อักษรธรรมล้านนา
อักษรธรรมล้านนา เป็นอักษรสระประกอบ (Abugida) ในตระกูลอักษรพราหฺมี ซึ่งใช้สำหรับเขียน ภาษาไทยถิ่นเหนือ (คำเมือง) ภาษาไทลื้อ และภาษาไทเขิน รวมไปถึงคัมภีร์ใบลานสำหรับพระพุทธศาสนาคือ ภาษาบาลี อักษรธรรมล้านนาแต่เดิมเรียกว่า ตัวธัมม์ หรือ ตั๋วธรรม (ᨲ᩠ᩅᩫᨵᨾ᩠ᨾ᩼​ หรือ ᨲ᩠ᩅᩫᨵᩢᨾ᩠ᨾ᩼) โดย ตัว หรือ ตั๋ว หมายถึง อักษร ส่วน ธัมม์ หรือ ธรรม หมายถึง คัมภีร์ แต่ในประเทศไทย ปัจจุบันนิยมเรียกอย่างเป็นทางการว่า อักษรธรรมล้านนา และเรียกแบบลำลองว่า ตั๋วเมือง (ᨲ᩠ᩅᩫᨾᩮᩬᩥᨦ​; ใช้คู่กับ คำเมือง ซึ่งเป็นชื่อเรียกภาษาพูด) นอกจากนี้ยังมีชื่อเรียกอักษรนี้อีกหลายอย่าง เช่น อักษรไทธรรม (Tai Tham script) ซึ่งเป็นชื่อที่ใช้เรียกในระบบคอมพิวเตอร์ หรือ อักษรไทลื้อเก่า ซึ่งใช้เรียกในเ
t) ซึ่งเป็นชื่อที่ใช้เรียกในระบบคอมพิวเตอร์ หรือ อักษรไทลื้อเก่า ซึ่งใช้เรียกในเมืองสิบสองปันนา ประเทศจีน เนื่องจากรัฐบาลจีนได้มีการประดิษฐ์อักษรแบบใหม่สำหรับภาษาไทลื้อ ซึ่งเรียกว่าอักษรไทลื้อใหม่ ส่วนในรัฐฉาน ประเทศพม่า ชาวไทใหญ่เรียกอักษรชนิดนี้ว่า ลิ่กยวน หมายถึงอักษรของชาวไทยวน (ชาวล้านนา) ใช้เขียนเอกสารทางศาสนา
ในประเทศลาว และภาคอีสานของไทย อักษรธรรมล้านนาได้รับการดัดแปลงรูปแบบให้เข้ากับภาษาลาว นิยมเรียกอักษรรูปแบบนี้ว่า โตธรรมลาว หรือ โตธรรมอีสาน ส่วนอักษรธรรมล้านนาแบบดั้งเดิมนั้น ทางฝ่ายลาวจะนิยมเรียกว่า อักษรยวน หรือ อักษรโยน ซึ่งเป็นชื่อที่เชื่อมโยงกับอาณาจักรโยนกเชียงแสน ซึ่งเป็นอาณาจักรโบราณแห่งหนึ่งของชาวไทยวน (ชาวล้านนา)
ประวัติ
จารึกอักษรธรรมล้านนาที่เก่าแก่ที่สุดที่ค้นพบคือจารึกจารึกลานทองสมเด็จพระมหาเถรจุฑามุณิ พ.ศ. 1919 ซึ่งค้นพบที่วัดมหาธาตุ เมืองสุโขทัย ในจารึกมีทั้งภาษาไทยและภาษาบาลี โดยภาษาบาลีจะจารึกเป็นอักษรธรรม ส่วนภาษาไทยจะจารึกเป็นอักษรไทยสุโขทัย จารึกที่เก่ารองลงมาคือจารึกวัดเชียงมั่นปี พ.ศ. 2008 โดยจารึกเป็นภาษาบาลีและภาษาไทย โดยอักษรธรรมในจารึกทั้งสองนี้มีรูปลักษณ์ที่ใกล้เคียงกับอักษรมอญที่ใช้กันในอาณาจักรหริภุญไชยราวพุทธศตวรรษที่ 18 นักวิชาการส่วนมากจึงสรุปว่าอักษรธรรมล้านนามีที่มาจากอักษรมอญโบราณ
ในอาณาจักรล้านนานั้น ยังปรากฏการใช้อักษรไทยฝักขามซึ่งวิวัฒนาการมาจากอักษรไทยสุโขทัยควบคู่กันกับอักษรธรรมไปอีกด้วย (โดยอักษรนี้เรียกอีกชื่อหนึ่งว่า อักษรไทยล้านนา ) ซึ่งอักษรฝักขามนี้ ก็ได้ส่งอิทธิพลต่ออักษรธรรมล้านนาเช่นกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในแง่ของการใช้สัญลักษณ์แทนวรรณยุกต์ ต่อมาภายหลังก็ได้เกิดอักษรลูกผสมระหว่างอักษรฝักขามและอักษรธรรมเรียกว่าอักษรไทยนิเทศ ซึ่งพบว่ามีการใช้บันทึกงานวรรณกรรมในช่วงสั้น ๆ ประมาณ พ.ศ. 2100
