काठमाडौँ — रानीपोखरीको बालगोपालेश्वर मन्दिर विज्ञको सुझावविपरीत पुरातत्त्व विभागले पुनर्निर्माण सुरु गरेपछि उत्पन्न विवाद जटिल बन्दै गएको छ । प्रताप मल्लकालीन गुम्बज शैलीमा बनाउन माग गर्दै सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले दबाब दिएपछि काम फेरि रोकिएको छ ।
यसको निर्माणबारे सहमित जुटाउन राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले पुरातत्त्व विभाग, विज्ञ, अभियन्ता लगायतसँग छलफल गर्‍यो । तर सहमति भने जुटेन ।
छलफलका क्रममा केही विज्ञले रानीपोखरी मल्लकालीन शैलीमा बनाउनुपर्ने धारणा व्यक्त गरे भने केहीले पुनर्निर्माणलाई अवसरका रूपमा लिँदै पहिलेकै शैलीमा बनाउनुपर्ने बताए । ‘रानीपोखरी गैरजिम्मेवार रूपमा निर्माण रोकिएको छ,’ विज्ञ समितिका सदस्य प्राध्यापक सुदर्शनराज तिवारीले भने, ‘समितिले सरकारलाई दिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख भएअनुसार काम भएकाले यसलाई पुरातत्त्व विभागको स्टान्डर्डअनुसार बनाएको भन्न मिल्दैन ।’
केही विज्ञले त्यसमा फरक धारणा राखे । ‘रानीपोखरीलाई प्रताप मल्लको शैलीमा बनाउने हो भने उपत्यकाको अन्य सम्पदा पनि पुरानै शैलीमा बनाउनुपर्छ,’ इतिहासविद् रमेश ढुंगेलले भने । उनको भनाइको तिवारीले प्रतिवाद गरे । पुरातत्त्वविद् साफल्य अमात्यले अहिलेको पुस्ताले जस्तो देखे, त्यही शैलीमा बनाउनुपर्ने धारणा राखे ।
जनकपुर — उमेरले डाँडा काटिसक्यो तर पनि जोस पटक्कै घटेको छैन । हरेक बिहान साइकल चढेर क्याम्पस जान्छन् ८० वर्षे रामनारायणप्रसाद मण्डल । अध्यापक होइन, विद्यार्थी बनेर ।
राजनीतिशास्त्रमा स्नातकोत्तर र कानुनमा स्नातक गरी दुई दशक उच्च तहको सरकारी सेवाको अनुभव बटुलिसकेका उनको रहर चाखलाग्दो छ । अहिले अंग्रेजी साहित्य विषयमा स्नातकोत्तर गर्न तम्सिएका छन् । ‘ज्ञान, बुद्धि र विवेकले वृद्ध उमेरमा पनि ऊर्जा मिल्ने भएकाले क्याम्पस पढैछु,’ उनले भने ।
जनकपुरदेखि ८ किमि दक्षिण धनौजी–५ बहुअर्वामा १९९५ सालमा जन्मिएका मण्डलले सानैदेखि पढने अवसर पाएका थिए । जमिन्दारका परिवारमा हुर्किएका उनले गाउँमै प्रारम्भिक शिक्षा पाए पनि भारत विहारको मधुवनीस्थित सुँढी स्कुलबाट मेट्रिक उत्तीर्ण गरेका थिए । मधुवनीकै आरके कलेजबाट प्रविणता प्रमाण पत्र र दरभङ्गास्थित सिएम कलेजबाट स्नातक गरेका उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयवाट राजनीतिक शास्त्रमा स्नातकोत्तर गरे ।
२०२३ सालमा अञ्चल शिक्षा अधिकारीमा नियुक्ति पाए । १६ वर्ष सरकारी सेवामा रहे । अञ्चलबाट जिल्ला शिक्षा कार्यालय विस्तार भएपछि जिल्ला शिक्षा अधिकारीका रूपमा काम गरे । २०२९ सालमा उपसचिव भए । शिक्षा निर्देशकको रोलक्रममा रहे पनि राजनीतिक पहुँचको अभावमा नपाएको उनले बताए । त्यसपछि बीस वर्ष अवधि नपुग्दै स्वैच्छिक अवकाश लिए ।
