จุลศักราช
จุลศักราช (จ.ศ.; ; ; ) เป็นศักราชที่เริ่มเมื่อ พ.ศ. 1181 (ค.ศ. 638) นับรอบปีตั้งแต่ 16 เมษายน ถึง 15 เมษายน เดิมเข้าใจกันว่าเป็นศักราชของพม่า ปรากฏอยู่ตามตำราโหราศาสตร์ แต่ทว่าปีที่ตั้งจุลศักราชนั้นเป็นเวลาก่อนปีที่พระเจ้าอโนรธามังช่อจะประสูติ สันนิษฐานว่าน่าจะตั้งขึ้นในปีที่กษัตริย์ปยูขึ้นครองราชย์ และใช้สืบต่อมาจนถึงอาณาจักรพุกาม เมื่อสมัยอาณาจักรอยุธยารับศักราชนี้ไปใช้ เลยเกิดความเชื่อกันว่าเป็นศักราชของชาวพม่า จุลศักราชใช้แพร่หลายทั้งในอาณาจักรล้านนา อาณาจักรสุโขทัยสมัยหลัง และอาณาจักรอยุธยา ในสมัยของพระเจ้าปราสาททอง ทรงตัดปีจุลศักราช และใช้ปีศักราชจุฬามณีแทน เป็นผลทำให้ปีนักษัตรคลาดเคลื่อนไปสามปี ต่อมาจึงได้เปลี่ยนกลับไปใช้ปีจุลศักราชตาม
เป็นผลทำให้ปีนักษัตรคลาดเคลื่อนไปสามปี ต่อมาจึงได้เปลี่ยนกลับไปใช้ปีจุลศักราชตามเดิม และตกทอดมาถึงปัจจุบัน การคำนวณปี พ.ศ. จาก จ.ศ. ปฏิทินไทยให้ใช้ปี จ.ศ. บวก 1181 ก็จะได้ปี พ.ศ. (เว้นแต่ในช่วงต้นปีตามปฏิทินสุริยคติที่ยังไม่เถลิงศกจุลศักราชใหม่)
ในเอกสารโบราณของไทยจำนวนไม่น้อย นิยมอ้างเวลา โดยใช้จุลศักราช โดยใช้ควบคู่กับปีนักษัตร หรือ ระบุเฉพาะเลขตัวท้ายของจุลศักราช และปีนักษัตร ทำให้สามารถระบุปี ได้ในช่วงกว้างถึงรอบละ 60 ปี (มาจาก ครน. ของรอบ 10 ปีจากเลขท้ายของจุลศักราช และรอบ 12 ปีของปีนักกษัตร)
รากศัพท์
คำว่าจุลศักราชเป็นคำในภาษาไทยที่ยืมมาจากภาษาบาลี-สันสกฤต ประกอบด้วยคำว่า "จุล" ในภาษาบาลี แปลว่า เล็ก, น้อย และคำว่า "ศก" และ "ราช" ในภาษาสันสกฤต อันมีความหมายโดยพยัญชนะว่า "ราชาแห่งอาณาจักรศกะ" (ในที่นี้หมายถึงอาณาจักรที่เรียกชื่อว่า Scythians ในภาษาอังกฤษ) คำว่าศักราชได้เปลี่ยนมาใช้ในความหมายว่า "ปี" หรือ "ยุค" ในบรรดาประเทศต่าง ๆ ที่ยอมรับวัฒนธรรมอินเดียในภูมิภาคอินโดจีน ซึ่งรวมถึงประเทศไทยด้วย

ในประเทศไทยนั้น มีการใช้จุลศักราชเป็นคู่ตรงข้ามกับ "ศาลิวาหนศักราช" (แปลว่า ศักราชของพระเจ้าศาลิวาหนะแห่งอาณาจักรศกะ) ซึ่งเป็นที่รู้จักทั่วไปในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในชื่อ มหาศักราช ( , ) อันมีความหมายว่า "ศักราชใหญ่"