ในภายหลัง อักษรธรรมล้านนาได้แผ่ขยายออกไปสู่อาณาจักรข้างเคียง ได้แก่ เชียงตุง เชียงรุ่ง และ ล้านช้าง โดยในเชียงตุงและเชียงรุ่ง อักษรธรรมล้านนาได้ถูกปรับอักขรวิธีและรูปลักษณ์ที่มีความกลมมนมากขึ้นจนเป็นเอกลักษณ์ของอักษรธรรมแบบไทเขิน (เชียงตุง) และไทลื้อ (เชียงรุ่ง) เช่นเดียวกับในล้านช้างที่อักษรธรรมล้านนาได้รับการดัดแปลงทั้งอักขระวิธีและรูปลักษณ์อักษรให้ต่างออกไป เรียกว่า โตธรรมลาว โดยนิยมใช้สำหรับงานเขียนเกี่ยวกับพุทธศาสนาเป็นสำคัญ
เนื่องจากนโยบายชาตินิยมของรัฐบาลไทยตั้งแต่สมัยอดีต ทำให้ไม่มีการสอนอักษรธรรมล้านนาในระบบโรงเรียนอย่างเป็นทางการอีกต่อไป ส่งผลให้ผู้รู้อักษรธรรมล้านนาในไทยในปัจจุบันมักมีจำกัดอยู่เฉพาะในแวดวงของพระสงฆ์ นักวิชาการ ช่างศิลป์พื้นเมือง และหมอพื้นบ้าน เท่านั้น ไม่เป็นที่รับรู้ของบุคคลทั่วไปมากนัก อย่างไรก็ดี ในเมืองเชียงตุงและเขตรัฐฉานประเทศเมียนมาร์ ยังพบว่ามีการใช้อักษรธรรมล้านนาในชีวิตประจำวันอยู่อย่างแพร่หลาย

พยัญชนะ
อักษรธรรมล้านนามีพยัญชนะ 43 ตัว แบ่งเป็นสามกลุ่ม คือ พยัญชนะในวรรค (ᨻ᩠ᨿᩢᨬ᩠ᨩᨶᨶᩲᩅᩢᨣ᩠ᨣ᩼), พยัญชนะอวรรค (ᨻ᩠ᨿᩢᨬ᩠ᨩᨶᩋᩅᩢᨣ᩠ᨣ᩼), และ พยัญชนะเพิ่ม โดยพยัญชนะในวรรคและพยัญชนะอวรรค เป็นกลุ่มอักขระที่วิวัฒนาการมาจากอักษรมอญโบราณซึ่งใช้สำหรับการเขียนภาษาบาลีและสันสกฤต ในทำนองเดียวกับอักษรเทวนาครี อักษรปัลลวะ และ อักษรพม่า พยัญชนะในวรรคจะแบ่งได้เป็น 5 วรรค (ᩅᩢᨣ᩠ᨣ᩼) คือ วรรค ᨠ (ก), วรรค ᨧ (จ), วรรค ᨭ (ฏ), วรรค ᨲ (ต), วรรค ᨷ (ป) ส่วนพยัญชนะเพิ่มนั้น เป็นพยัญชนะที่ประดิษฐ์ขึ้นเพิ่มเติมสำหรับเขียนคำในภาษาตระกูลไท ซึ่งแต่เดิมจะไม่พบในภาษาบาลี อนึ่ง ในพจนานุกรม มักจัดเอาตัว ᩂ​ (ฤ) และ ᩄ (ฦ) เข้าไว้ในหมวดพยัญชนะด้วย โดยมีลำดับถัดมาจากอักษร ᩁ (ร) และ ᩃ (ล) ตามลำดับ
ᩄ (ฦ) เข้าไว้ในหมวดพยัญชนะด้วย โดยมีลำดับถัดมาจากอักษร ᩁ (ร) และ ᩃ (ล) ตามลำดับ แต่กระนั้น อักษรทั้งสองตัวนี้แท้จริงแล้วถือว่าเป็นอักขระแทนพยางค์ (syllabary) ไม่ใช่พยัญชนะแท้ นอกจากนี้อักษรธรรมล้านนายังมีพยัญชนะรูปพิเศษเช่น​ ᩕ​- (ร ควบ) ᩔ (สฺส)​ ᨬ᩠ᨬ (ญฺญ)​ ᩓ (แล) เป็นต้น อีกด้วย
ตารางพยัญชนะ

อักษรธรรมล้านนามีพยัญชนะ 43 ตัว ได้แก่ พยัญชนะในวรรค 25 ตัว พยัญชนะอวรรค 10 ตัว และ พยัญชนะเพิ่ม 8 ตัว อย่างไรก็ดี อักษรไทยที่ปรากฏเป็นการปริวรรต (ถ่ายอักษร) เท่านั้น เสียงจริงของอักษรแสดงไว้ในสัทอักษร ซึ่งอาจจะออกเสียงต่างไปจากอักษรไทย
นอกจากนี้ ในทำนองเดียวกับอักษรมอญและเขมร อักษรธรรมล้านนายังมีพยัญชนะรูปตัวเชิง ซึ่งเป็นรูปของพยัญชนะที่ใส่ไว้ใต้พยัญชนะหรือสระ เรียกว่า หาง (ᩉᩣ᩠ᨦ) ตัวซ้อน (ᨲ᩠ᩅᩫᨪᩬ᩶ᩁ) ตัวห้อย (ᨲ᩠ᩅᩫᩉᩬ᩠ᨿ᩶) หรือ ตัวเสียบ (ᨲ᩠ᩅᩫᩈ᩠ᨿᨷ) พยัญชนะตัวเชิงใส่ไว้เพื่อทำหน้าที่เป็นตัวสะกดหรือห้ามไม่ให้พยัญชนะตัวข่ม (อักษรที่อยู่ด้านบนของตัวเชิง) ออกเสียงอะ (ในกรณีที่เขียนภาษาบาลีสันสกฤต) เช่น ᨻᩩᨴ᩠ᨵ (พุทฺธ) จะอ่านเป็น ปุ๊ด-ทะ ไม่อ่านว่า ปุ๊ด-ต๊ะ-ทะ นอกจากนี้ ตัวเชิงของอักษร ᩅ​ (ว) ᨿ​ (ย) และ ᩋ​ (อ) ยังใช้เป็นรูปสระได้ด้วย ทั้งนี้ พยัญชนะในวรรคและอวรรคจะมีตัวเชิงทุกตัว และโดยทั่วไปก็มีลักษณะคล้ายเดิมกับพยัญชนะปกติ ยกเว้นบางตัวซึ่งเปลี่ยนรูปไป เช่น ตัวเชิงของ ᨮ​ (ฐ) ᨻ (พ) ᨷ​ (บ
