ภาษากะซอง
ภาษากะซอง (กะซอง: ปะซากะซ่อง) เดิมรู้จักกันในชื่อ "ภาษาชองจังหวัดตราด" เป็นภาษาใกล้สูญภาษาหนึ่งในกลุ่มภาษาปอร์ของตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติก ปัจจุบันมีผู้พูดส่วนใหญ่อยู่ในตำบลด่านชุมพล อำเภอบ่อไร่ จังหวัดตราด ประเทศไทย ที่ผ่านมาภาษากะซองได้รับการจัดให้เป็นภาษาย่อยของภาษาชองกลางโดยประเมินจากความคล้ายคลึงกันของคำศัพท์ที่ได้รับการรวบรวมไว้ไม่มากนัก อย่างไรก็ตาม จากการศึกษาเพิ่มเติมและจากการตรวจสอบคำศัพท์ที่รวบรวมได้มากขึ้นบ่งชี้ว่าภาษากะซองเป็นภาษาต่างหากที่มีความเกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับภาษาชองและภาษาซำเร ภาษากะซองอยู่ในภาวะวิกฤตใกล้สูญ เนื่องจากไม่เหลือผู้รู้ภาษานี้เพียงภาษาเดียวและผู้รู้ภาษานี้ทุกคนใช้ภาษาไทยเป็นภาษาหลัก
จากวงศัพท์ที่มีการตรวจสอบ พบว่าร้อยละ 55.38 ของภาษานี้ประกอบด้วยคำยืมจากภาษาไทย คำยืมเหล่านี้แบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ คำยืมจากภาษาไทยโดยตรงและคำยืมที่มาจากการประสมคำภาษาไทยกับคำที่มีอยู่แล้วในภาษากะซอง อัตราร้อยละที่สูงเช่นนี้บ่งบอกถึงเส้นทางสู่การสูญหายของภาษา โดยที่ภาษาไทยเข้ามาแทนที่ภาษานี้
เมื่อมากกว่า 50 ปีที่แล้ว ชาวกะซองทั้งหมดถูกห้ามไม่ให้พูดภาษากะซองทั้งในครอบครัวและกับผู้อื่น เนื่องจากผู้ว่าราชการจังหวัดเชื่อว่าการพูดภาษากะซองเป็นอุปสรรคต่อการพูดภาษาไทย ชาวกะซองค่อย ๆ เลิกสื่อสารกันเป็นภาษากะซองและหันมาสอนภาษาไทยแก่ลูกหลานแทน จนกระทั่งไม่นานมานี้ได้มีความพยายามอนุรักษ์และฟื้นฟูภาษาและภูมิปัญญากะซองผ่านระบบตัวเขียนอักษรไทยที่ชาวกะซองสร้างขึ้นโดยได้รับความช่วยเหลือจากนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยมหิดล ภาษาและกลุ่มชนกะซองเป็นตัวแทนของชนกลุ่มน้อยทางชาติพันธุ์ภาษาจำนวนมากของประเทศไทย
การจำแนก
กะซอง (หรือ กะซ่อง ในภาษากะซอง) เป็นทั้งชื่อเรียกภาษาและกลุ่มชาติพันธุ์ที่มีถิ่นฐานอยู่ในอำเภอบ่อไร่ จังหวัดตราด สันนิษฐานกันว่าคำนี้มีความหมายดั้งเดิมว่า "คน" ภาษากะซองเป็นภาษาตระกูลออสโตรเอเชียติกที่จัดอยู่ในกลุ่มย่อยปอร์ร่วมกับภาษาชองในจังหวัดจันทบุรี แต่เดิมคนภายนอกรู้จักภาษานี้ในชื่อ "ภาษาชองจังหวัดตราด" เนื่องจากชื่อและตัวภาษาทั้งสองมีความคล้ายคลึงกัน และชาวกะซองหลายคนก็แปลคำว่า กะซ่อง เป็น ชอง เมื่อพูดภาษาไทย แต่จากการตรวจสอบเปรียบเทียบวงศัพท์ภาษากะซองกับวงศัพท์ภาษาชองพบว่าภาษาทั้งสองมีความแตกต่างกันมากพอที่จะถือว่าเป็นคนละภาษา

สัทวิทยา
พยัญชนะ
{| class="wikitable" border="1" style="margin:auto:; margin:auto;"
|+caption | หน่วยเสียงพยัญชนะภาษากะซองถิ่นคลองแสง 
|-
! colspan=3 rowspan=2|ลักษณะการออกเสียง
! colspan=6|ตำแหน่งเกิดเสียง
|-
! style="text-align:center;" width="12%"|ริมฝีปาก
