कम्बोडियाको चोईङ ईक मानव वधशालाको छोटो भ्रमणले मेरा पुराना पाठशाला, किताब र ज्ञानलाई च्यातचुत पारेको छ।
हालै एउटा कार्यक्रमको सिलसिलामा कम्बोडियाको राजधानी नोमपेन गएको थिएँ। पोलपोटको शासनकाल (सन् १९७५–७९) मा लाखौं नागरिक मारिएको कम्बोडिया गएपछि ती मान्छे मारिएको 'किलिङ फिल्ड' (मानव वधशाला) नहेरी कहाँ फर्किन सकिन्थ्यो र! त्यसैले नेपालीहरूको एउटा समूहसँगै नोमपेन नजिकैको 'चोईङ ईक' मानव वधशाला पुगें।
पोलपोटको विषयमा पहिलो पटक २० वर्षअघि काठमाडौंमा सुनेको थिएँ, विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहास जान्ने एक कम्युनिष्ट नेताको प्रशिक्षणमा। अध्यक्ष माओको सांस्कृतिक क्रान्ति, काका होचिमिन्हको भियतनाम प्रतिरोध, कोरियाली नायक किम ईल सुङ्गको जुछे अभियानसँगै पोलपोटको 'लाल खमेर' को बखान गरिएको सो प्रशिक्षणमा कसैले पोलपोटको लाल आतंकबारे कुरा उठाए पनि त्यो बेला उनी हामीबीच क्रान्तिका नायक थिए,उनको आतंक न्यायिक सफाया थियो। 'राज्यसत्ता बन्दूकको नालबाट जन्मिन्छ' भन्ने पाठ पढाइएका हामी ठिटालाई जे बताइयो, त्यही ठीक लाग्यो। हाम्रो राजनीतिक स्कूलिङ नै त्यस्तै थियो।
तर, अहिले पोलपोटकै देशमा पुगेपछि भने उनको इतिहास मैले पढे जस्तो पाइनँ। त्यहाँ पोलपोटलाई श्रद्धा गर्ने र क्रान्ति नायक मान्ने एकजना पनि भेटिएन। पोलपोटसँग क्रान्ति, लोकतन्त्र, समाजवाद र मानव मुक्तिको कथा जोडिंदैनथ्यो। मान्छेहरू पोलपोटको कुरा गर्दा भयङ्कर दुःस्वप्नबाट भर्खर ब्युँझिए झै हुन्थे। कम्बोडियामा उनी निरंकुश, आततायी, हत्यारा, मानवता विरोधी र इतिहासकै सबैभन्दा तुच्छ एवं घृणायोग्य पात्र थिए। उनले निर्दोष मान्छेहरूको हत्या गरेका थिए,जसमा बालबालिका र आमाहरू, खेतमा काम गरिरहेका किसानहरू, कवि, कथाकार र कलाकारहरू थिए। शहरका सुकिला–मुकिला बुर्जुवालाई श्रममा लगाउने नीति अनुसार नोमपेनका ९० प्रतिशत बासिन्दालाई गाउँतिर धपाइएको थियो। फूलबारीहरू मानव वधशाला बनाइएका थिए। पोलपोटको मैले सुनेभन्दा धेरै अलग यो वर्णनले मेरा पुराना स्कूल, ज्ञान र गुरुहरूलाई झु टो बनाएको थियो। म थाहै नपाई नयाँ ज्ञानले भरिंदै थिएँ।
नोमपेनका फराकिला सडक छिचोल्दै ३० मिनेटको यात्रापछि चोईङ ईक मानव वधशाला पुगियो। कम्बोडियाका सयौं किलिङ्ग फिल्डमध्ये चर्चित चोईङ ईकमा मानव सभ्यताको कालो इतिहास चियाउन दैनिक हजारौं पर्यटकहरू आउँछन्। ५ अमेरिकी डलर तिरेर 'वधशाला' प्रवेश गर्दै गेटमा दिइएको वधशालाको परिचय–पुस्तिका, नक्सा र सुन्ने मेसिन बोकेर हामी अगाडि बढ्यौं।
