कला, साहित्य र संगीतको कुनै भुगोल हुदैन । न त यो कुनै परिधि भित्र कैद हुन्छ । यो त सबै दायराभन्दा माथि हुन्छ । प्रेम अभिव्यक्त गरेर हुने चिज होईन । यदि त्यसो हुदो हो त यो संसारमा आवाज हुनेहरुले मात्र प्रेम गर्थे । भाषा वा बोलीले मात्र प्रेम हुने होईन । प्रेम त अभिव्यक्त गर्ने माध्यम नै नभएपनि अभिव्यक्त हुन्छ । त्यसैले त बोल्न नसक्नेहरु पनि प्रेममा परेका छन् । सुन्न नसक्नेहरुले पनि प्रेम गरेका छन् । महशुस गरेका छन् । आँखा नहुनेहरुले प्रेमलाई देखेका छन् । छोएका छन् । अनुभुत गरेका छन् ।
संसारलाई सुन्दर बनाउने त्यस्तो कुनै चिज छ त त्यो प्रेम हो । त्यो सुन्दरतामा सुगन्ध थप्छ, गीतले । संगीतले । हो, यहाँ म संगीतका माध्यमबाट, अझ भन्नु पर्दा गजल गायनको माध्यमबाट संसारमा आफूलाई चिनाउने एक व्यक्तित्व, जो हामीमाझ यति बेला छैनन, तिनका बारेमा चर्चा गर्दैछु ।
यतिभन्दा तपाईहरुले अनुमान गरिसक्नु भयो होला । हो, म चर्चा गर्दै छु, स्वर्गीय गजलकार जगजित सिंहको । जसले साहित्य, कला र संगीतलाई जीवनको आस्था बनाए । र बनाए जीवनको हिस्सा । तिनै जगजीतका बारेमा चर्चा गर्दैछु ।
जसको गजल सबैको ओठमा छ, मनमा छ, मस्तिष्कमा छ । त्यो गजल मात्र अमर छैन, गाउने जगजित पनि अमर छन् । जगजितलाई अमर बनाउने मध्येकै एउटा गजल हो ।
८ फेब्रुअरी १९४१ मा राजस्थानको गंगानगरमा जन्मिएका जगजितको बाल्यकाल घरमै बित्यो । उनका चार बहिनी र दुई भाई थिए । उनको शुरुवाती शिक्षा गंगानगरकै खालसा स्कुलमा भयो । पछि थप अध्ययनका लागि उनी जालन्धर पुगे । डिएवी कलेजबाट स्नातक पास भएपछि उनले कुरुक्षेत्र विश्व विद्यालयबाट पोष्ट ग्राजुयसन सके ।
घरमा उनलाई जितका नामले बोलाईन्थ्यो । तर उनले संगीतका माध्यमबाट पुरै जगलाई जीते । र त उनी जगजित भए । गजल गायकीको माध्यमबाट उनले सबैको मन जिते । उनले गुजराती फिल्मबाट गजल गायन शुरु गरे । तर उनको गायकी गुजरातीमा मात्र सिमित भएन । उनले पञ्जावी, हिन्दी, नेपाली, उर्दु, गुजराती भाषामा सयौ गजलहरु गाएका छन् ।
जगजित गजल गायनमा संघर्षरत थिए । उनको त्यही समय चित्रासंग भेट भयो । चित्रा पनि गजल गायनमा नाम कमाउदै थिईन । १९६९ मा जगजीतले चर्चित गायिका चित्रासंगको प्रेमलाई बैबाहिक सम्बन्धमा परिणत गरे । बैबाहिक सम्बन्धपछि यो जोडीले गजल गायनमै आफूलाई थप समर्पित ग¥यो । पत्नी चित्रासंगै जगजीतले सयौ गजलहरु गाए । यो जोडीले थुप्रै फिल्ममा एक साथ गाए ।
कार दुर्घटनामा आफ्नो जवान छोरा बिबेक गुमाउनुको पीडाले यो जोडीलाई गलायो । संगीत साधनामा कहिल्यै नथाकेको यो जोडी पुत्र बियोगमा बिरक्तियो । जगजीत पत्नि चित्रा छोराको मृत्युपछि गजल गायनबाट टाढा रहिन । जगजीत पनि केही समय गुमनाम झै भए । तर उनले शोकलाई पनि गजलकै माध्यमबाट शक्तिमा बदले । र त्यही शक्तिले एउटा नयाँ गजल जन्मायो ।
