วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร
วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร เป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดวรมหาวิหาร ตั้งอยู่บนถนนราชดำเนิน ตำบลในเมือง อำเภอเมืองนครศรีธรรมราช จังหวัดนครศรีธรรมราช
ประวัติของวัดพระธาตุ
* พ.ศ. 854 เจ้าชายทนทกุมารและพระนางเหมชาลา (พระโอรสธิดาในพระเจ้าโคสีหราชกับพระนางมหาเทวี ผู้ครองเมืองทันทบุรี) และบาคู (แปลว่า นักบวช) ชาวสิงหล ได้สร้างวัดพระบรมธาตุวรมหาวิหาร เจดีย์องค์เดิมเจดีย์แบบศรีวิชัย คล้ายเจดีย์กิริเวเทระ ในเมืองโบโลนนารุวะ ประเทศศรีลังกา 
* พ.ศ. 1098 พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช ปฐมกษัตริย์ราชวงศ์ปทุมวงศ์ แห่งอาณาจักรตามพรลิงค์ ทรงสร้างเมืองนครศรีธรรมราชขึ้น พร้อมกับการก่อสร้างเจดีย์ขึ้นใหม่ เป็นเจดีย์แบบศาญจิ
* พ.ศ. 1770 พระเจ้าจันทรภาณุ กษัตริย์พระองค์ที่ 2 แห่งอาณาจักรตามพรลิงค์และเป็นพระอนุชาของพระเจ้าศรีธรรมาโศกราช ได้บูรณะพระบรมธาตุเจดีย์ เจดีย์แบบลังกา ทรงระฆังคว่ำ หรือ โอคว่ำ มีปล้องไฉน 52 ปล้อง
ูรณะพระบรมธาตุเจดีย์ เจดีย์แบบลังกา ทรงระฆังคว่ำ หรือ โอคว่ำ มีปล้องไฉน 52 ปล้อง สูงจากฐานถึงยอดปลี 37 วา 2 ศอก ยอดปลีของปล้องไฉน หุ้มทองคำเหลืองอร่าม สูง 6 วา (เท่ากับ 12 เมตร) 1 ศอก (เท่ากับ 0.50 เมตร) แผ่เป็นแผ่นหนา เท่าใบลานหุ้มไว้ น้ำหนัก 800 ชั่ง (เท่ากับ 960 บาท) รอบพระมหาธาตุ มีองค์เจดีย์ 158 องค์ 
*    พ.ศ. 1719 นั้น พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช ทรงสร้างเมืองนครศรีธรรมราชขึ้นมา รวมถึงมีการก่อสร้างเจดีย์องค์ใหม่ขึ้น เป็นเจดีย์ทรงลงกา สูง 55 เมตร จากฐานบัวคว่ำบัวหงายจนถึงปลียอดนั้น จะสูง 6.8 เมตร โดยรอบประดับด้วยทองคำเนื้อสิบหุ้ม 
*พ.ศ. 1830 หลัง ตามพรลิงค์ล่มสลายเพราะโรคระบาด พระพนมศรีทะเลมเหสวัสดิทราชา (ท้าวพญาอู่ทอง ) กษัตริย์ผู้ปกครอง ราช
เพราะโรคระบาด พระพนมศรีทะเลมเหสวัสดิทราชา (ท้าวพญาอู่ทอง ) กษัตริย์ผู้ปกครอง ราชวงค์เพชรบุรี-อยุธยา ได้ส่งพระโอรสธิดาลงมา 3 องค์มาสร้างเมืองนครศรีธรรมราช คือ 1.เจ้าศรีราชาคนโต ได้ครองนครศรีธรรมราช 2.คนรองพระนางสนตราเทวี ได้ครองเมืองตระนอม มีพระสวามีชื่อเจ้าอินทราชา 3.เจ้าอินทรกุมารได้ครองเมืองสระอุเลาหรือท่าทองกาญจนดิษฐ เมื่อวันพฤหัสบดี ที่ 30 มกราคม พุทธศักราช 1830 ปีขาล โดยนางสนตราเทวี แม่เมืองขนอม ได้บุกเบิกสร้างนาตระนอม (อ.ขนอม) ตระชล(อ.สิชล) นาตระฉลอง อลอง(ต.ฉลอง) นาสระเพียง นากาญจนดิษ ไชยา และสร้างท่าเรือขนอมหรือเมืองกลอย ค้าขายข้าว พริก งาช้าง แร่ แล้วนำเงินไปบูรณะพระธาตุเมืองนครศรีธรรมราชที่ร้างมาหลายอายุคนเพราะเกิดโรคระบาดตามพระราชโอ