अवकाश लिएपछि २०४३ सालको राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य निर्वाचनमा हेमबहादुर मल्लसित प्रतिस्पर्धा गरे । तर, पराजित भए । ‘राजनीतिमा इमानदार, सत्य बोल्ने मान्छे टिक्दैनन्, ढाँटछल गर्नुपर्ने, झूटो बोल्नुपर्ने भएकाले मेरो आचरणसित मेल खाएन, मण्डलले भने । सरकारी सेवा र राजनीतिबाट अलग भएपछि शिक्षा क्षेत्रबाट समुदायको सेवा गर्ने उद्देश्य लिए । धनुषाको गोदारमा सञ्चालित सिता विद्याश्रम मावि उनैले स्थापना गरेका हुन् ।
उनका छोराछोरीले समेत त्यहीँबाट एसएलसी उत्तीर्ण गरे । त्यसपछि जनकपुरमा गुरुकुल आवाशीय अंग्रेजी विद्यालय सञ्चालन गर्दै आएका छन् । श्रीमती, छोरा, बुहारी शिक्षण पेसामै छन् । ‘म आफैं पनि अंग्रेजी पढाउँछु तर विद्यालयबाट केही लिन्नँ,’ उनले भने, ‘पर्याप्त जमिन छ, घर छ, जीवनको अन्त्यसम्म पढने र पढाउने लक्ष्य छ ।’
आरआर बहुमुखी क्याम्पसमा यो सेमेस्टरमा अंग्रेजी साहित्य पढ्ने ४ जना छन् । एक जना कक्षामा आउँदैनन् । तीन जनामध्ये पनि नियमित आउने मण्डल मात्रै हुन् । प्राध्यापक बालकेशर ठाकुरका अनुसार मण्डल पढाइमा जिज्ञासु र अब्बल छन् । ‘ज्ञान भनेको शक्ति हो, ज्ञानले ऊर्जा दिन्छ, त्यसैले मण्डलको मुहारमा वृद्धपन पटक्कै छैन,’ उनले भने, ‘पढाइमा गम्भीर रहेका उनलाई पढाउन छुट्टै मज्जा छ ।’
मण्डल विहान ४ बजे उठेर शारीरिक व्यायाम गर्छन् । ७ बजे क्याम्पस जान्छन् । दस बजेतिर फर्कन्छन् । दिउँसो स्कुलमा पढाउँछन् । अपरान्ह ३ बजेतिर मन्दिर जाने, पूजाआजा सकेपछि साँझ टेलिफिल्म हेर्ने र दस बजे सुत्ने उनको बानी छ । यसबाहेक उनको दिनचर्या सामाजिक कार्यमा पनि बित्छ । गाउँमा पोखरी खनाउने, घाट बनाउने, मठ मन्दिर धर्मशाला निर्माण, मर्मतसम्भारमा सरिक हुन्छन् ।
धानुकहरूको डिक्का महासंघको राष्ट्रिय अध्यक्ष र मण्डल सेवा आश्रमको पनि संस्थापक अध्यक्ष छन् । विभिन्न संघसंस्थामा आवद्ध उनी जिन्दगीको अन्तिम क्षणसम्म सेवा गर्ने, शिक्षाको ज्योति फैलाउने लक्ष्य रहेको बताउछन् । कुनै दृष्टिविहीनले संसार देख्न सकोस भनेर तिलगंगा आाखा केन्द्रलाई नेत्रदानसमेत गरिसकेका छन् ।
मण्डलले केही किताब लेखेर प्रकाशन पनि गरिसकेका छन् । मुलुकको विकासका लागि गुणस्तरीय शिक्षा आवश्यक रहेको र ज्ञानबिना विकास र समृद्धि असम्भव रहेको उनको धारण छ । विदेशमा पढेर नेपालमा लागू गर्ने शिक्षा पद्धति सुहाउँदो नभएको उनले बताए । ‘कक्षामा शिक्षाकै बारेमा बहस हुन्छ, छलफल विश्लेषण गर्छांै,’ उनले भने, ‘यहाँ प्राविधिक र व्यावहारिक शिक्षा बढी आवश्यक छ ।’
रौतहट — जनप्रतिनिधि र कर्मचारीबीच विवादले कटहरिया नगरपालिकाको कामकाज प्रभावित भएको छ । असुरक्षाको कारण देखाउँदै प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत र लेखापाल आइतबार कार्यालय छाडेर सदरमुकाम गौर पुगेका छन् । उनीहरूले जिल्ला प्रशासनमा शान्तिसुरक्षा माग्दै निवेदनसमेत दिएका छन् ।
