काठमाडौँ — राजधानीका अस्पतालमा सर्पले टोकेका बिरामीको संख्या केही दिनयता ह्वात्तै बढेको छ । वर्षायामसँगै सर्पको बिगबिगी बढेपछि बिरामीको संख्यामा वृद्धि भएको हो । अस्पताल आउने बिरामी उपत्यका आसपासका ग्रामीण भेगका बढी छन् ।
टेकुस्थित शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालमा दैनिक १० देखि १५ सर्पदंशका बिरामी आउने गरेका छन् । तीमध्ये कम्तीमा ५ जना भर्ना गर्नुपर्ने अवस्थाका छन् । कोही घाउ लिएर त कोही बेहोसी अवस्थामा अस्पताल पुग्छन् ।
गम्भीरखाले बिरामी १५ दिनसम्म भर्ना गरेर उपचाररत छन् । सर्पले टोकेपछि उपचारभन्दा पनि सर्प खोजेर मार्नेतिर लाग्दा बिरामी ढिलो अस्पताल पुग्ने गरेको अस्पतालका डा. अनुप बास्तोलाले बताए । उनले भने, ‘ढिलो अस्पताल पुग्दा शरीर प्यारालाइसिस भएर ज्यानै जान सक्ने अवस्था हुन सक्छ, गर्भवती भए बच्चा खेर जान सक्छ ।’
विशेष गरी उपत्यकाको भक्तपुर, ललितपुर, कीर्तिपुर, थानकोट, टोखालगायत ग्रामीण ठाउँबाट सर्पदंशका बिरामी आउने गरेको अस्पतालको तथ्यांक छ । त्यस्तै धादिङ, नुवाकोट, काभ्रे, रामेछाप सिन्धुपाल्चोकबाट आउने बिरामीको संख्या पनि उत्तिकै छ । बिरामी पनि महिला बढी देखिएका छन् ।
वर्षाको समयमा खेतबारीमा काम गर्ने, झाडीतिर जाने र पानी जमेको खाल्डाखुल्डीतिर सर्पले टोक्ने गरेको अस्पतालका डा. शेरबहादुर पुुनले बताए । उनले भने, ‘सर्पले नै टोकेर भन्दा पनि टोकेपछिको त्रासपूर्ण मानसिकताले पीडित भएका बिरामी बढी आउँछन्, आँधो र हरेउजस्ता पहाडिया सर्प ज्यानै लिने खालका विषालु हुँदैनन् ।’ सबै सर्प विषालु हुँदैनन् । कुनै सर्पले टोकिहाले पनि विष लाग्दैन । आँधोले टोक्दा सुन्निने, बेस्सरी दुख्ने हुन सक्छ ।
सर्पले टोकेपछि उपचारभन्दा पनि झारफुक गर्ने अन्धविश्वासी अभ्यासका कारण केही बिरामी भने गम्भीर अवस्थामा आउने गरेका छन् । कसैले भने आफैं उपचार गर्ने अभ्यासका कारण पनि घाउ बिगारेर आउँछन् । घाउमा कपडाले बेस्सरी बाँध्ने, जथाभावी जडीबुटी लगाउने, मुखले विष चुस्ने गलत उपचारका केही उदाहरण हुन् ।
गलत उपचारकै कारण रगतमा संक्रमणदेखि रगत जमेर टोकेको अंग कालो भएर जान्छ । शल्यक्रिया नै गरी काटेर फाल्नुपर्ने अवस्थामा समेत बिरामी आउने गरेको डा. पुन बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘सर्पले टोकिहालेमा साबुनपानीले सफासँग घाउ पखाल्नुपर्छ र सक्दो चाँडो अस्पताल आइपुगेमा अवस्था धेरै बिगँ्रदैन ।’ समयमै अस्पताल पुग्दा टोकाइका कारण रगतमा विष फैलिए नफैलिएको पत्ता लाग्छ । कहिलेकाहीँ घाउबाहिर रगत नबगे पनि आन्तरिक रक्तस्राव भइरहेको हुन्छ । उपचारमा यो पत्ता लागे जटिलता कम भई मृत्यु हुनबाट बचाउन सकिन्छ ।
