धुलिखेल, चैत २९ गते । प्रमुख निर्वाचन आयुक्त डा. अयोधीप्रसाद यादवले चुनावका समयमा दलका नेतासँग मित्रता नगाँस्न, साँठगाँठ नगर्न र सँगै बसेर भोजभतेर पनि नखान निर्वाचन अधिकृतहरूलाई निर्देशन दिनुभएको छ । उहाँले भएको आचारसंहिताको परिधिमा बसेर कर्तव्यपालन गर्न पनि आग्रह गर्नुभयो ।
उहाँले एउटा मतले पनि निर्वाचनमा ठूलो अर्थ राख्ने हुँदा चुनाव स्वच्छ, निष्पक्ष र विश्वसनीय रूपमा सम्पन्न गराउन निर्वाचन अधिकृतलाई आग्रह गर्नुभयो । स्थानीय तहको निर्वाचनमा खटिने मुख्य निर्वाचन अधिकृत र निर्वाचन अधिकृतका लागि आयोजना गरिएको क्षेत्रीय प्रशिक्षण कार्यक्रम सोमबार उद्घाटन गर्नुहुँदै प्रमुख यादवले टे«ड युनियनको झन्डा बोक्नेलाई निर्वाचनको काम नखटाउन पनि निर्देशन दिनुभयो ।
हिमाल, पहाड र मेधस सबैतिर समग्रमा मुलुक निर्वाचनमय बन्दै गएको, मतदाता उत्साहित भएको र दल पनि उम्मेदवार छनोटका लागि क्रियाशील रहेको भन्दै प्रमुख आयुक्त यादवले, राजनीति पनि सन्तुलित हुँदै गएको बताउनुभयो । उहाँले मुलुकभर शान्ति सुरक्षाको वातावरण अनुकूल हुँदै गएको बताउँदै निर्वाचनमा खटिने कर्मचारी र मतदाता डराउनुपर्ने अवस्था नभएको बताउनुभयो ।
निर्वाचनको सन्दर्भमा वैदेशिक सहयोगको निर्भरतालाई कम गर्दै आन्तरिक खर्च व्यवस्थापनमा मितव्ययी बन्ने आयोगको स्पष्ट नीति रहेको प्रमुख आयुक्त यादवले बताउनुभयो । संविधान कार्यान्वयनको पहिलो खुड्किलोका रूपमा रहेको स्थानीय तहको निर्वाचनमा मतदान गरेर लोकतन्त्र, सङ्घीयता र गणतन्त्रलाई स्थायित्व प्रदान र सुदृढ तुल्याउने अभियानमा जुट्न पनि उहाँले आह्वान गर्नुभयो ।
काभ्रेका प्रमुख जिल्ला अधिकारी शिवप्रसाद सिम्खडाले स्थानीय सरकार गठनका लागि हुन लागेको निर्वाचनमा एकमतको महत्वबारे जिल्लाका मतदातालाई प्रशिक्षित तुल्याउने काम भइरहेको बताउनुभयो । उहाँले यस निर्वाचनलाई गाउँमा राजनीतिक दलका उम्मेदवारबीच इज्जत र प्रतिष्ठाको लडाइँका रूपमा हेरिने भएकाले त्यसैअनुरूपको सुरक्षा व्यवस्था मिलाइने बताउनुभयो ।
उच्च सरकारी वकिल कार्यालय पाटनका सहन्यायाधिवक्ता नारायणप्रसाद पौडेलले निर्वाचनमा खटिने कर्मचारीको निष्पक्षताले निर्वाचन आयोगको निष्पक्षतालाई प्रतिविम्ब गर्ने बताउनुभयो ।
निर्वाचन आयोगका सहसचिव नवराज ढकालले मतदाता नामावली, मतदाता परिचयपत्र, मतपत्रको काम कार्यतालिकाअनुसार नै अघि बढिरहेको जानकारी दिनुभयो ।
प्रशिक्षणमा दोलखा, रामेछाप, काभ्रे, रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, रौतहट, ललितपुर र काठमाडौँ जिल्लाका १०९ जनाको सहभागिता छ । निर्वाचन आयोगले ७४४ वटा स्थानीय तहको निर्वाचनका लागि ७५ जिल्लाका जिल्ला न्यायाधीशलाई मुख्य निर्वाचन अधिकृत तथा न्याय, सरकारी वकिल र प्रशासन सेवाका उपसचिवलाई देशका सात स्थानमा २६ समूहलाई ‘निर्वाचन व्यवस्थापन र सञ्चालन’ सम्बन्धी क्षेत्रीय स्तरका प्रशिक्षण सुरु गरेको छ ।
