จิตร ภูมิศักดิ์
จิตร ภูมิศักดิ์ (ชื่อเกิด สมจิตร ภูมิศักดิ์; 25 กันยายน พ.ศ. 2473 – 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2509) เป็นนักเขียน นักประวัติศาสตร์ นักภาษาศาสตร์ และนักเคลื่อนไหวฝ่ายซ้ายชาวไทย ผลงานของเขาได้รับการยกย่องให้เป็นหนึ่งในหนังสือดี 100 เล่มที่คนไทยควรอ่านจำนวน 3 รายการ

จิตรเป็นนักวิชาการรุ่นใหม่ที่กล้าโต้แย้งแนวคิดของปราชญ์คนสำคัญ ด้วยการให้เหตุผลที่ลุ่มลึกและเป็นระบบ ผลงานการค้นคว้าทางวิชาการของเขามีความโดดเด่นทั้งความแปลกใหม่และความลึกซึ้ง ขณะเดียวกัน จิตรยังมีแนวคิดคัดค้านเผด็จการและการใช้อำนาจกดขี่ของชนชั้นนำมาโดยตลอด
แม้เขาจะมีผลงานครอบคลุมหลายแขนง แต่อุดมการณ์ทางการเมืองและเศรษฐกิจกลับเป็นปฏิปักษ์กับระบอบทหารซึ่งต่อต้านคอมมิวนิสต์อย่างเข้มข้นในขณะนั้น จึงทำให้จิตรตัดสินใจเข้าร่วมกับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย (พคท.) ก่อนถูกยิงเสียชีวิตในเวลาต่อมา อย่างไรก็ดี ผลงานและแนวคิดของเขายังคงเป็นแรงผลักดันทางปัญญาที่มีส่วนต่อการก่อเกิดเหตุการณ์วันมหาวิปโยคเมื่อวันที่ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 และยังคงมีอิทธิพลสืบมาจนถึงปัจจุบัน

ประวัติ
จิตร ภูมิศักดิ์ เกิดเมื่อวันที่ 25 กันยายน พ.ศ. 2473 ที่อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี เดิมมีชื่อว่า "สมจิตร ภูมิศักดิ์" ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็น "จิตร" เพียงคำเดียว ตามนโยบายของจอมพล แปลก พิบูลสงคราม ซึ่งกำหนดแนวทางการตั้งชื่อบุคคลให้สะท้อนความแตกต่างทางเพศอย่างชัดเจน เป็นบุตรของศิริ ภูมิศักดิ์ เสมียนสรรพสามิต กับแสงเงิน ฉายาวงศ์ บิดาของจิตรได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้มีความคิดก้าวหน้าและทันสมัยกว่าคนทั่วไปในยุคเดียวกัน โดยเปิดรับเทคโนโลยีและแนวคิดใหม่ ๆ จากต่างประเทศเข้ามาใช้ในชีวิตประจำวัน ซึ่งมีอิทธิพลต่อการปลูกฝังแนวคิดและทัศนคติของจิตร ทำให้เขาเติบโตขึ้นพร้อมมุมมองที่เปิดกว้างและล้ำหน้ากว่าเยาวชนส่วนใหญ่ในสมัยนั้น
ใน พ.ศ. 2479 จิตรได้ติดตามบิดา ซึ่งรับราชการเป็นนายตรวจสรรพสามิต เดินทางไปรับราชการที่จังหวัดกาญจนบุรี และเข้าศึกษาระดับประถมศึกษาที่โรงเรียนประจำจังหวัดกาญจนบุรี กระทั่ง พ.ศ. 2482 ครอบครัวย้ายมาพำนักที่จังหวัดสมุทรปราการ อย่างไรก็ตาม เพียงเจ็ดเดือนต่อมาบิดาได้รับคำสั่งให้ย้ายไปปฏิบัติราชการที่เมืองพระตะบอง (ซึ่งในปัจจุบันอยู่ในประเทศกัมพูชา) จิตรจึงย้ายตามไปศึกษาในระดับมัธยมศึกษา ณ เมืองดังกล่าว
ต่อมา ครอบครัวได้แยกย้ายกลับประเทศไทย โดยมารดาเดินทางไปประกอบอาชีพค้าขายที่จังหวัดลพบุรี ส่วนจิตรพร้อมพี่สาวย้ายเข้ามาศึกษาต่อในจังหวัดพระนคร จิตรได้เข้าศึกษาที่โรงเรียนเบญจมบพิตร (ปัจจุบันคือโรงเรียนมัธยมวัดเบญจมบพิตร) ก่อนสอบเข้าในระดับมัธยมศึกษาตอนปลายที่โรงเรียนเตรียมอุดมศึกษา และในเวลาต่อมาได้เข้าศึกษาในระดับปริญญาตรีที่คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และมีบทบาทสำคัญต่อการหล่อหลอมแนวคิดทางวิชาการและการเมืองของเขาในภายหลัง

