जेठ बेलुका सात बजेबाट मुसलधारे पानी पर्न थालेपछि राति ११ बजेतिर थिङलावुमा पहिलो पहिरो गएको थियो, जहाँ १४ जनाको ज्यान गएको छ। (हे. नक्शा) त्यसपछिको रातभरमा अन्य पाँच गाविसका समेत गरी एक दर्जन गाउँ पहिरोको चपेटामा परे। १२ वैशाखको महाभूकम्पमा एक जनाको मात्र ज्यान गएको ताप्लेजुङमा वर्षाले निम्त्याएको पहिरोले भने शुरूमै यत्रो वितण्डा मच्चाएको छ। यी सबै गाविसमा यसअघि यस्तो पहिरो गएको थिएन। भूगोलविद्हरूका अनुसार पहिरोको प्रमुख कारणमध्ये एक भूकम्प हो। उनीहरूका अनुसार भूकम्पले हल्लाएको जमीनको संरचनामा मनसुन शुरू भएपछि भकाभक पहिरो जानु अस्वाभाविक होइन।
एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) का अनुसार महाभूकम्पपछि देशभरका पहाडमा तीन हजारभन्दा बढी सुक्खा पहिरो गएका थिए। त्यसको कारण लगातारका कम्पनहरूले जमीन खल्बल्याउनु नै थियो। कम्पनले दीर्घकालसम्मका लागि पहिरोको जोखिम बढाउने जानकारहरू बताउँछन्। १२ वैशाखको ७.८ म्याग्निच्यूडको भूकम्प र त्यसपछि आएका कम्पनहरूले खल्बल्याएका र चिरा परेका पहाडहरूमा पानी पर्दा ठूला पहिरो जाने, नदीहरू थुनिने, हिमतालहरू फुट्ने लगायतका जोखिमका विषयमा हिमाल ले आवरण रिपोर्ट प्रकाशित गरेको थियो। (हे. वर्षा 'काल', ३–९ जेठ) त्रिवि भूगोल विभागका प्रा.डा. विष्णु डंगोल ताप्लेजुङको पहिरोलाई महाभूकम्पले निम्त्याएको खतराको संकेतको रूपमा लिएर सावधानी अपनाउनुपर्ने बताउँछन्।
१२ वैशाखको महाभूकम्पपछि रेट्रोफिटिङ प्रविधिले एकाएक चर्चा पाएको छ। कतिपयले क्षतिग्रस्त घरमा रेट्रोफिटिङ गरिसकेका छन्। कतिपयले यही प्रविधि अनुसार घर बनाइरहेका छन्।
उप्किएका र चिरा पारेका ठाउँमा प्लास्टर गर्ने, टाल्ने गरेर पनि कतिपयले घर बलियो बनाएको तर्क गर्ने गरेका छन्। तर, यस्तो मर्मतले घर पहिले जस्तै देखिए पनि बलियो भने हुँदैन। कमजोर जग, गारो, बीम, पीलर जस्ता संरचना रेट्रोफिटिङ गरी घरलाई पहिलेभन्दा बलियो बनाउन सकिन्छ। थप भारवहन क्षमताका साथै सम्भावित भूकम्पको धक्का थेग्ने सक्ने बनाउन सकिन्छ।
रेट्रोफिटिङका अनेक विधि भए पनि नेपालमा प्रचलित विधि भनेको ज्याकेटिङ नै हो। तर, स्ट्रक्चरल इन्जिनियर प्रमोद न्यौपानेका अनुसार विस्तृत क्षति मूल्यांकन विना कुन विधिबाट कहाँ रेट्रोफिटिङ गर्ने भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिन्न।
इपोक्सी रिपेयरिङः 'इन्जेक्सन हाल्ने' भनेर प्रचलित यस विधिमार्फत पीलर, बीम र भित्ताका मसिना चिरा टाल्न सकिन्छ। त्यस्ता चिरामा पम्पको माध्यमबाट विशेष प्रकारको ग्लू (इपोक्सी) हालिन्छ। तर, ठूला चिरामा भने यो विधिले काम गर्दैन।
फाइबर रिइन्फोर्स पोलिमर्सः यो विधि अन्तर्गत बीम, पीलर वा भित्ताको क्षमता बढाउन विशेष प्रकारको फाइबर टाँसिन्छ। नेपालमा खासै प्रचलनमा नरहेको यो विधि प्रयोग गर्न भने सजिलो छ।
कंक्रिट ज्याकेटिङः रेट्रोफिटिङको यो विधि सबैभन्दा प्रचलित छ। क्षतिग्रस्त पीलर र बीमको वरिपरि ठाडो डण्डी राखेर त्यसलाई रिङले बाँधेपछि ढलान गर्ने विधिलाई नै कंक्रिट ज्याकेटिङ भनिन्छ। यसले बीम वा पीलर थप बलियो हुनुका साथै यसको आकार पनि बढ्छ।
यो विधिबाट पीलर नभएका घरका गारोको पनि रेट्रोफिटिङ गर्न सकिन्छ। भित्ताको भित्र–बाहिर दुवैतिरबाट ठाडो तेर्सो डण्डीको जाली लगाएर प्लास्टर गरिने यो विधिमा भित्ता छेडेर ठाउँठाउँबाट घुसाइएको डण्डीले बाँधेर बलियो पारिन्छ। यो तरीका तीन तलासम्मका भवनका लागि उपयुक्त हुन्छ। ज्याकेटिङ विधिबाट माथिल्लो तलामा रेट्रोफिट गर्दा फलामे डण्डी र ढलानले भार बढ्ने हुँदा तल्लो तलाको क्षमतामा ध्यान दिनुपर्छ।