निर्वाचन अधिकृतका लागि विराटनगर, सिन्धुली, धुलिखेल, पोखरा, हेटौँडा, सुर्खेत र धनगढीमा बेग्लाबेग्लै दुईदिने प्रशिक्षण सुरु गरिएको छ । क्षेत्रीय स्तरमा प्रशिक्षण लिएका मुख्य निर्वाचन र निर्वाचन अधिकृतले मतदान अधिकृत र सहायक मतदान अधिकृत गरी ४२ हजारलाई यस्तैखाले प्रशिक्षण दिनेछन् ।
निर्वाचनमा एक लाख २६ हजार कर्मचारी खटिँदैछन् । नेपालको संविधानअनुरूप स्थानीय सरकार निर्माणका लागि हुन लागेको पहिलो निर्वाचन मुलुकका चार महानगरपालिका, १३ उपनगरपालिका, २४६ नगरपालिका तथा ४८१ गाउँपालिकामा एउटै समयमा एकै चरणमा हुनेछ ।
काठमाडौँ, साउन १६ गते । आयात र निर्यातमा बढ्दो अन्तरबीच पनि नेपाली वस्तु तथा उत्पादनको विदेशी बजारमा उपस्थिति भने फैलँदै गएको छ । भन्सार विभागले हालै सार्वजनिक गरेको गत आर्थिक वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको तथ्याङ्कअनुसार विदेशमा हजारभन्दा बढी किसिमका नेपाली सामानको निर्यात भएको उल्लेख छ । गत आर्थिक वर्षमा मात्रै नेपालबाट ७४ अर्ब ७१ करोड २६ लाख ५७ हजार रुपियाँ बराबरका एक हजार १३६ थरिका नेपाली सामान निर्यात भएको विभागले जनाएको छ । विभागका अनुसार यस अवधिमा करिब तीन दर्जन देशमा नेपाली सामान निर्यात भएको छ ।
मूल्यका हिसाबले सबैभन्दा धेरै निर्यात हुने वस्तुमा गलैँचा रहेको छ । विभागका अनुसार अघिल्लो आवमा सात अर्ब २९ करोड ९५ लाख रुपियाँ बराबरको गलैँचा विदेश निर्यात भएको छ । गलैँचा पछि विभिन्न किसिमका जुस नेपालबाट सबैभन्दा धेरै निर्यात हुने वस्तु मध्ये दोस्रो स्थानमा छ । समीक्षा अवधिमा तीन अर्ब ५३ करोड ९० लाख रुपियाँको जुस निर्यात भएको छ । त्यस्तै यस बीचमा तीन अर्ब ५३ करोड ५८ लाख रुपियाँ बराबरका उनी वस्तु, तीन अर्ब २१ करोड २५ लाख रुपियाँका बुना कपडा निर्यात भएको तथ्याङ्क छ । दुई अर्ब ४३ करोड ७४ लाख रुपियाँसहित सल, मफलर लगायतका कपडा धेरै निर्यात हुने वस्तुको सूचीमा पाँचौँ स्थानमा छ ।
नेपालबाट गत आवमा जनावरको मासुदेखि दुग्धजन्य विभिन्न उत्पादन निर्यात भएका छन् । त्यस्तै मह, फलफूल, विभिन्न किसिमका तरकारी, अदुवा, अलैँचीजस्ता मसला, चामल, मैदा लगायतका खाद्यान्न पनि विदेश निर्यात हुने प्रमुख वस्तुमा छन् । त्यस्तै बोट बिरुवाका लागि आवश्यक बीउदेखि उखु, रुद्राक्ष, तेल, पास्ता, बिस्कुटजस्ता वस्तु पनि नेपालले निर्यात गरेको छ । जौबाट बन्ने नेपाली बियर पनि आधा दर्जनभन्दा बढी देशमा निर्यात