! style="text-align:center;" width="12%"|ปุ่มเหงือก
! style="text-align:center;" width="12%"|เพดานแข็ง
! style="text-align:center;" width="12%"|เพดานอ่อน
! style="text-align:center;" width="12%"|เส้นเสียง
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงนาสิก
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! rowspan=3|เสียงหยุด 
! colspan=2|ก้อง
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! rowspan=2|ไม่ก้อง
colspan=2|ก้อง
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! rowspan=2|ไม่ก้อง
! ไม่พ่นลม
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! พ่นลม
| 
| 
| 
| 
|
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงเสียดแทรก 
| ( )
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงรัว
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงข้างลิ้น
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงกึ่งสระ
| 
|
| 
| 
| 
|}
* หน่วยเสียงที่อยู่ในวงเล็บคือหน่วยเสียงที่ปรากฏในคำยืมจากภาษาไทย
* หน่วยเสียงที่เป็นได้ทั้งพยัญชนะต้นและพยัญชนะท้ายมี 12 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , , , , , , , และ 
* หน่วยเสียงพยัญชนะต้นควบมี 12 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , , , , , , , และ 
* หน่วยเสียง เมื่ออยู่ในตำแหน่งต้นพยางค์ออกเสียงเป็น และเมื่ออยู่ในตำแหน่งท้ายพยางค์ออกเสียงเป็น 
* หน่วยเสียง ออกเสียงเป็น 
* หน่วยเสียง และ เมื่ออยู่ในตำแหน่งท้ายพยางค์ออกเสียงเป็น และ ตามลำดับ

สระ
สระเดี่ยว
{| class="wikitable" border="1" style="margin:auto:; margin:auto;"
|+caption | หน่วยเสียงสระเดี่ยวภาษากะซองถิ่นคลองแสง 
|-
! rowspan="2" width="180px"|ระดับลิ้น
! colspan="3" width="100px"|ตำแหน่งลิ้น
|-style="text-align:center;"
! width="100px"|หน้า
! width="100px"|กลาง
! width="100px"|หลัง
|-style="text-align:center;"
! สูง
| || || 
|-style="text-align:center;"
! กลาง
| || || 
|-style="text-align:center;"
! ต่ำ
| || || 
|}

สระประสม
ภาษากะซองถิ่นคลองแสงมีหน่วยเสียงสระประสม 1 หน่วยเสียง ได้แก่ ซึ่งออกเสียงเป็น นอกจากนี้ยังปรากฏหน่วยเสียง และ ในคำยืมจากภาษาไทยอีกด้วย
ลักษณะน้ำเสียง
ภาษากะซองในปัจจุบันจัดว่ามีลักษณะน้ำเสียงแบบผสมผสาน กล่าวคือ ใช้ลักษณะน้ำเสียงร่วมกับระดับเสียงในการจำแนกคำ จึงแตกต่างไปจากภาษาชองและภาษาซำเร ลักษณะน้ำเสียงแบบผสมผสานของภาษากะซองมี 4 ลักษณะ ได้แก่ ลักษณะน้ำเสียงปกติ ระดับเสียงกลาง หรือสูง , ลักษณะน้ำเสียงปกติ ระดับเสียงกึ่งสูง–สูง–ตก , ลักษณะน้ำเสียงพ่นลม ระดับเสียงกลาง–กึ่งสูง–ตก และลักษณะน้ำเสียงพ่นลม ระดับเสียงกึ่งต่ำ ลักษณะน้ำเสียงเหล่านี้อยู่ระหว่างการพัฒนาไปเป็นเสียงวรรณยุกต์เนื่องจากอิทธิพลของภาษาไทย
