दाङ देउखुरी जिल्ला मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र राप्ती अञ्चलको सबैभन्दा सुगम एवं विकसित जिल्ला हो। यस जिल्लाको दक्षिणमा भारतको उत्तर प्रदेश,पूर्वमा प्युठान, अर्घाखाँची र कपिलवस्तु जिल्ला, उत्तरमा सल्यान, प्युठान, रोल्पा जिल्ला र पश्चिममा बाँके र सुर्खेत जिल्ला पर्दछन्। विभिन्न धरातलीय बनावटले घेरीएको यो जिल्ला समुद्र सतहदेखि २१३ मीटर उचाइबाट शुरु भई २०५८ मीटर उचाइसम्म फैलिएको छ। यो जिल्लाको कूल क्षेत्रफल २९५५ वर्ग किलोमीटर रहेको छ। यस जिल्लको पूर्व पश्चिम लम्बाई ९० कि.मी.र उत्तर दक्षिण चौडाइ ७२ कि.मी.छ। यस जिल्लामा कूल ३९ गाउँ विकास समिति र २ नगरपालिका छन्। यस जिल्लको सबै भन्दा कम उचाइ भएको ठाउँ सिसहनिया गा.वि.स.अन्तरगत पर्ने भानपुर हो, जुन समुद्र सतहदेखि २१३ मीटर उचाइमा रहेको छ। त्यस्तै यस जिल्लको सबैभन्दा अग्लो उचाइमा रहेको ठाउँ हाँसीपुर गा.वि.स. अन्तर्गत पर्ने अर्खले हो, जुन समुद्र सतहदेखि २०५८ मीटरको उचाइमा रहेको छ।
भित्रि मधेशमा पर्ने यो उपत्यका उत्तरमा महाभारत र दक्षिणमा चुरे पहाडले घेरिएको छ। दाङ एसिया कै ठूलो उपत्यका हो । दाङ जिल्लामा उपत्य देउखुरीमा पनि पर्दछ।
दाङ देउखुरीमा उल्लेख्य संख्यामा थारुहरू बस्दछन्। पहिले औलो लाग्ने भएकोले दाङमा थारुहरूको मात्र बस्ति थियो। तर औलोको औषधि हुन थालेपछि बिभिन्न जातका मान्छेहरू बसाई सरे। बसाइ सर्नेहरूलाई साधारणतया पहाडी वा पहाडिया भन्ने गरिन्छ। अहिले दाङ देउखुरीमा थारुहरू अल्पसंख्यकमा पर्दछन्। कतिपय मानिसहरू दाङ देउखुरीमा पहिले थारु राज्य थियो भन्दछन्।
हापुर रतनपुर बगिया निवासी श्री टेकनाथ गौतमका अनुसार दाङ देउखुरी जिल्ला भन्नाले दाङ र देउखुरी दुबै उपत्यका र पानी ढली बुझिन्छ। पहाडका मैदानलाई बुझाउने संस्कृतको “द्रोण” शब्दबाट दाङ र पहि– लो बस्ती दवपुरबाट देवपुरी भन्दा भन्दै देउखुरी बनेको हो।
पश्चिम–दक्षिणबाट यहाँ आइ पहिले बस्ने जाति थारु हुन्। ती पछि बाहुन र अनि पछि अरु जातिका पहाडबाट यहाँ आई बसेको बुझिन्छ। २०१४ सालसम्म यहाँ बढी संख्या थारुको, दोस्रो बाहुनको र अनि अरु जातको थियो। नयाँजमीन आवाद गर्न पाइने व्यवस्थाले बढी संख्यामा थारुहरू नयाँ मुलुकतर्फ सर्न लागे। बिर्ता उन्मुलन तथा भूमि सुधार थोरै समयका अन्रालमा भएको हुनाले थारुहरूले बाहुनलाई धमाधम जमीन बेच्न लागे। त्यसैबेला दाङबाट औलो उन्मूलन गरियो। औलोको डर रहेकोले थारुले छाडेको जमीनमा पहाडबाट मानिसको ओइरो लाग्यो। फलस्वरूप थारुहरूको संख्या घट्दै गयो।
