राजा वीरेन्द्रसँग २० बर्ष काम गरेका नेपाली सेनाका अवकासप्राप्त उपरथी टीका धमलासँग मैले नयाँ पत्रिका दैनिकका लागि पुस १२, २०७१मा लामो कुराकानी गर्ने अवसर पाएँ । डिल्लीबजार भोजनगृहमा आयोतिज एक कार्यक्रम सकिएपछि उहाँकै साथमा २ः३० बजे कलंकीस्थित धमलाको निवास पुगेर थालिएको कुराकानी साँझ सात बजेसम्म चल्यो । साँढे चारघण्टाको कुराकानीको एउटा महत्वपूर्ण अंश पुस १४ गते नयाँ पत्रिका दैनिकको मध्यपृष्ठमा प्रकाशित छ । तर स्थानको सीमितताका कारण सबै बिषय प्रकाशन हुन सम्भव थिएन । नेपालडोर डट कममा उहाँको राजा वीरेन्द्रसँगको विस्तृत स्मरण प्रस्तुत छ । नयाँ पत्रिकामा प्रकाशित र अप्रकाशित दुवै विवरणहरु यसमा उल्लेख छ । संस्मरणका निमित म धमला जर्साबप्रति धेरै नै आभारी छु ।
म कक्षा ६ मा पढेको समयमा विदामा म गाउँ धादिङ ज्यामरुङ जाँदा युवराजधिराज रहेका बेला वीरेन्द्र सरकारको सवारी थियो । सेनाको युनिफर्म लगाउनुभएको थियो, दुब्लो हुनुहुन्थ्यो । राजाको छोरा आएको हेर्न हामी झुम्मियौँ । भोलिका राजा कस्ता होलान् भन्ने कौतुहलता थियो । पहिलोपटक त्यहीँ देखेँ ।
२०३१ सालमा सेनाको लप्टनबाट जागिर शुरु गरेँ । त्यो बेला लामो तालिमको प्रक्रिया पु¥याएर राजाकहाँ सेना र प्रहरीबाट दुईदुई जना एडीसी जाने चलन थियो । प्रक्रियामा परेर मलाई अफिसले दरबार पठायो । शिक्षालयमा म निर्देशक रहेर हतियारसम्बन्धि तालिम चलाइरहेको थिएँ । म दरवारमा छानिएको मलाई नै थाहा भएन । शिक्षालयको कमाण्डेन्ट राजेन्द्र राणाले भन्नुभयो, ‘तिमीलाई भीभीआईपी तालिमका लागि छानिएको रहेछ, तर अहिले नै म पठाउन सक्दिन । यो कोर्स यहाँ कसले चलाउँछ तिमी गएपछि ?’ म नजाने मूडमा पुगेँ । तर बोलावट भयो मलाई । अनि म गएँ । प्रहरीबाट गोविन्दप्रसाद थापा र सेनाबाट म गयौँ ।
म दुई बर्षका लागि गएको थिएँ । नारायणहिटीमा तालिमका बेला राजा वीरेन्द्रको सवारी भयो । त्यहाँ राजा देख्दा गर्व अनुभूति हुन्थ्यो । दोस्रो समय त्यहीँ देखेँ ।
तालिम सकिएपछि शान्तकुमार मल्ल जर्सावले गोविन्द थापाजी र मलाई राजाकहाँ लिएर जानुभयो । हामीले दाम राख्यौँ । राजाबाट हुकुम भयो, ‘मलाई थाहा छ, तिमीहरुले शुरुमा ड्युटी गर्न अप्ठेरो हुन्छ यहाँ । तर अप्ठेरो नमान्नु । सिनियरलाई सोध्नु । मलाई सोधे पनि हुन्छ । सजिलो गरी काम गर’ त्यो आवाज अहिले पनि घन्किइरहेको छ । मैले राजाको वोली पहिलोपटक त्यहीँ सुनेको थिएँ । मैले राजालाई गाउँमा देखेको भेटेको कुरा भनिँन । हाम्रो अनुशासनको कुरा थियो ।
२०४७ को संविधान आएपछि राजालाई रिलिफ महसुस भयो । मैले चुज लाइफ नामको किताब किनेँ । आनोल्ट टोयन्वी, दिसाकु इकेदाले लेखेको । जापानी लेखक इकेदा काठमाडौं आएका थिए । उनले राजालाई भेट्ने कार्यक्रम थियो । आधा घण्टाको समय दिइए पनि डेढघण्टा कुराकानी भयो । मैले पनि उहाँलाई होटल सोल्टीमा गएर भेटेँ । पूर्वीय र पश्चिमा दर्शनका बिषयमा लेखिएको किताबमा राजसंस्था बारे उल्ेलेख छ ।
युरोपका राजाहरुको बारेमा उल्लेख छ । युरोपका राजाहरुलाई जनता वा नेताले अब फाल्न सक्दैनन् । राजसंस्था त्यहाँ त्यतिबेला जान्छ जब राजाहरुले नै राजा हुने रुची देखाउँदैनन् । मैले राजासँग शेयर गरेँ र उहाँलाई दिएँ पनि । त्यसबेला राजाले मलाई भन्नुभयो, ‘हेर, राजा हुन सजिलो छैन । यो यस्तो गह्रौँ भारी हो, जहाँ पायो त्यहीँ विसाउन पनि पाइँदैन । यसबाट छुट्कारा पनि पाइँदैन । समय र परिस्थिति अनुसार मिलेर जानुपर्छ, त्यसपछि सजिलो गरी जान्छ ।’
एकपटक हामी र्याप्mिटङ गएका थियौँ । त्रिशुलीमा राजाको डुंगा अगाडि, हाम्रो पछाडि । मुग्लिनको तल टेन्टमा राती दुई बजे पुगेका थियौँ । राजा खुशी हुनुहुन्थ्यो । मलाई बोलाउनुभयो, ‘तिमी यता आऊ’ । म ड्युटीमा थिएँ । राजाले भन्नुभयो, त्यहाँ पर एउटा झरना छ, म नुहाउँछु ।’
नीलो सफा झरना बगेको थियो, सानो पोखरीमा सफा पानी थियो । अरु कसैलाई नआउन भन्नुभयो । उहाँ गएर नुहाउनुभयो । म क्यामेरा लिएर गएँ । राजा साह्रै खुशी हुनुहुन्थ्यो । फोटो खिच्न मन लाग्यो । अनुमति मागेँ । राजाबाट हुकुम भयो, ‘तिमीलाई किन चाहियो फोटो ?’ मैले भनेँ राम्रो छ । त्यसपछि ल खिच, तर अरुलाई नदेखाउनु भनेर तयार हुनुभयो । त्यो फोटो अहिले पनि मसँग छ ।