स्टील ज्याकेटिङः यो विधिमा कमजोर बीम र पीलरमा स्टील प्लेट टाँसेर बलियो पारिन्छ। विकसित देशमा प्रचलित यो विधि सामग्री अभावमा नेपालमा भने प्रचलनमा छैन।
पोष्ट टेन्सन मेटल स्ट्रयाप्सः विशेषज्ञको निगरानीमा फलामे पाताले पीलर र बीमलाई विशेष प्रकारले बाँधेर बलियो बनाउने यो विधि विकसित मुलुकमा प्रचलित छ। यो विधिबाट पुराना पुल, बाँध जस्ता संरचना पनि बलियो पारिन्छ। इन्जिनियर न्यौपाने बेलायतको शेफिल्ड विश्वविद्यालयको सहयोगमा नेपालका भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त विद्यालय यही विधिबाट मर्मत गर्ने तयारी भइरहेको बताउँछन्।
प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले नेपाललाई दुई वर्षभित्र लोडसेडिङमुक्त बनाउने घोषणा गरे पनि सर्वसाधारणले पत्याएका छैनन्। किनभने, प्रधानमन्त्रीले यसको चित्तबुझ्दो आधार र प्रष्ट योजना प्रस्तुत गरेका छैनन्। हाल साताको ७७ घण्टा (एसएलसीअघि ८४ घण्टा) लोडसेडिङ झेलिरहेका आम नागरिक ऊर्जाका लागि अनेक विकल्प प्रयोग गरिरहेका छन्। “लोडसेडिङ हट्ला भन्ने आशै हराइसक्यो”, नयाँ बसपार्क, काठमाडौंकी कल्पना पाखि्रन भन्छिन्। भाडामा बसेकी उनले सुकाम ब्रान्डको माइक्रोन डिजिटल इन्भर्टरमार्फत उज्यालो भित्र्याएकी छन्।
कल्पनाले झै अन्धकारमा बस्नु नपरोस् भनी अधिकांश उपत्यकावासीले सानो वा ठूलो क्षमताको इन्भर्टर राखेका छन्। बजारमा सुकाम, लुमिनस, माइक्रोटेक, एपीसी, एक्साइड जस्ता ब्रान्डका इन्भर्टर खरीद–बिक्री भइरहेका छन्। “लोडसेडिङका कारण इन्भर्टरको बजार बढिरहेकै छ”, विगत ८ वर्षदेखि नेपालका लागि सुकाम को आधिकारिक बिक्रेता स्टार अफिस इन्टरनेशनलका राजन सापकोटा भन्छन्, “हालै मात्र बजारमा ल्याएको सोलार–इन्भर्टरमा पनि धेरैले रुचि देखाएका छन्।” बत्ती र सोलार प्यानल दुवैबाट चार्ज गर्न मिल्ने भएकाले सोलार–इन्भर्टरमा आकर्षण बढेको उनी बताउँछन्।
केही वर्षअघिसम्म लोडसेडिङमा मैनबत्ती र चार्ज–लाइट मात्र विकल्प थिए। तर, अचेल मोबाइल चार्ज गर्न मिल्ने, दुई–चार वटा सीएफएल, ल्यापटप, पंखा र टीभी समेत चल्ने इन्भर्टरको प्रयोग बाक्लिएको छ। “इन्टरनेट प्रयोगकर्ता बढेकाले पनि इन्भर्टरको बिक्री बढेको हो”, नेपालस्थित एक्साइड ब्याटि्रजको बिक्रेता सिप्रदी टे्रडिङका वरिष्ठ सेल्स म्यानेजर भागवत श्रेष्ठ भन्छन्, “इन्भर्टर राखे बिजुली खपतमा भन्दा रु.४/५ सय बढी उठ्छ।”
भारतको नोएडा शहरमा करीब एक महीनाअघि इन्भर्टरमा सर्ट सर्किट (विपरीत तार आपसमा जोडिंदा उत्पन्न झट्का) का कारण स्थानीय हिमगिरि अपार्टमेन्ट्समा आगो लागेको थियो। इन्भर्टरनजिकै वाशिङ मशीन, खाना पकाउने ग्याँस, इन्भर्टरको ब्याट्री र लुगाफाटा राखिएकाले सर्ट सर्किट हुनासाथ ग्याँस पड्किएको थियो। अपार्टमेन्टवासीले धूवाँ देख्नासाथ प्रहरीलाई खबर गरेकाले ठूलो जनधनको क्षति भने हुन पाएन।
नोएडाको घटनाले इन्भर्टर राख्दा कतिसम्म सतर्कता अपनाउनुपर्छ भन्ने पाठ सिकाउँछ। “बच्चाबच्चीले भेट्ने र प्रज्वलनशील पदार्थ भएका ठाउँमा इन्भर्टर र यसको ब्याट्री राख्नै हुँदैन”, स्टार अफिसका सापकोटा भन्छन्, “भान्सामा पनि यूपीएस र ब्याट्री नराखेकै बेस।”
यूपीएस इन्भर्टर इन्फो डटकमका अनुसार, इन्भर्टर किन्दा ब्रान्डेड नै छान्नुपर्छ। “नन्–ब्रान्डेड इन्भर्टरले त्यसमा जोडिने सबै सामान बिगार्छ”, वेबसाइटमा भनिएको छ, “ब्याट्री पनि अन्तर्राष्ट्रिय गुणस्तर प्रमाणित छ/छैन जाँचेर मात्रै किन्नुपर्छ।”