ิมกับพยัญชนะปกติ ยกเว้นบางตัวซึ่งเปลี่ยนรูปไป เช่น ตัวเชิงของ ᨮ​ (ฐ) ᨻ (พ) ᨷ​ (บ) ᨶ​ (น) ᨾ​ (ม) ᨿ​ (ย)​ ᩁ (ร) ᩋ​ (อ) อย่างไรก็ดี อักษรบางตัวเช่น ᩃ (ล)​ ᨷ (บ)​ ᩁ (ร) อาจจะมีรูปตัวเชิงมากกว่าหนึ่งแบบ ซึ่งตัวเชิงแต่ละแบบอาจมีวิธีการใช้ที่แตกต่างกันในแต่ละปริบทหรือตามความนิยม ตัวอย่างเช่น รูป ​​​ จะใช้ในกรณีที่เป็นตัวสะกด ส่วนรูป จะใช้ในกรณีที่เป็นคำสะกดแบบพิเศษ เช่น ᨣᩴ᩵ᩝ​ (ก็บ่) ส่วนพยัญชนะเพิ่ม (ซึ่งแสดงในแถวตารางสีเหลือง) จะไม่มีรูปตัวเชิงแต่อย่างใดเนื่องจากประดิษฐ์ขึ้นภายหลัง อนึ่ง ในการป้อนอักขระอักษรธรรมด้วยระบบยูนิโคด จะสามารถแปลงพยัญชนะเป็นรูปตัวเชิงได้ด้วยการป้อนสัญลักษณ์ สะกด (รหัสอักขระ U1A60) ( ) ซึ่งในขณะที่ป้อน จะปรากฏเป็นสัญลักษณ์ก
ในส่วนของมาตราตัวสะกด อักษรธรรมล้านนาก็มีแม่ตัวสะกดเช่นดียวกับอักษรไทย คือ แม่กก แม่กบ แม่กด แม่กง แม่กม แม่เกย และ แม่เกอว โดยนิยมเรียกว่า แม่กัก แม่กับ แม่กัด แม่กัง แม่กัม แม่กัย และ แม่กัว อย่างไรก็ดีจะมีความแตกต่างจากอักษรไทยเล็กน้อย ตัวอย่างเช่น ตัว ᨫ (ฌ) ในอักษรธรรมล้านนาสามารถเป็นตัวสะกดในมาตราแม่กดได้ แต่กับอักษรไทยจะทำเช่นนี้ไม่ได้ อนึ่งอักษรธรรมล้านนาสามารถจัดหมวดหมู่ไตรยางศ์ได้ในทำนองเดียวกับอักษรไทยและอักษรลาว จังหวัดเชียงใหม่ เขียนด้วยอักษรธรรมล้านนา ( ) ปริวรรตเป็นอักษรไทย : "วัดหม้อฅำทวง" คำอ่าน : "วัดหม้อคำตวง"]]
{| class="wikitable sortable" style="text-align: center;"
! rowspan="2" |วรรค
! colspan="2" rowspan="2" |อักษร
! r
e="text-align: center;"
! rowspan="2" |วรรค
! colspan="2" rowspan="2" |อักษร
! rowspan="2" |รูปตัวเชิง
! colspan="2" |ชื่ออักษร
! colspan="2" |ปริวรรตเป็นอักษรไทย
! colspan="2" |ปริวรรตเป็นอักษรละติน
! colspan="2" |สัทอักษร
! rowspan="2" |ไตรยางศ์
|-
!คำอ่าน
!สัทอักษร
!พยัญชนะต้น
!ตัวสะกด
!พยัญชนะต้น
!ตัวสะกด
!พยัญชนะต้น
!ตัวสะกด
|-
| rowspan="7" |
# วรรค ก
| style="font-size: 150%" |ᨠ
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ก๋ะ
| 
|ก
|แม่กก
|k
|k
| 
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨡ
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ข๋ะ
| , 
|ข
|แม่กก
|x, kh
|k
| , 
| 
| style="back
| style="font-size: 150%" | 
|ข๋ะ
| , 
|ข
|แม่กก
|x, kh
|k
| , 
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc; font-size: 150%" | 
| style="background: #ffc" |—
| style="background: #ffc" |ฃ๋ะ
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" |ฃ
| style="background: #ffc" |แม่กก
| style="background: #ffc" |x, kh
| style="background: #ffc" |—
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨣ
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ก๊ะ
| 
|ค
|แม่กก
|k
|k
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| st
