नेपालको सन्दर्भमा नेपाली शेयर बजारमा सूचीकृत दश समूहका २०८ कम्पनीको शेयरलाई झ्वाट्ट हेर्दा उत्पादनमूलक क्षेत्रका शेयरको सङ्ख्या कम देखिए पनि सबै समूहका शेयरले उत्पादनमूलक कार्यमा अप्रत्यक्ष रूपमा सधाउ पु¥याएकै अवस्था छ । उत्पादन तथा प्रशोधन समूहको शेयरको उपस्थिति नेपाली बजारमा निकै कम छ । समूहगत रूपमा पहिलो बैङ्क तथा वित्तीय सस्था, बीमा, जलविद्युत् समूहको उपस्थिति निकै भएको अवस्थाले बजारमा उत्पादनमूलक क्षेत्रको उपस्थिति न्यून रहेको देखिन्छ ।
सरकारका जिम्मेवार अधिकारीले शेयर बजारलाई अनुत्पादक क्षेत्र भनेको हल्लाले गत साता बजारमा निकै नकारात्मक असर प¥यो । नयाँ सरकारको आगमनसँगै शेयर बजारमा रौनक आउँछ भन्ने आशा निराशामा बदलिएर बजारमा एकाएक पहिरो गयो । अर्थतन्त्र बुझेका अर्थमन्त्रीको आगमनले बजारमा रौनक ल्याउनुको साटो शेयर बजारलाई अनुत्पादक भनेको विषयले निकै चर्चा मात्र पाएन, त्यसैलाई भजाएर बजार ओरालो लगाउने कार्यले प्रश्रय पायो । शेयर बजार कुनै पनि हालतमा अनुत्पादनक होइन भन्ने तर्कहरू आएसँगै अर्थमन्त्रीले आफूले त्यस्तो आशयको कुनै अभिव्यक्ति नदिएको बताएपश्चात् भने बजार पुनः उकालो लाग्न थालेको अवस्था हो । शेयर बजार भनेको नै हल्लाको बजार पनि हो । सरकारको आधिकारिक व्यक्तिको अर्कै आशयको अभिव्यक्तिलाई शेयर बजारसँग जोडेर फैलाइएको हल्लाले बजारमा निकै नकारात्मक असर पा¥यो, त्यही मौका छोपेर छोटो समयका लागि लगानी गर्नेले कमाउनका लागि नै लगानी गर्ने अवसर पनि पाए । अब कुनै दिन विशेष हल्लाले बजार तताएर सस्तोमा खरिद गरेको शेयर छोटो समयमा नै मुनाफा कमाउँदै बजारबाट बाहिरिने अवसरको खोजीमा शेयर बजारका कतिपय खेलाडी रहेको देखिन्छ । सरकारले बजेटको मध्यावधि समीक्षापश्चात् स्वेतपत्र जारी गर्ने र त्यसमा शेयर बजारको बारेमा समेत उल्लेख गरिने विषयले बजारमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ । तर, शेयर बजारसम्बन्धी सरकारको अधिकारिक अवधारणा आउँदा कस्तो आउँछ सो भने हेर्न बाँकी नै छ । तसर्थ, हालको बजारमा आत्तिने र बिक्री गर्ने वा मौका यही हो भनेर जे भेटिन्छ सो खरिद गर्ने बेला अवश्य होइन । बजार अहिले पर्ख र हेरकै अवस्था रहनुपर्ने देखिएको छ । शेयर बजारमा हरेक दिन कारोबार हुने नै भयो । आत्तिएका र नाफा कमाएका निष्कने र भविष्यमा राम्रो सम्भावना देख्नेले खरिद गर्ने भएकैले दैनिक कारोबार हुने हो ।
अर्थमन्त्रीको शेयर, गाडीघोडा तथा घरजग्गा लगानीका अनुत्पादक क्षेत्र हुन् भन्ने भनाइ आएसँगै बजार प्रभावित भएको भन्ने ठम्याई शेयर बजारका पण्डितहरू गरिरहेका छन् । नेपाल राष्ट्र बैङ्कले पनि शेयर कर्जाजस्ता विषयलाई अनुत्पादक क्षेत्रको लगानीको सूचीमा नै राख्दै आएको छ ।
