आजभन्दा पन्ध्र वर्षअघि, फागुन महिनाको एक बिहान । मेरो पहिलो कवितासङ्ग्रह 'सेतो आरोहण' प्रकाशित भएको दुई साता नाघ्दै थियो ।
आजभन्दा पन्ध्र वर्षअघि, फागुन महिनाको एक बिहान । मेरो पहिलो कवितासङ्ग्रह सेतो आरोहण प्रकाशित भएको दुई साता नाघ्दै थियो । अघिल्लो बेलुका फोनमा हाङयुग नामको व्यक्तिले किताबबारे कुरा गर्न बिहान भेट्न आउने भनेको थियो । उबेला, कसले पो लेखोस् र हाम्रो किताबबारे । यस्तो कुुराले को खुसी नहोस् ? भर्खर थालिएको थियो सैनिक आवाज, मासिकमा जिम्मेवारी । राति अबेरसम्मको लछारोले बिहान निकै बितिसक्दा पनि ओछ्यानमै तङ्गि्रन खोज्दै थिएँ म । कसैले बाहिरबाट ढोका ढक्ढकायो । मैले चुक्कुल हेरेँ, खुलै छ, पस्नोस् भन्दिएँ । ढोका ठेलेर पस्यो एउटा युवक । हट्टाकट्टा र खाइलाग्दो ज्यानको तर तालु भने उमेरभन्दा अलि खुइलिएको ।
हो । बस्नोस् न, मैले उसलाई पल्लो खाट देखाएँ । मेरो कोठामा बस्नका लागि कुर्सी, सोफा-सेट थिएन, हुँदैन, छैन अहिले पनि ।
त्यसपछि उसले सोध्दै ल्यायो । त्यसबेला शशि लुमुम्बु, पदम गौतम, अच्युत्तम भट्टराई र म सिर्जनशील अराजकता बारे छलफल गरिरहेका थियौं । प्रकाश साप्ताहिकमा पदमले हल्का लेखेका पनि थिए । हाङयुगले पढेको रहेछ । उसले किताबका बारे भन्दा पनि साहित्यिक आन्दोलनकै बारे बढी सोध्यो ।
उहाँहरू अराजकतासँग अलि डराइरहनुभएको छ । शालीन विद्रोह मा बढी जोड गरिरहनुभएको छ । मचाहिँ सिर्जनशील अराजकता कै पक्षमा बढी छु । मैले साँचो कुरा भनिदिएँ ।
म ओछ्यानबाट उठेँ । त्यसबेला पो मलाई ज्ञात भयो, अहो ! म त हिजोजस्तो सुतेको त्यस्तै पो रहेँछु । धत् ! मेरो सुद्धि ! के ठान्यो होला गाँठे ? यस्तै पो लेखिदिने हो कि ? नभन्दै, मङ्गलबार रूपरेखा साप्ताहिक पढेँ । उसले लेखेको थियो, ... म राजनको कोठामा पुग्दा उनी ओछ्यानमै थिए । बेलुका सुतेकाजस्तै, अराजक पाराकै ।
म जिल्ल परिहालेँ । धन्न नाङ्गैचाहिँ भनिदिएनछ । बुझ्नेले त बुझिहाल्छन् । आफ्नो लेखको अन्तिम पङ्क्तिमा उसले यस्तो लेखेको थियो, ...राजन मुकारुङलाई पढिरहँदा लागिरहेछ कि म सानू बैरागी काइँला पढिरहेँछु... ।
यो वाक्यांशले भने मलाई चिमोटेको थियो । घोचेको हो मज्जैले । कसैको नामसँग जोड्यो कि उबेला साह्रै नमिठो लाग्थ्यो मलाई । हियाएकै आभास हुन्थ्यो । दिमाग तताइहाल्थ्यो । अहिलेजस्तो मोबाइल थिएन । उसको नम्बर पनि मागिनँ छु । नत्र राम्रै पाराको धन्यवाद दिन्थेँ हुँला । पिरोलिँदै थिएँ । दिउँसो दुई बजेतिर हाङयुगको फोन आयो । सोध्यो, रूपरेखा पढ्नुभयो त ?