बिहान नौ बजेको समय। सयौं मान्छे मौन भएर अगाडि बढ्दै थिए। कसैसँग बोल्ने शब्दहरू थिएनन्। वधशाला परिसरभित्र प्रवेश गर्नासाथ चोकमा उभिएर सुन्ने मेसिनमा नम्बर १ थिचें। आकाशबाट देवदूतले बोलेजस्तो स्वरले भन्यो, “मानव वधशालामा तपाईंलाई स्वागत छ। म एक भाग्यमानी कम्बोडियन हुँ। किनभने मेरा सबै आफन्तहरू मारिए, म बाँचें। आज म तपाईंलाई इतिहासको त्यो कथा सुनाउँछु जसमा मेरा लाखौं बन्धुहरू मारिएका थिए।”
ओहो, लाखौं आफन्त मारिएको यस्तो भयङ्कर कथा सुनाउने तागत कसरी आयो यो मान्छेमा! उसले सुनाएको कथा १००–२०० वर्ष अगाडिको थिएन, मेरै जीवनकालको थियो। त्यो बेला मारिने साना नानीहरू कम्बोडियाको सडकमा खेल्दा म पनि नेपालको कुनै गाउँमा त्यसैगरी खेल्दै थिएँ। उता उनीहरू मारिए, यता म बाँचें। त्यसैले आज म उनीहरूको त्यस्तो इतिहास सुन्दैछु,जसलाई सुन्न पनि तागत चाहिन्छ। बिहानै बे्रकफाष्ट टेबलमा किलिङ्ग फिल्ड घुम्न जाने कुरा गर्दा रोमबाट आएकी एक महिला एनालिजा भन्दै थिइन्, “म त्यहाँ जान सक्दिनँ, त्यो सब हेर्ने तागत मसँग छैन।”
हामी वधशालाको प्रवेशद्वारबाट केही अगाडि बढेर दाहिनेतिर लाग्यौं। म आफू उभिएको ठाउँमा लेखिएको नम्बर मेसिनमा दबाउँदै जान्थंे। मेरो कानमा बजि्रने इतिहासका त्रासद कथाको आवाज कहिले तीव्र, कहिले सिरसिर बतास चलेजस्तो त कहिले वनमा झ्रिपरेजस्तो हुन्थ्यो। उसको आवाजको लयमा म अगाडि बढ्दै गएँ। उसले सुनायो, “तिमी अहिले जुन ठाउँमा उभिएका छौ त्यहाँ हरेक दिन र हप्ता ट्रकका ट्रक जिउँदा मान्छेहरू झ्ारिन्थे। उनीहरूका हात बाँधिएका हुन्थे। उनीहरू भोकै–प्यासै हुन्थे। उनीहरूलाई किन यहाँ ल्याइयो र उनीहरूको कसुर के हो, कसैलाई थाहा हुँदैनथ्यो। उनीहरूलाई बन्चरो, खुर्पा, झ्म्पल, घनले हानिन्थ्यो। दिनभरि लगातार मार्दा पनि नसकिएपछि बाँकीलाई अर्को दिन मार्न राखिन्थ्यो।”
ऊ भन्दै गयो, “अहिले तिमी उभिएको ठाउँ सामूहिक चिहान हो। यहाँ २०० मान्छे गाडिएको भेटियो। तिनमा आमाको छातीमा टाँसिएर दूध चुस्दै गरेका साना नानीहरूको कंकाल समेत थियो। देशभरि सयौं यस्ता चिहान छन्।” साना नानीहरूको हत्याको कथा सुन्दा एकछिन त म आफ्ना छोराछोरी सम्झ्ँदै डराएँ। अलिकति अगाडि सयौं मान्छे काटिने र अर्धमृत मान्छेमाथि डीडीटी पाउडर छर्किने गरेको ठाउँ आयो। त्योभन्दा केही अगाडि अजंगको रूख देखियो। राति रूखको आडैमा जेनेरेटर चलाएर पोलपोटको क्रान्तिका गीतसँगै हत्याको श्रृंखला शुरू हुन्थ्यो र निर्दोष नागरिकको पीडा जेनेरेटरको कर्कश आवाज एवं माइकको चर्को स्वरसँगै बिलाउँथ्योरे! यो सब सुनिरहँदा मलाई वान्ता होला जस्तो भयो। मनको देव्रेतिरबाट आँधी आयो। नरकंकाल नजिकैबाट हिंड्दा मान्छे कसरी शान्त रहन सक्छ र?