प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत रामलाल सहनी र लेखापाल राजेश्वरप्रसाद कुसवाहसँग उपमेयर नुरजहा खातुनसहित वडाध्यक्षहरूले गत आवमा भएका विकासनिर्माण लगायत शीर्षकको खर्च विवरण मागेपछि विवाद बढेको हो । ‘हामीले खर्च भएको हिसाव पारदर्शी ढंगले मागेका हौं,’ खातुनले भनिन्, ‘असुरक्षा भन्ने सवाल कहाँबाट आयो ? कुनै कर्मचारीलाई केही भएकै छैन । प्रशासनमा गएको सुन्दा आश्चर्यमा परे ।’
प्रजिअ गोविन्दप्रसाद रिजालले असुरक्षाको कारण देखाउँदै प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत र लेखापालले उपमेयर खातुनका श्रीमान् नसरुद्धिन अन्सारीसहितलाई कारबाही माग्दै निवेदन दिएको बताए ।
‘नगरपालिकामा काम गर्ने वातावरण नभएको र असुरक्षाको कारण जनाउँदै निवेदन दिएका छन्,’ उनले भने, ‘शान्तिसुरक्षा मिलाउन जिल्ला प्रहरीमा लेखेर पठाएको छ ।’ कर्मचारी र जनप्रतिनिधिको विवादले सेवाग्राहीको काम प्रभावित नपार्न दुबै पक्षलाई निर्देशन दिएका छन् । नगरपालिकामा कर्मचारी र जनप्रतिनिधिबीच तालमेल छैन । सधैंजसो विवाद र झगडा हुने गरेको स्थानीयको गुनासो छ । विवादकै कारण नगरपालिकाले सवारी खरिदका लागि छुट्याएको १ करोड ५० लाख र अन्य शीर्षकको गरी ३ करोड रुपैयाँ फ्रिज भएको थियो ।
लेखापाल कुसवाहले गत आवका विभिन्न शीर्षकका योजनामा वडाध्यक्ष तथा नगरपालिकाको जिम्मेवार पदाधिकारीहरूलाई झुक्याएर हस्ताक्षर गराएपछि आफूले विरोध जनाएको उपमेयर खातुनले बताइन् । मेयर शियाराम कुसवाह कर्तव्य ज्यान मुद्दामा जेल परेपछि उपमेयर खातुनले नगरपालिका चलाइरहेकी छिन् । विवाद बढेपछि कार्यालयको एउटा कोठामा ताला लगाइएको छ ।
कर्मचारीले खातुनका श्रीमानसहित केही जनप्रनितिनिधिलाई कारबाही माग गरेका छन् । अधिकृत सहनीले आफूहरूलाई कार्यालयमा काम गर्ने वातावरण नभएको बताए । ‘सधैं दुव्र्यवहारजस्तै सहनुपर्ने,’ उनले भने, ‘यस्तो अवस्थामा काम गर्न सकिँदैन । त्यसैले सुरक्षा माग्दै प्रशासनमा निवेदन दिएका छौं ।’ जनप्रतिनिधि भने कर्मचारीमाथि कुनै दुव्र्यवहार नभएको दाबी गर्छन् । ‘हिसाब माग्दा दुव्र्यवहार भयो, असुरक्षा भयो भन्न मिल्दैन,’ एक वडा अध्यक्षले भने, ‘हिसाब माग्दा उजुरी दिने यो कस्तो नियम हो ।’ प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत सहनीलाई प्रभावमा पारी पुराना हिसावकिताब अनुमोदन गर्न खोज्दा पोल खुलेपछि लेखापाल कुसवाहले नाटक रचेको जनप्रतिनिधिको आरोप छ ।