: 150%" | 
|ก๊ะ
| 
|ค
|แม่กก
|k
|k
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc; font-size: 150%" | 
| style="background: #ffc" |—
| style="background: #ffc" |คะ, ฅะ
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" |ฅ
| style="background: #ffc" |แม่กก
| style="background: #ffc" |x, kh
| style="background: #ffc" |—
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨥ
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ฆะ
| , 
|ฆ
|แม่กก
|x, kh
|k
| , 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size:
|แม่กก
|x, kh
|k
| , 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨦ
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|งะ
| 
|ง
|แม่กง
|ng
|ng
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| rowspan="6" |2. วรรค จ
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|จ๋ะ
| 
|จ
|แม่กด
|ch, c
|t
| 
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ส๋ะ, ฉ๋ะ
| , 
|ฉ
| -
|s, chh
|—
| , 
|—
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|จ๊ะ
|
-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|จ๊ะ
| 
|ช
|แม่กด
|ch, c
|t
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc; font-size: 150%" | 
| style="background: #ffc" |—
| style="background: #ffc" |ซะ
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" |ซ
| style="background: #ffc" |แม่กด
| style="background: #ffc" |s
| style="background: #ffc" |t
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | , , 
| style="font-size: 150%" | 
|ซะ, ชะ, ฌะ
| , 
|ฌ
|แม่กด
|s
nt-size: 150%" | , , 
| style="font-size: 150%" | 
|ซะ, ชะ, ฌะ
| , 
|ฌ
|แม่กด
|s, chh
|t
| , 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ญะ 
(เสียงนาสิก)
| 
|ญ
|แม่กน
|ny, y ,nh
|n
| , 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| rowspan="5" |3. วรรค ฏ
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ระฏ๋ะ
| 
|ฏ, ฎ
|แม่กด
|t
|t
| 
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | , 
| style="font-size: 150%" | , 
|ระฐ๋ะ
| 
|ฐ
|แม่กด
|th
|t
| 
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
|
50%" | , 
|ระฐ๋ะ
| 
|ฐ
|แม่กด
|th
|t
| 
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ระฑะ, ด๊ะ
| 
|ฎ, ฑ, ด
|แม่กด
|d, th 
|t
| , 
| 
| style="background: #cfc" |กลาง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ระฒะ
| 
|ฒ
|แม่กด
|th
|t
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ระณะ
| 
|น
|แม่กน
|n
|n
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| rowspan="5" |4. วรรค ต
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="f