भेट्ने ठाउँ, पुतलीसडकको पाल्पाली भोजनालय एन्ड रेस्टुरेन्ट तय भयो । भेट भयो । कुराकानी भयो । हाम्रो लागि त्यही सानू बैरागी काइँला र सम्भावित ईश्वरवल्लव को घोचपेची नै मित्रताको सबभन्दा मिल्ने बुटी बन्यो । पछि उपेन्द्र सुब्बा पनि थपिएपछि त झनै बलियो बनिहाल्यो । आजसम्म पनि हामी बेलाबेला, यस्तै घोचपेच गरिरहन्छौँ, यसरी नै । यस्तै घोचपेच नै सिर्जनशील अराजकता को आन्दोलनका लागि अरू ऊर्जा भएर थपिन्छ ।
होङकोङ कवितासङ्ग्रह बजारमा आएको धेर भएको छैन, अस्ति मङ्सिरमा मात्रै हो । भदौमा दोस्रो संस्करण प्रकाशित करङको हिरासत मा पनि थप कविताहरू आएकै छन् । फेरि नयाँ सङ्ग्रह ? कि पैसा धेरै कमायौ ? कविताको कारखाना छ कि क्या हो हङकङमा ?- सोध्छु हाङयुगलाई । मेसिन छ मेसिन । यहाँ मेसिनसित काम गर्नुपर्छ अनि मेसिनबाट नै जन्मन्छ कविता, भन्छ ऊ । उसले भनेको मेसिन का कविताहरू होङकोङ मा सङ्ग्रहित छन्- चाउचाउ कविता को नामले । चाउचाउ भनेपछि धेरैले नेपालमा जङ्क फुड ठान्ने भइहाले । कुनै व्यापारी घरानाको ब्रान्ड एम्बेस्डर पो हो कि क्या हो यो मान्छे ? कि व्यवसाय पो थाल्यो चाउचाउको ? मलाई पनि लागेकै हो सुरुमा । बिस्तारै थाहा हुँदै आयो- चिनियाँ भाषामा चाउ को अर्थ हुँदो रहेछ टापु ।
हाङयुग जो जहाँ बस्छ वा जहाँ पसिना बगाउँछ, त्यो हङकङ आफैंंमा एउटा टापु हो । समुद्रले घेरिएको, समुद्रमाथि स्थापित । सोच्छु- यो जगत् समुद्रमय छ, प्रकोप कतिबेला आइपर्छ र यस्ता टापुहरू विलीन हुन्छन् समुद्रमै । कतिबेला नयाँ टापु पनि जन्मन्छ फेरि समुद्रमाथि नै । मानिसको जीवन केवल यही टापुजति, टापुजस्तै रहेछ । अनि पो भनेको रहेछ चाउचाउ कविता । भनेको रहेछ जीवन । आत्मिक अर्थ यस्तै लाग्दो रहेछ- टापुको । हाम्रो सन्दर्भमा सामाजिक अर्थले एक जाति पनि हुन्छ टापु । राजनीतिक अर्थले एउटा सङ्घ पनि हुन्छ टापु । अर्थ-राजनीतिबाट घोत्लिँदाचाहिँ पुँजीका लागि श्रमको प्रकार पनि हुन्छ टापु । यति बुझेपछि नाक खुम्चाउनु परेन चाउचाउ कविता सँग । हङकङको त्यही मेसिने बोध को आत्मकथन हो हाङयुगको होङकोङ । यसअघिको
हाङयुगको होङकोङ कविता कृतिमाथि मैले नबोलेकै हो । मैले नबोलेको प्रति उसले सामाजिक सञ्जालमार्फत् केही खिन्नताहरू व्यक्त गरेको थियो । उबेला मेरा केही रिजर्वभेसनहरू थिए । व्यवस्थाको नाम बदलियो, केही अवस्थाहरू बदलिए तर सोच्ने तरिका, काम गर्ने तरिका पुरानै छ, उल्टै अझ मौलाउँदै पो छ । अब पो झनै हामीले सिर्जनशील अराजकताको अभियानमा अझ दृढतासहित लाग्नुपर्नेछ, अब पो लड्नुपर्नेछ- कहाँबाट ल्यायो यो चाउचाउ ? तेस्रो आयाम बाट इन्द्रबहादुर राई लीला लेखन तिर लागे, हाङयुगले पनि लीला कै पारा कस्यो कि क्या हो ? लागेको यति थियो तर अब त्यो शङ्का छैन, रहँदैन । ऊ दृढतापूर्वक उभिएरै लेख्दो छ कविता । सांस्कृतिक सचेतता को पक्षमा, सामाजिक न्यायको पक्षमा अथवा राजनीतिक मुक्तिको पक्षमा दरिलो उपस्थिति जनाएकै छ कविताबाट ।