ระบบการเขียน
ใน พ.ศ. 2544 ชุมชนชาวกะซองที่จังหวัดตราดได้พยายามฟื้นฟูภาษาและภูมิปัญญาท้องถิ่นของตนเองผ่านการทำโครงการวิจัยเพื่อท้องถิ่นโดยมีหน่วยงานวิชาการคอยช่วยเหลือด้านกระบวนการวิจัย โครงการวิจัยแรกซึ่งดำเนินอยู่ระหว่าง พ.ศ. 2552–2554 คือ "แนวทางการพลิกฟื้นภาษากะซองเพื่อสืบทอดให้คนรุ่นหลังอย่างยั่งยืน บ้านคลองแสง ตำบลด่านชุมพล อำเภอบ่อไร่ จังหวัดตราด" ทำให้เกิดผลงานสำคัญคือระบบเขียนภาษากะซองอักษรไทยเพื่อใช้เป็นเครื่องมือในการบันทึกภาษาและภูมิปัญญาท้องถิ่นรวมทั้งการจัดทำคู่มือการสอนภาษาต่อไป ระบบเขียนภาษากะซองอักษรไทยที่ชุมชนชาวกะซองที่บ้านคลองแสงได้กำหนดไว้มีดังนี้ 
{|
| style="vertical-align:top;" |
{| class="wikitable"
|+ พยัญชนะ
! อักษรไ
นี้ 
{|
| style="vertical-align:top;" |
{| class="wikitable"
|+ พยัญชนะ
! อักษรไทย || เสียง || ตัวอย่างคำ || ความหมาย
|-valign="top"
| rowspan="2"| ก || rowspan="2"| || แกะฮ || หม้อ
|-valign="top"
| มอก || ค้างคาว
|-valign="top"
| ค || || ค้อน || หนู
|-valign="top"
| rowspan="2"| ง || rowspan="2"| || ง่าล || ใบหน้า
|-valign="top"
| กาง || พระจันทร์
|-valign="top"
| rowspan="2"| จ || rowspan="2"| || เจว || ไป
|-valign="top"
| ซู้จ || มด
|-valign="top"
| ช || || ช้อ || หมา
|-valign="top"
| ซ || || ซี || งู
|-valign="top"
| rowspan="2"| ญ || rowspan="2"| || ญ่าย || พูด
|-valign="top"
| ทิ้ญ || หน่อไม้
|-valign="top"
| rowspan="2"| ด || || ดา ||
ูด
|-valign="top"
| ทิ้ญ || หน่อไม้
|-valign="top"
| rowspan="2"| ด || || ดา || เป็ด
|-valign="top"
| || เง่ด || เช้า
|-valign="top"
| ต || || ตุง || ไข่
|-valign="top"
| ท || || ท้าม || ปู
|-valign="top"
| rowspan="2"| น || rowspan="2"| || น่อง || ภูเขา
|-valign="top"
| กราน || ขวาน
|-valign="top"
| rowspan="2"| บ || || โบจ || โบสถ์
|-valign="top"
| || ตรึบ || มะเขือ
|-valign="top"
| ป || || เปด || มีด
|-valign="top"
| พ || || เพ้ || สาม
|-valign="top"
| rowspan="2"| ม || rowspan="2"| || มั่ด || นัยน์ตา
|-valign="top"
| ซึม || ดาว
|-valign="top"
| rowspan="2"| ย || rowspan="2"| || ยู่ล || เมฆ
|-valign="top"
| ละว่าย || เสือ
|-valign="top"
|
|| rowspan="2"| || ยู่ล || เมฆ
|-valign="top"
| ละว่าย || เสือ
|-valign="top"
| ร || || รก || คางคก
|-valign="top"
| rowspan="2"| ล || rowspan="2"| || แลก || ไก่
|-valign="top"
| นีล || เสื่อ
|-valign="top"
| rowspan="2"| ว || rowspan="2"| || วา || ลิง
|-valign="top"
| กะปาว || ควาย
|-valign="top"
| อ || || โอล || กลอย
|-valign="top"