मानव वधशालाको आधा फन्को लगाउँदा मैले कम्बोडियाली इतिहासका दर्जनौं पीडा देखें र सुनें। गहिरा सामूहिक चिहान, खप्पर, हड्डी र हत्याको जिउँदो साक्षी भएर ठिंग उभिएका रूखहरू। एउटा अग्लो र मोटो रूखको फेदमा श्रद्धाले चढाइएका हजारौं रंगीचंगी धागाहरू बाँधिएका थिए। यहाँ आइपुग्दा मेसिनले साउती गरेझै भन्यो, “यो केटाकेटीहरू मार्ने ठाउँ हो। यहाँ तीनदेखि पाँच वर्षका केटाकेटीलाई रूखमा बजारेर मारिन्थ्यो। टहटह जून लागेको रात, आमाको दूध चुस्दै गरेका नानीहरूलाई यही रूखको फेदमा बजारिन्थ्यो।” नजिकै उत्खननमा भेटिएका साना नानीहरूका कपडा सिसाको बाकसभित्र थुपारेर राखिएका थिए।
यो सब देख्दा मन वेचैन भयो, तर त्यहाँ हेर्नुपर्ने अझै धेरै कुरा थिए। म्युजियमका इतिहास बोल्ने फोटा, हत्यामा प्रयोग भएका हतियार, मृतकका कपडा, मानव कंकाल, साक्षीका बयानहरूसहितको डकुमेन्ट्री आदि। फर्किने बेलामा मानव वधशालाको अन्तिम अवलोकन स्थल हजारौं मानव खप्परहरू राखिएको नौ तले मुख्य स्तम्भ देखियो, जसभित्र मानव खप्परहरूको सिंगो पहाड नै थियो। यो हेरिसकेपछि मन भरिएर आयो, न केही खान मन लाग्नेन त केही हेर्न नै।
चोईङ ईक मानव वधशालाको केवल तीन घण्टाको यो भ्रमणले मलाई जिन्दगीभरका लागि अविस्मरणीय, उथलपुथलपूर्ण र बोझ्िलो प्रभावछाडेको छ। यसले मेरा पुराना पाठशाला, किताब र ज्ञानलाई च्यातचुत पारेको छ। मैले पढेको राजनीतिक इतिहास, मेरो आस्थाको संसार र मेरा गुरुहरूको ज्ञान असाध्यै सानो, एकलकाँटे र छिपछिपे ठहरिएका छन्। एक पुरातन कम्युनिष्ट नेता पोलपोटको सनकबाट मारिएका ३० लाख मान्छेको बीभत्स गाथा सुन्दा–देख्दा लाग्यो जीवन राजनीतिभन्दा धेरै महत्वपूर्ण छ। मनमनै मेरो भगवानसँग प्रार्थना गरें― प्रभु, मेरो देशमा यस्तो इतिहास कहिल्यै नदोहोरियोस्! ह
चोइङ ईक मानव वधशालाका सामूहिक चिहानको उत्खननपछि फेला परेका खप्पर र लुगाफाटा। केटाकेटीलाई बजारेर मारिने गरेको रुख जहाँ आगन्तुकहरूले श्रद्धाले रंगीचंगी धागोहरू बाँधिदिएका थिए। परीक्षण गरिएका बंगारामध्ये पाँच प्रतिशतमा टाउकोमा धारिलो हतियार प्रहारको चोट पत्ता लागेको थियो।
मेडिसिन पढ्ने निर्णय गरेर मसँग सल्लाह लिन आएको भर्खरै जस्तो लाग्छ, तिमी त इन्टर्नसीप नै गर्न थालिसकेछौ, कति छिटो बितिसकेछन् यतिका वर्षहरू! तिम्रो वृत्ति–विकासको यो महत्वपूर्ण अवधिमा फेरि पनि सल्लाह लिन खोजेकोमा म खुशी छु, यतिबेला मसँग कुनै सुविचारित, सुस्पष्ट र निर्धारित 'टेक्स्ट'का रूपमा तिमीलाई दिनसक्ने 'रेडिमेड' सल्लाहहरू नभए पनि।