रङ्गीन आविस्कार -२०५७), ढुङ्गामुढाको मन -२०५८), करङको हिरासत -२०६०/७१), कक्पिक -२०६२) र होङकोङ -२०७१) पाँचवटा कविता कृतिहरू आइसकेपछि हाङयुगको लेखन-गतिशीलताबारे धेर भन्नु परेन । फेरि आएको छ, आधा रातको तङ्सिङ -२०७१) । यिनै कृतिहरू हुन् उसको परिचयको नाभि । खासगरी करङको हिरासत ले उबेला पनि, योबेला पनि धेरैको दिमाग खज्मजाइदिएको थियो, खज्मजाइरहेकै छ । बौद्धिकताको कसीमा होस् या प्रयोगका हिसाबले यो कृति बलियो छ । कवि बैरागी काइँलाले नै पनि स्विकारेकै छन्- यी कविताहरूमा रूपगत नयाँपन टड्कारो देखा पर्छ । नेपाली साहित्यमा राष्ट्रभरिको सांस्कृतिक धुकधुकीको प्रतिध्वनि सशक्त रूपमा गुन्जित हुन दिनका लागि आदिवासी र जनजातिका श्रुति परम्पराहरू, मिथकहरू र उपमाको प्रयोग कविले गरेका छन् ।
पुराना मान्यताहरूमाथि प्रश्न गर भन्छ हाङयुग । हिजो जबरजस्त पूज्य गराइएका मानकहरूको नाडी वा धुकधुकी आजको सापेक्षतामा जाँच भन्ने हो उसले । बैरागी काइँलाको गङ्गा नीलो बग्छु कवितालाई उसले आजको लिम्बुवानी पहिचान दिन तमोर हरियो बग्छु मा पुनर्विचरण गरेको हो ।
हाङयुगलाई उत्तरआधुनिकता -वाद) सँग बढी नै नजिक भएको आरोप लाग्छ, म पनि लगाउँछु । पश्चिमा मिथकहरूको अध्ययन गर्ने क्रममा हाङयुगले गहिरो गरी छामेको हो उत्तरआधुनिकतालाई । निकै लामो समयसम्म ऊ त्यसको छायामा छपक्कै छोपिएको हो । अझै पनि कतैकतै आभास नआउने होइन । बहुलता को सन्दर्भमा ऊ निकै प्रभावित पनि छ । पश्चिमा दर्शन र विचारहरूको बलियो हेक्का राख्ने भएकोले पनि उसमा यस्तो प्रभाव देखिनु स्वाभाविक हो । यद्यपि, उसले आजसम्मको कविता लेखनमा पश्चिमा मिथकहरूलाई थोरै मात्र प्रयोग गरेको छ । बरु, लिम्बू-मिथकहरूलाई अरू उज्यालो पार्ने काम गरेको छ । उसका कविताहरूमा पाइने लयात्मकताले लिम्बुपनाकै स्वाद दिन्छ । हङकङमा पुगेपछि अरूले जस्तै भावुक भङ्गीमा महेन्द्रीय राष्ट्रियताको फलक गाउनुपर्ने हो तर पालमकै विम्ब र भाकामा राष्ट्रियताको नयाँ परिभाषा गर्नुपर्ने जिकिर गरेको छ । परिवर्तनको पक्षमै दरिलो उपस्थिति देखाएको छ । रेमिट्यान्स को धाक पनि लगाउन छुट छ उसलाई तर कविता जतिकै वैचारिक कठोर छ ऊ । फक्ताङलुङको नोस्टाल्जिया होइन, उचाइमा शुद्ध चिन्तन गरेको छ हाङयुगले । अर्थात् लिम्बुवानी पहिचानका खातिर उसका कविताहरू व्यग्रताका साथ बग्छन् हरियो तमोरझैं ।
हाङयुगले हङकङमा सुनुवार नरेश, देवेन्द्र खेरेस, गणेश राई, भोगेन एक्लेहरूसित मिलेर सिर्जनशील साहित्य समाज स्थापना गर्यो, त्यसै मार्फत नेपाली भाषा र साहित्यको समृद्धिका लागि विचार र सिर्जना दुवै प्रक्षेपण गर्यो । उनलाई साथ र हात दुवै दिएका हुन् पत्रकार किसन राईले । यही बेला हो, देश सुब्बाले भयवाद भन्न भियाएको । दीपा एवाईले समुच्च विचार यही समय अगाडि सारिन् । रेखा साहित्य हङकङबाटै सुरु भयो । अर्थात् हाङयुग जहाँ जान्छ र वैचारिक बहसमा सामेल हुन्छ, त्यहाँ उसले सबैलाई नयाँ सोच्न बाध्य पार्छ । नेपालमै पनि पान्थर पुगेर सगुन सुसाराहरूलाई उत्तरवर्ती सोंच बनाउने बनाइदियो । यता सातदोबाटोमा तोङ्बा पिउँदापिउँदै धर्मेन्द्रविक्रमहरूलाई रङ्गवाद भन्ने बनाइदियो । उसलाई थाहा छ, साहित्यिक विचारका लागि सदस्यता-सङ्ख्या जरुरी छैन ।