कसैलाई राति सुतिरहेका बेला वा झाडीतिर जाँदा सर्पले टोक्ने हुँदा थाहा पाउँदैनन् । सर्पले टोक्दा वाककाकी लाग्ने, घाउ, नाकमुख र दिसापिसाबबाट रगत बग्ने, आँखा धमिलो हुने, सास फेर्न गाह्रो हुने जस्ता लक्षण देखा पर्छन् । वर्षायाममा उपत्यकालगायत पहाडी क्षेत्रमा सर्पको बिगबिगी हुँदा सतर्क हुनुपर्ने डा. पुुन सुझाउँछन् ।
सरुवा रोग अस्पतालमा गएको वैशाखदेखि भदौ पहिलो सातासम्म १ सय ८६ सर्पदंशका बिरामीले उपचार गरेका छन् जसमा आधाभन्दा बढी बिरामी महिला नै छन् । औसतमा दैनिक १५ जना जस्तो अझै उपचारका लागि अस्पताल पुगिरहेका छन् । यसैबीचमा सर्पदंशकै कारण अस्पतालमा एक गर्भवतीको मृत्यु भयो । विशेष गरी असारदेखि असोज महिनामा सर्पदंशका बिरामी अस्पताल आउने गरेको मेडिकल रेकर्ड शाखाको तथ्यांक छ ।
अस्पतालमा आईसीयूको व्यवस्था नहुँदा सर्पले टोकेर गम्भीर अवस्था भएका बिरामीलाई उपचार गर्न समस्या भइरहेको डा. यादवले सुनाए । ‘विषालु सर्पले टोकेका बिरामीको ज्यानै जाने खतरा हुन्छ, त्यस्ता बिरामीलाई यहाँबाट उपचार हुँदैन, ‘उनले भने, ‘आईसीयू भएको अस्पतालमा रिफर गर्नुपर्छ ।’जनशक्ति अभावका कारण अस्पतालको आईसीयू सञ्चालनमा ल्याउन नसकिएको स्वास्थ्य मन्त्रालयले जनाएको छ ।
गत वर्ष सरुवा रोग अस्पतालबाट सर्पदंशका ८५ बिरामीलाई भर्नै गरेर उपचार गर्नुपरेको संयोजक पुनले बताए । स्वास्थ्य सेवा विभागको तथ्यांकअनुसार गत वर्ष देशभर करिब ६ हजार व्यक्ति सर्पको टोकाइबाट घाइते भएका थिए जसमध्ये २३ को विषालु सर्पको टोकाइले मृत्यु नै भएको थियो । पछिल्लो आठ वर्षका सर्पदंशका कारण १ सय ३१ ले ज्यान गुमाइकेका छन् । नेपालमा सर्पदंशको मृत्युदर १० प्रतिशत छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार ढाड तथा गर्धन दुख्ने र हाडजोर्नीसम्बन्धी ८० प्रतिशत समस्या जीवनशैलीकै कारण निम्तने गरेको छ
काठमाडौँ — तपाईंको दैनिकी कस्तो छ ? बिहान उठ्ने, खाना खाने, कार्यालय जाने अनि बेलुका अबेर घर फर्किएर खाना खाने, सुतिहाल्ने । यदि जीवनशैली यस्तै छ भने तपाईं नजानिँदो ढंगले ढाड, गर्धन र हाडजोर्नी दुख्ने समस्याको सिकार बन्नुहुन्छ ।
बदलिँदो जीवनशैली र नमिल्दो खानपिनका कारण पछिल्लो ढाड तथा गर्धन दुख्ने र हाडजोर्नीको समस्या बढ्दै गइरहेको छ । चिकित्सक रुघाखोकीजस्तै उक्त समस्या पनि साझा बनिरहेको बताउँछन् ।
शरीरको हड्डी कमजोर हुने, ढाड तथा जोर्नी दुख्ने सामान्य दुर्घटना हुँदा पनि अगंभंग हुने मोटोपन बढेर घुँडा दुख्ने समस्या आइपर्ने गलत जीवनशैलीका नतिजा हुन् । हाडजोर्नी रोग विशेषज्ञ डा. दीपेन्द्र पाण्डे भन्छन्, ‘सूर्यको किरण शरीरमा पर्न पाउँदैन, सहरमा घाम उदाउनुअघिदेखि नअस्ताएसम्म मानिस व्यस्त हुन्छन्, जसले गर्दा शरीरमा भिटामिन ‘डी’ को कमी भई हाडजोर्नी कमजोर बनाइरहेको छ ।’
कमजोर हाडजोर्नीका कारण पलेटी कसेर बस्न नसक्ने, धेरै काम गर्न नसक्नेजस्ता समस्या निम्त्याइरहेको उनले बताए । उनले थपे, ‘हाड भनेको जति प्रयोग गर्‍यो उति बलियो हुने अगं हो, यसको प्रयोग हुन नसक्दा गुणस्तरीय जीवन घटदै गइरहेको छ ।’