นไปบูรณะพระธาตุเมืองนครศรีธรรมราชที่ร้างมาหลายอายุคนเพราะเกิดโรคระบาดตามพระราชโองการของเจ้าอยู่หัวแห่งอยุธยา ร่วมกับเจ้าศรีราชา พระนางสนตราเทวีแม่เมืองตระนอมหรือขนอมยังได้บูรณะวัดเจดีย์หลวงที่สร้างจากปะการังกลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวของ อำเภอขนอมจังหวัดนครศรีธรรมราชถึงปัจจุบัน และลูกหลานของพระนางสนตราเทวี ได้ทำนุบำรุงสร้างอีกหลายวัดตลอดมาจนถึงสมัยพระคีรีศรีสงคราม(เจ้าหัวเมืองกลอยหรือเมืองขนอม) กับ แม่เมืองอ่ำแดงเอียด ในนครศรีธรรมราชอีกหลายวัด เช่น วัดกลาง วัดกระดังงา ในเมืองตระนอม เป็นต้น ลูกหลานได้ครองเมืองสืบมา จนอยุธยาเสียกรุง เมืองตระนอม และท่าทองจึงได้ไปรวมกับเมืองนครศรีธรรมราช สายเจ้าศรีราชา ในปี พ.ศ 2310 และสุดท้ายสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีล
ืองนครศรีธรรมราช สายเจ้าศรีราชา ในปี พ.ศ 2310 และสุดท้ายสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีลงมารวบรวมหัวเมืองน้อยใหญ่ทางใต้ ทั้ง3เมือง คือมืองตระนอมขนอม ,เมืองสระอุเลาท่าทอง ,เมืองนคร จึงขึ้นกับกรุงธนบุรี ในปี พ.ศ 2312 ในที่สุด บ้านเมืองช่วงนี้มีภัยสงคราม การบูรณทำนุบำรุงวัดน้อยลง พระคีรีศรีสงครามได้เป็นกำลังต่อเรือที่เมืองไชยาเพื่อให้สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีใช้ในการสู้ศึกกับจักรวรรดิพม่าที่สาม โดยลูกชายของพระคีรีศรีสงคราม คือหลวงไชยคีรีศรีสงคราม ได้รับใช้ชาติต่อมาเป็นทหารรักษาพระองค์หรือวังหน้าในสมัย ร.2 ตลอดจนได้รับความไว้วางใจเป็นทัพหน้าชนะศึกไทรบุรี เมื่อปี 2364 ในสมัย ร.3 และลูกหลานของพระคีรีศรีสงครามสืบตระกูลว่า "ขนอม" ตลอดมา
* พ.ศ. 2155 และ พ.ศ. 21
และลูกหลานของพระคีรีศรีสงครามสืบตระกูลว่า "ขนอม" ตลอดมา
* พ.ศ. 2155 และ พ.ศ. 2159 สมัยสมเด็จพระเอกาทศรถมีการซ่อมแผ่นทอง ที่ปลียอดพระบรมธาตุ
* พ.ศ. 2190 สมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ยอดพระบรมธาตุได้ชำรุดหักลง และได้มีการซ่อมสร้างขึ้นใหม่
* พ.ศ. 2275 - 2301 สมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ มีการดัดแปลงทางเข้าพระสถูปพระบรมธาตุบริเวณวิหารพระทรงม้า
* พ.ศ. 2312 สมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ปฏิสังขรณ์พระอารามทั่วไปภายในวัด และโปรดให้สร้างวิหารทับเกษตร ต่อออกจากฐานทักษิณรอบองค์พระบรมธาตุ
* สมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (พัฒน์) ได้บูรณะพระวิหารหลวง วิหารทับเกษตร พระบรมธาตุที่ชำรุด
* ปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่ สมัยพระบาทสมเด็จพระจุล
วง วิหารทับเกษตร พระบรมธาตุที่ชำรุด
* ปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่ สมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว บูรณะกำแพงชั้นนอก วิหารทับเกษตร วิหารธรรมศาลา วิหารพระทรงม้า วิหารเขียน ปิดทองพระพุทธรูป
* พ.ศ. 2457 สมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ติดตั้งสายล่อฟ้า ยอดองค์พระบรมธาตุเจดีย์
* พ.ศ. 2515 - 2517 บูรณปฏิสังขรณ์พระวิหารหลวง และพระอุโบสถ
* พ.ศ. 2530 ซ่อมกลีบบัวทองคำ ที่ฉีกขาดเปราะบาง เสื่อมสภาพเป็นสนิม เสริมความมั่นคงแข็งแรงที่กลีบบัวปูนปั้น ในวันที่ 28 สิงหาคม พ.ศ. 2530 พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะดำรงพระราชอิสริยยศ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราล
ิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะดำรงพระราชอิสริยยศ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จอัญเชิญแผ่นกลีบบัวทองคำ ขึ้นประดิษฐานบนองค์พระบรมธาตุเจดีย์
* พ.ศ. 2537 - 2538 บูรณะปลียอดทองคำพระบรมธาตุเจดีย์ และเสริมความมั่นคงปูนแกนในปลียอด ใช้งบประมาณทั้งสิ้น 50 ล้านบาท สิ้นทองคำ 141 บาท (มาตราชั่ง ตวง วัด ของไทย 1 บาท เท่ากับ 15.2 กรัม)
กรมศิลปากร ได้ประกาศในราชกิจจานุเบกษา วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารเป็นโบราณสถาน ประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 53 ตอนที่ 34 วันที่ 27 กันยายน พ.ศ. 2479 และคณะกรรมการมรดกโลก มีมติในการประชุมคณะกรรมการสมัยที่ 37 ณ กรุงพนมเปญ ประเทศกัมพูชา เมื่อวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2556 รับรองวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารเข้าสู่บัญชีเบื้องต้นก่อนเสนอขึ้นทะเบียนแหล่งมรดกโลก
สถานที่สำคัญ
 ชาวศรีลังกา ขณะทรงอัญเชิญพระเขี้ยวแก้ว ภาพประดับพระวิสูตรมณทปพระเขี้ยวแก้ว วัดพระเขี้ยวแก้ว ประเทศศรีลังกา]] 
* พระวิหารหลวง (พระอุโบสถ)
* วิหารพระมหาภิเนษกรณ์ หรือวิหารพระทรงม้า
* วิหารเขียน หรือวิหารพระเขียน
* วิหารโพธิ์ลังกา และ ต้นศรีมหาโพธิ์
* วิหารพระกัจจายนะ หรือวิหารพระแอด
* วิหารพระปัญญา
* พระเจดีย์ราย รอบพระบรมธาตุ
* พระบรมธาตุเจดีย์
* วิหารสามจอม หรือวิหารพระเจ้าศรีธรรมโศกราช 
* วิหารทับเกษตร หรือพระระเบียงตีนธาตุ
* วิหารพระระเบียง หรือวิหารคด 
* วิหารธรรมศาลา 
* วิหารโพธิ์พระเดิม 
* มณฑปพระพุทธบาทจำลอง
* อนุสาวรีย์พระนางเหมชาลาและเจ้าชายทันทกุมาร
* อนุสาวรีย์พระเจ้าศรีธรรมโศกราช
* อนุสาวรีย์แม่เจ้าอยู่หัว (พระนางเลือ