दिपायलको क्षेत्रीय भ्रमणमा राजाबाट एकजना व्यक्तिलाइ भेट दिनुभयो । भेटघाट सकिएपछि साँझ राजा वरिपरि घुम्न सौखिन हुनुहुन्थ्यो । ड्युटीमा भएकोले म पछिपछि जान्थेँ । राजाले भन्नुभयो, ए टीका, त्यो मान्छे (केहीबेर अघि भेटेको)लाई चिन्छौ ?’ मैले भनेँ, ‘चिन्छु सरकार ।’ राजाले भन्नुभयो, ‘यो मान्छे बदमास छ रे । गाउँमा आफू चाहिँ महिन्टोल (पेट्रोलम्याक्स) बाल्छ रे, अरुले चाहिँ लालटिन बालेको पनि रिस गर्छ रे । यसको विकल्पमा कोही मान्छे छ कि बुझ त ।’ म मेजर थिएँ । मैले को मान्छे खोज्नु ? राजाले कसरी मान्छेलाई नजिकबाट चिन्नुभयो, हामीले बुझ्न नसक्ने ।
एकपटक वैंगलोर सवारी भएको थियो । त्यहाँ सामूहिक फोटो खिच्ने कार्यक्रम थियो । सबैले टोपी लाएका थियौँ । तर शाही नातेदार एकजनाको शीरमा टोपी थिएन । उनलाई राजाबाट हुकुम भयो, ‘तिमी बाहिर जाऊ, टोपी लाएका छैनौँ । तिम्रो फोटो नखिच्ने ।’ आफ्नै नातेदारले टोपीका कारण फोटो खिच्न पाएनन् ।
मैले सुनेअनुसार राजा वीरेन्द्र वीपीलाई धेरै मान्नुहुन्थ्यो । २०३३ सालमा विपी राष्ट्रिय मेलमिलापको सिद्धान्त लिएर आउनुभयो । भारतमा जब इन्दिरा गान्धीले स्टेट अफ इमर्जेन्सी लगाएपछि त्यसको विपीले विरोध गर्नुभयो । त्यसपछि उहाँलाई प्रेसर प¥यो । बिपी प्रम भएपछि क्याविनेटमा भारतको प्रतिनिधित्व मान्नुभएन । इजरायल भ्रमण भारतले मानेन । आत्मबृत्तान्तमा यी कुरा छन् । विपीको देहावसान भएपछि राजा वीरेन्द्रले परिवारलाई समवेदना पठाउनुभएको छ ।
२०३८ सालदेखि म राजा वीरेन्द्रको निकट रहेँ । त्यो पञ्चायतको पिक समय थियो । राजा फ्रस्टेट हुनुहुन्थ्इो । किनभने दरवारमा अनेकथरि कुरा लगाउँथे ।
वीरेन्द्र आफ्नो छाता आफैँ ओढ्न नसक्ने राजा भनेर कतिपयले टिप्पणि गरे । तर त्यस्तो होइन । उहाँ राष्ट्रियताप्रति चिन्तित, सिस्टम राम्रो हुनुपर्छ भन्नेमा हुनुहुन्थ्यो । टिमवर्कमा विश्वास राख्ने उहाँले पञ्चायतमा जजसलाई कामको जिम्मा दिनुभयो, जिम्मा लिनेहरुको कामबाट राजा सन्तुष्ट हुनुहुन्थेन । २०४६ सालमा पोखरा सवारी हुँदा म सँगै थिएँ । आन्दोलन भइरहेको थियो । ड्युटीमा रहेको म छेउमा बसेर सबै कुरा सुनिरहेको थिएँ । भेट्न जानेहरुले भन्थे, ‘यो आन्दोलन मुठ्ठिभरको हो, केही पनि होइन ।’ तर राजाले राती ११ बजे बहुृदलीय व्यवस्था जारी गर्नुभयो । त्यो भन्दा अगाडि राजा वीरेन्द्रले भनेको कुरा मैले सम्झेको छु । मेरो दैलो अगाडि नेपाली गोली लागेर मर्न थालिसक्यो । तिमीहरु यसलाई साधारण अवस्था मान्छौ ? यो साधारण अवस्था होइन । जनतालाई अधिकार दिनुपर्छ ।
राजा वीरेन्द्र बाहिर पढेर बाहिरी संसार चिनेका । उहाँले क्षेत्रीय, ग्लोबल राजनीतिको ट्रेन्डका आधारमा जानुपर्छ भन्नुहुन्थ्यो । २०३६ सालको जनमतसंग्रह, २०४६ को बहुदल घोषणा त्यही आधारमा भयो । त्यसो नगरेको भए पनि त हुन्थ्यो होला नि । राजा वीरेन्द्र समय परिस्थिति अनुसार अधिकार जनतामा दिँदै जानुपर्छ भन्ने मान्यतामा हुनुहुन्थ्यो ।
मैले सुने अनुसार दरवारका सिनियर मान्छेले भनेको । पाकिस्तानमा सार्क शिखर सम्मेलन हुँदा वीरेन्द्र सरकार चियापानमा सवारी नहुँदा राजीव गान्धीसँग मनमुटाब भयो । १९८८ तिरको कुरा हो । म बेलायतमा स्टाफ कोर्स गर्न गएको थिएँ । त्यसपछि यहाँ नाकाबन्दी लाग्यो ।
हरेक मुलुकको आफ्नो नेशनल इन्ट्रेस्ट हुन्छ । भारतको पनि हुन्छ । कसको राम्रो कूटनीतिक कौशल छ, त्यसको हात माथि हुन्छ । यो लिडर वा वार्ताकार सबैको हकमा लागू हुन्छ । भारतको ऊर्जा संकट थियो त्यतिबेला । छिमेकका हिसाबले नेपालमा विद्युत उत्पादन गर्ने दावा गर्ने कुरा भारतको स्वभाविकै हो । यहाँ दुई खालका राष्ट्रवादी । एउटा भारतलाई गाली गर्ने, अर्को पूर्ण आत्मसमर्पण गर्ने । राजा वीरैन्द्रको फरक शोच । एउाट आत्मसम्मानमा बस्ने ।