ในด้านชีวิตส่วนตัว จิตรเคยมีความสัมพันธ์กับ เวียน เกิดผล ตั้งแต่สมัยศึกษาอยู่ระดับมัธยมศึกษา ทั้งสองใช้ชีวิตอยู่ร่วมกันเป็นระยะเวลาหนึ่ง อย่างไรก็ตาม ความสัมพันธ์ดังกล่าวสิ้นสุดลงโดยมิได้มีการสมรส
การเคลื่อนไหวทางการเมือง
 ประเทศกัมพูชา]]
จิตรเริ่มเป็นที่รู้จักในวงกว้างจากเหตุการณ์ "โยนบก" เมื่อครั้งที่เขาดำรงตำแหน่งสาราณียกรของหนังสือประจำปีจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ใน พ.ศ. 2496 ในการจัดทำหนังสือครั้งนั้น จิตรได้ปรับเปลี่ยนเนื้อหาจากรูปแบบตามประเพณีที่มุ่งเสนอภาพลักษณ์ของมหาวิทยาลัย ไปสู่การนำเสนอข้อเขียนเชิงวิพากษ์วิจารณ์ที่สะท้อนปัญหาสังคม และประณามการเอารัดเอาเปรียบในสังคมไทย ผลงานดังกล่าวสร้างความไม่พอใจแก่ฝ่ายผู้มีอำนาจ หนังสือที่กำลังจัดพิมพ์ถูกตำรวจสันติบาลสั่งอายัด และจิตรยังถูกเรียกเข้าสอบสวนที่หอประชุมใหญ่ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เหตุการณ์บานปลายเมื่อกลุ่มนิสิตที่นำโดย สีหเดช บุนนาค จากคณะวิศวกรรมศาสตร์ เข้าจับตัวจิตรแล้วโยนลงจากเ
ลุ่มนิสิตที่นำโดย สีหเดช บุนนาค จากคณะวิศวกรรมศาสตร์ เข้าจับตัวจิตรแล้วโยนลงจากเวทีหอประชุม ส่งผลให้เขาได้รับบาดเจ็บและต้องเข้ารักษาตัวในโรงพยาบาลหลายวัน ต่อมา มหาวิทยาลัยได้แต่งตั้งคณะกรรมการสอบสวนและมีมติให้ลงโทษพักการเรียนจิตรเป็นเวลา 1 ปี ใน พ.ศ. 2497
ระหว่างถูกพักการเรียน จิตรได้ประกอบอาชีพเป็นครูสอนภาษาไทยที่โรงเรียนอินทร์ศึกษา แต่สอนอยู่ได้เพียงระยะสั้นก็ถูกให้ออกจากงาน โดยถูกกล่าวหาว่ามีความคิดหัวก้าวหน้าเกินไป หลังจากนั้นจิตรได้เข้าทำงานที่หนังสือพิมพ์ ไทยใหม่ และเริ่มสร้างสรรค์งานเขียนเชิงวิจารณ์ด้านต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นการวิจารณ์วรรณกรรม หนังสือ และภาพยนตร์ โดยใช้นามปากกาหลากหลาย เช่น "บุ๊คแมน" และ "มูฟวี่แมน" ผลงานดังกล่าวได้รับการยกย่องว่ามีคุณค่าทางวิชาการและเปิดมิติใหม่ให้แก่วงการวิจารณ์ในสังคมไทย
งานเขียนที่สำคัญที่สุดชิ้นหนึ่งของเขาคือ โฉมหน้าศักดินาไทย ซึ่งวิเคราะห์พัฒนาการทางสังคมและโครงสร้างอำนาจของไทยตามแนวคิดวัตถุนิยมทางประวัติศาสตร์ในสำนักลัทธิมากซ์ ผลงานชิ้นนี้กลายเป็นหมุดหมายสำคัญของการศึกษาประวัติศาสตร์เชิงวิพากษ์ในประเทศไทย และถูกนำมาศึกษาอย่างกว้างขวางทั้งในแวดวงวิชาการและการเมือง