हाङयुग, उपेन्द्र र म, कसैसित पनि राजनीतिक पार्टीको सदस्यता थिएन । शाही कदमका विरुद्ध केही दलहरू सडकमा थिए । प्रतिगमन आधा सच्चियो भनेर सत्तामा पुगेका दलको विरुद्ध पनि थियो आन्दोलन । निरङ्कुश सत्तालाई पूरापूर नहटाएसम्म हाम्रो आन्दोलन -सिर्जनशील अराजकता) को पनि अर्थ नहुने निष्कर्षसहित हामी पनि आन्दोलनमा सरिक भयौँ । हङकङ उड्ने अघिल्लो दिनसम्म पनि हाङयुग पीके क्याम्पसछेउ बागबजारमा प्रहरीलाई ढुङ्गा हान्दै थियो । जुध्दै थियो । त्यही दिन मेरो टाउको फुट्यो । म घाइते भएँ । हत्केला र नाडीमा कठबासको डाम बोकेरै हङकङ उडेको हो ऊ । त्यही कठबासको डामले
हाङयुग अज्ञातबारे बोल्दा उपेन्द्र सुब्बाले भनेका थिए, मचाहिँ हाङयुगको जस्तो कविता लेख्न चाहन्थेँ, हाङयुगचाहिँ मजस्तो विदेश जान चाहन्थेछ ।
कुरोले भेट खाएकै छ । विज्ञान पढ्न इलामबाट काठमाडौं पसेको हाङयुग अस्कल क्याम्पसमा दुई वर्षभन्दा बढी टिकेन । कला र साहित्य लाई
आफ्नो ठान्ने ऊ मानविकी पढ्न आरआरतिर हुँइकियो । यहीँबाट उसले समाजलाई नजिकबाट नियाल्न थाल्यो, सक्यो । मस्तिष्कभरि नयाँ केही गर्ने सोचसहित साहित्यिक अभियानमा होमिँदाहोमिँदै कठबासको डाम बोकेर नेपाल एयरलाइन्सको जहाजबाट उडेको हाङयुगको हङकङ-मोह उस्तरी हो भन्ने लाग्दैन । तर, जानै पर्ने थियो । उसको जीवनसाथी उतै थिइन् ।
हङकङ गएको पाँच वर्षपछि हाङयुग अज्ञात एकाएक गायब भयो । उतै रहेका साथीहरूले पनि भेटाएनन्, हामीले भेट्ने कुरै भएन । आक्कलझुक्कल सुब्बा सापको नाममा फेसबुकमा भेटिन्थ्यो, खासै कुराकानी हुँदैनथ्यो । पछि थाहा भयो, उसको पारिवारिक जीवनमा गडबड भएछ । मैले धेरै समयसम्म हाङयुगको पारिवारिक जीवनबारे सोधिनँ । उसलाई चोट नपरोस् भन्ने मेरो चाह हो । अब चालीसेले छोयो । घरबार जमेको छैन । भावुक नहुने कुरै रहँदैन । उपेन्द्रजी पनि यही कुरा गरिरहन्छन् । केही महिनाअघि फेसबुकको च्याटमा सोधेथेँ, बिहे कहिले गर्ने हाउ ? उसले तुरुन्तै जवाफ फर्काएको थियो, म व्यवहारमा बेइमान हुँला तर प्रेममा सधैं इमानदार छु सर । मैले अरू जोड गर्ने कुरा भएन । यति भन्न सक्छु, ऊ हिजोकै प्रेममा इमानदार छ अझै । त्यसैले उसले होङकोङ लेख्यो । यो उसको आदत नै भइसक्यो ।
यसपल्टको हिउँदभरि म गाउँमा अलैंची गोड्दै बसेँ । हिउँदको ठिही, अलैंचीघारीको चिस्यान, उसमाथि काठमाडौंले दिएको पिनासको बिमार, सहेरै गरेँ काम । अलैंचीघारीबाटै मोबाइलमा चलाउँथेँ फेसबुक । हाङयुगसँग भइरहन्थ्यो कुराकानी । ऊ पनि चाँडै नेपाल आउने र आधुनिक खेती गर्ने कुरामा सहमत छ । उडिगएको त्यो जहाज फर्केर आउने कुराले म धेरै उत्साहित छु ।
यता उपेन्द्र सुब्बाको कथा-सङ्ग्रह लाटो पहाड को पाण्डुलिपि-पाठक बन्नै पर्ने भएकोले म काठमाडौं आएँ । लाटो पहाड पढिरहँदा नै हाङयुगले १६ वटा पहिचानवादी कविता पठायो । मन पर्यो । किताब निकाल्ने कुरा भयो । आधारातको तङ्सिङ नाम जुर्यो । मैले भूमिका लेखिदिनुपर्ने प्रस्ताव उसले राख्यो । हाङयुगको कविताले बोक्ने सामथ्र्यमाथि भूमिका लेख्न सक्ने सामथ्र्य ममा कहाँ हुनु ? तर, हाङयुग अज्ञात अर्थात् पालमको भाकामा ऊ आफ्नो पहिचान खोज्छ, उसका बारे भने म केही लेख्न अवश्य सक्छु । त्यही लेख्ने हो मैले । जस्तो कि उसैको कविता छ आधारातको तङ्सिङ मा