मैले सुने अनुसा माथिल्लो कर्णाली सन्सारका तीनवटा सबैभन्दा सस्तोमध्येको आयोजना । भारतसँग महाकाली नदीको पनि कुर चलिरहेको थियो । राजा वीरेन्द्रले भन्नुभयो, कर्णाली नेपाल आफैँले बनाउँछ, महाकालीमा कसरी सहकार्य गर्ने, छलफल गरौँ । हामीलाई बढी भएको ऊर्जा हामी दिन्छौँ । यसमा कुरा नमिलेपछि भारतले त्यो कदम चाल्यो । सोनियाँ गान्धीलाई पशृुपति छिर्नै नदिएका कारण भन्छन् कतिपयले । यो कारण होइन । मुख्य कुरा राष्ट्रिय स्वार्थका कुरामा राजा वीरेन्द्रले लिएको अडानका कारण भारतले नाकाबन्दी ग¥यो ।
अर्को देशबाट हतियार ल्याउन नहुने कुरा काहिँबाट पनि लेखेको छैन । पहिला हरेक सामान भारत भएर आउँथ्यो । त्यो अवस्थामा भारको स्वीकृति लिनुपथ्र्यो । यो अन्तराष्ट्रिय प्रचलन हो । अर्को मुलुकबाट किन्नै नपाइने भन्ने होइन ।
चीनबाट एण्टी एयरक्र्याफ्ट गन किनिएको हो । तर त्यसको जबाफ त किसुनजीले भारत भ्रमणमा जाँदा दिइसक्नुभएको थियो । उहाँको भनाई थियो, जहाँबाट सस्तो थियो, राजा वीरेन्द्रले त्यहीँबाट ल्याउनुएको हो । तपाईँहरु सस्तोमा दिनुस्, म यहीँबाट किन्छु ।
नेपाल स्वतन्त्र र सार्वभौम मुलुक भएको सन्देश त्यो निर्णयबाट भएको थियो । राजा वीरेन्द्रले चीन र भारतबीच सन्तुलन मिलाउनुभएको थियो । कोहलपुर बनबासा बाटोको ठेक्का ग्लोबल टेन्डरमा चीनलाई परेपछि भारतलाई चिन्ता भयो । त्यहाँ उसको चासोलाई अन्यथा लिनु हुँदैन । त्यतिबेला दरबारका सचिव रहनुभएका व्यक्ति (अहिले जिवितै हुनुहुन्छ, नाम नलिउँ)को घरमा विहानै ६ बजे भारतीय राजदूत पुग्नुभएछ । यो कुरा सुनाइदिनुप¥याृे दरवारमा । दर्शन भेट मिलाइदिनुप¥यो भनेछन् । वीरेन्द्रकहाँ कुरा पुग्यो । त्यसपछि उहाँले चिनियाँलाई व्यक्तिगतरुपमा सम्पर्क गरेर मेरो अर्को छिमेकीलाई असहज भयो । चीनले वीरेन्द्रको कुरा मानिदियो । राजाको अनुरोध नमानेर चीन अन्तराष्ट्रिय अदालतमा जान सक्थ्यो र उसले मुद्दा जित्थ्यो । चीनले चित्त नदुखाएको होइन, तर राजा वीरेन्द्रको मन राखिदियो ।
राजा वीरेन्द्र बर्षको एकचोटी क्वाइट डिनरमा एकजना एडीसी मात्र लिएर चिनियाँ दुताबास र भारतीय दुताबासमा जानुहुन्थ्यो । यो कुरा धेरैलाई थाहै छैन । त्यहाँ राजदूत र राजामात्रै बस्नुहुन्थ्यो । राजासँग् म धेरैपटक गएको छु । दुवै देशलाई यसरी पनि राजाले विश्वासमा लिनुभएको थियो । अहिले दुवै देश विश्वस्त छैनन् । अरु दुताबासमा राजाको त्यसरी सवारी भएको मलाई थाहा छैन ।
म राजा वीरेन्द्रसँग ९ पटक भारत गएको छु । तीन÷चार पटक भारतको राष्ट्रपति भवनमा बसेको छु राजासित । म सम्झिन्छु, एकपटक भारतका नेताहरुले राजालाई भने, ‘योर मेजस्टी, तपाईँका नेताहरु मन्त्री भएका बेला आएर एउटा, नभएको बेला अर्को कुरा गर्नुहुन्छ ।’ राजाले हाम्रा नेताको बचाउ गर्नुहुन्थ्यो । मैले धेरैपटक नजिकै बसेर सुनेको छु । भारतीय नेतालाई राजा भन्नुहुन्थ्यो, ‘तपाईँहरुले उहाँहरुको कुरा बुझिदिनुपर्छ । मन्त्री हुँदा उहाँको एउटा जिम्मेबारी हुन्छ, नहुँदा पार्टीको अर्को जिम्मेबारी । नेताहरुको यो समस्या तपाईँहरुले बुझ्नुपर्छ ।’
एकपटक भारतीय राष्ट्रपति कलामउद्दिनको निम्तामा दिल्ली गएको क्षण सम्झिन्छु । राष्ट्रपति मुस्लिम भए पनि गीताको गहिरो ज्ञान रहेछ । गीताका बिषयमा राजासँग भयो । कुनै ठाउँमा गीतामा भनिएको छ– राजा भगवान विष्णुको मानवीय स्वरुपमा हनुहुन्छ । राजा बेस्सरी हाँस्नुभयो, हामी पनि दंग प¥यौँ । वीरेन्द्रले जबाफ दिनुभयो, ‘नो, तपाईँ पनि त्यस्तै हो जस्तो म हुँ । राजालाई विष्णको अबतार भनेको सबैभन्दा उच्च स्थानमा भन्ने अर्थमा हो । तपाईँ पनि त्यही ठाउँमा हुनुहुन्छ ।’ त्यसपछि ठूलो हाँसो भयो । म त्यो क्षण कहिल्यै पनि बिर्सिन्न ।
एकपटक सरकारले टीएडीएको नियम चेन्ज गरेछ । प्राइभेट भिजिटमा हामी जयपुर गएका थियौँ । राजा वीरेन्द्रको नातेदारको विवाह थियो । १२ दिनको भिजिट थियो । राजासहित हामी सबैले पहिलाको भन्दा धेरै पैसा पायौँ । फर्केर आएपछि राजाले सोध्नुभयो, ‘यसपाली कति पैसा पायौ ? हामीले भन्यौँ । राजालाई चित्त बुझेनछ । उहाँले सम्बन्धित सरकारी अधिकारीलाई बोलाउन लगाउनुभयो र भन्नुभयो, भारतमा जाँदा यति धेरै टीएडीएको नियम किन ? यो चेन्ज गर्नुप¥यो । सार्क मुलुकमा एउटा रेट, युरोप अमेरिकामा अर्को, होस्ट कन्ट्रीले बस्नखानको व्यहोर्छ भने एउटा रेट, व्यहोर्दैन भने अर्को रेट बनाउन भन्नुभयो । भारतमा लिएको टीएडीए राजाले सरकारलाई फिर्ता गर्नुभयो । हामीले पनि फिर्ता ग¥यौँ । यो २०४७ सालपछिको घटना हो ।