|4. วรรค ต
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ต๋ะ
| 
|ต
|แม่กด
|t
|t
| 
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ถ๋ะ
| 
|ถ
|แม่กด
|th
|t
| 
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ต๊ะ
| 
|ท
|แม่กด
|t
|t
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ธะ
| 
|ธ
|แม่กด
|th
|t
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |
กด
|th
|t
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|นะ
| 
|น
|แม่กน
|n
|n
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| rowspan="9" |5. วรรค ป
| rowspan="2" style="font-size: 150%" | 
| rowspan="2" style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | , 
|บ๋ะ 
| 
|บ
|แม่กบ
|b
|p
| 
| 
| style="background: #cfc" |กลาง
|-
|style="font-size: 150%" | 
|ป๋ะ 
| 
| ป
| แม่กบ
|p
|p
| 
| 
| style="background: #fcc" |สูง 
|-
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc; font-size: 150%" | 
| style="background: #ffc" | –
| style="background: #ffc" |ป๋ะ
| styl
: 150%" | 
| style="background: #ffc" | –
| style="background: #ffc" |ป๋ะ
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" |ป
| style="background: #ffc" |แม่กบ
| style="background: #ffc" |p
| style="background: #ffc" |p
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ผ๋ะ
| 
|ผ
| -
|ph
| –
| 
| –
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc; font-size: 150%" | 
| style="background: #ffc" | –
| style="background: #ffc" |ฝ๋ะ
| style="background: #ffc" | 
| sty
d: #ffc" | –
| style="background: #ffc" |ฝ๋ะ
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" |ฝ
| style="background: #ffc" | -
| style="background: #ffc" |f
| style="background: #ffc" | –
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" | –
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | , 
|ป๊ะ
| 
|พ
|แม่กบ
|p
|p
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc; font-size: 150%" | 
| style="background: #ffc" | –
| style="background: #ffc" |ฟะ
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" |ฟ
| st
ound: #ffc" |ฟะ
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" |ฟ
| style="background: #ffc" |แม่กบ
| style="background: #ffc" |f
| style="background: #ffc" |p
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ภะ
| 
|ภ
|แม่กบ
|ph
|p
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | , 
|มะ
| 
|ม
|แม่กม
|m
|m
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| rowspan="12" |6. อวรรค
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%"
| rowspan="12" |6. อวรรค