उपमेयरलाई कार्यवाहक नबनाउँदा अहिलेसम्म नगरपालिकाको नगरपरिषदसमेत हुन सकेका छैनन् । चालू आवका विकास निर्माण योजना तर्जुमा गर्न सकेको छैन । कर्मचारीकै कारण यस्तो अवस्था आएको जनप्रतिनिधिको आरोप छ । जनप्रतिनिधिहरू लेखापाल कुसवाहविरुद्ध यसअघि पनि कोष तथा लेखा नियन्त्रण कार्यालय, जिल्ला प्रशासनमा डेलिगेशन गएका थिए । कुसवाहाले खातुनका श्रीमान् नसरुद्धिनले गत बिहीबार नास्ताको विषय लिएर कार्यालयमा धम्क्याएपछि आफू घर बिदामा बसेको बताए ।
राजविराज — सप्तरीको दक्षिणी क्षेत्र हुँदै बग्ने खाँडो नदी पछिल्लो समय दूषित बन्दै गएको छ । जिल्लाका विभिन्न स्थानमा शौचालय सफा गरी सेफ्टी टयांकी सञ्चालकहरूले खाँडो खोलामै खुला रूपमा दिसा विसर्जन गर्न थालेपछि नदी दूषित बन्न पुगेको हो ।
जिल्ला खुला दिसामुक्त क्षेत्र घोषणा भइसके पनि नदीमा खुला रूपमा निर्वाध ढंगबाट दिसा फालिने गरेको छ । तर रोक्नेतर्फ कुनै निकायको ध्यान पुग्न सकेको छैन ।
नदीमा दिसा फालिँदा खाडोको दक्षिणी तटीय क्षेत्रमा धार्मिक आस्थामाथि समेत प्रहार भएको छ भने रोगको संक्रमण फैलिने खतरा बढेको छ । यस्तै दिसा नदीमा फालिने स्थानमा चर्न जाने चौपायाहरू भकाभक मर्न थालेको कृषकहरूले बताएका छन् ।
राजविराज–हनुमाननगर सडक खण्ड अन्तरगत राजविराज नगरपालिकाको देउरी भरुवा ग्रामदेबता स्थानभन्दा २ सय मिटर दक्षिण सेफटी ट्यांकीबाट दिसा खाँडो नदीमा मिल्काउने गरिएको छ ।
‘हामीले रोक्दा रोक्दा थाक्यौ तर सेफ्टी ट्यांकी सञ्चालकहरू दिनहुँ आएर नदीमा दिसा मिल्काउने गरेको देउरी भरुवाका लक्ष्मण यादवले बताए । शनिबार साँझ सिरहा सेफ्टी ट्यांकीक बन्दीपुर सिरहाको सेफ्टी ट्यांकी भएको गाडी खाँडो नदीमा निर्बाध रूपमा दिसा फालिइरहेका थिए । ‘जिल्ला खुला दिसामुक्त क्षेत्र घोषणा भइसकेको छ, हामीले सकीनसकी घरघरमा शौचालय बनायौं,’ देउरी भरुवाका लक्ष्मण यादवले भने, ‘हामीले शौचालयमा दिसा व्यवस्थित गरेका छौं तर बाहिरको दिसा हाम्रो ठाउँमा ल्याएर नदीमा मिसाउने कार्य भएको छ, हामी रोक्छौं, मान्दैनन् ।’
उनले नदीलाई दूषित पार्ने र रोगको संक्रमण फैलाउने गरी भइरहेका कार्य रोक्न जनप्रतिनिधि र स्थानीय प्रशासनले तदारुकता देखाउनुपर्ने माग गरे । ‘दिनमा दुईदेखि ३ पटकसम्म सेफ्टी ट्यांकी ल्याएर खाँडो खोलामा दिसा मिल्काउने गरिएको छ,’ स्थानीय रामस्वरूप यादवले भने । नदीमा दिसा मिल्काउँदा पशु चौपायामा तत्कालै प्रत्यक्ष असर देखिन थालेको उनले बताए । उनले कहिले काहीं नदीमा पानी नभएका बेला तटमै दिसा फाल्ने गरेको र सो क्षेत्रमा चर्न जाने पशु चौपाया बिरामी भई मर्न थालेको बताए ।
स्थानीय लक्ष्मण यादवले पछिल्लो केही समययता आफनो टोलका १५ वटा भैंसी अचानक बिरामी भई मरेको बताए । ‘खुला स्थानमा दिसा फाल्छन्, त्यहाँ उम्रिने घाँस खाएर पशु बिरामी भई मर्छन्,’ यादवले भने । उनले भने, ‘हामी गोठाला पनि रोगको उच्च संक्रमणमा छौं, नदीकिनारमा पशुचौपाया लिएर चराउन आउँछौं, सधैं दिसा फालिएको हुन्छ ।’ ‘सेफ्टी ट्यांकीबाट नदीमा वा नदी किनारमा दिसा फाल्नेबितिकै दुर्गन्धले गोठाला भाग्छन्, बटुवालाई पनि बाँधको बाटो हिँड्नै मुस्किल हुन्छ,’ उनले थपे ।