| rowspan="2"| ฮ || rowspan="2"| || ฮาล || ข้าวเปลือก
|-valign="top"
| อูฮ || ฟืน
|-valign="top"
|}
| style="padding-left: 1em; vertical-align:top;" |
{| class="wikitable"
|+ สระ
|-valign="top"
! อักษรไทย || เสียง || ตัวอย่างคำ || ความหมาย
|-valign="top"
| rowspan="2"| –ะ || rowspan="2"| || คะโม้ || หิน
|-valign=
มหมาย
|-valign="top"
| rowspan="2"| –ะ || rowspan="2"| || คะโม้ || หิน
|-valign="top"
| กะต่ะฮ || กระทะ
|-valign="top"
| rowspan="2"| –ั || rowspan="2"| || ลัด || ข้าวฟ่าง
|-valign="top"
| ครัน || น่อง
|-valign="top"
| rowspan="2"| –า || rowspan="2"| || ชา || กิน
|-valign="top"
| ร่าย || สิบ
|-valign="top"
| rowspan="2"| –ิ || rowspan="2"| || มะริ่จ || พริกไทย
|-valign="top"
| นิฮ || ไม้
|-valign="top"
| rowspan="2"| –ี || rowspan="2"| || ปรี่ || ป่า
|-valign="top"
| ชี้ม || นก
|-valign="top"
| rowspan="2"| –ึ || rowspan="2"| || ปะนฺึ้ม || จอมปลวก
|-valign="top"
| อึฮ || ให้
|-valign="top"
| –ือ || || กะจฺื้อ || กระบุง
|-valign="top"
| –ื ||
อึฮ || ให้
|-valign="top"
| –ือ || || กะจฺื้อ || กระบุง
|-valign="top"
| –ื || || มะรื่ฮ || หนวก
|-valign="top"
| rowspan="2"| –ุ || rowspan="2"| || ลุก || เกลือ
|-valign="top"
| พรุ่ฮ || ขาว, หงอก
|-valign="top"
| rowspan="2"| –ู || rowspan="2"| || ปลู่ || ขา
|-valign="top"
| กู้บ || กบ
|-valign="top"
| เ–ะ || || เจะฮ || กวาง
|-valign="top"
|-valign="top"
| rowspan="3"| เ– || || เจ่น || เหยียบ
|-valign="top"
| rowspan="2"| || เมฺ้ || ปลา
|-valign="top"
| เร่ฮ || ราก
|-valign="top"
| แ–ะ || || แปละฮ || ถอน, เด็ด
|-valign="top"
| rowspan="3"| แ– || || แญ้ญ || หยิก, งอ
|-valign="top"
| rowspan="2"| || แกวก || กอด
|-valign="top"
| แจรง || แหวน
, งอ
|-valign="top"
| rowspan="2"| || แกวก || กอด
|-valign="top"
| แจรง || แหวน
|-valign="top"
| โ–ะ || || ปะโทะฮ || ข้าวตอก
|-valign="top"
| โ–ะ || || ซร่ก || หมู
|-valign="top"
| rowspan="2"| โ– || rowspan="2"| || โพ้ || ฝัน
|-valign="top"
| โตฮ || หัว
|-valign="top"
| เ–าะ || || เล่าะฮ || คลาน
|-valign="top"
| rowspan="3"| –อ || || มองปี่ || อะไร
|-valign="top"
|rowspan="2"| || ฮ้อ || บิน
|-valign="top"
| ตรอย || วัว
|-valign="top"
| เ–อ || || เลฺ้อ || เปื้อน, เลอะ
|-valign="top"
| เ–ิ || || เปิ่บ || พบ, เจอ
|-valign="top"
| เ–ีย || || ซุกเปีย || ผมเปีย
|-valign="top"
| เ–ือ || || เกือก || รองเท้า
|-valign="top"
| –ัว || || มะคัว || สิว
|-
n="top"
| เ–ือ || || เกือก || รองเท้า
|-valign="top"
| –ัว || || มะคัว || สิว
|-valign="top"
| –ว– || || ซฺ้วล || เย็บ