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ญะ 
(เสียงนาสิก)
| 
|ย
|แม่เกย
|ny, y ,nh
| –
| , 
| –
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc; font-size: 150%" | 
| style="background: #ffc" | –
| style="background: #ffc" |ยะ, อยะ
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" |อย
| style="background: #ffc" |-
| style="background: #ffc" |y
| style="background: #ffc" | –
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" | –
| style="background: #cfc" |กลาง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%"
ackground: #cfc" |กลาง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | , 
|ระ, ละ, ฮะ
| 
|ร, ล, ฮ
|แม่กน
|r, l, h
|n
| , , 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | ​ , 
|ละ
| 
|ล
|แม่กน
|l
|n
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|วะ
| 
|ว
|แม่เกอว
|w
| 
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ศ๋ะ
| 
|ศ
|แม่กด
|s
|t
| 
| 
| style="background: #
style="font-size: 150%" | 
|ศ๋ะ
| 
|ศ
|แม่กด
|s
|t
| 
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ษ๋ะ
| 
|ษ
|แม่กด
|s
|t
| 
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | , 
|ส๋ะ
| 
|ส
|แม่กด
|s
|t
| 
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|หะ
| 
|ห
| -
|h
| –
| 
| –
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ฬะ
| 
|ฬ
|แม่
50%" | 
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | 
|ฬะ
| 
|ฬ
|แม่กน
|l
|n
| 
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" | 
| style="font-size: 150%" | , 
| style="font-size: 150%" | 
|อ๋ะ
| 
|อ
| -
| –
| –
| 
| –
| style="background: #cfc" |กลาง
|-
| style="background: #ffc;" | 
| style="background: #ffc; font-size: 150%" | 
| style="background: #ffc" | –
| style="background: #ffc" |ฮะ
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" |ฮ
| style="background: #ffc" |-
| style="background: #ffc" |h
| style="background: #ffc" | –
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" | –
| style="back
" | –
| style="background: #ffc" | 
| style="background: #ffc" | –
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|}
พยัญชนะกลุ่ม ห นำ
อักษรต่ำบางตัว ได้แก่ ᨦ​ (ง) ᨶ​ (น)​​ ᨾ (ม)​ ᨿ (ย) ᨬ​ (ญ) ᩁ​ (ร) ᩃ​ (ล) ᩅ​ (ว) จะไม่มีคู่อักษรสูงสำหรับผันเสียงวรรณยุกต์ได้ครบ อักษรเหล่านี้เรียกว่าอักษรต่ำเดี่ยว ดังนั้นเพื่อให้สามารถผันเสียงวรรณยุกต์ได้ครบ คู่อักษรสูงของอักษรเหล่านี้จะอยู่ในรูป ᩉ​ (ห) นำ โดยมีอักษรตัวตามอยู่ในรูปตัวเชิง ดังแสดงในตาราง โดยสำหรับอักษร ᨬ​ (ญ) จะนิยมใช้รูป ᩉ᩠ᨿ (หย) แทน 
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! rowspan="2" |อักษร