भएको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ । चुरोट, कुकुर बिरालोका लागि खाना, पान मसाला, कार्बनडाइअक्साइड, विभिन्न किसिमका औषधि, कत्था, पेन्ट्स, आँखा र ओठका शृङ्गार सामग्री, स्याम्पु, शरीरमा लगाउने क्रिम, सलाई, तारपिन तेलजस्ता वस्तु पनि नेपालबाट विदेश निर्यात भएको छ । निर्माणका लागि आवश्यक पाइप, स्टिल, जस्ता, प्लास्टिक ट्युब पनि नेपालबाट निर्यात हुने वस्तुको सूचीमा छन् । झ्याल ढोकाका लागि काठ, भान्साका लागि आवश्यक सामग्री, हाते कागज पनि नेपालले निर्यात गरेको छ । महिलाले प्रयोग गर्ने कपडाको पनि विदेशमा माग बढ्दैगएको पाइएको छ । विदेशमा नेपाली जुत्ताको निर्यात पनि तुलनात्मक रुपमा वृद्धि हुँदैगएको देखिएको छ । दाह्री काट्ने रेजरदेखि सवारीका एसेसरिज पनि विदेश निर्यात भएका छन् ।
गत आर्थिक वर्षमा नेपालबाट एक हजार रुपियाँको मात्रै पनि वस्तु निर्यात भएको छ । जनावरको दानाका रूपमा प्रयोग हुने ‘फोरेज’ गत आवमा एक हजार रुपियाँको निर्यात भएको विभागको तथ्याङ्क छ । त्यस्तै मर्मत सम्भारमा प्रयोग हुने एक किसिमको क्रिम पनि एक हजार रुपियाँको मात्रै निर्यात भएको छ । गत आवमा चार किलो बराबरको उक्त क्रिम विदेश निर्यात भएको थियो । दस हजार रुपियाँभन्दा कम रुपियाँको मात्रै निर्यात हुने वस्तुको सूची पनि आधा दर्जनभन्दा बढी छ ।
लमजुङ, भदौ २ गते । लमजुङको क्व्होलासोंथर गाउँपालिका ४ भुजुङमा सामुदायिक रूपमा चियाखेती गरिएको छ । ग्रामीण पर्यटकीय गाउँ भुजुङमा २५० रोपनी क्षेत्रफलमा चियाखेती गरिएको हो । स्थानीयले वडाको सहयोगमा चियाखेती गर्दै आएका छन् । चियाखेतीले जीवनस्तर उकास्नुका साथै आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई समेत लोभ्याउने गरेको छ । गाउँलेले हरेक वर्ष चियाखेती विस्तार गर्दै आएका छन् । १५ वर्षअघि इलामबाट चियाको बेर्ना ल्याएर गाउँको त्रिभुवन विद्याश्रम माध्यमिक विद्यालयको १० रोपनी जग्गामा चियाखेती गरेका थिए । अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजना इलाका संंरक्षण कार्यालय भुजुङको सहयोगमा स्थानीय चियाखेती परीक्षणको रूपमा विस्तार गरेका थिए । तीन वर्षसम्म गरिएको सो परीक्षण सफल भएपछि २०५९ सालदेखि भुजुङका बासिन्दाले थप ५० रोपनी क्षेत्रफलमा चियाखेती विस्तार गरेको वडाध्यक्ष खिमबहादुर गुरुङले बताउनुभयो । उहाँकाअनुसार त्यसपछिका वर्षमा विस्तारै चियाखेती विस्तार गरिँदै लगिएको हो । खेती विस्तारले फाइदा भएको छ । ‘चियाखेतीबाट स्थानीयको आयआर्जनमा सघाउ पु¥याएको छ । राम्रो आम्दानी गरेका छन् उहाँले भन्नुभयो, ‘चियाले पर्यटकलाई आकर्षित गर्न थालेको छ । ’