แหล่งมรดกโลกอื่นที่มีความคล้ายคลึง
วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารมีลักษณะบางประการใกล้เคียงกับแหล่งมรดกโลกแห่งอื่น ๆ ดังนี้

เมืองโบราณโปโฬนนะรุวะ

เมืองโบราณโปโฬนนะรุวะ ( , ) โดยเมืองนี้เป็นเมืองที่มีสถูปมากมายซึ่งหนึ่งในสถูปที่สำคัญที่สุดในเมืองนี้คือ สถูปคิริวีหระซึ่งสร้างขึ้นโดยราชินีสุพัตราแห่งกษัตริย์ปากรามาบาฮู เดิมมีชื่อว่าสถูปรูปาวดี สถูปคิริวีหระเป็นสถูปที่ใหญ่ที่สุดเป็นอันดับ 2 ในโปโฬนนะรุวะ ปัจจุบันสถูปนี้มีรูปร่างเป็นทรงระฆังคว่ำคล้ายพระบรมธาตุเจดีย์ในวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร
อนุราธปุระ
นครศักดิ์สิทธิ์แห่งอนุราธปุระ ( , ) ในเอกสารไทยเรียกว่า อนุราฐบุรี โดยเมืองนี้สร้างขึ้นรอบ ๆ ต้นโพธิ์ซึ่งเป็นต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์แห่งการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า การเคารพบูชาต้นโพธิ์ซึ่งเป็นวัฒนธรรมที่สืบต่อกันมาผ่านพระเจ้าอโศกมหาราชสู่ประเทศพุทธนิกายเถรวาท ดังเช่นจังหวัดนครศรีธรรมราชและประเทศศรีลังกา ต้นโพธิ์ในวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารจึงแสดงให้เห็นถึงวัฒนธรรมที่สืบต่อกันมานี้
นครศักดิ์สิทธิ์แห่งกัณฏิ
นครศักดิ์สิทธิ์แห่งกัณฏิ ( , ) มีวัฒนธรรมทางพุทธศาสนาที่เป็นเอกลักษณ์ คือ เอศาลาเปราเฮรา (เทศกาลพระเขี้ยวแก้ว) ซึ่งในเทศกาลจะมีการแต่งตัวด้วยเสื้อผ้าดั้งเดิมการรำและฟ้อนไฟ เทศกาลอันยิ่งใหญ่นี้ถูกเปรียบเทียบได้กับวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารในฐานะศูนย์กลางแห่งวัฒนธรรมความศรัทธาในพระพุทธศาสนา

เมืองประวัติศาสตร์แห่งพระนครศรีอยุธยา
อริยะธรรมอันยิ่งใหญ่ของอาณาจักรสุโขทัยนั้นได้รับอิทธิพลจากศาสนาพุทธแบบลังกาซึ่งความเชื่อนี้ก็แพร่กระจายไปสู่นครศรีธรรมราชทำให้พุทธศาสนสถานของพระนครศรีอยุธยานั้นมีความคล้ายคลึงกับวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร เช่น สถูปทรงระฆังคว่ำ, สถาปัตยกรรมแบบพุทธ เป็นต้น

ประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุ
ประเพณีผ้าขึ้นธาตุ หมายถึง การนำผ้าผืนยาวขึ้นไปห่มองค์พระบรมธาตุเจดีย์ในวันสำคัญทางศาสนา ชาวนครได้ร่วมมือร่วมใจกันบริจาคเงินตามกำลังศรัทธานำเงินที่ได้ไปซื้อผ้ามาเย็บต่อกันเป็นแถวยาวนับพันหลา แล้วจัดเป็นขบวนแห่ผ้าขึ้นห่มพระบรมธาตุเจดีย์ ผ้าที่ขึ้นไปห่มองค์พระบรมธาตุเจดีย์เรียกว่า “ผ้าพระบฎ” (หรือ พระบต) นิยมใช้สีขาว สีเหลือง สีแดง สำหรับผ้าสีขาวนิยมเขียนภาพเนื้อหาเกี่ยวกับพุทธประวัติตั้งแต่ประสูติ เสด็จออกบรรพชา ตรัสรู้ ปฐมเทศนา และปรินิพพาน ประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุเป็นเอกลักษณ์ประจำเมืองนครศรีธรรมราช แก่นแท้อยู่ที่การบูชาพระพุทธเจ้าอย่างใกล้ชิด โดยใช้องค์พระบรมธาตุเจดีย์เป็นตัวแทน
ตามตำนานประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุมีว่า ในสมัยที่พระเจ้าสามพี่น้อง คือ พระเจ้าศรีธรรมโศกราช พระเจ้าจันทรภาณุ และพระเจ้าพงษาสุระ กำลังดำเนินการสมโภชพระบรมธาตุอยู่นั้น คลื่นได้ซัดผ้าแถบยาวชิ้นหนึ่ง ซึ่งมีลายเขียนเรื่องราวพุทธประวัติ (เรียกว่า พระบฎ หรือ พระบต) ขึ้นที่ชายหาดปากพนัง จึงนำผ้าผืนนั้นไปถวายพระเจ้าศรีธรรมโศกราช พระองค์จึงรับสั่งให้ซักจนสะอาด แต่ลายเขียนพุทธประวัติก็ไม่ลบเลือนยังคงสมบูรณ์ดีทุกประการ จึงรับสั่งให้ประกาศหาเจ้าของ ได้ความว่าชาวพุทธกลุ่มหนึ่ง จะเดินทางไปลังกา เพื่อนำพระบฎไปถวายเป็นพุทธบูชาพระทันตธาตุ คือ พระเขี้ยวแก้ว แต่เรือถูกมรสุมซัดแตกที่ชายฝั่งเมืองนครมีรอดชีวิต 10 คน ส่วนพระบฏถูกคลื่นซัดขึ้นฝั่งปากพนัง พระเจ้าศรีธรรมโศกร
งเมืองนครมีรอดชีวิต 10 คน ส่วนพระบฏถูกคลื่นซัดขึ้นฝั่งปากพนัง พระเจ้าศรีธรรมโศกราชทรงพิจารณาเห็นว่าควรจะนำขึ้นไปห่มพระบรมธาตุเจดีย์เนื่องในโอกาสสมโภชพระบรมธาตุ เจ้าของพระบฎที่รอดชีวิตก็ยินดีด้วย จึงโปรดให้ชาวเมืองนครจัดเครื่องประโคมแห่แหนผ้าห่มโอบฐานพระบรมธาตุเจดีย์ จึงเป็นประเพณีประจำเมืองนครสืบมาจนทุกวันนี้
ลำดับเจ้าอาวาส
ลำดับเจ้าอาวาสวัดพระมหาธาตุ มีดังนี้ 
{|class="wikitable" align="center" style="text-align:center"
|- style="background:#cccccc"
| ลำดับที่ || รายนาม || width=20%|เริ่มวาระ || width=20%|สิ้นสุดวาระ
|- 
| 1 || พระครูวินัยธรนุ่ม (นุ่น)|| พ.ศ. 2458 || พ.ศ. 2463
|-
| 2 || พระครูปลัดแก้วชิน (ชิน)|| พ.ศ. 2464 || พ.ศ. 2467
|-
| 3 || พระเทพญาณเวที (ลือ ยติกเถระ) || พ.ศ. 2468 || พ.ศ. 2469
|-
| 4 || พระรัตนธัชมุนี (แบน คณฺฐาภรโณ) || พ.ศ. 2470 || พ.ศ. 2521
|-
| 5 || พระธรรมรัตโนภาส (ประดับ โอภาโส) || พ.ศ. 2522 || พ.ศ. 2543
|-
| 6 || พระธรรมวชิรากร (สมปอง ปญฺญาทีโป) || พ.ศ. 2544 || ปัจจุบัน
|}

พิกัดแผนที่

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
* อิทธิกร ทองแกมแก้ว. "มองพระปานผ่านวัดพระมหาธาตุเมืองนครศรีธรรมราช." ใน จุดนัดพบ การข้ามแดน และไข้พื้นที่ในภาคใต้ของไทย เอกสารประกอบการสัมมนาวิชาการระดับชาติ เครือข่ายประวัติศาสตร์ มานุษยวิทยา และสังคมวิทยาภาคใต้ ครั้งที่ 4 ประจำปี 2561 ณ มหาวิทยาลัยราชภัฏภูเก็ต. น. 78-93. ภูเก็ต: พีพี บุคส์ แอนด์ คอม, 2561.
* 
* ตำนานพระธาตุเมืองนครศรีธรรมราช (ฉบับกระดาษฝรั่ง)