ความแตกต่าง
การกำหนดชื่อเรียกเฉพาะ
การลำดับเลขเดือน
ปฏิทินจุลศักราช/ปฏิทินพม่าที่แพร่หลายอยู่ในพื้นที่ต่าง ๆ บนแผ่นดินใหญ่ของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีอยู่หลายแบบ ในขณะที่ระบบปฏิทินพม่าจะอ้างอิงเดือนต่าง ๆ ตามชื่อเดือน ระบบปฏิทินจุลศักราชของสิบสองปันนา เชียงตุง ล้านนา ล้านช้าง และสุโขทัย จะอ้างถึงเดือนต่าง ๆ ด้วยเลขลำดับเดือนแทน สิ่งเหล่านี้ทำให้การศึกษาเอกสารและจารึกโบราณในประเทศไทยต้องอาศัยความระมัดระวังเป็นพิเศษ กล่าวคือ นอกจากจะต้องแน่ใจว่าวันที่ปรากฏในเอกสารจารึกเป็นวันที่ใช้ตามระบบปฏิทินท้องถิ่นต้นกำเนิดเอกสารแล้ว ยังต้องระวังถึงแบบแผนการใช้ปฏิทินที่แตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ของท้องถิ่นนั้น ๆ เองอีกด้วย อย่างไรก็ตาม การนับเดือนตามระบ
ต่างกันในแต่ละพื้นที่ของท้องถิ่นนั้น ๆ เองอีกด้วย อย่างไรก็ตาม การนับเดือนตามระบบปฏิทินจุลศักราชที่ใช้ในประเทศกัมพูชา (เขมร) ซึ่งถือเอาเดือนมิคสิระเป็นเดือนอ้ายหรือเดือนแรกของปี จะเรียงลำดับเลขเดือนและชื่อเดือนตรงกัน
{| class="wikitable" border="1"
|-
! width="100"|ชื่อเดือนภาษาสันสกฤต
! width="100"|ชื่อเดือนภาษาบาลี
! width="100"|เขมร, ล้านช้าง, สุโขทัย, อยุธยา, สยาม
! width="100"|เชียงตุง, สิบสองปันนา
! width="100"|เชียงใหม่, ล้านนาไทย
|-
| ไจตฺร
| จิตฺต
| 5
| 6
| 7
|-
| ไวศาข
| วิสาข
| 6
| 7
| 8
|-
| เชฺยษฺฐ
| เชฏฺฐ
| 7
| 8
| 9
|-
| อาษาฒ
| อาสาฬฺห
| 8
| 9
| 10
|-
| ศฺราวณ
| สาวน
| 9
| 10
| 11
|-
| ภาทฺรปท, โปฺรษฐปท
| ภทฺทปท, โปฏฺฐป
| 10
| 11
| 12
|-
| อาศฺวิน, อศฺวยุช
| อสฺสยุช
| 11
| 12
| 1 (เกี๋ยง)
|-
| การฺตฺติก
| กตฺติก
| 12
| 1
| 2 (ยี่)
|-
| มารฺคศีรฺษ
| มิคสิร
| 1
| 2
| 3
|-
| เปาษ
| ปุสฺส
| 2
| 3
| 4
|-
| มาฆ, ปูส
| มาฆ, ผุสฺส
| 3
| 4
| 5
|-
|
2
| 3
|-
| เปาษ
| ปุสฺส
| 2
| 3
| 4
|-
| มาฆ, ปูส
| มาฆ, ผุสฺส
| 3