หลังสิ้นสุดโทษพักการเรียนใน พ.ศ. 2498 จิตรกลับเข้าศึกษาต่อจนสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาอักษรศาสตร์บัณฑิตใน พ.ศ. 2500 จากนั้นได้รับการบรรจุเป็นอาจารย์ที่วิทยาลัยเพชรบุรีวิทยาลงกรณ์ และยังได้ศึกษาต่อระดับปริญญาโทที่วิทยาลัยวิชาการศึกษาประสานมิตร (ปัจจุบันคือมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ)
ชีวิตของเขาเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่เมื่อวันที่ 21 ตุลาคม พ.ศ. 2501 จิตรถูกจับกุมในข้อหากระทำการอันเป็นคอมมิวนิสต์ และถูกนำตัวไปควบคุมในสถานที่ต่าง ๆ ก่อนถูกส่งไปคุมขังที่เรือนจำกลางคลองเปรมใน พ.ศ. 2503 กระทั่งวันที่ 3 ธันวาคม พ.ศ. 2506 อัยการศาลทหารกรุงเทพ ได้ยื่นฟ้องตามพระราชบัญญัติป้องกันการกระทำอันเป็นคอมมิวนิสต์ พ.ศ. 2495 แต่ศาลทหารมีคำพิพากษายกฟ้อง โดยให้เหตุผลว่า รัฐบาลได้ออกกฎหมายนิรโทษกรรมในโอกาสครบรอบ 25 พุทธศตวรรษแล้ว การดำเนินคดีดังกล่าวจึงเป็นการฟ้องซ้ำ ศาลมีคำสั่งปล่อยตัวจิตรเมื่อวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2507
อย่างไรก็ดี ภายหลังการปล่อยตัว จิตรยังคงถูกเจ้าหน้าที่รัฐติดตามและคุกคามอย่างใกล้ชิด ทำให้ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2508 เขาตัดสินใจเดินทางเข้าสู่ชนบทภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เพื่อเข้าร่วมการต่อสู้กับการปกครองโดยระบอบเผด็จการทหารภายใต้รัฐบาลจอมพล ถนอม กิตติขจร ในนาม "สหายปรีชา" จนกระทั่งวันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2509 จิตรเสียชีวิตจากการถูกล้อมยิงโดยกลุ่มอาสาสมัครและเจ้าหน้าที่รัฐ บริเวณทุ่งนากลางป่าละเมาะ บ้านหนองกุง ตำบลคำบ่อ อำเภอวาริชภูมิ จังหวัดสกลนคร

ด้วยบทบาททางความคิดและการต่อสู้ จิตรได้รับการยกย่องให้เป็นหนึ่งในนักคิดนักปฏิวัติสำคัญของไทย บางครั้งถูกขนานนามว่าเป็น "เช เกบารา เมืองไทย"
ผลงานเขียน
จิตรมีความสามารถในด้านภาษาศาสตร์และนิรุกติศาสตร์อย่างมาก และยังมีความสามารถระดับสูงในด้านอื่น ๆ เช่น ประวัติศาสตร์ ถือว่าเป็นอัจฉริยะบุคคลของไทยคนหนึ่ง ในด้านภาษาศาสตร์นั้น จิตรมีความเชี่ยวชาญในภาษาฝรั่งเศส ภาษาบาลี ภาษาสันสกฤต ภาษาเขมร โดยเฉพาะภาษาเขมรนั้น จิตรมีความเชี่ยวชาญทั้งภาษาเขมรปัจจุบันและภาษาเขมรโบราณด้วย นอกจากนี้ จิตรได้เขียนพจนานุกรม"ภาษาละหุ" (มูเซอ) โดยเรียนรู้กับชาวมูเซอขณะอยู่ในคุกลาดยาว