हाम्रो समाजमा केही मानिस राज्यशक्तिबाट अति नै भयभीत हन्छन्, प्रभावित हुन्छन् र त्यसकै आधारमा आफ्ना धारणा र विचार निर्माण गरिरहेका हुन्छन् । राज्यशक्तिको आभाको निर्माण गरेर तिनले त्यसै आधारमा समाजमा किस्साहरू जन्माइरहेका हुन्छन् र अरूलाई बाँडिरहेका हुन्छन्
एक वर्ष, क्षेत्रीय विकास केन्द्रहरूको भ्रमणका सिलसिलामा राजा वीरेन्द्र आफ्नी बडामहारानी ऐश्वर्यसहित गोरखा पुगेका थिए । पञ्चप्रशासनले राजारानीलाई आफ्ना कामको फेहरिस्त बुुझाउने र केही नयाँ आयोजना उद्घाटन 'मौसुफका बाहुली' बाट गराउने काम हुने नै भयो ।
एक वर्ष, क्षेत्रीय विकास केन्द्रहरूको भ्रमणका सिलसिलामा राजा वीरेन्द्र आफ्नी बडामहारानी ऐश्वर्यसहित गोरखा पुगेका थिए । पञ्चप्रशासनले राजारानीलाई आफ्ना कामको फेहरिस्त बुुझाउने र केही नयाँ आयोजना उद्घाटन मौसुफका बाहुली बाट गराउने काम हुने नै भयो । तदनुसार गोरखा बजार नजिकैको एक गाउँमा खानेपानी उद्घाटन हुने तय भयो । हेलिप्याडदेखि बाजागाजाका साथ राजारानीलाई रातो तुल बिछ्याएर उद्घाटनस्थलसम्म सवारी चलाइयो । राजा र पञ्चायतको जयगान भयो । बडामहारानीले धारोका टुटी खोलिन् । राजाले ताली बजाए । धाराबाट पानी झर्यो । नन्दीभृंगी गणहरूले तालीका पर्रा छुटाए ।
ज्ाानकार गोरखालीका अनुसार, त्यो जनतालाई पानी नखुवाउने नक्कली धारो थियो । अञ्चलाधीशज्यूका प्रपञ्चले पूरा नै नभएको त्यस आयोजनालाई पूरा भएको देखाउन सुरक्षाकर्मीहरूको दलबलसहित केही स्थानीय पञ्च मनुवाहरूले तीन सय फिटजति माथिको तर उद्घाटन स्थलबाट नदेखिने खोल्साबाट गाग्रीका गाग्री पानी खन्याइएको थियो । र, त्यही जलधारालाई पाइपका माध्यमबाट धाराको टुटीसम्म ल्याइपुर्याइएको थियो । उद्घाटनको केही क्षणमै धारामा पानी थिएन ।
यस घटनाबाट प्रस्ट हुन्छ, उनी हान्स क्रिस्चियन एन्डरसन नामक प्रख्यात कथाकारको बादशाहको नयाँ कपडा शीर्षक कथाका पात्र राजा थिए । आफ्ना जनताका लागि बनाइएको करोडौं खर्च हुने आयोजना सही हो कि होइन भन्नेबारे उनलाई कुनै मतलब थिएन । कुनै पनि निरंकुश शासकका लागि आफ्ना चरहरू र अनुचरहरू नै भरपर्दा हुन्छन् । तिनका लागि सत्यको खासै अर्थ रहन्न । विरुदावली र स्तुतिगान सुन्दैमा तिनको जीवन बित्छ । विकासप्रेमी भनिएका राजा वीरेन्द्रको यस्तो हाल थियो । भनिन्छ, एकपटक उनलाई काँक्रो नहुने याममा काँक्रो खान मन लाग्यो । उनका लागि काँक्रो ल्याउन सुदूर पश्चिमका नौ जिल्लाभरि हेलिकोप्टर घुम्यो ।
२०४१ सालको कुनै महिना । हेटौंडास्थित वनविज्ञान अध्ययन संस्थानको परिसरभित्र नेपाल रेडक्रसको महाधिवेशन चलिरहेको थियो । तीन दिवसीय महाधिवेशनको अन्तिम दिन । यस लेखकलाई र्यापोर्टर बनाइएको थियो । आयोजनामा स्टाफका तर्फबाट अहम् जिम्मेवारीमा खटिएकामध्ये एक थियो यो लेखक । महाधिवेशनमा प्रतिनिधिहरूको बोल्ने क्रम जारी नै थियो ।