पञ्चायतमा दुईवटा समूह हून्थ्यो । राष्ट्रिय पञ्चायतको एउटा, प्रधानमन्त्रीको अर्को । राजाको क्षेत्रीय भ्रमणमा सवारी मन्त्री जान्थे उनले प्रधानमन्त्रीको प्रतिनिधित्व गर्थे । राष्ट्रिय पञ्चायत अध्यक्ष पनि सँगै जाने । राजासँग विकास लिनेबेला हानाथाप हुन्थ्यो अध्यक्ष र मन्त्रीका मान्छेहरुको । वास्तवमा दुईवटा समूह नै हुन्थ्यो त्यो बेला । पानी नभएका ठाउँमा धारो उद्घाटन गर्न लगाउने, खोलाको तीरमा खानेपानी योजना उदघटन गराउनेजस्ता काम हुन्थे त्यो बेला । भ्रमणमा रानीको बेग्लै कार्यक्रम हुन्थ्यो, वालमन्दिर लगायतका ठाउँमा । रानीको सवारीमा अध्यक्ष जानुहुन्थ्यो । राजासँग सवारीमन्त्री । त्यसक्रममा अध्यक्षले रानीलाई कुनै योजनाका बारेमा कुरा सुनाउनुहुन्थ्इो । साँझ छलफल हुँदा रानीले भन्नुहून्थ्यो फलाना ठाउँमा योजना दिँदा के हुन्छ ? तर राजाले भन्नुहुन्थ्इो, हेर यहाँ कसैले जित्ने हार्ने कुरा छैन । देशले हार्नु हुँदैन । मैले हारेर केही हुँदैन । मलाई कन्भिन्स गर होइन भने मान्दिन भन्नुहून्थ्यो । रानी ऐश्वर्यको अर्को रुप, राजाको अर्को रुप भन्ने हल्ला वाहिर छ । तर त्यस्तो होइन । वीरेन्द्र सरकारका अगाडि कसैको केही लाग्दैन्थ्यो । मैले त नजिकबाट देखेको छु ।
२००४ मा म बेलायतमा अन्तराष्ट्रिय सम्बन्ध बिषयमा एमए गर्न जाँदा सार्कका बिषयमा रिसर्च गर्नुपर्ने भयो । मैले त्यही क्रममा थाहा पाएको हुँ कि शेख मुजिबर रहमान र राजा वीरेन्द्रको पहलमा सार्क स्थापना भएको हो । उहाँहरुको काठमाडौंमा भेट भयो । राजा वीरेन्द्रले भारतका प्रम राजीव गान्धीसँग र वंगलादेशका राष्ट्रपतिले पाकिस्तानसँग कुरा गर्ने सहमति भयो । त्यही अनुसार कुराकानी भयो ।
तेस्रो सार्क हुँदा मोटर ल्याइएको हो । वीरेन्द्र सरकारका पालामा ल्याइएको हो । तेस्रो सार्क होस्ट गर्दा सोनियाँ गान्धीलाई पनि बुलेट प्रुप मोटर चाहिन्छ भन्ने भारतको माग भयो । तर छैन के गर्ने ? तुरुन्तै जर्मन राजदूतलाई फोन गरेर कसरी व्इवस्था गर्न सकिन्छ भनेर सोधखोज भयो । एउटा अरबियन देशले अर्डर गरेको मोटर रहेछ । बायाँ तिर स्टेरिङ भएको मोटर । राजाले भन्नुभयो, त्यही भए पनि ल्याउनु । जर्मनबाट ल्याइयो । तर एयरपोर्टमा मोटर निकाल्ने क्रेन थिएन हामीसँग । राजा वीरेन्द्रले व्यक्तिगतरुपमा थाइ नरेशसँग अनुरोध गर्नुभयो । थाइ नरेशले क्रेन पठाइदिनुभयो र त्यसले मोटर निकालियो ।
२०४७ सालको संविधानमा शान्ति क्षेत्रको प्रस्ताब राख्नुपथ्र्यो । नराखेर गल्ती भयो । भारतलाई कन्भिन्स गराउन नसक्नु हाम्रो कूटनीतिक कमजोरी भयो त्यो बेला । भारत एउटा रिजनल जोन अफ पिसबाट जाउँ भन्नेमा थियो । नेपाल भारतको सुरक्षा चासोमा निश्चयपनि पर्छ । नेपाल र भारतको भूअवस्थिति हामी परिवर्तन गर्न सक्दैनौँ । उत्तरको हिमाल दक्षिण राख्न सक्दैनौँ । जियोपोलिकल कम्पल्सन हो यो । नेपाल भारत सम्बन्ध नियरेस्ट एण्ड डियरेस्ट हुनैपर्छ । यो भौगोलिक वाध्यता हो । भारतले समर्र्थन गरेको भए जोन अफ पिस लागू हुन्थ्इो, राम्रो हुन्थ्यो भन्ने मलाई लाग्दैन । त्यतिबेला भारतलेपनि त केही न केही शोचेको थियो । हामीेले उसलाई बुझाउन सकेनौँ, हाम्रो एप्रोच गलत पो थियो कि । यसलाई हामीले निरन्तरतामा राख्न नसक्नु गल्ती भयो । ११६ देशले समर्थन गरेको शान्ति क्षेत्रको प्रस्ताब ०४७ को संविधान र अन्तरिम संविधानमा राख्नुपथ्र्यो । तर माइनस गरियो । राम्रो भएन । हाम्रो सम्पत्ति थियो त्यो । यो दुर्भाग्य भयो । हामीले एउटा मोडल पेश गर्नसक्थ्यौँ । सकेनौँ । हामी असफल भएका हौँ ।