अर्थमन्त्रीको अभिव्यक्तिमा के उत्पादक र के अनुत्पादक भन्ने कुरामा लागेर बजारमा आत्तिनेभन्दा पनि सरकारले ल्याउने समग्र अर्थतन्त्रको विकासको नीतिमा शेयर बजारलाई कसरी हेरिएको छ, अनि शेयर बजारमा आफूले खरिद गर्ने कम्पनीले भविष्यमा दिने सक्ने प्रतिफलको राम्रो लेखाजोखा गर्नु अहिलेका लागि महŒवपूर्ण हुन्छ । शेयर बजारमा कतिपय समूहका राम्रा शेयरको बजारमूल्य निकै घटिसकेको अवस्था हो अहिले । यस्तो बेलामा राम्रो लेखाजोखा र अध्ययनसहितको लगानीले भविष्यमा राम्रो प्रतिफल दिन सक्छ ।
शेयर बजारमा समस्या निम्तिएको बेला बजार सुधारका लागि विगतमा गरिएका प्रतिबद्धता पूरा गर्ने दिशामा सरकार छिटो–छिटो अघि बढ्छ वा सुधारको विषय कुरामै मात्र सीमित हुन्छ सो भने सरकारको आगामी कदमले देखाउने कुरा हो । आगामी दिनमा आउने सरकारको न्यूनतम साझा कार्यक्रममा अर्थतन्त्रको विकासमा कस्तो नीति लिइने जनाइएको छ, जसले शेयर बजारमा पार्न सक्ने प्रभावको अध्ययन नै अहिले महŒवपूर्ण हुने देखिएको छ । बजारमा देखिएको हल्ला अर्थमन्त्रीको प्रष्टोत्तिजस्ता विषयलाई महŒव दिनु जरुरी छैन । आधिकारिक रूपमा आउने नीति र समूहगत रूपमा शेयरमा पार्ने प्रभाव अनि आफूले खरिद गर्ने निश्चित कम्पनीको आर्थिक स्वास्थ्य र सो समूहको विकासमा सरकारी नीतिले पार्ने प्रभाव महŒवपूर्ण हो ।
हरेक मुलुकमा शेयर बजारलाई अर्थतन्त्रको ऐना मानिँदै आएको छ । कुनै पनि मुलकको अर्थतन्त्रको विकास कत्तिको गतिमा अघि बढेको छ भन्ने कुरा सो मुलुकको शेयर बजारको सूचकाङ्कले देखाउने विषय हो । कुनै पनि मलुकमा ऊर्जाको खपत बढी हुन्छ भने सो मुलुक आर्थिक रूपले सम्पन्न हो भन्ने ठहर गरिएझैँ हरेक मुलुकको उद्योग, व्यवसायको विकासमा पुँजीको सिर्जना गर्ने कार्य पुँजी बजारले गर्ने भएकोले अर्थतन्त्रको ऐना मानिएको हो ।
नेपालको सन्दर्भ भने अन्य मुलुककोभन्दा केही भिन्न छ । नेपाली शेयर बजार नेपाल स्टक एक्सचेन्जमा हाल दश समूहमा शेयर सूचीकृत भएका छन् । नेपाली शेयर बजारमा अझै पनि बैङ्क तथा वित्तीय क्षेत्रको वर्चस्व करिब ८० प्रतिशत हाराहारीमा कायमै छ । होटल, बीमा, जलविद्युत् क्षेत्रको शेयरको हिस्सा बढ्दो भए पनि उत्पादनमूलक क्षेत्रको शेयरको सङ्ख्या ज्यादै न्यून देखिएको छ । यस्तो सन्दर्भमा नेपाली शेयर बजार अर्थतन्त्रको ऐना बन्न अझै सकेको देखिँदैन । कतिपय अवस्थामा शेयर खरिद भनेको बैङ्क वित्तीय संस्थाको शेयर भन्ने मान्यताको अन्त्य गर्दै शेयर बजारमा उत्पादनमूलक क्षेत्रको शेयरको हिस्सा बढाउँदै लाने चुनौती सरकारसमक्ष अझै विद्यमान छ ।