उमेरका हिसाबले हामीबीच ठूलो दुरी छ, त्यसैले पुस्तान्तर पनि ठूलै हुनु स्वाभाविक हो। अनि हाम्रा सोचाइहरूमा यो पुस्तान्तर प्रतिबिम्बित हुनु पनि स्वाभाविक हो। त्यसैले मेरो सल्लाहलाई तिमीले जस्ताको त्यस्तै ग्रहण गर्नुपर्छ भन्ने छैन। तिम्रो वर्तमान यथार्थको संगीतमा 'रि–मिक्स' गर्दा मात्रै विगतमा सिर्जित विचारहरूले सार्थकता पाउनेछन्। तिमीमा अघिल्लो पुस्तासँग संवाद गर्ने चाहना हुनु पनि ठूलो कुरा हो।
संसारमा कुनै कुरा शाश्वत छ भने त्यो शायद सम्पूर्ण अस्तित्वको परिवर्तनशीलता नै होला। त्यसैले समय सँगसँगै, सत्यको चित्र पनि फेरिंदै जान्छ। हिजो निर्विवाद लागेको कुरा आज बेठीक लाग्न सक्छ। हिजो बिल्कुलै बेकार लागेको कुराको महत्व र अर्थ आज देखिन सक्छ। चिकित्साशास्त्रको इतिहासमा त झ्न् यस्ता उदाहरण बग्रेल्ती भेटिन्छन्। तिम्रो उमेरमा मैले सिकेका, जानेका धेरै कुरा अहिले पुराना भएका छन्। नयाँ अनुसन्धानका उपलब्धिका रूपमा आज हामीले स्वीकारिरहेका कुराहरू पनि एकदिन निरर्थक मानिन सक्छन्।
परिवर्तन भइरहेको छ सबै थोक– त्यो त हामी सबै मान्छौं। अझ् महत्वपूर्ण कुरा के भने यो परिवर्तनको गति झ्न् झ्न् तीव्र भइरहेको छ। हाम्रा गुरुहरूले सिके–जानेको कुरा पचास वर्षका लागि काम लाग्यो होला। हामीले जे सिक्यौं जे जान्यौं, त्यो मुश्किलले अर्को दश वर्ष काम लाग्यो होला। अहिले त समय यस्तो आइसक्यो– आज नयाँ कुरा सिकेर तिमी सुत्यौ, भोलि बिहान उठ्दा त्यो पुरानो भइसकेको हुन बेर छैन। अनि संचार प्रविधिमा भएको अभूतपूर्व विकासका कारण संसारमा कहाँ के भइरहेको छ, हामी बेखबर रहनै सक्दैनौं।
आज तिम्रो पुस्ताका निम्ति एकातिरबाट जीवन सजिलो भएको छ भने अर्कोतिरबाट झ्न् अप्ठ्यारो। गतिमा रमाउन सिक्नुपर्ने, गतिमै सिर्जना गर्नुपर्ने, सत्यको नयाँ उद्घाटनका निम्ति जहिल्यै तयार बस्नुपर्ने, पूर्वाग्रहहरूबाट सधैं पर रहनुपर्ने अचम्मको चुनौतीका बीच हुर्किरहेको छ तिम्रो पुस्ता। यस्तो चुनौतीको सामनाका निम्ति चाहिने क्षमतामा पनि पूर्ण छ तिम्रो पुस्ता। तर, तिमीले अँगाल्न लागेको पेशाको आफ्नै वैशिष्ट्य छ। बिरामी परेका आफू जस्तै मानिसहरूलाई मद्दत गर्ने अचम्मको उत्तरदायित्व सम्हाल्दैछौ तिमी। एउटा कुरा तिमीले याद राख्नै पर्छ– बिरामी भनेका बिग्रेका मेसिन हैनन् र तिम्रो भूमिका पनि मेकानिकको जस्तो मात्रै हैन।