| 4
| 5
|-
| ผาลฺคุน
| ผคฺคุณ
| 4
| 5
| 6
|}
หมายเหตุ: ระบบลำดับเลขเดือนของสุโขทัยและล้านช้าง รวมถึงระบบลำดับเลขเดือนของพม่าที่เลิกใช้ไปแล้ว มีการลำดับเลขเดือนตรงกัน

ชื่อปีนักษัตร
ระบบของไทยและกัมพูชาจะมีการกำหนดชื่อปีในทุกรอบ 12 ปี ด้วยชื่อสัตว์ต่าง ๆ ทำนองเดียวกับปีนักษัตรของจีน ในประเทศพม่าก็มีการกำหนดชื่อปีลักษณะดังกล่าวเช่นกัน แต่ได้สาบสูญไปตั้งแต่ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17 ในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1638 (ตามปฏิทินไทยคือ พ.ศ. 2080 ย่างเข้า พ.ศ. 2181) พระเจ้าตาลูนแห่งกรุงอังวะ ได้ทรงปฏิเสธที่จะใช้ปฏิทินจุลศักราชที่พระเจ้าปราสาททองแห่งกรุงศรีอยุธยาได้ทรงกำหนดขึ้นใช้ใหม่ ซึ่งมีการกำหนดชื่อปีนักษัตรในแต่ละปี เนื่องจากการกำหนดชื่อปีนักษัตรด้วยชื่อสัตว์ดังกล่าวไม่ได้มีการใช้ในระบบปฏิทินพม่าแล้ว
ในอาณาจักรล้านนาและล้านช้างก็ปรากฏว่ามีการกำหนดชื่อปีนักษัตรทั้ง 12 ปี เช่นกัน เรียกว่า ลูกมื้อ แต่มีการเรียกชื่อแตกต่างจากภาษาไทย (ซึ่งมีชื่อปีตรงกับภาษาเขมรมากกว่า) และกำหนดชนิดสัตว์ประจำปีต่างกันเล็กน้อย
{| class="wikitable" border="1"
|-
! width="100"|ปีที่
! width="100"|สัตว์ประจำปี
! width="100"|ชื่อภาษาไทย
! width="100"|ชื่อภาษาเขมร
! width="100"|ลูกมื้อ (ล้านนา/ล้านช้าง)
|-
| 1
| หนู
| ชวด
| ជូត (ชวด)
| ᨧᩱ᩶ (ไจ้)
|-
| 2
| วัว
| ฉลู
| ឆ្លូវ (ฉลูว)
| ᨸᩖᩮᩢ᩶ᩣ (เปล้า)
|-
| 3
| เสือ
| ขาล
| ខាល (ขาล)
| ᨿᩦ (ยี)
|-
| 4
| กระต่าย
| เถาะ
| ថោះ (เถาะ)
| ᩉ᩠ᨾᩮᩢ᩶ᩣ (เหม้า)
|-
| 5
| นาค/มังกร
| มะโรง
| រោង (โรง)
| ᩈᩦ (สี)
|-
| 6
| งูเล็ก
| มะเส็ง
| ម្សាញ់ (มสัญ)
| ᩈᩱ᩶ (ไส้)
|-
| 7
| ม้า
| มะเมีย
| មមី (มมี)
| ᩈ᩠ᨦ᩶᩻ᩣ (สง้า)
|-
| 8
| แพะ
| มะแม
| មមែ (มแม)
| ᨾᩮᩢ᩠ᨯ (เม็ด)
|-
| 9
| ลิง
| วอก
| វក (วอก)
| ᩈᩢ᩠ᨶ (สัน)
|-
| 10
| ไก่
| ระกา
| រកា (รกา)
| ᩁᩮᩢ᩶ᩣ (
9
| ลิง
| วอก
| វក (วอก)
| ᩈᩢ᩠ᨶ (สัน)
|-
| 10
| ไก่
| ระกา
| រកា (รกา)
| ᩁᩮᩢ᩶ᩣ (เร้า)
|-
| 11
| สุนัข
| จอ
| ច (จอ)