२०४७ सालको संविधान बनाउँदा राजाले शान्ति क्षेत्रको प्रस्ताब राख्न खोज्नुभएको थियो । म सम्झन्छु, एक दिन मेरो विहानको ड्युटी थियो । विहान ९ बजे प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराई आउनुभएको थियो । भट्टराईजी, विश्वनाथ उपाध्याय, दरवारका एकजना सचिव र राजाबीच कुराकानी चल्यो । राजाले भन्नुभयो, ‘संविधान सन्तुलित बनाउँ ताकि भोलि प्रधानमन्त्रीलाई र मलाई काम गर्न गाह्रो नहोस् । पिस अफ जोन नछुटाउँ भन्ने वीरेन्द्रको चाहना थियो । विहान किसुनजी कन्भिन्स हुनुभयो । म गर्छु सरकार भन्नुभयो । म पनि त्यहीँ थिएँ । किसुनजी विश्वस्त हुनुभयो । विश्वनाथजी पनि कन्भिन्स हुनुभयो । दिउँसो त्यही दिन खुल्लामञ्चमा आमसभा थियो । किसुनजीले बोल्नुभयो, दरवारले संविधान यसरी बनाउन खोजेको छ ।’ उहाँले बोल्नासाथ दरवारमा कुरा आयो । राजाले त्यही साँझ ६ बजे प्रधानमन्त्रीलाई बोलाइयो । राजाले भन्नुभयो, प्रधानमन्त्रीज्यू, मैले देशलाई राम्रो होस् भनेर तपाईँलाई सुझाब दिएको थिएँ । तपाईँले दिउँसो बोलेको कुरा मैले सुनेँ । तर अब तपाईँले जे ल्याउनुभयो, म त्यसमै हस्ताक्षर गरिदिन्छु । ’ राजाले त्यतिबेलै भविश्यवाणि गर्नुभएको थियो, ‘किसुनजी, तपाईँहरुले बनाएको संविधानले बढीमा १० बर्ष भन्दा बढी काम गर्न गाह्रो छ ।’ यो कुरा सुन्ने म मात्र होइन, अरु पनि हुनुहुन्थ्यो । आखिर भयो त्यही । २०४७ सालको संविधानले प्रधानमन्त्रीलाई कागजीरुपमा बलियो बनायो । तर यथार्थमा प्रधानमन्त्री निरिह भए । आफ्ना मन्त्रीको विकृति रोक्न प्रधानमन्त्री नसक्ने अवस्था भयो । २०१५ सालका केही व्यवस्था राख्ने वीरेन्द्रको चाहना थियो । तर नेताहरुलाई यस्तो प¥यो कि २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले जसरी संसद विघटन गर्छन कि । वीरेन्द्र स्पष्ट हुनुहुन्थ्यो, ‘यसरी काम गरौँ कि मलाई अप्ठेरो परेमा तपाईँलाई दोश दिने, तपाईँलाई अप्ठेरो परेमा मलाई दोष दिने । यसरी जाउँ । संविधान बनाउँ ।’
किसुनजीलाई भातमा घिऊ हालेर खान खुब मन पर्नेरहेछ । राजा वीरेन्द्रले यो कुरा थाहा पाउनुभएछ । पोखरा जाँदा किसुनजी सातामा एकपटक जाहेरीमा जानुहुन्थ्यो । हामी एडीसी प्रधानमन्त्रीज्यूलाई लिन जानुपर्ने । प्रधानमन्त्रीज्यूलाई घिऊ र भात मन भनेर राजाले नै दरबारबाट घिऊ पठाउनुहुथ्यो किसुनजीलाई । पोखराको राष्ट्रबैंकको गेस्टहाउसमा प्रधानमन्त्री बस्नुहुन्थ्यो । त्यहाँ मैले देखेको छु, किसुनजीले पलेटी मारेर खाना खानुभयो । किसुनजीले ‘ओहो, दरबारबाट आएको घिऊ, राजाले बक्सेको घिऊ मिठो हुन्छ ’भन्दै खाना खाएको मलाई झल्झली याद भइरहेको छ ।
अन्तरिम सरकारका पालामा एउटा घटना भयो । एकजना प्रहरी मारिए र गृहमन्त्री योगप्रसाद उपाध्याय मारिएका प्रहरी बोकेको ठेलागाडा पछिपछि हिँड्नुप¥यो । त्यो साँझ किसुनजीले प्रधानमन्त्रीबाट राजीनामा गर्न खोज्नुभयो । दरवारमा राजासँग उहाँले भन्नुभयो, ‘सरकार, म असफल भएँ, राजीनामा गर्छु ।’ राजाले भन्नुभयो, ‘तपाईँले यो के भन्या ? म सहयोग गर्छु तपाईँलाई । राजीनामा गर्नु हुँदैन ।’ धैर्य गर्नुस् सबै नेपाली भनेर भोलिपल्ट राजाको सन्देश आयो । प्रधानमन्त्रीलाई उहाँले त्यसरी सहयोग गर्नुभयो ।
नेपाली सेनाका सुप्रिम कमाण्डर राजा हुनुहुन्थ्यो । उहाँ सुरक्षा निकायलाई सकेसम्म आत्मनिर्भर बनाउनुपर्छ भन्नुहुन्थ्यो । उहाँकै पहलमा जर्मनबाट मेशिन ल्याएर सुन्दरीजलमा हतियार मर्मत भइरहेको छ । जर्मन हेक्लर एण्ड कोक कम्पनीले नेपालमा हतियार एसेम्बल गर्ने र दक्षिण एशियामा बेच्ने जसले गर्दा नेपाली सेनालाई आवश्यक हतियार यहीँ तयार हुने । यो प्रसंग अगाडि बढेको थियो । कम्तिमा हामीलाई मात्रै हतियार पु¥याउन सक्यौँ भने पनि राम्रै हुन्थ्यो । नेपाली सेनाले लगाउने पोशाक हेटौँडाबाट उत्पादन हुन्थ्यो । हेटौँडा गएका बेला राजाले भन्नहुन्थ्यो, ‘सेनालाई लगाउने लुगा यहीँ बनाउनुपर्छ ।’ राजा पनि यहीँ बनेको युनिफर्म लगाउनुहुन्थ्यो । सेनालाई उहाँ धेरै नै माया गर्नुहुन्थ्यो ।
२०४७ पछिको कुरा गर्दैछु । त्यतिबेला एकजना मेजर जनरललाई भ्रष्टाचार अभियोगमा सात बर्ष जेल हालियो । राजा भ्रष्टाचार सहनुहुन्नथ्यो । संवैधानिक राजा हुँदा हुँदै पनि सेनाको कमाण्डरका हिसाबले मेजरजनरललाई जेल हाल्नु ठूलो कुरा थियो । त्यसपछि त्यो तहको को जेल परेको छ ?