७० को दशकमा उनको स्वरको जाँदु देखिन थालिसकेको थियो । जतिबेला गीतकै अबस्था त्यति राम्रो थिएन । उनले त्यति बेला गजललाई चिनाए । अर्थ, प्रेमगीत,लीला, सरफरोस,तुम बिन, बीर जारा लगायत दर्जनौ फिल्ममा आवाज दिएर उनले गजलको दायरालाई फराकिलो मात्र बनाएन । गजललाई नयाँ आयाम दिए । नयाँ पहिचान दिए । गजल र जगजीत एक अर्काका पर्याय जस्तै भए । त्यही कारण उनलाई गजलका सम्राट पनि भन्न थालियो । उनको स्वरको जादु यसरी चल्यो कि त्यसलाई कुनै तारवार वा सीमानाले रोकेन । भारत र पाकिस्तानकाबीच जति धेरै टकराव र मनमुटाव भएपनि जगजीत पाकिस्तानमा पनि उत्तिकै प्रिय रहे । उनका पाकिस्तानी प्रशंसक अलिले भनेका छन्, म जिन्दगीमा दुई चोटी रोए । पहिलो चोटी भाईको मृत्युमा र दोस्रो चोटी गजल सम्राट जगजीतको मृत्युमा । उनका पाकिस्तानी प्रशंसकले उनलाई भारतीय भनेन, भलै भारत प्रति उनका प्रशंसक कहिल्यै सकारात्मक रहेनन । संगीतको शक्ति भनेकै यही हो । जसको कोही शत्रु हुदैन । सबै मित्र । सबै प्रिय । सबैका प्रिय तिनै गजल सम्राट जगजीतलाई गजल गायनमा पु¥याएको योगदानको कदर गर्दै भारत सरकारले पद्यम श्री र पद्यम भुषणबाट सम्मानित ग¥यो । जव दिन ढल्किन्छ । तव के हुन्छ, महशुस ।,
गजल श्रृंगारिक हुन्छ । प्रेमरस युक्त गजल गायनमा धेरैले रुचि दिन्छन । तर जगजीतका गजलमा प्रेम मात्र छैन । देशभक्ति पनि छ । छटपटी छ । जीवनका उतारचढाव, आरोह अवरोहहरु उनका गजलमा छचल्किएका छन् । पोखिएका छन् । गजलमा बिरह छ । बिरहले गजल बनेका छन् । र उनका गजलमा कोहीसंग बिछोडिनुको पीडा छ । निराशा छ । र छ, उम्मीद । आशा । त्यही उम्मीद र आशाले उनी बाँचेका छन् । आशाको त्यही त्यान्द्रो उनको गजलमा प्राण बनेको छ । सञ्जिवनी बनेको छ ।
पुतलीहरुलाई मर्नुको डर हुदैन । बत्तीमा जादा मृत्यु निश्चित छ । तर पनि पुतलीहरु बत्तीको उज्यालोमा हाम फाल्छन । यो हो प्रेम । जहाँ मर्नुको डर हुदैन । रित्तिनु अनि खिईनुको परवाह हुदैन । प्रेम, गजल र जिन्दगी उस्तै उस्तै हुन् । प्रेम बिनाको जिन्दगी के जिन्दगी । जिन्दगीलाई हेर्ने, बुझ्ने अनि सोच्ने सबैका आआफ्नै दृष्टिकोण हुन्छन । जगजीतको पनि आफ्नै बुझाइ थियो । केही पाएर गुमाउनु । अनि केही गुमाएर पाउनु । जिन्दगीको अर्थ आउनु र जानु हो । दुई दिनको जिन्दगीबाट एक समय चोर्ने कुरा गर्छन, गजलमा जगजित । आफू सधैभरी रित्तिईरहे । तर उनले संगीतका पारखीलाई कर्णप्रिय गजलहरु दिईरहे । जसले सधै गुमाए । ......