|-valign="top"
| –ำ || || คะนำ || ยา
|-valign="top"
| ไ– || || ไจ || ใจ
|-valign="top"
| เ–า || || กะเปา || ฟักทอง
|-valign="top"
|}
| style="padding-left: 1em; vertical-align:top;" |
{| class="wikitable"
|+ ลักษณะน้ำเสียงและระดับเสียง
|-valign="top"
! อักษรไทย || ลักษณะ น้ำเสียง และระดับเสียง || ตัวอย่างคำ || ความหมาย
|-valign="top"
| rowspan="4"| ไม่มีรูป || rowspan="4"| ปกติ กลางหรือสูง || ตะเง || ฟัง
|-valign="top"
| กอง || กำไล
|-valign="top"
| ซีด || เห็ด
|-valign="top"
| โปด || โค่น (ต้นไม้)
|-valign="top"
| rowspan="4
| ซีด || เห็ด
|-valign="top"
| โปด || โค่น (ต้นไม้)
|-valign="top"
| rowspan="4"| –้ || rowspan="4"| ปกติ กึ่งสูง–สูง–ตก || ทะงี้ || พระอาทิตย์
|-valign="top"
| ก้อง || เขียด
|-valign="top"
| เปล้ว || มะอึก
|-valign="top"
| ปู้ด || น้ำเต้า
|-valign="top"
| rowspan="4"| –ฺ้ || rowspan="4"| พ่นลม กลาง–กึ่งสูง–ตก || จฺ้อ || เปรี้ยว
|-valign="top"
| ตฺ้าก || เปียก
|-valign="top"
| ซฺี้ด || เช็ด
|-valign="top"
| โปฺ้ด || อ่อน
|-valign="top"
| rowspan="4"| –่ || rowspan="4"| พ่นลม กึ่งต่ำ || ละวี่ || พัด (กริยา)
|-valign="top"
| ต่าก || น้ำ
|-valign="top"
| เปล่ว || ไฟ
|-valign="top"
| โป่ด || ข้าวโพด
|}
|}
สถานการณ์ในปัจจุบัน
ชาวกะซองส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในหมู่ที่ 3 บ้านคลองแสง และส่วนน้อยอาศัยอยู่ในหมู่ที่ 1 บ้านด่านชุมพล และหมู่ที่ 6 บ้านปะเดา ตำบลด่านชุมพล อำเภอบ่อไร่ จังหวัดตราด พวกเขาสร้างครัวเรือนอยู่กระจัดกระจายปะปนกับกลุ่มชาติพันธุ์อื่น ๆ โดยประกอบอาชีพเกษตรกรรมรวมทั้งเก็บของป่าในฤดูแล้ง ชาวกะซองมีการแต่งงานกับคนนอกกลุ่มจึงเกิดการผสมผสานระหว่างเชื้อสายและวัฒนธรรมตามแบบไทย
ในปัจจุบันมีผู้พูดภาษากะซองที่ยังสื่อสารได้ดีไม่เกิน 10 คน และล้วนเป็นผู้สูงอายุ ในขณะที่ชาวกะซองในวัยกลางคนจนถึงวัยเยาว์สื่อสารกันผ่านภาษาไทยเป็นหลัก แม้จะเข้าใจภาษาของบรรพชนอยู่บ้างแต่ก็ไม่สามารถสื่อสารเป็นประโยคยาว ๆ ได้ จึงถือว่าภาษากะซองเป็นภาษาที่อยู่ในภาวะวิกฤตใกล้สูญ ชาวกะซองเองก็ตระหนักดีถึงสถานการณ์ดังกล่าว จึงมีแนวคิดที่จะอนุรักษ์ภาษาไว้ให้ได้นานที่สุดผ่านการเพิ่มจำนวนปราชญ์พื้นบ้านและผู้พูดภาษากะซองทั้งผู้ใหญ่และเยาวชน โดยมีการรณรงค์ให้ไปเรียนภาษากับครูภูมิปัญญาในวันหยุด ฝึกทักษะการฟังและการพูดอย่างเข้มข้นกับผู้สูงอายุที่ยังสามารถสื่อสารภาษากะซองได้ดี และพัฒนาไปสู่การใช้ภาษากะซองในชีวิตประจำวัน
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม ประกาศขึ้นทะเบียนภาษากะซองเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติไทย สาขาภาษา เมื่อ พ.ศ. 2557

อ้างอิง

บรรณานุกรม
* 
* 
* 
*