उत्पादनमूलक क्षेत्रको वृद्धि नगण्य भएको अवस्थामा नियमनकारी निकाय नेपाल राष्ट्र बैङ्कले बैङ्क तथा वित्तीय क्षेत्रको चुक्ता पुँजीमा गरेको बढोत्तरीको नियमले समस्या निम्तिएको छ । चुत्ता पुँजी वृद्धिको अनुपातमा नाफा कमाउने चुनौती बैङ्क वित्तीय संस्थालाई परेको छ ।
सञ्चालकहरू नाफा बढाउन जोड दिइरहेका छन् । निक्षेपको अनुपातमा लगानी उच्च हुँदा लगानीयोग्य रकमको कमी हुँदै आएको छ । लामो समयदेखि अस्थिर सरकार रहेको कारण सरकारी खर्च उच्च दरमा हुन सकेको छैन । यस्तो अवस्थामा मुलुकभित्र लगानी उत्पादनमूलक क्षेत्रमा कसरी बढाउन सकिन्छ भन्ने चुनौती कायमै छ । सङ्कलित पुँजी कसरी उत्पादनशील क्षेत्रतिर लैजाने भन्ने नीति र त्यसको सफल कार्यान्वयन जरुरी देखिएको छ । ब्याजदर निश्चित दायरामा राख्ने प्रयासमा सरकार र बैङ्कर्स सङ्घ लागेको छ । तर, पैसा आवश्यक परेका बेला खुला बजारमा कति समय निश्चित दायरामा बस्न सकिने वातावरण निर्माण हुन्छ, सो हेर्न बाँकी नै छ ।
शेयर बजारमा उत्पादनमूलक क्षेत्रको बाहुल्यता नहुँदैमा बजार अनुत्पादनक भन्नु कदापि सही होइन । नेपाली सन्दर्भमा बैङ्क वित्तीय संस्थाको विस्तार हुँदैछ । राजनीति स्थायित्व र सुरक्षाको प्रत्याभूति भएको अवस्थामा हाल बैङ्क वित्तीय सस्था निक्षेप सङ्कलन र कर्जा विस्तारका लागि मुलकभर फैलिन क्रममा रहेका छन् । यस्तो अवस्थामा बैङ्क वित्तीय संस्था उत्पादनमूलक क्षेत्र नभएर सेवा र नाफामुखी संस्था भए पनि उनीहरूले मुलकभरमा उत्पादनमूलक क्षेत्रमा कर्जा लगानी गर्दै अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन अवश्य पनि सघाउ पुग्ने अवस्था छ ।
शेयर बजारमा प्रत्यक्ष रूपमा देखिने उत्पादनमूलक संस्था नभए पनि ऊर्जा उत्पादनका लागि ठूलो लगानी गर्ने बैङ्क वित्तीय संस्थाले गरेको कार्य अवश्य पनि उत्पादनमूलक क्षेत्रलाई सधाउने खालको नै देखिन्छ । यस्तो परिस्थितिमा नेपालका बैङ्कले गरेको लगानी उत्पादनमूलक क्षेत्रमा नै बढी रहेको देखिन्छ । बैङ्क वित्तीय संस्थाले एकै क्षेत्रमा लगानी गर्न सक्ने अवस्था रहँदैन र जोखिमको हिसाबले पनि ठीक हुँदैन, यस्तो परिस्थितिमा उनीहरूले घरजग्गा, सवारीसाधन, उद्योगधन्दा, व्यवसायजस्ता क्षेत्रमा समेत आफ्नो कर्जाको निश्चित हिस्सा लगानी गर्नु स्वाभाविक नै हो । समग्रमा नेपाली शेयर बजारका सूचीकृत कम्पनीको प्रकृति हेर्दा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा उत्पदनमूलक क्षेत्रलाई सघाउने प्रकृतिको नै भएकोले बजार उत्पादनमूलक क्षेत्र नै हो ।