देश छोराहरूको हो। छोरीका लागि त यो माइती मात्रै बनेको छ, एउटा पुरानो गीतमा भनिएझैं ‘यो हो मेरो प्राणभन्दा प्यारो माइतीघर।’ आफ्नो कहिल्यै नहुने, तर प्राणभन्दा प्यारो मान्नैपर्ने।
गाउँघरतिर उहिले–उहिले अविवाहित महिला दुई जिउकी देखिइन् भने सात गाउँ हल्ला हुन्थ्यो, अझै हुन्छ– ‘फलानीले कसको भुँडी बोकी?’ सबैको जोड हुन्थ्यो– कसको? कुनै महिलाले बिहे नगरी बच्चा जन्माइन् भने जगतै उल्टेर त्यो सन्तानलाई अपमान गथ्र्यो, अझै गर्छ– ‘ढिस्कानी बिना बाउकी छोरी हो वा ढिस्कानो बिना बाउको छोरो हो।’
गणतन्त्र नेपालको नयाँ कानुनले नेपाली समाजको त्यही रीति र त्यही चरित्रलाई मान्यता प्रदान गर्न खोजेको छ। यो देश स्वतन्त्र छोरी र मुक्त आमाहरू चाहँदैन। बरु गर्वसहित गर्भ बोकेर हिँड्ने आमालाई औंला ठड्याएर सोध्छ– कसको भुँडी थियो, कसको? कसको सन्तान पाइस्, कसको? नागरिकतासम्बन्धी संसदमा पठाइएको कानुनको पेटबोलीले यही भन्छ। आमाले सन्तानलाई नागरिकता दिलाउनुपर्यो भने बाबु किन पहिचान नभएको भनेर प्रष्टिकरण दिनुपर्ने प्रावधान राखिएको छ।
नेपाली समाजमा बच्चा जन्माउनु वा नजन्माउनु नै पुरुषको इच्छा, निर्णय र आवश्यकतामा निर्भर गर्छ, आमाको आत्मनिर्णय वा इच्छामा होइन। महिला बच्चा उत्पादन गर्ने मेशिन र हुर्काउने धाइको भूमिकामा मात्रै हुन्छन्। स्वतन्त्र महिलाले गर्भधारण गरिन वा बच्चा हुर्काइन भने बाबु कोहो भनेर ¥याख¥याख पारिन्छ। यौनको एकाधिकारी पनि पुरुषै छ। सबैतिर पुरुषकै एकाधिकार भएपछि महिलाले स्वतन्त्र निर्णयले गर्भधारण गर्नु वा बच्चा जन्माउनु पुरुषनिर्मित आचासंहिता पालन नगर्नु हो। अनि पुरुषप्रधान समाजको पन्जाबाट खुकुलिने प्रयत्न गर्नु हो।
त्यसैकारण व्यक्ति, समाज र राज्यले नै केरकार गर्न थाल्छ– यो भुँडीको मालिक को हो? यो सन्तानको बाउ को हो?
कानुन भनेको समाजलाई बाँध्ने, रीतिमा राख्ने र शासन गर्ने संहिता हो। कुनै पनि समाजमा जुन मूल्य र विश्वास परम्पराका रूपमा हुन्छ, बहुसंख्यक मानिसले त्यसैलाई स्वाभाविक ठानेर पालन गरिरहेका हुन्छन्। धेरै कानुन तिनै परम्पराले निर्धारण गरेको हुन्छ। कति कुरा कानुनमा बेग्लै भए पनि व्यवहारमा परम्पराले नै समाज डो¥याइरहेको हुन्छ। अहिले सन्तानको नागरिकताका लागि आमा विवाहित हो–होइन, होइन भने बलात्कारमा परेको हो या सहमतिमै गर्भधारण भएको हो? यौनसम्बन्ध राखेर पनि बिहे किन नगरेको? यस्ता प्रश्नले घेरिनुपर्ने भएको छ। बाबु नहुनुका पुष्ट्याइँ पेश गरेपछि मात्र नागरिकताका लागि निवेदन दिन पाइने व्यवस्था गरिएको छ।
छोरीलाई नागरिकताको अधिकार नदिइनुमा नेपाली समाजमा विद्यमान परम्परागत पितृसत्तात्मक मूल्यको सबैभन्दा ठूलो भूमिका छ। हिन्दू मान्यताप्रभावी नेपाली समाजमा छोरी सन्तानको मूल्यमा हुँदिन। जन्मैदेखि उसलाई पराइघर पठाउने वस्तुका रूपमा व्यवहार गरिन्छ। शब्दै छ, कन्यादान। अर्थात् ऊ दान दिने वस्तु हो। कि बाउआमा कि त दाजुभाइ नै दिदीबहिनीका सुरक्षाकवच मानिन्छन्। ‘छोरी हो अर्काको घर गइहाल्छे’ भन्दै हुर्काइन्छ। वस्तुसरह दान दिनेको के मानवीय भाउताउ?