जिन्दगी तव सुन्दर हुन्छ, जव प्रिय मान्छे आफूसंग । र त्यही प्रिये मान्छेको साथले जिन्दगी पनि प्रिये हुन्छ । र त्यतिबेला लाग्छ, जिन्दगी अरु केही होईन, दुई जनाको कहानी हो । बस, प्रेमिल जोडीको मिठो कहानी । र त उनले गाए, जिन्दगी तिम्रो र मेरो कहानी भन्दा केही होईन । यो त प्रेमको प्रतिक हो ।
उनी जिन्दगीमा धेरै पटक निराश पनि भए । उनले कही गजलमै जीवन पोखे । जीवन गाए । तर जव उनी निराश भए । उनले गजलमै निराशालाई गाए । प्रिय मान्छे टाढा हुदा कति पीडा हुन्छ । जो बिना बाँच्नुको अर्थ हुदैन । र त,उनले गजलमा गाए ।.............
जगजीतले साहित्य अनि संगीतका पारखीहरुलाई ५० भन्दा बढि एलबम दिएका छन् । उनले देश बिदेशमा सयौ कन्सर्टहरु मार्फत पनि गजल गाए । गजल चिनाए । गजललाई एउटा उचाईमा पु¥याए ।
सन १९९९ मा सरफरोशमा होश वालोको खबर क्या बोलको गजल गाएपछि लता मंगेशकरले जगजीतका बारेमा भनेकी थिईन— जगजीतले गजल गायनमा सबै चिज बदले । बोल, सुर, आवाज, ताल सब चिज...।
हो, जगजीतले पनि गजलमा प्रेम मात्र गायनन, गाए देशभक्तिका गीतहरु । उनका गजलमा पीडा अनि निराशा पनि छ । तर मान्छेलाई आशावादी बनाउने गजललाई पनि उनले महत्व दिए । मान्छेलाई गजलका माध्यमबाट जोड्ने । प्रेम, भाईचारा र भातृत्वलाई बाड्ने कोशिस पनि उत्तिकै गरे, जगजीतले गजल मार्फत । र आफ्नो प्रिय मान्छे टाढा हुदा खटकिने अभाव पनि उनले गजलमा पोखे ।
बचपनको यादले जगजीतलाई चिमोट्छ चित्रासंगै । त्यही चिमोटाई गजलमा पोखिन्छ । बिगतका यादहरु बाहेक मान्छेसंग केही बाँकी रहदैनन । हो, समयभन्दा बलवान कोही छैन ।
कवी डब्लु बी यिट्सले भनेका छन्,—गुलाब होईन, समय फुल्छ । उनको भनाईले समय नआई गुलाब पनि फुल्दैन । समय र नदी उस्तै हुन् । जो फर्किदैनन । जो दोहरिदैनन । तर मान्छे जे दोहरिदैन । जो फर्किदैन । त्यसकै पछि कुद्छ । अज्ञानी बच्चा झै जिद्दी गर्छ । त्यही चिजको अपेक्षा गर्छ । जगजीत र चित्रा पनि त मान्छे थिए । त्यसैले उनीहरुले पनि गाईदिए ।
पाकिस्तानका चर्चित गजल गायक गुलाम अलीसंगै कन्सर्ट गर्ने तय भएकै दिन जगजीतको ७१ वर्षको उमेरमा मस्तिष्कघातबाट मृत्यु भयो । मृत्यु शास्वत सत्य हो । जसले संगीतको भाषा बुझ्दैन । कसैको ईच्छा बुझ्दैन । मृत्युले जगजीतको अन्तिम ईच्छा पुरा हुन नदिएपनि उनी संगीतका पारखीहरुमाझ सधै अमर रहनेछन् । उनी प्रतिको श्रद्धा, सम्मान र समर्पणलाई कसैले छिन्नसक्ने छैन । भौतिक शरीर नभएपनि कालजयी गजलहरु मार्फत जगजितलाई गजलका पारखीहरुले गुन्गुनाईरहनेछन् । गुन्गुगाईरहनेछन् । सधैभरी ।