त्यस साँझ, परम्पराअनुसार, संस्थाका अध्यक्षबाट महाधिवेशनका सहभागीहरूलाई रात्रिभोज दिने कार्यक्रम थियो । प्रस्ट छ, अध्यक्ष सरकार थिइन्, राजाकी कान्छी काकी अर्थात् श्री ५ अधिराजकुमारी हेलेन शाह । सरकार अध्यक्ष भएपछि उनले दिने भोजको प्रबन्धको जिम्मा स्वत: अञ्चलाधीशको हुँदो रहेछ । नारायणी अञ्चलको सदरमुकाम हेटौंडा थियो र अञ्चलाधीश थिए लक्ष्यबहादर गुरुङ । आजको रात्रिभोजको जिम्मा उनकै भयो । यस लेखकलाई रात्रिभोजको कार्यक्रम बनाउँदाखेरि नै अध्यक्षले दिने रात्रिभोजको जानकारी थियो तर त्यसको जिम्मा अञ्चलाधीशको हुन्छ भन्ने कुराको केही पत्तो थिएन ।
दिउँसो महाधिवेशन कक्षको मूलद्वारमा एकजना मुसलमानजस्तो लाग्ने व्यक्ति देखा पर्यो र ऊ हात जोडेर भित्र कतै चियाइरहेको थियो । गुरुङजी भित्रै हुनु स्वाभाविक थियो, किनभने सरकार त्यहाँ थिइन् । उक्त मासु व्यापारी बडो प्रसन्न चित्तले अञ्चलाधीशलाई आफ्नो काम जाहेरी गर्न आएको थियो । ऊ आफ्नो सुझबुझपूर्ण कामका लागि स्यावासी पाउने ध्येयले आएको थियो । गुरुङजीका बडीगार्ड प्रहरीले ऊ छेउ आएर केही सोधपुछ गरे । उसले अञ्चलाधीशज्यूसँग केही कुरा गर्नु थियो मालिक ! भनिरहेको थियो ।
अञ्चलाधीशले दुईवटा खसी काटेर मासु प्रबन्ध गर्न आफ्ना स्थानीय आसेपासेसहित एकजना स्थानीय मासु व्यापारीलाई ठेक्का दिएका रहेछन् । र, मासु व्यवसायी महारानीलाई आफूले बनाएको अब्बल दर्जाको मासु ख्वाउन पाउने र त्यसबाट भविष्यमा आफ्नो व्यवसायको भलो नै हुने चिताएर बसेको हुँदो हो । उसले रात्रिभोजका लागि मासु तयार गरेको सुसमाचार लिएर आएको थियो । किनभने राजा रानीजस्ताले छालासहितको मासु खाँदैनन् होला भन्ने बुद्धि लडाएर उसले खसीका छाला काडेर मासु मात्र तयार गरेको थियो । अनि गुरुङजी महाधिवेशनमा महारानीको पछिल्लो आसनबाट उठेर सरासर मूलढोकाबाट बाहिर करिडोरतर्फ लम्किए । र, मधेसी मूलको त्यस मासु व्यवसायीको ठीक साम्ने उपस्थित भए । उसले पूरै झुकेर दण्डवत् टक्र्यायो ।
तत्काल गुरुंङजी आगबबुला भए । र, केही पर्खंदै नपर्खी भटाभट मासु व्यवसायीको गालामा चड्कन लगाउन थाले । ऊ तर्सिरहेको थियो । केही बुझिरहेको थिएन । स्साला छाला किन काढेको ? बारम्बार क्रूद्ध प्रशासकका मुखबाट यति मात्र सुनिरहेको थियो । जतिपटक गुरुङजी यो वाक्य उच्चारण गर्थे ? उतिपटक उसका गालामा थप्पड बजि्ररहेको थियो । महाधिवेशनको अग्रासनमा बसेका र ढोकातिर दृष्टि दिन सक्नेहरूको ध्यान गुरुङजीको यस चर्तिकलातिर आकषिर्त भइरहेको थियो । केन्द्रीय आसनमा आरुढ अध्यक्ष अर्थात् महारानीको ध्यान पनि त्यतै गयो । यो सारा देखिरहेको म ढोकातर्फ हान्निएँ । र भनें, अञ्चलाधीशज्यू, भित्र अलि डिस्टर्व भयो । बाहिर कतै बसेर ऊसित राम्ररी कुरा गर्न मिल्दैन ? उता अञ्चलाधीश भने ऊतिर घुरिरहेका थिए ।
मैले मासु व्यवसायीका पाखुरा समातेर अञ्चलाधीशको थप्पडबाट उसलाई जोगाउँदै बगैंचाको एक कुनातिर लगें । मसँग बिल्कुल नबोलीकनै अञ्चलाधीश गुरुङजी जिस्काइएको सर्प जस्तै फ्वाँ फ्वाँ गर्दै हाम्रो पछिपछि आइरहेका थिए, पछाडि पछाडि उनको अंगरक्षक कुदिरहेको थियो ।
जतिसुकै घाटा परे पनि एक घन्टामा छालासहितको मासु तयार गर्ने सर्तमा ऊ फिर्ता भयो तर उसको मेघाच्छन्न भइसकेको अनुहारमा खुसी उदाएको देखिएन । ऊ अपमानित भइरहेको थियो । बेलुकाको भोजमा महारानी, अञ्चलाधीश र सबै सहभागी महारानीले मन पराउने मासुसहितको भोजमा रमाइरहेका थिए । तर राम्रो मासु ख्वाएकोमा स्यावासी पाउन लालायित मासु व्यापारी त्यहाँ नहुनु स्वाभाविकै थियो ।