झण्डै एक हजार सात सय मिटरको उचाइमा रहेको भुजुङमा लगाइएको चियाले पर्यटकको मन तानेको स्थानीय यमबहादुर गुरुङले बताउनुभयो । ‘चिया बगान हेर्नकै लागि पर्यटक आउँछन् । फोटो खिच्छन् । रमाउँछन्’ उहाँले भन्नुभयो, ‘चियाखेतीले आम्दानी भएको छ, पर्यटकलाई पनि आकर्षित गरेको छ । भुजुङमा तक्दा ७८ र गुम्दा नामक चियाखेती गरिएको छ । स्थानीयका अनुसार वैशाखदेखि असोज १५ सम्म १५÷१५ दिनको फरकमा मुना टिप्ने गरिन्छ । टिप्ने चियाको मुना अहिले हप्ता दिन नबित्दै टिप्ने गरिएको छ । कम्मर साइजमा मुना पलाएपछि चिया टिपेर आफ्नो घर तथा होमस्टेमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । होमस्टे सञ्चालकका अनुसार चिया बगानबाट चियाको मुना टिपेर ल्याएपछि नरम कपडाले छोपेर घाममा सुकाइने गरिन्छ । घाममा ओइलिएपछि ढिकीमा कुटेर हावा नछिर्ने गरी प्लास्टिकमा राखेपछि २४ घन्टामा बास्नादार चिया तयार हुन्छ । गाउँमै चिया उत्पादन हुन थालेपछि गाउँमा आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई चखाउने गरिएको छ । अन्य पर्यटकीय गाउँमा पनि भुजुङको चिया प्रयोग गरिने गरिएको छ ।
भुजुङ घुम्न जाने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकले चियालाई उत्तिकै मन पराउने गरेको छ । उनीहरू चिया लिएर मात्रै फर्कने गरेका छन् । चिया बगानमा विद्यार्थीको शैक्षिक भ्रमणको गन्तव्य बन्दै गएको छ । अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजना एक्याप इलाका संरक्षण कार्यालय भुजुङका प्रमुख राजेशप्रसाद गुप्ताका अनुसार भुजुङमा चियाखेतीका लागि कार्यालयले सहयोग गर्दै आएको छ । चियाबारी वरपर काँडेतारले बारेको छ । प्रत्येक जेठ र असोजामा चिया बगानको गोडमेल गर्ने गरिएको छ । भुजुङको चिया बेंसीसहरका साथै पोखरा, चितवन, काठमाडौँदेखि नेपाल बाहिर साउदी अरब, दुवई, कतार, अमेरिका, बेलायतलगायतका ठाउँमा रहेका आफन्तजनलाई कोसेलीको रूपमा पठाउने गरिएको छ ।
पर्यटकीय गाउँ भुजुङमा यो वर्ष ११ रोपनी खाली जग्गामा आठ हजार चियाका बिरुवा रोपिएको छ । गाउँलेले झाडी फाँडेर बिरुवा रोपेका छन् । अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजना एक्याप इलाका संरक्षण कार्यालय भुजुङका प्रमुख गुप्ताले चियाका बिरुवा निःशुल्क उपलब्ध गराएको बताउनुभयो । गाउँमा चियाखेतीको सुरुवात भएदेखि नै कार्यालयले सहयोग गर्दै आएको उहाँले बताउनुभयो । उहाँकाअनुसार एउटा बिरुवाको सात रुपियाँ पर्छ । भुजुङ गाउँका करिब चार सय घरधुरीले चियाखेती गरेका छन् । ‘पानी पर्ने समयमा मुना टिप्ने उपयुक्त हुन्छ । यो समयमा मुना पनि वृद्धि हुँदै जान्छ’ उहाँले भन्नुभयो । अहिले रोपेको बिरुवाबाट मुना टिप्नका लागि साँढे तीन वर्षमा उपयुक्त हुने गुप्ताले बताउनुभयो ।