! colspan="2" |ชื่ออักษร
! colspan="2" |การปริวรรต
! rowspan="2" |สัทอักษร
! rowspan="2" |ไตรยางศ์
|-
!คำอ่าน
!สัทอักษร
!อักษรไทย
!อักษรละติน
|-
| style="font-size: 150%" |ᩉ᩠ᨦ
|หง๋ะ
| 
|หง
|ng
| 
| style="bac
ย
!อักษรละติน
|-
| style="font-size: 150%" |ᩉ᩠ᨦ
|หง๋ะ
| 
|หง
|ng
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᩉ᩠ᨶ
|หน๋ะ
| 
|หน
|n
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᩉ᩠ᨾ
|หม๋ะ
| 
|หม
|m
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᩉ᩠ᨿ
|หญ๋ะ 
(เสียงนาสิก)
| 
|หย, หญ
|ny
| , 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᩉᩕ
|หร๋ะ, หล๋ะ, ห๋ะ
| , , 
|หร
|r, l, h
| , , 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᩉᩖ​, ᩉ᩠ᩃ
|หล๋ะ
| 
|หล
|l
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᩉ᩠ᩅ
|หว๋ะ
| 
|หว
|w
| 
| style="background: #
พยัญชนะรูปพิเศษ
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" |อักษร
! colspan="4" |ชื่ออักษร
! rowspan="2" |หน่วยเสียงทางสัทอักษร
! rowspan="2" |หมายเหตุ
|-
!อักษรธรรม
!ปริวรรตเป็นอักษรไทย
!ปริวรรตเป็นอักษรละติน
!สัทอักษร
|-
|style="text-align: center" style="font-size: 150%"|ᩓ
|style="text-align: center"| 
| 
|style="text-align: center"| 
|lae
|[lɛ̄ː]
| 
|อักษร ᩃ (ล) เชื่อมกับรูปสระ ᩮ​ (เ) ซึ่งเขียนเป็นตัวยกไว้ด้านบน อักษร แล ยังมีรูปตัวเชิงด้วยคือ จัดว่าเป็นอักขรวิธีพิเศษ สำหรับเขียนคำว่า​ (ชะแล ย่อมาจาก เช่นนั้นแล)
|-
|style="text-align: center" style="font-size: 150%"|ᨶᩣ
|style="text-align: center"| 
|style="text-align: center"|ᨶᩣ
|styl
ize: 150%"|ᨶᩣ
|style="text-align: center"| 
|style="text-align: center"|ᨶᩣ
|style="text-align: center"|นา
|naa
|[nāː]
|[nāː]
|อักษร ᨶ (น) เชื่อมกับรูปสระ ᩣ (า). จะสามารถเรียกอีกชื่อหนึ่งคือ นะหัวแตก (ᨶ ᩉᩫ᩠ᩅᨲᩯ᩠ᨠ) ก็ได้ 
|-
|style="text-align: center" style="font-size: 150%"|ᨬ᩠ᨬ
|style="text-align: center"| 
|style="text-align: center"|ᨬᨬ
|style="text-align: center"|ญะญะ
|nya nya
|[ɲa᷇ʔ ɲa᷇ʔ]
|[n.ɲ]
|อักษร ᨱ​ (ณ) เชื่อมกับ ᨬ​ (ญ) สำหรับแทนตัว ᨬ ซ้อนสองตัว
|-
|style="text-align: center" style="font-size: 150%"|ᩔ
|style="text-align: center"| 
|style="text-align: center"|ᩈ ᩈᩬᨦᩉᩬ᩶ᨦ
|style="text-align: center"|สะสองห้อง
|sa song hong
|[sǎː sɔ̌ːŋ hɔ᷇
r"|ᩈ ᩈᩬᨦᩉᩬ᩶ᨦ
|style="text-align: center"|สะสองห้อง
|sa song hong
|[sǎː sɔ̌ːŋ hɔ᷇ːŋ]
|[t̚.s], [s̚.s]
|อักษร ᩈ​​ (ส) สองตัวเชื่อมติดกัน
|-
|style="text-align: center" style="font-size: 150%"|ᩕ
|style="text-align: center"| 
|style="text-align: center"|ᩁᩁᩰᩫ᩠ᨦ,​ ᩁ​​​ᩅᩫ᩠ᨦ
|style="text-align: center"|ระโรง, ระโฮง, ระวง
|rarong, rahong, rawong