ग्ाोरखा दरबारको पूर्वपट्ट िनारेश्वर जाने पुरानो बाटो छ र भञ्ज्याङसँगै माथि डाँडोमा रहेको टावरमा उक्लिने बिन्दुमा दुईटा ठूल्ठूला ढुंगा छन् । ती ढुंगाको पूर्वपट्टकिो खोल्सोसँगैको एउटा खोंचको जलपेटारोको कथा हो यो । हाल त्यो स्थानमा पानी छैन ।
लोक विश्वासअनुसार त्यो पानी माप्पाको थियो । त्यसै पानीको प्रतापले पृथ्वीनारायण शाहले कमाल गरे । त्यसैका प्रतापले जति रानी पटरानी भए पनि उनी तिनको यौन क्षुधा शान्त गर्न सक्थे । त्यसै पानीको तेजले सिरु झारको एक पत्ताले उनी तीनवर्षे मत्त जोधाहा रांगोको गर्धन ठुन्क्याउन सक्थे । नेपाल राज्यको विस्तारमा त्यस पानीको ठूलो भूमिका थियो । गुरु गोरखनाथले दिएको दहीको भन्दा बढी असरदार थियो त्यो जलकूपको पानी । त्यसैले त्यो उनका निमित्त सुरक्षित राखिएको थियो । अरूले त्यहाँको पानी खान पाउँदैनथे । सैनिकको नित्य पहराले त्यस जलकूपलाई अरूका निमित्त निषेध गरेको थियो ।
ग्ाोरखनाथ र गोरखकालीका पुजारीहरूलाई यस विश्वासले गाँजेको थियो । ती पृथ्वीनारायणजस्तै सौर्य र वीरता, यौनशक्ति र ख्यातिका लागि अहोरात्र सोचिरहेका थिए । करिब बीस वर्षअघि यो लेखक गोरखामा हुँदा पुजारीहरूसँग त्यहाँको विशिष्ट समाजका रहस्य, किंवदन्ती र तिनको आफनै जीवनबारे बुझ्न उनीहरूको नजिक पुग्ने प्रयास गरेको थियो । उठ्दा बस्दा रोचक तथ्य फेला पर्यो । पुजारीहरूका अनुसार पृथ्वीनारायण नुवाकोट सरेपछि त्यस जलकूपलाई रातारात पुरियो । यसमा सत्यको अंश हुनुपर्छ । पानी पक्कै उत्तम गुणयुक्त र लवणयुक्त हुँदो हो । राजाहरू आफ्ना धीरोदात्त गण, वीरोचित गण अरूले नपाओस् र त्यसकै बलमा अकण्टक शासन गर्न पाइयोस् भन्ने चाहन्थे । अत: त्यस्तो जलकूप राजाको बसाइ सराइपछि नष्ट गरियो होला । त्यस पानीलाई राजाले मात्र खाने खाने बनाइएकाले त्यो झन् रहस्यमय बन्यो होला । जनताको पहुँचबाट त्यो पानी टाढै रहनु स्वाभाविक मान्नुपर्छ ।
यो रहस्यको भेउ पाएका पाँचजना पुजारीले त्यो पानी फेला पार्न सकिन्छ कि भनी प्रयास गरे । रातको समयमा, लुकीछिपी, लगातार पाँच दिनसम्म खन्दै जाँदा पनि तिनले पानीको जरो फेला पार्न सकेनन् । दुई टाँगा बास छिरे तर पानी फेला परेन । त्यसपछि आजित हुँदै उनीहरू फर्के । तिनको सपनामा तुषारापात भयो । अरू कसैले पनि भोगचलन गरी आफूजस्तै हुन नपाउन् भनी नेपालको एकीकरणका यी महानायकले बडो कुशलतापूर्वक त्यस जलकूपलाई गर्तमा छिराइदिएका रहेछन् ।
दैलेख जिल्लाको दुल्लु नेपालको पुरानो बाइसी राज्यमध्ये एक हो । त्यहाँका राजाको ऐतिहासिक दरबार माओवादीले सशस्त्र युद्धका बेला भत्काइदिएको छ । त्यो अझै बनाइएको छैन ।