अघिदेखि दाङको उत्तरी काँठ पहाडी राजाहरूका अधिनमा र दक्षिणको मैदान भाग थारु राजाका अधिनमा थियो। बिक्रमको चौधौँ शताब्दीको आखिरतिर यो जुम्लाको अधिनमा थियो। वि.सं.१४८० तिर सवारी कोटका राजा रतनपाण्डेले थारु राज्यलाई आफ्नो राज्यमा मिलाएर रत्न परिक्षित नामले दाङका राजा भए।
केही समयपछि उनले बझाङबाट राजकुमार झिकाई आफ्ना ठाँउमा राजा बनाएर आफुले नाथ संप्रदायको दीक्षा लिई त्यसको प्रचारमा पश्चिमोत्तर भारततिर लागे। रतननाथले छाड्दा दाङ राज्यको विसतार शिवराज इलाकाको अर्रासोता देखि पश्चिम राप्तीसम्मको तुलसिपुर भनिने इलाकामा पनि थियो। नेपालको एकिकरणका बेला सम्वत् १८४३मा दाङका राजा नवल सिंहले तापाका लडाईमा विरगति प्राप्त गरे।
पछि उनका राजकुमार दिलेर सिंहले पूरा दाङ देउखुरीको रक्षा गर्न सकेनन्। आफ्नो आधा राज्य तल्सीपुरको तराई मात्र बचाई त्यहीका मात्र राजा भै बसे। गोर्खालीले जितेको दाङको देउखुरी पृथ्वीनारायण शाहकी छोरी सल्यानका युवराज्ञीलाई विर्ता भनी दिए। वि.सं.१८६५मा सल्यानको राज्य नेपालमा मिल्दा दाङ देउखुरी पनि नेपालमा मिल्यो। वि.सं. १८९४ सालमा दरबारका कुनै कुमारीको विवाह गरिदिंदा सल्यानी राजा बंशज तेजबहादुर शाहलाई राजा पद र पश्चिमी दाङ फलाबाङ राजाका नामले प्रदान गरियो र दाङ देउखुरी खण्डीत भयो।
नेपाल एकिकरण पश्चात् दाङ देउखुरी सल्यान गौंडाका मातहतमा थियो। वि.सं. १९३८ सालमा दाङको मैदानी भागलाई तौलिहवा गोश्वाराका, १९९६ सालमा भैरहवा गोश्वाराका २००३ सालमा नेपालगंज गोश्वाराका मातहतमा गराइएको थियो। २००७ सालसम्म यहाँ माल, अदालत, हुलाक, इन्सपेक्टर अफिस मात्र थिए। २००८ साल जेठ ३ गतेदेखि छुट्टै जिल्ला मानियो र यहाँ वडा हाकिम रहन थाले। २०१७ सालमा राप्ती अञ्चलको सदरमुकाम दाङ देउखुरी मानिए पछि यहाँ अञ्चलाधिस रहन थाले।
फलावाङ राज्य वि.स. २०१८ सालमा उन्मूलन भएपछि दाङको पश्चिमी भाग र अघिदेखि सल्यानतर्फ रहेको दाङको उत्तरी पानी ढली २०३० सालतिर दाङ देउखुरीमा मिलेपछि दाङ देउखुरी आजको अवस्थामा आयो। [२]
सिमाना: पूर्व कपिलवस्तु अर्घाखाँची र प्युठान, पश्चिम बाँके र सुर्खेत, उत्तर सल्यान र रोल्पा, दक्षिण भारतको उत्तर प्रदेश
संयोगको कुरा हो एउटा सभामा चारजना बुढाहरूको भेट भयो । सभामा आगमीवर्षको लागि कार्यक्रम र योजना बनाउनु थियो । त्यहाँ सबै खाले मानिसहरूको जमघट थियो । कार्यक्रम सञ्चालकले विकास निर्माणका कुराहरू चलाइरहेका थिए । कसैले भाषण गर्दै थिए भने कसैले आफ्नो क्षेत्रमा निमार्ण गर्नुपर्ने आयोजनाको बारेमा प्राथमिकता दिनको लागि अनुरोध गरिरहेका थिए । हामी मध्येमा एकजना ९० वर्ष नाघिसकेका थिए भने सायद सबैभन्दा कान्छोमा म नै थिएँ होला । उमेरले धेरै वर्षका भए पनि ९० पार गरिसकेका बुढाको उच्चाइमा अरुभन्दा होचो शरीर, कपालका रौं पनि कालै हँसिलो मुहार, हिंडाइ पनि लचकदार आदि शारीरिक सम्रचनाले गर्दा नब्बेपार गरेका बुढामा गणना गर्न सुहाउँदैनथ्यो । हामी तीन जना भने सेतै फुलेका थियौं । सेतै फुले पनि गफगर्न भने सबै नै कोही कमी थिइनौं ।