तिमीले मेडिसिन पढ्न थाल्नुभन्दा निकै अगाडि मुन्नाभाई एम्बीबीएस्भन्ने हिन्दी फिल्म चर्चित भएको थियो। त्यसमा मेडिकल कलेजका डीन मानव स्वास्थ्य र स्वास्थ्य सेवाबारे अत्यन्त यान्त्रिक सोच राख्छन्। उनी बिरामीसँग भावनात्मक सम्बन्ध भयो भने डाक्टरले सही र वैज्ञानिक निर्णय गर्न नसक्ने ठान्छन्। तर, अनेक थरी भावनामध्ये करुणालाई सर्वाधिक महत्वपूर्ण, सुन्दर र महान मान्ने हो भने, त्यो 'भावना' नभएको डाक्टर कस्तो होला? सामाजिक जिम्मेवारीबोध नगरिकन गरिने विज्ञानको अर्चनाले जे दिए पनि जीवनको सौन्दर्यबोध हुँदैन।
अहिले इन्टर्नसीपमा वरिपरिका सबै कुरालाई गहिरिएर हेर्ने बानी बसाल। आफ्ना गुरुहरूमध्ये केहीलाई तिमी ज्ञान, सीप, शक्ति, धन हरेक हिसाबले सम्पन्न देख्नेछौ। तर ती पनि शान्त छैनन्, जीवनमा भरपुर रमाउन पाइरहेका छैनन्। अलि गहिरिएर हेर्दा तिमी देख्ने छौ– उनीहरूसँग सबथोक छ, तर करुणा र जीवनको सौन्दर्यबोध छैन। बिरामीलाई हेर्ने यान्त्रिक दृष्टिकोणले उनीहरूको आफ्नै जीवनको गतिलाई पनि यान्त्रिक बनाएको छ। अरू केहीलाई देख्नेछौ– ती त्यति सम्पन्न नहुन सक्छन्, एक वा अर्को कुराको अभावमा हुन सक्छन्, तर उनीहरू करुणाका धनी हुन सक्छन्। बिरामी परेको आफू जस्तै अर्को मानिसलाई शास्त्रीय मात्रै भएर नहेरी मानव–स्वास्थ्यका सामाजिक आयामप्रति सचेत भएर निर्णय गर्छन् ती। त्यस्ता डाक्टरहरू अभावकै बीचमा पनि रमाइरहेका देख्नेछौ। तिमीले आफ्नो शैली बनाउने पनि अहिले इन्टर्नसीपकै बेला हो।
सुमित! सपनाहरूको भारी बोकेर, युवा ऊर्जाले भरिएर चिकित्सा सेवामा प्रवेश गर्न लागेको तिमीलाई हृदयदेखि नै स्वागत छ। तिमीले जुनसुकै स्पेसियालिटी छाने हुन्छ, तर कुनै उपलब्धिले मान्छे हुनुको गरिमालाई नछोपोस्।
चिकित्सकहरूमाथि हुने दुर्व्यवहारलाई कसरी हेर्ने भन्ने चुनौती तिम्रो पुस्ताले पनि झेल्नुपर्नेछ। अत्यन्त जटिल र बहुआयामिक सवालबारे फेरि कुनै दिन कुरा गरौंला। अहिलेलाई यति मात्र भन्न सक्छु– चिकित्सक र अन्य स्वास्थ्यकर्मीहरूले मात्रै हैन, समाजका अरू अंग र राज्यले समेत 'स्वास्थ्य'लाई बुझन गरेको गम्भीर त्रुटिका कारण नहुनुपर्ने धेरै कुराहरू भइरहेका छन्। तिम्रो पुस्ताले 'स्वास्थ्य'सेवाका विभिन्न आयाम मात्र हैन, स्वयं 'स्वास्थ्य'कै नयाँ परिभाषाबारे पनि नसोची नहुने भइसकेको छ।