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार ढाड तथा गर्धन दुख्ने र हाडजोर्नीसम्बन्धी ८० प्रतिशत समस्या जीवनशैलीकै कारण निम्तिने गरेको छ । बाँकी २० प्रतिशत अन्य कारण हुन् जुन शल्यक्रिया नै गर्नुपर्ने अवस्थाका हुन्छन् ।
८० प्रतिशत समस्या जीवनशैली सुधार गरे मात्रै रोक्न सकिने मेरुदण्ड विशेषज्ञ डा. गौरवराज ढकाल बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘शारिरीक क्रियाकलाप कम हुनु तथा मानसिक तनाव बढी हुनु यसका मुख्य कारण हुन्, जकंफुड र धूम्रपानको पनि उत्तिकै भूमिका खेलिरेहको छ ।’ बढी समय काममा खट्ने तथा स्वास्थ्यलाई ध्यान नदिदाँ सहरी भेगका मानिसमा यस्ता समस्या विकराल हुँदै गइरहेको उनले बताए ।
ढाड दुख्ने समस्या लिएर ट्रमा सेन्टर पुगेका अधिकांश बिरामी धेरै बेर उभिएर काम गर्ने, मोबाइल र कम्प्युटरमा बढी समय बिताउने, अनि नियमित मोटरसाइकल चढ्ने गरेको बताए । समस्याको मुख्य कारण पनि यही रहेको डा. ढकालले बताए । विशेषगरी युवावर्ग यस्ता समस्याको मारमा छन् । बालबालिका पनि यस्ता समस्या लिएर अस्पताल पुगिरहेका छन् ।
पढाइको धेरै मानसिक तनाव, गह्रुंगो झोला र धेरै बेर निहुरिएर मोबाइल चलाउने, सुतेर टीभी हेर्ने, नरम ओछयान र अग्लो सिरानीमा सुत्ने बालबालिका बढी प्रभावित भइरहेका छन् । डा. ढकाल भन्छन्, ‘गाउँघरमा जस्तो बालबालिकाको खेल्ने–कुद्ने बानी छैन, स्कुलमा पनि खेलकुद र व्यायमबारे उनीहरूलाई खासै सिकाइँदैन ।’
ट्रमा सेन्टरको हाडजोर्नी विभागको तथ्यांक हेर्दा खेलकुद, व्यायाम र स्वास्थ्य खानपानबारे हेलचक्रयाइँ गर्दा हरेक १० मध्ये ८ ले यस्ता समस्या भोगिरहेका छन् । गाउँघरमा बस्ने, बिहानै उठ्ने करेसाबारीमा काम गर्ने अनि हिँडिराख्नेहरू हाडजोर्नीसम्बन्धी समस्या लिएर विरलै अस्पताल पुग्छन् । रूखबाट लडेर या चिप्लिएर मात्रै उनीहरूमा यस्ता समस्या देखिने गरेको डा. ढकाल बताउँछन् ।
उनी भन्छन्, ‘जीवनशैलीका कारण देखिएको समस्या जीवनशैली परिवर्तन गरेर मात्रै समाधान हुन्छ, औषधि र उपचार त सेकेन्डरी उपाय मात्रै हो ।’ दिनमा एक घण्टा व्यायाम गर्ने, धेरैबेर कुर्सीमा बसेर काम गर्नेले बेलाबखत उठेर तन्किने अनि खानेकुरामा मौसमी फलफूल र तरकारी समावेश गर्दा यस्ता समस्या न्यूनीकरण हुने उनी बताउँछन् ।
यस्ता समस्याबारे समयमा नसुधारेमा दुखाइ शरीरका विभिन्न भागमा फैलिन सक्छ । हातखुट्टा झमझमाउने, लुलो हुने, वजन घटेर कमजोरी हुने हुन सक्छ । कहिलेकाहीँ प्यारालाइसिस भएर जीवनभर ओछयान पर्ने समस्या पनि हुने गरेको छ ।
सहरी जीवनशैली गुणस्तरीय बनाउन सानै उमेरदेखि व्यायाम गर्न बानी बसाल्नुपर्ने चिकित्सक बताउँछन् । यसलाई प्रभावकारी बनाउन विद्यालय तहबाटै अभ्यास सुरु गर्नुपर्छ । व्यायामलाई दैनिक जीवनसँग जोड्न सामुदायिक व्यायाम केन्द्र निर्माण गर्नुपर्ने चिकित्सकको भनाइ छ ।