तिनमा बोल्दा सहजै बोलेजस्तो लागे पनि अनुहारमा भने कता कता पत्नी वियोगको लक्षण देखिन्थ्यो । उनले घर वरिपरिका सबै जग्गा देखाए, यो सबै जग्गा आजभन्दा चालीस वर्ष पहिला नाकगलाका सबै सुन बेचेर र मैले विदेशमा कमाएको थोरै पैसालाई जोडेर किनेकी थिइन् । जग्गा किन्दाको वर्ष बूढीले तीजमा कपडा पनि फेर्न पाइन । सबैले आफ्ना आफ्ना पत्नीका योगदान सुनायौ । हामी तीनजनाका भने पत्नी जीवितै भएकाले आज पनि पत्नी सुखबाट बञ्चित थिइनौं ।
विदुरले स्वास्नीका प्रकार बताए । सुवासिनी, कुवासिनी र खुवासिनी तीन प्रकारका स्वास्नी हुन्छन् । विदुरले जोडे, "मेरी स्वास्नी सुवासिनी थिइन् तर सँगै बाँच्ने भाग्यमा रहेनछ चाँडै स्वर्गारोहण भयो ।"
चिया पकाउने आदेश भइसकेको थियो । चिया आयो । चिया विदुरकी बुहारीले ल्याएकी थिइन् । चिया पिउन थालियो । कुराको प्रसङ्ग बद्लियो । बुढेसकालको सहारा को त ? विदुरले आफै प्रश्न राखे । हामी सबैले छोराबुहारी भन्न थाले म । विदुरले भने छोरा हैन बुहारी सुवासकी चाहिन्छे । कुबुहारीबाट बूढौती थामिदैन । विदुरले ९० पार गरेका बुढातिर फर्केर भने,"मैले तपाईंकी बुहारीलाई भनिदिए, ती बुढाबूढीलाई लगेर पाल, आशिष ले, बुहारी ठिक छे, उसले भनी,"हजुरको अंश यही छोडेर, मलाई सेवा गर्ने मौका दिनुहोस् भनेकी छु । गए लगेर सेवा गर्छु ।"
बुहारी राम्रो स्वभाव भएकिरहिछन् भन्ने धारणा सबैले राखे म तर ९० पार भएको बुढा भने मुस्कुराए केही बोलेनन् ।
कुराको प्रशङ्ग बदलियो । अंशबण्डाका कुरा आए । विदुरले भने– "केरा र छोरा फोरे सब्लाउँछन् भन्ने उखान छ । अंशबण्डा समयमै गरिदिनुपर्छ । अंशबण्डा लगाउँदा मासको गेडा फोरेर तिलको दाना घोटेर बाँडीदिनु पर्र्छ भेदभाव गर्न हुँदैन ।"
डिलका दाइले भने – "थोरै पुँजी, सबैले खानै पर्ने छोरा दुई भाइलाई एक एक अंश मेरा लोग्नेस्वास्नीलाई एक अंश गरी तीन अंश लगाएँ ।"
अर्को बूढो थपियो र उसले भन्यो – "मैले त भए भरको जग्गाजति सबै छोरालाई बाँडिदिएँ, मलाई र बूढीलाई खर्च भर्नु भनेको छु । छुट्टिएको त एक महिना भयो । अहिले त पेटबाँडोमा छौं । भोलि के हुन्छ थाहा छैन ।"