| ᩈᩮᩢ᩠ᨯ (เส็ด)
|-
| 12
| หมู (ไทย/เขมร) ช้าง (ล้านนา/ล้านช้าง)
| กุน
| កុរ (กุร)
| ᨣᩲ᩶ (ใค้)
|}
การเรียกศกตามเลขท้ายปี
ในระบบปฏิทินแบบจุลศักราชของไทยและกัมพูชา จะมีการเรียกชื่อศกตามเลขท้ายปีจุลศักราชโดยใช้ชื่อเรียกอย่างเดียวกันตามลำดับเลขในภาษาบาลี-สันสกฤต ส่วนในล้านนาและล้านช้างก็มีระบบที่คล้ายคลึงกัน คือระบบ "แม่มื้อ" ใช้กำหนดเรียกชื่อศกในทุกรอบ 10 ปี ดังนี้
{| class="wikitable" border="1"
|-
! width="100"|เลขศักราชที่ลงท้าย
! width="100"|ภาษาไทย
! width="100"|ภาษาเขมร
! width="100"|แม่มื้อ (ล้านนา/ล้านช้าง)
|-
| 1
| เอกศก
| ឯកស័ក 
| ᨸᩦᨠᩢ᩠ᨯ (ปีกัด) 
|-
| 2
| โทศก
| ទោស័ក 
| ᨸᩦᨠᩫ᩠ᨯ (ปีกด)
|-
| 3
| ตรีศก
| ត្រីស័ក 
| ᨸᩦᩁ᩠ᩅ᩶ᨦ (ปีร้วง)
|-
| 4
| จัตวาศก
| ចត្វាស័ក 
| ᨸᩦᨲᩮᩢ᩵ᩣ (ปีเต่า)
|-
| 5
| เบญจศก
| បញ្ចស័ក
| ᨸᩦᨠ᩵ᩣ (ปีก่า)
|-
| 6
| ฉศก (/ฉอ-สก/)
| ឆស័ក
| ᨸᩦᨠᩣ᩠ᨷ (ปีกาบ)
|-
| 7
| สัปตศก
| សប្តស័ក
| ᨸᩦᨯᩢ᩠ᨷ (ปีดับ)
|-
| 8
| อัฐศก
| អដ្ឋស័ក 
| ᨸᩦᩁ᩠ᩅᩣ᩠ᨿ (ปีรวาย)
|-
| 9
| นพศก
| នព្វស័ក
| ᨸᩦᨾᩮᩬᩥᨦ (ปีเมือง)
|-
| 0
| สัมฤทธิศก
| សំរឹទ្ធិស័ក
| ᨸᩦᨸᩮᩥ᩠ᨠ (ปีเปิก)
|}
ในอดีต การเรียกชื่อศกตามท้ายเลขปีจุลศักราชของไทยและกัมพูชานั้นจะต้องใช้คู่กับชื่อปีนักษัตรเสมอ ส่วนล้านนาและล้านช้างก็เรียกชื่อปีด้วยแม่มื้อและลูกมื้อในทำนองเดียวกัน ต่างกันที่ระบบของไทยและกัมพูชาจะเอาชื่อปีนักษัตรขึ้นก่อนเลขศก ส่วนระบบของล้านนาล้านช้างจะเอาแม่มื้อ (เลขศก) ขึ้นก่อนลูกมื้อ (ปีนักษัตร) เช่น ปี ค.ศ. 2019 ตามปฏิทินไทยและกัมพูชาตรงกับ "ปีกุนเอกศก จุลศักราช 1381" เทียบกับระบบแม่มื้อลูกมื้อของล้านนาและล้านช้าง ตรงกับ "ปีกัดไค้ จุลศักราช 1381" เป็นต้น ระบบดังกล่าวนี้ยังคงมีการใช้สืบมาจนถึงปัจจุบัน ยกเว้นในประเทศกัมพูชา ที่แม้จะยังคงการบอกเลขท้ายจุลศักราชไว้ แต่เมื่อบอกเลขปีศักราช กลับเลือกใช้พุทธศักราชแทน เช่น "ปีกุนเอกศก จุลศักราช 1
ว้ แต่เมื่อบอกเลขปีศักราช กลับเลือกใช้พุทธศักราชแทน เช่น "ปีกุนเอกศก จุลศักราช 1381" ในปฏิทินกัมพูชาจะใช้ว่า "ปีกุนเอกศก พุทธศักราช 2563" เป็นต้น (ระบบการนับพุทธศักราชของกัมพูชาเร็วกว่าที่ไทยใช้อยู่ 1 ปี)