देउरी भरुवा क्षेत्रमा मात्र होइन, खाँडो तटीय क्षेत्रको दक्षिणी भागका पशु चौपायामा समेत समस्या देखिन थालेको छ । खासगरी देउरी भरुवा, मुसहरनिया, तोपा, विषहरिया, लौनिया, तिलाठी, सकरपुरा र बेलही गाउँका पशु चौपायाको पानी खाने ठाउँ खाँडो नदी नै हो भने चरण क्षेत्र पनि खाँडो नदीकै किनार हो ।
यसैगरी ती गाउँका कैयौं मानिस पानी भएका बेला खाँडो नदीमै स्नानसमेत गर्ने गरेका छन् । ‘गाउँका गाउँ पशु चौपायामा समस्या हुने गरी खाँडो नदीमा दिसा मिल्काउनु अपराध हो,’ तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिका वडा नम्बर १ का वडाध्यक्ष दिनेश्वर मिश्रले भने । उनले यसबारे तत्कालै स्थानीय प्रशासनसित समन्वय गरी रोक लगाउने बताए ।
‘खाँडो नदीमा दिसा मिल्काउनेले हाम्रो धार्मिक आस्थामाथि पनि प्रहार भएको छ,’ तोपाका शिवकुमार मण्डलले भने, ‘हामी खाँडोको जललाई पवित्र भन्दै पूजा कोठासम्म लान्छांै, स्नान गर्छौं, कैयांै परिवार यही नदीमा छठ पूजा गर्छन्, यसमा जिल्लाभरिको दिसा मिल्काउनु अपराध हो, दोषीलाई कारबाही हुनुपर्छ ।’ उनले जिल्ला खुला दिसामुक्त क्षेत्र घोषणा भइसकेको अवस्थामा खुला रूपमा नदीमा दिसा मिल्काउन नहुने बताए ।
‘खाँडो नदीमा पानीको सतह केही बढ्नेबित्तिकै दक्षिणी क्षेत्रका घरहरूमा पानी पस्छ,’ तिलाठीका देवनारायण यादवले भने, ‘हाम्रा टोलबस्तीका घरघरमा दिसायुक्त पानी पस्दा रोगको संक्रमण हुने खतरा बढेर गएको छ ।’ उनले नदीमा खुला रूपमा दिसा विसर्जन गर्ने कार्य रोक्न प्रशासन र स्थानीय निकायले तदारूकता देखाउनुपर्ने माग गरे । देवनारायणका अनुसार अहिले तिलाठी र लौनिया क्षेत्रका पशुहरूमा समेत विभिन्न रोगको संक्रमण देखिन थालेको छ ।
उक्त क्षेत्रका पशुचौपायाको पानी खाने स्थान पनि खाँडो नदी नै हो भने चरण क्षेत्र खाँडोको तटीय क्षेत्र । ‘नदीमा दिसा फाल्ने कार्य तत्काल रोक्नुपर्छ,’ देवनारायणले भने, ‘अन्यथा हामी सर्वसाधारणलाई जबरजस्ती गएर रोक्नुपर्ने बाध्यता आउन सक्छ ।’ उनले खाँडो खोलामा दिसा फाल्नाले नदी फोहोर भएको र पवित्र जल भन्दै पूजा कोठासम्म खाँडोको जल लग्नेहरूको धार्मिक आस्थामाथि प्रहार भएको बताए ।
तिलाठी कोइलाडी गाउँपालिकाका अध्यक्ष सतिषकुमार सिंहले खाँडो नदीमा खुला रूपमा दिसा फाल्ने अनुमति कुनै निकायले कसैलाई नदिएको बताउँदै नदीमा खुला रूपमा दिसा फाल्नेविरुद्ध स्थानीय प्रशासनसित समन्वय गरी कारबाहीको प्रक्रिया अघि बढाउने बताए । ‘नदीनाला र खुला स्थानमा दिसा फालेर जनता र पशुचौपायालाई रोगको संक्रमण गराउने कार्य कुनै पनि हिसाबले उचित छैन,’ गाउँपालिका अध्यक्ष सिंहले भने, ‘तत्कालै स्थानीय प्रशासनसित समन्वय गरी यस्तो कार्यमा संलग्नलाई कारबाहीको दायरामा ल्याइनेछ ।’