सबै मुखामुख भयौं । तर विदुरले एउटा कथा सुनाउनु भयो – "उहिल्यैको कथा हो । एउटा बुढाका तीन भाइ छोरा रहेछन् । बुढाले आफ्ना नाममा भएको सबै पूँजी बाँडी दिएछ र एउटा सानो घरमा बसेछ । खानाको लागि सबै छोरालाई एक एक महिनाको पालो लगाइ दिए छ । जेठी बुहारीले केही दिनमै माहिलीकोमा जान भनिछ र माहिलीले पनि कान्छिकोमा जान भनिछ ।, अबत एक महिने पालो सबैको सकियो । जेठाले खाना खुवाउन पर्ने थियो तर बुढालाई कसैले पनि खान बोलाएनन् । बुढाले खान पाउन छाड्यो । बुढाको यो दुर्गति देखेर गाउँका भलादमीहरूले नसम्झाएका पनि होइनन् त्यतिवेला तीनै भाइ छोरा र तीनैवटी बुहारीहरूले बुढालाई खान दिएकै त छ नि भन्ने जवाफ दिने र बुढालाई खुवाउने काममा भने वास्ता नै नगर्ने भए पछि बूढो भोक भोकै मर्ने अवस्थाको सिर्जना भएछ । अंशबण्डा गर्दा एकजना भलाद्मीले बूढोलाई आफ्नो लागि पनि अंश राख्नुपर्छ नत्र दुःख पाइन्छभन्दा छोराहरू ती भलाद्मीसँग खुबै रिसाएका र बूढोले पनि छोरा सज्जन छन् पाल्छन् शङ्का नगरौ भनी सबै सम्पत्तिजति बाँडीदिएको कुरालाई खाना खान नपाउँदा झलझली सम्झन थाले छ । आखिर बुढाले के नै गर्ने कुनै उपाय नलागेपछि गुरुको आश्रममा गए छ । चेलाको अनुहारको मलिनतालाई देखेर दयाराखी खाना खुवाएर गुरुले केही नपकाइ खान मिल्ने खाद्यपदार्थ सहित केही चाँदीका मोहोर दिंदै भनेछ । यी मोहोर ढोका थुनेर बज्ने गरी गन्नु र पैसाको कुरा कसैलाई नभन्नु देखाउन पनि नदेखाउनु तर आवाज आउने गरी गन्न पनि नछोड्नु । बूढो आज्ञाकारी थियो गुरुको आज्ञालाई शिरोधार्य गरी घरमा गएर रुपियाँ गन्न थालेछ । भित्र पैसा गनेको आवाज भने आउँछ तर बूढोको बोलीचाली नसुनेपछि जेठी बुहारीले आफ्नो पतिलाई भनिछ बुढालेत पैसा लुकाएको रहेछ गनेको गनेकै छ । के को सबै सम्पत्ति बाँड्थ्यो, पैसा गनेको गनेकै छ । जेठा छोराले नम्र र मीठो बोलीमा खाना खान बोलाए छ । यो सन्देश माहिला छोरा र बुहारीले पाउँछन् । माहिला छोरा र बुहारीले पनि दाजुसँग आएर बाबालाई मेरो घरमा लान पर्यो भन्दै आफ्नो घरमा सार्छन् । कान्छा र कान्छीले पनि माया गर्न लागे बाँकी आयु बुढाको राम्रोसँग वित्यो । जब बूढो वित्यो र तुलसीको मठमा निकालियो जेठो छोराले गएर बाबुको कोठामा आफ्नो ताला लगायो । माहिला र कान्छाले पनि आफ्ना ताला थपे । क्रियाकर्म समाप्त गरेपछि तीन भाइमा कान्छो गरिब थियो बाबुको पैसाले मलाई सहयोग गर भन्यो तर दुवै दाजुहरू सहमत भएनन् । ताला खोल्न कचहरी नै जोडियो ।, जे जति सम्पत्ति छ त्यो तीन भाग लगाउने निर्णय गरियो र तालाहरू खोलिए । बिस्तरा टौटकाइयो । शिरानीभित्र दश रुपियाँका वीसवटा मोहोर भेट्टिए । तीनभाइ नै टाउको समाएर थचक्क बसे ।"