राजा वीरेन्द्रसँग विश्व नेता हुने विशेषता र खुबी थियो । १९८३ मा राजाको अमेरिकाको स्टेट भिजिटमा सवारी थियो । अमेरिकी पत्रकारहरु बाहिरै प्रतिक्रिया लिन आए । हेड अफ द स्टेट भएकोले बाहिर बोल्नु हुँदैन भन्यौँ हामीले । राजा बिबादमा पर्नुहोला भन्ने भयो । सानफ्रान्सिस्कोमा दिउँसो लन्च खाइसकेपछिको समय थियो । राजाले भन्नुभयो, नरोक, म कुरा गर्छु । अमेरिकी पत्रकारले ‘मिस्टर वीरेन्द्र’ भनेर प्रश्न सोधे । वीरेन्द्रले बोल्नुभएको बिषय भोलिपल्ट सारा अमेरिकी मिडियामा आयो । उहाँलाई त्यसले अमेरिकामा चिनायो । डेमोक्रेटाइजिङ द मोनार्कमा राजाका ट्युटरले पनि राजाले टोपी र नेपाली लुगा लगाएको प्रसंग उल्लेख गरेका छन् ।
२०३८ सालमा उहाँ अल्पविकसित मुलुकको सम्मेलनमा अतिथिका रुपमा पेरिस जानुभयो । म पनि साथमा थिएँ । राजाले सम्बोधनका क्रममा भन्नुभयो, ‘अहिले म यहाँ बोलिरहँदा मेरो कानममा गरीब देशका बच्चाहरुको रोदन क्रन्दन सुनिरहेको छु । उनीहरुले दाल भात, खाना मागिरहेका छन्, ठूला मुलुकले बम दिइराखेका छन् । को हो बम दिने ? संसारमा अस्थिरता किन ल्याउँछौ तिमीहरु ?’ त्यो भाषणले राजालाई धेरै चर्चामा ल्यायो ।
गिरिजाबाबु प्रधानमन्त्री हुँदा दरवारमा संसदबाट नागरिकता विधेयक लालमोहरका लागि पठाइयो । राजालाई चित्त बुझेन । प्रधानमन्त्रीलाई बोलाएर भन्नुभयो, ‘म यो विधेयकमा कन्भिन्स छैन । अफिसियल्ली म यो फर्काउँदिन । तपाईँ आफ्ना साथीहरुसँग कुरा गर्नुस् ।यसले देशलाई राम्रो गर्दैन ।’ दोस्रोपटक आउँदा पनि गिरिजाबाबुले अडान लिनुभयो । फेरि पनि उहाँको एउटै अडान थियो । कानूनी विज्ञहरुसँग सल्लाह भइसकेको थियो । अर्कोपटक आउँदा गिरिजाबाबुलाई राजाले भन्नुभयो, ‘तपाईँ अन्यथा नलिनुस् । यो देशको पक्षमा छैन । यो विधेयक म सर्बोच्च अदालतमा पठाइदिन्छु । अदालतले जे भन्छ, त्यो मान्छु ।’ गिरिजाबाबु राजाप्रति इमान्दार हुनुहून्थ्यो । उहाँले भन्नुभयो, ‘हस सरकार ।’ प्रधानमन्त्रीलाई भनेरै राजाले सर्बोच्चमा पठाउनुभएको हो । राजाले विधेयक ठीक छैन, प्रधानमन्त्रीलाई कन्भिन्स गराउनुस् भनेर कांग्रेसका नेताहरुलाई पनि शेयर गर्नुभएको थियो ।
मदन भण्डारीले टुंडिखेलबाट भाषण गर्नुभयो, ‘राजालाई राजनीति गर्न मन छ भने श्रीपेच फुकालेर टुंडिखेल आइबक्स्योस् । दरबारमा बसेर चलखेल नगरिबक्स्योस् ।’ त्यसपछि उहाँसँग राजाको भेटको कार्यक्रम भयो । दरबार आउँदा उहाँ तनाबमा हुनुहुन्थ्यो, बस्नुस् भन्दा पनि मान्नुभएन । पुग्नासाथ सोझै राजासँग कुराकानी गर्नुभयो । बाहिर निस्किएपछि कुर्शीमा थचक्क बस्नुभयो । पानी माग्नुभयो । कालो टोपी लाउनुभएको थियो । अर्को मान्छे भेट्ने टाइम भइसकेको थियो । मदनजीको बिषयमा हामीले जानकारी दिएपछि राजाले भन्नुभयो, ‘केही भयो कि ? मोटर मगाएर पठाइदेऊ ।’ हामीले मोटर मगाइसकेका थियौँ, उहाँ जानुभयो । त्यो भेटपछि मदन भण्डारीले भाषण गर्दा भन्नुभयो, ‘राजा पनि यो देशका शक्ति हुन् ।’
मनमोहन अधिकारीलाई पनि राजा वीरेन्द्रले मान्नुहून्थ्यो । उहाँ प्रधानमन्त्री भएपछि कतिपयले राजालाई भन्थे, ‘सरकार, कम्युनिष्ट प्रधानमन्त्रीसँग कसरी काम गर्ने ? ’ राजाले भन्नुहून्थ्यो, ‘एमालेले २०४७ को संविधान मानेको छ । मलाई जो भए पनि के फरक पर्छ ?’कुनै पनि प्रधानमन्त्रीप्रति राजाको भिन्नमत थिएन । सबैलाई एउटै रुपमा हेर्नुहुन्थ्यो ।
२०४७ सालपछि हरेक पार्टीले शोचे, राजा वीरेन्द्रले मलाई मात्रै मानिदिउन् । कांग्रेस, एमाले, राप्रपा र अन्य दलले यही शोचे । राजालाई लाग्थ्यो, म सबैको राजा । गरिब धनी, हिमाल पहाड तराई सबैको राजा । मलाई सम्झना छ, सुरक्षा निकायका प्रमुखले राजालाई भन्थे, सरकार आज यतिजना माओवादी मा¥यौँ । राजा भन्नुहुन्थ्यो, ‘तिमीहरुले साँच्चिकै माओवादी मा¥यौ वा मारेनौ थाहा छैन । माओवादी नै मा¥यौ भने पनि नेपालीलाई मा¥यौ । नेपाली मारेर माओवादी सकिँदैन । माओवादी आन्दोलन कसरी शुरु भयो, त्यतातिर शोच ।’
माओवादीसँग कुराकानी गर्नका लागि राजाले विभिन्न मान्छेलाई भन्नुभयो । एउटा पात्रका रुपमा दिलिप रायमाझी खटिनुभयो । अरु पनि धेरै तिरबाट कामहरु भए ।