छोरीलाई दोयम दर्जाको व्यवहार गर्ने र मानवीय पहिचानबाट बर्खास्ती गर्ने काम घरघरका सानासाना रीतिथितिबाट हुँदै आइरहेको छ। छोरीलाई टीका र पूजा, छोरीलाई ढोगभेट र दक्षिणा। किन? बाआमा भन्छन्, ‘छोरो भनेको बाबुको अंश खाने हो, छोरीले दानदक्षिणा।’ छोरी न वंशको हकदार, न अंशको अधिकारी। छोरी अर्कैको घर सम्हाल्न जानुपर्ने प्राणी। छोरी न बुढेसकालका सहारा मानिन्छन्, न अर्को लोक तार्ने माध्यम। यस्तो विश्वासमा चलेको समाज छ, अनि राज्यले त्यसैलाई निरन्तरता दिनु नौलो होइन।
यो देश छोराहरूको, पुरुषहरूको, बाउहरूको र लोग्नेहरूको घर हो। तर छोरीको घर होइन, उसको त माइती हो। यो सीताको माइतीघर हो। माइतीघर भनेको जन्मघर त हो, तर त्यसमा बिहेपछि कुनै अधिकार हुँदैन। माइती भनेको चाडपर्व, बिहे–वर्तुन, श्राद्ध, मरोपरोमा मात्रै कर्म फुकाउन पुग्नुपर्ने मुकाम हुन्छ। कहिलेकाहीँ आइदिएर माइतीको शोभा बढाइदिने हो ‘चेलीबेटी’ले, अधिकार खोज्ने होइन।
ठीक त्यसरी नै देश पनि छोरीका लागि माइती मात्रै बनेको छ, एउटा पुरानो गीतमा भनिएझैं ‘यो हो मेरो प्राणभन्दा प्यारो माइतीघर।’ आफ्नो कहिल्यै नहुने, तर प्राणभन्दा प्यारो मान्नैपर्ने।
संसदमा अहिले पेश भएको नागरिकतासम्बन्धी विधेयक यो समाजको परम्पराको निरन्तरता हो, संविधानको व्याख्या हो। संविधानले नै नागरिकतासम्बन्धमा छोरीलाई स्वतन्त्र हुन छेकारो हालेको छ, जसलाई बदल्न थुप्रै आमा–दिदी–बहिनी दुःख पाउन तयार हुनुपर्नेछ र न्याय खोज्ने एउटा पुस्ताले अझै संघर्षको बाटो तय गर्नुपर्नेछ।
डिसेम्बर ११ मा सार्वजनिक हुने पाँच वटा प्रदेशको चुनाव परिणामसँगै भारतका विपक्षी र सत्तारुढ पार्टीको चुनावी रणनीति अझै प्रखर हुनेछ, जसले लोकसभा...
विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तनको नयाँ नीति निर्माण गर्नेतर्फ भर्खरै पहल भएको छ। तर यस्तो अंशगत प्रयासबाट मात्रै अहिले यो क्षेत्रले सामना गर्नु...
मानिसको जीवन गोरुजस्तै, यन्त्रजस्तै भएर जोतिनुमात्र होइन। रमाइलो पनि चाहिन्छ। वर्षदिनमा आउने मुख्य चाड दशैंं र तिहारमा रमाइलो गरी, सबैसँग मिलेर,...
जनताले फालेको राजतन्त्रलाई यति सुविस्ता, यति सम्मानका साथ दुनियाँमा कहीँपनि बस्न दिइएको छैन, बस्न दिइएको हुँदैन। तर नेपालमा हामीले अत्यन्त उदार,...
शक्तिशाली सरकारले ८ महिना बिताइसक्दा समेत एउटा पनि भ्रष्टाचारी भेट्टाउँदैन। तर जन्ममिति ढाँटेर सम्बैधानिक निकायको उच्च तहमा पुगेकै आधारमा तक्माले...
डिसेम्बर ११ मा सार्वजनिक हुने पाँच वटा प्रदेशको चुनाव परिणामसँगै भारतका विपक्षी र सत्तारुढ पार्टीको चुनावी रणनीति अझै प्रखर हुनेछ, जसले लोकसभा चुनावको परिणामको छनक दिनेछ।
कृष्ण आचार्य - कसैले आफ्नो जीवनको उत्तरार्द्धमा सय जोडीको बिहे गरिदियो भनेको सुन्दा धेरैलाई अपत्यारिलो लाग्न सक्छ। तर यो तथ्य हो।
विदेशमा स्वदेशको नाम चम्काउने, पदक विजेता कुनै खेलाडीले कस्तो महसुस गर्छ? ग्रेटवालमा रञ्जना लिपि देख्दा मजस्तो एक नेपालीका मनमा कस्तो भावना छचल्कियो? भनिरहनु पर्ला र?
काठमाडौँ, मंसिर १ - वैज्ञानिकले किलोग्राम ‘केजी’को परिभाषा परिवर्तन गरिदिएका छन्। पचास भन्दा बढी देशले परिभाषा परिमार्जन गरेर नयाँ परिभाषा निर्माणगर्न सर्वसम्मत मन्जुरी दिएका हुन्।
कार्तिक २८ - यूरोपेली मूलुक फ्रान्समा बिरालो भन्दै सिंहको डमरु कारमा लिएर हिड्ने एक व्यक्तिलाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छ।
प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले मन्त्रीहरुको मनोमानी र कर्मचारीको ढिलासुस्ती रोक्न सचिवमार्फत् प्रत्येक मन्त्रालयको रिपोर्ट लिन थालेका छन्।
‘जब सरकार पार्टीको एजेण्डा बन्दैन भने पार्टीले के गर्छ? सरकारको एजेण्डा पार्टीमा राखिएको छ, तर त्यसबारे छलफल भएको छैन। त्यसैले पार्टीले धेरै कुरा...
दक्षिणा, दर्पन छायाँ, माइती, मनमन्दिर, सिउँदोको सिन्दुर, आफ्नो मान्छे लगायत दर्जनौँ चर्चित फिल्ममा अभिनय गरेकी निरुताले ‘सकेन्ड इनिङ’ मा ‘दाल भात...