विदुरले कथा समाप्त गर्दै भने,"बुढाबुढीको आँत (ढुकुटी) दह्रो हुनुपर्छ । नत्र मर्ने बेलामा दुःख पाइन्छ ।"
नब्बे पारगरेका बुढाले मुख खोले,"हेर भाइ हो तपाईंहरूका धेरै कुराहरू सुने । कोही न कोही पाखुरो पोइ । म आज ९२ वर्षको भएँ, मेरी पत्नी पनि ८६ वर्षकी भइन् मैले एउटा भैंसी पालेको छु । उनले खाना बनाउँछिन् मेरो चाल चलन र हिंडाइ डुलाईलाई हेर्दा मलाई नजानेको मानिसले मेरो उमेर अहिले ९२ भयोभन्दा पत्याउँदैनन् । जेहोस् आजसम्म मैले कसैको मुख ताक्न परेको छैन तर मैले धेरै बुढाको बेहाल देखेको छु । खोलापारिका साहिलाको केवल एउटामात्र छोरा छ । उसकी पत्नी बितेको १० वर्ष भयो काम गरेको गरेकै हुन्छ तर चियासम्म समयमा खान पाउँदैन बरु बुहारीले गाउँभरी राँडो ससुरो पाल्न नपरोस् भन्दै हिड्छे । पत्नी मरेर पतिमात्र बाँच्नु र एउटामात्र छोरो हुनु पनि अभिशाप नै रहेछ । तीनतलेकी सुन्तलीको पति बितेको चार वर्ष भयो, ऊ अति काजु छे, । घरको काम सबै गर्छे, खाना पनि उसैले पकाउनी हो । आजसम्म त उसकै चाँजोफाँजो छ हात गोडा चल्न छाडेपछि भोलि के हुन्छ थाहा छैन । माझघरेका पति पत्नी दुवै जीवित छन् । चार भाइ छोरा छन् । बुढालाई पक्षघात भएको छ । सम्पत्ति पनि पुग्दो छ तर बुढी लाटी भने लाटी हैन बाठी भने बाठी हैन बुढाले अस्पतालसम्म देख्न पाएन । सिर्जनका घरमा भने बुढाबूढी छोराछोरी नाति नातिनी सबै सबै सन्तोषी छन् । त्यो घरमा पृतिभक्ति छ । बुढाबूढी धेरै बुढा भैसकेका छन् । अनुहारमा चम्कन छ र मुखमा मुस्कान छ । छोरा र बुहारीले काम गर्छन् र बुढा बूढीको भोक प्यास भेटेकै छन् । समाजमा मातृभक्ति र पृतिभक्तिको सन्देश दिएका छन् । समाजमा थरिथरिका मानिस छन् । मानिसले आफू पनि बूढो हुन्छु भन्ने सोच्दैन । मानवताहीन सन्तानबाट कहिल्यै सुख पाइँदैन । बुढाबूढीसँग धन भए पनि बुढा बूढीको धनभन्दा छोराबुहारी बढ्ता कमाउने रहेछन् भने, त्यो धनको वास्ता हुँदैन । बुढाबूढीको वास्ता हुँदैन । सबैभन्दा ठूलोकुरा बुढाबूढीलाई बुढेसकालमा देखभाल गर्नु पर्ने छोरा बुहारीको दायित्व हो । दायित्वको बोध हुँदैन, कर्तव्यको पालन गर्दैन, भोलि म पनि यो अवस्थामा पुग्छु भन्ने ज्ञान हुँदैन र नौतिकतालाई छाड्दै जान्छ भने त्यो घरका बुढाबूढीले जिउँदै नर्क भोग्नुपर्छ, त्यस्तो अवस्था हामी कसैलाई नआवस् ।"
कुराहरू चल्दै थिए । अन्तर आत्माका भावनाहरू पोखिदै थिए । मोबाइलको घन्टी बज्यो । हल्यो भन्न नपाउँदै, यताबाट कता हो ? घर आउने हैन कि क्या हो, जहाँ गयो त्यहीं भुल्ने, घरमा दुईचार जना मानिस भेट्न आएका छन् कति कुरेर बस्ने आदि प्रश्न तेर्सिए । म त्यो गन्थनबाट अलगिएँ ।