मेरो घरको अति महत्त्वपूर्ण हस्तलिखित ग्रन्थ ढकुल्ल्या का भित्री पानाको एक ठाउँमा रुप्स्यापानी तोड्याको भनी तिथि मिति लेखिएको छ जुन मैले अन्तिमपटक २०३० सालमा पढेको थिएँ । र मेरा पिताजीले यस टिपोटका पछाडिको रहस्यबारे मलाई बताउनुभएको थियो । रुप्स्या पानी भन्नाले रूपसी पानी हो । लोकचर्चा अनुसार त्यस अद्भुत जलमा मानिसको रूप बदलिदिने गुण थियो । त्यसमा नुहाउँदा शरीरका सारा रोगहरू निर्मुल हुन्थे, कलौटो गोरो हुन्थ्यो, घीनलाग्दो वर्णका मानिस राजकुमार राजकुमारीजस्तै उज्याला हुन्थे । त्यसैले त्यो दरबारका राजा रानी र तिनका पि्रय सन्तानबाहेकका अरू कसैले पनि प्रयोग गर्न पाउन्नथ्यो । त्यतिबेलाको कडा राजकीय ऐलानका अगाडि त्यहाँ पुग्ने हिम्मत कसैको थिएन । तर त्यसकै छेउबाट दरबार उक्लने बाटो थियो ।
एक दिन दुल्लु दरबारभन्दा निकै टाढाकी एक गरिब दलित महिला -सर्किनी) आफूमाथि परेको अन्यायबारे तत्कालीन राजासमक्ष फिराद गर्न साहस बटुलेर आई । उसको सामाजिक र आर्थिक हैसियतअनुसार ऊ दरबारमा जाँदै भए पनि न ऊसँग सफा पोसाक थियो, न त नियमित रूपमा नुहाउने धुने संस्कार नै । अत: यथा हालतमा ऊ राजाको दरबारतर्फ लागी ।
दरबारको नजिक आइपुग्दा हठात् उसले सोची, यति फोहोरी छ भनेर राजाका मानिसले हप्काएर उसलाई फिर्ता पठाइदेलान् । छेउतिर कतै पानी भए, हातमुख धोएर जानुपर्यो । उसले बाटोको दायातर्फ पानीको निर्मल कुवा देखी । न उसलाई यो राजाले मात्र प्रयोग गर्ने पानी हो भन्ने थाहा थियो, न त्यो थाहा दिने मानिस अर्थात् पाले नै त्यहाँ थिए । राजाज्ञाले त्यस वरपरका मानिस डराएरै त्यस कुवातिर जाँदैनथे । तर यस दलित महिलाले त्यस पानीलाई साधारण नै ठानी र सरासर गएर हातमुख धोई ।
तत्काल उसको शरीरमा अनौठो फुर्ती उत्पन्न भयो । यो उसले महसुस गरी । तर उसलाई निर्मल पानीले मुख धोएको र थकाइ मरेको कारणले यस्तो फुर्ती आएको ठानी । सरासर दरबारतर्फ उकालो लागी । उसलाई दरबार वरिपरिका सबैले बडो रुचिपूर्वक हेरिरहेका थिए । ऊ सोध्दै गई । सेनाका पहरेदारहरूलेे पनि झुकेर कुर्नेस कुर्नेस गरिरहेका थिए । द्वारेहरूले पनि उसलाई भाला हटाएर भित्र प्रवेश गराए । अत्रानताबसै ऊ राजाको सम्मुख पुगी । राजाले त उसको दर्शन गरिरहेका छन् ! आज्ञाकारी पुत्रले आफ्नी मुमा महारानीलाई गरेझैं व्यवहार गरिरहेका छन् । ऊ छक्क परी । केही बोल्न सकिन ।
उसले बोल्ने केही थिएन । ऊ प्वाक्क परेर राजातर्फ हेरिरहेकी मात्र थिई । त्यति नै बेला मुमा महारानी राजाको कक्षमा प्रवेश गरिन् । राजा जति चकित भए, उनी पनि उत्तिकै चकित भइन् ।
सर्किनीले आफू आउनाको कारण बताइन् । राजा झल्यास्स भए । उनले त्यस पानीमा त्यस महिलाले नुहाएकी थिई कि भनी सोधे । जब नुहाएको थाहा पाए, तब उनी लज्जित भए । र, सर्किनी महिलाकोे फिराद सुनेर भाइभारदारका जिम्मा लगाए । यस घटनाबाट लज्जित राजाले तत्काल रुप्स्या पानीको नाउलो -जलकूप) सदाका लागि ढाकिदिने आज्ञा जारी गरे । र, निकै ठूलो तामाको ढकनी बनाएर त्यसलाई तोडिदिए -ढाकिदिए) ।
त्यही मिति ढकुल्ल्यामा लेखिएको छ । यो रुप्स्या पानी साहित्यकार डा. मधुसूदन गिरीको घरबाट दुल्लू दरबार उक्लने बाटोमा पर्छ । मेरा सम्म्मानित मित्रहरू खगेन्द्र संग्रौला -जसले स्व. राजा दीपेन्द्रलाई भतिज भन्नुहुन्थ्यो) र विमल निभालाई पनि त्यो ठाउँनिरै पुगेर मैले देखाएको थिएँ । उहाँहरूको स्मृतिमा सायद त्यो तोड्याको रुप्स्या पानी जीवितै हुनुपर्छ ।