राजा वीरेन्द्रले टेकओभर गर्ने योजना थियो भनेर म कन्भिन्स छैन । भ्रष्टाचार बढेको, सबै क्षेत्रमा समस्या हुन थालेको, पार्टीभित्र उत्पन्न कलह, सांसद किनबेचजस्ता कुराहरुले राजाको चित्त बुझेको थिएन । पार्टीलाई विश्वासमा नलिइ केही काम गर्ने उहाँको शोच नै थिएन । वंगलादेशमा सेनाको व्याकिङमा नागरिक सरकार बन्यो केही समयका लागि । त्यसमा वंगलादेशमा दलहरुले समर्थन गरे । उहाँले यदि कुनै कदम चाल्नुपर्ने शोचेको भए सबै दलको विश्वास लिनुहुन्थ्यो ।
राजा वीरेन्द्रको अन्तिम सवारी मैले नै चलाएको थिएँ, जेठ १९ गते साँझ डिल्लीबजारस्थित बडागुरुज्यू केशरीराज पाण्डेको घरमा । त्यही दिन राती घटना भयो । म स्पष्ट छु, ‘तत्कालीन युवराज दीपेन्द्रको हातबाट गोली चलाइएको हो र उहाँबाटै घटना भएको हो ।’ बाहिरका संस्थाहरु लागे भनेर अनेक प्रचारप्रसार भए । दीपेन्द्र सरकारले राक्षसी प्रबृत्ति देखाए । त्यो घटना मानव समाजमा हुने नै चीज हो । नेपालीहरुको धरोहर भएका हिसाबले त्यो घटनाप्रति कौतुहलता हुने स्वभाविक हो । म बनावटी कुरा गर्दिन । घटनापछि ज्ञानेन्द्र सरकार धेरै नै चिन्तित हुनुभयो । उच्चस्तरीय आयोग गठन भयो । माधव नेपालजी बस्छु भनेर पनि बस्नुभएन । बाँचेकाहरुको पनि बयान आयो । हामीे अझै कन्भिन्स छैनौँ । भूतप्रेत आदि विविध बास्तुजन्य कारणले हत्याकाण्ड भएको स्थान त्रिभुवन सदन भत्काइयो । त्रिभुवन सदन देख्नेवित्तिकै मन खिन्न हुन्छ । दिनदिनै कति हेरेर बस्ने ? त्यो केसमा राजपरिवारका कोही पनि संलग्न छैनन् । उनीहरुको संलग्नता कहिल्यै पनि पुष्टि हुने छैन । युवराज दीपेन्द्रले हतियार राख्नुहुन्थ्यो । यो सुरक्षा सिद्धान्त विपरित थियो । छोराले बाबुलाई त्यसरी गोली हान्लान् भन्ने शोचेका थिएनौँ । पारिवारिक पार्टीमा त्यस्तो होला भन्ने कसले शोचेको थियो र ? एउटा केटीको मामलामा त्यो हदसम्मको घटना होला भन्ने कसले शोचेको थियो ? बुबाप्रति उहाँ बफावदार हुनुहुन्थ्यो । यदि दीपेन्द्रले भन्नुभएको भए राजा वीरेन्द्रले नराम्रोरुपमा लिनुहुन्थ्यो ।
अहिलेको विश्वराजनीतिलाई हेर्दा १९४७ सम्म एउटा, त्यसपछि १९९० सम्म एउटा र त्यसपछि आजसम्म गरी हेर्नुपर्छ । सोभियन विघटनअघिसम्म विश्व राजनीतिक अर्डर तीनवटा व्लकमा थियो । अमेरिकी नेतृत्वको नेटो, सोभियन नेतृत्वको वार्सा र असंलग्न मुलुक । यी तीनवटाले विश्व राजनीतिक सन्तुलन कायम गरेका थिए ।
१९९० पछि धेरै देशमा कथित वेस्टर्न स्टाइल अफ डेमोक्रेसीले प्रभाव जमाउन थाल्यो । नब्बेपछि प्रजातन्त्र वहाली भएका नेपालसहितका न्यू डेमोक्रेटिक मुलुकहरु अहिलेसम्म समस्यामा छन् । रुस कोल्याप्स भएपछि कम्युनिजमले घुँडा टेक्यो, अब प्रजातन्त्र लाद्नुपर्छ भन्ने एउटा शोच अमेरिकामा जबर्जस्त थियो । अर्को विचार थियो, प्रजातन्त्र लाद्नु हुँदैन । प्रजातन्त्र विभिन्न माटोमा त्यहीँका धरातलीय यथार्थका आधारमा फल्नफुल्नुपर्छ । र मानवअधिकारको पनि यही हो । पछिल्लो विचार हेनरी किसिन्जरले पनि राखेका थिए ।
९० पछि नयाँ प्रजातान्त्रिक मुलुकहरुमा समस्या आयो । अरु मलुकमा जस्तो हामीकहाँ छैन । नेपालीहरु त पुरानो गल्ती विर्सन सक्छन् । त्यसहिसाबले नेपालीहरुलाई नेतृत्व गर्न सजिलो पनि छ । हामीकहाँ जनता इमान्दार छन् । केबल नेतृत्व्को संकट छ । अन्त पनि समस्या छ । वंगलादेशमा दुईजना लेडीको झगडा छ । श्रीलंकामा राजापाक्षेले सम्हाल्न खोज्दैछन् । नेतृत्व बाहिरबाट ल्याउन सकिन्न । हामीकहाँबाटै जाने हो ।
कुनै प्रधानमन्त्रीले नराम्रो गरौँ भन्दैनन् तर उनको सर्कल राम्रो नहुँदा क्वालिटी मेन्टेन हुँदैन । क्राइसिस अफ लिडरसिप ।
क्याम्पस चिफ पार्टीमा भागलाउने । पार्टीको भागबण्डामा राजदूत नियुक्त गर्ने । भिसी बन्नका लागि पार्टीको हुनै पर्छ ।