หลักการคำนวณ
ระบบปฏิทินจุลศักราชมีความคล้ายคลึงกับระบบปฏิทินของพม่า ซึ่งอ้างอิงพื้นฐานการคำนวณระบบปฏิทินฮินดูตามคัมภีร์สูรยะสิทธันตะฉบับดั้งเดิม แต่แตกต่างจากระบบปฏิทินฮินดูตรงที่มีการนำเอาวัฏจักรเมตอน (Metonic cycle) มาร่วมใช้ในการคำนวณปฏิทินด้วย ทั้งนี้ วัฏจักรเมตอน คือ ช่วงระยะเวลาซึ่งใกล้เคียงกับตัวคูณร่วมน้อยที่สุดของปีสุริยคติ และปีจันทรคติ ซึ่งใกล้เคียงกับระยะเวลา 19 ปี ระบบปฏิทินจุลศักราชนั้นมีการเพิ่มวันและเดือนในบางระยะ เพื่อชดเชยความคลาดเคลื่อนของวันและเดือนให้มีจำนวนใกล้เคียงกับระบบปฏิทินสุริยคติมากขึ้น
การทดวันและเดือนเพิ่มเติม
ระบบปฏิทินจุลศักราชของไทยใช้รูปแบบของปี 3 แบบ คล้ายคลึงกับระบบปฏิทินพม่า แต่ไม่ได้เหมือนกันเสียทีเดียวนัก ในปฏิทินแต่ละแบบ กำหนดให้ปีปกติมีจำนวนวัน 354 วัน ปีอธิกมาส (ปีที่มีเดือนเพิ่มเติม 1 เดือน) มีจำนวนวัน 384 ว้น อย่างไรก็ตาม ในขณะที่ปฏิทินพม่าจะเพิ่มวันชดเชยเพียงหนึ่งครั้งในปีอธิกมาสที่วัฏจักรเมตอนเวียนมาถึง ปฏิทินจุลศักราชของไทยกลับใช้วิธีเพิ่มวันชดเชยลงในปีปฏิทินปกติแทน อย่างไรก็ตาม วันชดเชยที่เกิดขึ้นนั้น ทั้งระบบปฏิทินพม่าและปฏิทินจุลศักราชของไทย จะถูกนำไปเพิ่มในช่วงเดือนเดียวกัน คือ ช่วงหลังเดือนเชฎฐะ ซึ่งตรงกับเดือน 7 ของไทย และเดือนนะโยนของพม่า จึงทำให้บางปีมีเดือนอาสาฬหะสองหน แบ่งเป็นเดือนอาสาฬหะบูรพาษาฒ
ะเดือนนะโยนของพม่า จึงทำให้บางปีมีเดือนอาสาฬหะสองหน แบ่งเป็นเดือนอาสาฬหะบูรพาษาฒ (เดือนแปดแรก) และเดือนอาสาฬหะอุตราษาฒ (เดือนแปดหลัง) ซึ่งปฏิทินไทเดิมก็ใช้ตามปฏิทินไทยเช่นกัน
{| class="wikitable" border="1"
|-
! width="150"|ปฏิทิน
! width="100"|ปีปกติ
! width="100"|ปีอธิกมาสน้อย
! width="100"|ปีอธิกมาสใหญ่
|-
| ปฏิทินพม่า
| 354
| 384
| 385
|-
| ปฏิทินจุลศักราชของไทย
| 354
| 355
| 384
|}

เชิงอรรถ

บรรณานุกรม
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*