ผลงาน 3 รายการของเขาได้รับยกย่องเป็น หนังสือดี 100 เล่มที่คนไทยควรอ่าน ประกอบด้วย โฉมหน้าของศักดินาไทยในปัจจุบัน (2500), ความเป็นมาของคำสยาม ไทย, ลาว และขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ และ บทกวีของจิตร ภูมิศักดิ์
* จากพญาฝันถึงทยอยใน (2496)
* นวนิยายเรื่องขวัญเมือง
* การปฏิวัติในฝรั่งเศส 
* ตำนานนครวัด (2498-2499)
* ศิลปะเพื่อชีวิต ศิลปะเพื่อประชาชน (2500)
* บทบาททางวรรณคดีของพระมหามนตรี (2500)
* ชีวิตและศิลปะ (2500-2501)
* โฉมหน้าของศักดินาไทยในปัจจุบัน (2500)
* เพลงยาวบัตรสนเท่ห์ (2500)
* คนขี่เสือ งานแปล (2501)
* โองการแช่งน้ำ และ ข้อคิดใหม่ในประวัติศาสตร์ไทยลุ่มน้ำเจ้าพระยา (2505)
* ความเป็นมาของคำสยาม ไทย, ลาว และ ขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ ฉบับสมบูรณ์ เป็นผลงานรวมเล่มระหว่าง ข้อเท็จจริงว่าด้วยชนชาติขอม กับ ความเป็นมาของคำสยาม ไทย, ลาว และ ขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ
* ศัพท์สันนิษฐานและอักษรวินิจฉัย
* ภาษาและนิรุกติศาสตร์
* บทวิเคร
มของชื่อชนชาติ
* ศัพท์สันนิษฐานและอักษรวินิจฉัย
* ภาษาและนิรุกติศาสตร์
* บทวิเคราะห์วรรณกรรมยุคศักดินา 
* ความเรียงว่าด้วยศาสนา งานแปล 
* ว่าด้วยงานศิลปะวรรณคดี งานแปล 
* เสียงเพลงแห่งการต่อต้าน 
* บทวิเคราะห์มรดกวรรณคดีไทย
* โคทาน งานแปล 
* นิราศหนองคายวรรณคดีที่ถูกสั่งเผา 
* บทวิพากษ์ว่าด้วยศิลปวัฒนธรรม 
* ความอบอุ่นอันอ่อนหวาน 
* คาร์ลมาซ์ก งานแปล 
* แม่ งานแปล 
* กรณี'โยนบก' ๒๓ ตุลา
* พระเจ้ากำเนิดข้ามาเสรี 
* ความใฝ่ฝันแสนงาม 
* หลุมฝังศพของดนตรีไทย
บทเพลงและบทกวีเท่าที่ปรากฏ
* เพลง ภูพานปฏิวัติ
* เพลง มาร์ชเยาวชนไทย 
* เพลง มาร์ชกรรมกร
* เพลง เปิบข้าว
* เพลง ธรรมศาสตร์-จุฬาฯ ชิงชัย
* เพลง แสงดาวแห่งศรัทธา
* เพลง ทะเลชีวิต
* บทกวี เธอคือหญิงรับจ้างแท้ใช่แม่คน
* บทกวี อะไรแน่ ศาสนา ข้าสงสัย
* บทกวี ฉันท์ ๒๙ มีน์ ๙๓ งานถวายพระเพลิง
* บทกวีของจิตร ภูมิศักดิ์

นามปากกา
นามปากกา ของจิตรมีเป็นจำนวนมาก เช่น

*นาคราช 
*ศูล ภูวดล 
*ศรีนาคร 
*ทีปกร 
*สมสมัย ศรีศูทรพรรณ 
*ศิลป์ พิทักษ์ชน 
*สมชาย ปรีชาเจริญ 
*สุธรรม บุญรุ่ง

*ขวัญนรา
*สิทธิ ศรีสยาม
*กวีการเมือง 
*กวี ศรีสยาม 
*บุคแมน 
*มูฟวี่แมน (มูวี่แมน) 
*ศิริศิลป์ อุดมทรรศน์ 
*จักร ภูมิสิทธิ์ ฯลฯ

อนุสรณ์
อนุสาวรีย์จิตร ภูมิศักดิ์ตั้งอยู่ที่บ้านหนองกุง ตำบลคำบ่อ อำเภอวาริชภูมิ จังหวัดสกลนคร ซึ่งเป็นสถานที่จัดงานวัน "จิตร ภูมิศักดิ์" ในวันที่ 5 พฤษภาคม ของทุกปี

ในวันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2547 ปานชัย บวรรัตนปราณ ผู้ว่าราชการจังหวัดสกลนคร (ในขณะนั้น) ร่วมกับ องค์การบริหารส่วนจังหวัดสกลนคร และเทศบาลตำบลคำบ่อ ดำเนินการปรับภูมิทัศน์บริเวณที่จิตรถูกยิงเสียชีวิต พร้อมสร้างรูปปั้นจิตรแบบครึ่งตัวไว้ในพื้นที่ดังกล่าว ในโอกาสการรำลึก 80 ปีชาตกาลจิตร ภูมิศักดิ์ ในวันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2553 ได้มีพิธีวางศิลาฤกษ์การสร้างอนุสรณ์สถานจิตร ภูมิศักดิ์ และมีพิธีเปิดเมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2556 ราษฎารานุสาวรีย์ของจิตร ภูมิศักดิ์ เป็นผลงานของสันติ พิเชฐชัยกุล
ใน พ.ศ. 2563 กรรมการนิสิตคณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยออกแถลงการณ์ขอโทษกรณีโยนบกจิตร

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
* โครงการจัดพิมพ์สรรพนิพนธ์ ของจิตร ภูมิศักดิ์ รวบรวมผลงานเขียนของจิตร ภูมิศักดิ์