पार्टीहरुको नम्र्स एण्ड भ्याल्युज हुनुपर्दैन । २०५१ सालसम्म हरेक पार्टीको अपोजिसन त्यहीभित्र जन्मियो । साधारण बहुमत हुँदा हुँदै प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले मध्यावधी निर्वाचन गराउनुभयो । नेपालको राजनीतिक इतिहासमा त्यो दुर्भाग्यको दिन थियो । शिशु प्रजातन्त्रको हत्या त्यही दिन भएको थियो । कांग्रेसभित्रको आन्तकिर द्धन्द्ध मिलाएर पाँच बर्ष टिक्न दिएको भए आज यो अवस्था आउने थिएन ।
राजा ज्ञानेन्द्रले माघ १९ गते घोषणा गर्नुपूर्व तीन बर्षका लागि शासनभार लिएको बिषयमा संशोधन गर्नुपर्ने धारणा दरवारमा आयो । समय नतोकौँ, काम सम्पन्न भएन भने के गर्ने भन्ने अवधारणा आयो । राजा ज्ञानेन्द्रले भन्नुभयो, ‘नो राजाले रुल गरेको यो समयमा कसैले पनि मान्दैन । तीन बर्षभित्र गर्न सकेनाँै भने जनतालाई जिम्मा लगाइदिऔँ । त्यही भएर उहाँले राख्नुभयो र पढ्नुभयो ।
सिक्कीमका राजा वीरेन्द्रको राज्याभिशेकमा काठमाडौं आउँदा म सेकेन्ड लप्टन थिएँ । न्यूरोडका ड्युटीमा खटिाएको थिएँ । मैले सिक्कीम बिलयसम्बन्धी स्म्यास एण्ड ग्रयाब किताब पढेको छु । तीन्पटक पढेको छु । स्क्यानिङ गरेको छु । सिक्कमको त्यो बेलाको परिस्थिति र नेपालको अहिलेको परिस्थिति धेरै हदसम्म मिल्दोजुल्दो छ । तर नेपाल सिक्कम हुँदैन । भारत पनि चाहँदैन । सिक्कीमको अवस्थामा नेपाल पुग्दा भारतलाई नै सबैभन्दा अप्ठेरो पर्नेछ । राजा महेन्द्रले नेपाल सिक्कम हुन नदिने आधार तयार गरेर जानुभएको छ । अन्तराष्ट्रिय क्षेत्रमा नेपाललाई बलियोरुपमा स्थापित गर्नुभएको छ उहाँले ।
युएनको सदस्यता लिने बेला नेपालले धेरै कष्ट गर्नुप¥यो । मैले सुनेअनुसार त्यतिबेला इजिप्टका नेता नासिर, भारतका प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरु र युगोस्लाभियाका नेता मार्शल टिटो । यी तीनजना ग्लोबल पोलिटिक्सका निर्णायक पात्र थिए । नेपाललाई राष्ट्रसंघको सदस्य बनाउनुपर्छ भनेर प्रस्ताब राख्दा युएनमा सोभियतका नेता ख्रुस्चेभले जुत्ता झिेकेर टेबुलमा राखेर नेपाल भन्ने ठाउँ सन्सारको कुन भूगोलमा छ भने । त्यसबेला सोभियत स्थायी सदस्य राष्ट्र । राजा महेन्द्रले व्यक्तिगतरुपमा नासिर, नेहरु र टिटोसँग सम्बन्ध सम्पर्क राखेर सदस्यता दिलाउन पहल गर्नुभएको थियो ।
नेपाल सार्वभौम मुलुक हो भनेर पुष्टि गर्न धेरै गाह्रो भयो । मैले सुनेअनुसार इजिप्टका नासिरले महेन्द्रलाई सोधेछन्, –स्वतन्त्र मुलुक भएको प्रमाण के छ ? मुद्रा छ आफ्नो ?
महेन्द्रले नेपाली रुपियाँ देखाउनुभएछ । नेपालमा आफ्नो पैसा छ भन्ने कुरा पनि थाहा रहेनछ । महाभारत काटेपछि तराईमा त्यतिबेला नेपाली पैसा चल्ने थिएन, भारुको विगविगी थियो । महेन्द्रले एउटै मुद्रा लागू गर्नुभयो । नासिर कन्भिन्स भए मुद्रा भएपछि ।
नेहरुसँग महेन्द्रको राम्रो । तर शुरुमै समर्थन गरेनन् । महेन्द्रलाई भनेछन्,महाराज अरुलाई कन्भिन्स गराउनुस् न । म त दिइहाल्छु नि । नेहरुलाई मनाएर महेन्द्रले सबैलाई एक एक गरेर कन्भिन्स गर्नुभयो । पछि नेहरुले विरोध गर्न सक्नुभएन, समर्थन पनि खुलेर गर्नुभएन ।
लिग अफ नेशन्स दोस्रो विश्वयुद्धपछि विघटन भयो । संयुृक्त राष्ट्रसंघ बनेपछि पहिलो युएन ट्रुप्समा नेपाली सेनालाई पठाउने कामको पहल महेन्द्रबाटै भयो । उहाँले नासिरलाई व्यक्तिगत अनुरो गर्नुभयो । मेरो मान्छे एकजना भए पनि पहिचानका लागि नेपाली सेनाबाट जानुपर्छ भनेपछि पहिलो अब्जर्भर टीम लेबनान पठाइयो । अहिलेसम्म शान्ति मिसनमा नेपाली सैनिक गइरहेका छन् । यो महेन्द्रको देन थियो ।
म एडम्स KEVIN, Aiico बीमा plc को एक प्रतिनिधि, हामी भरोसा र एक ऋण बाहिर दिन मा व्यक्तिगत मतभेद आदर। हामी ऋण चासो दर को 2% प्रदान गर्नेछ। तपाईं यस व्यवसाय मा चासो हो भने अब आफ्नो ऋण कागजातहरू ठीक जारी हस्तांतरण ई-मेल (adams.credi@gmail.com) गरेर हामीलाई सम्पर्क। Plc.you पनि इमेल गरेर हामीलाई सम्पर्क गर्न सक्नुहुन्छ तपाईं aiico बीमा गर्न धेरै स्वागत छ भने व्यापार वा स्कूल स्थापित गर्न एक ऋण आवश्यकता हो (aiicco_insuranceplc@yahoo.com) हामी सन्तुलन स्थानान्तरण अनुरोध गर्न सक्छौं पहिलो हप्ता।
व्यक्तिगत व्यवसायका लागि ऋण चाहिन्छ? तपाईं आफ्नो इमेल संपर्क भने उपरोक्त तुरुन्तै आफ्नो ऋण स्थानान्तरण प्रक्रिया गर्न