|[la᷇.hōːŋ]
|[r], [l], [ʰ]
|ระโรงจะใช้เป็นเป็นตัวเชิง (ra) เพื่อควบกล้ำ ร เช่น (ปฺร) (พฺร) ในขณะที่รูปเชิงซึ่งเป็นตัวสะกดจะใช้ 
|}
พยัญชนะควบ
อักษรธรรมล้านนามีพยัญชนะควบ 3 รูป คือ พยัญชนะควบตัวละ (ᩃ) พยัญชนะควบตัวระโรง (ᩕ) และ พยัญชนะควบตัววะ (ᩅ) โดยมีเพียงพยัญชนะควบตัววะเท่านั้นที่เป็นพยัญชนะควบแท้ ส่วนพยัญชนะควบตัวละ และควบตัวระโรง เป็นพยัญชนะควบไม่แท้ สาเหตุที่มีรูปพยัญชนะควบ 3 รูป (เหมือนภาษาไทย) แต่ในทางปฏิบัติแล้ว ได้เกิดการผันแปรของเสียงอ่านไปมากจนเหลือแต่เสียงควบ ว ที่ยังเป็นพยัญชนะควบแท้ ก็เนื่องด้วยว่าสิ่งเหล่านี้เป็นร่องรอยของเสียงพยัญชนะต้นควบกล้ำในภาษาไทตะวันตกเฉียงใต้ดั้งเดิม (ต่อมาได้วิวัฒนาการเป็นภาษาล้านนา, ไทย ฯลฯ) ซึ่งเป็นภาษาที่ใช้กันในดินแดนล้านนาและไทยในช่วงเวลาก่อน พ.ศ. 2000​ และคาบเกี่ยวกับช่วงต้นของการประดิษฐ์อักษรธรรม
พยัญชนะต้นควบตัวละ
การเขียนพยัญชนะต้นควบตัวละ (ᩃ) จะใช้รูปตัวเชิงตัวละหน้อย (◌ᩖ) หรือรูปตัวละเสียบ​ ( ) ซ้อนไว้ใต้พยัญชนะ อย่างไรก็ตาม ในภาษาล้านนาปัจจุบันนั้น พยัญชนะควบตัวละถือเป็นพยัญชนะควบไม่แท้ เพราะจะไม่ออกเสียงควบกล้ำ ล แต่อย่างใด โดยยังคงออกเสียงตามเสียงพยัญชนะต้นเช่นเดิม เสมือนไม่มีการควบ เช่น คำว่า ​ᨸᩖᩦ (ปลี) หรือ​ ᨸᩦ (ปี) ก็ล้วนแต่ออกเสียงว่า ปี๋ ทั้งคู่ 
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! colspan="2" rowspan="2" |อักษร
! colspan="2" |ชื่ออักษร
! rowspan="2" |ปริวรรตเป็นอักษรไทย
! colspan="2" |ปริวรรตเป็นอักษรละติน
! rowspan="2" |สัทอักษร
! rowspan="2" |ไตรยางศ์
|-
!คำอ่าน
!สัทอักษร
!แบบเน้นเสียงอ่าน
!แบบเน้นนิรุกติ
ร
! rowspan="2" |ไตรยางศ์
|-
!คำอ่าน
!สัทอักษร
!แบบเน้นเสียงอ่าน
!แบบเน้นนิรุกติ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨠᩖ
| style="font-size: 150%" |ᨠ᩠ᩃ
|ก๋ะ
| 
|กฺล
|k
|kl
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨣᩖ
| style="font-size: 150%" |ᨣ᩠ᩃ
|ก๊ะ
| 
|คฺล
|k
|kl
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨸᩖ
| style="font-size: 150%" |ᨸ᩠ᩃ
|ป๋ะ
| 
|ปฺล
|p
|pl
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨹᩖ
| style="font-size: 150%" |ᨹ᩠ᩃ
|ผ๋ะ
| 
|ผฺล
|ph
|phl
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨻᩖ
| style="font-size: 150%" |ᨻ᩠ᩃ
|ป๊ะ
| 
|พฺล
|p
|pl
| 
| st
"font-size: 150%" |ᨻᩖ
| style="font-size: 150%" |ᨻ᩠ᩃ
|ป๊ะ
| 
|พฺล
|p
|pl
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨽᩖ
| style="font-size: 150%" |ᨽ᩠ᩃ
|ภะ
| 
|ภฺล
|ph
|phl
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨾᩖ
| style="font-size: 150%" |ᨾ᩠ᩃ
|มะ
| 
|มฺล
|m
|ml
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|}
พยัญชนะต้นควบระโรง (ระโฮง หรือ ระวง)
การควบตัวระโรงเป็นรูปที่พิเศษที่ใช้เขียนการควบกล้ำด้วยตัว ᩁ (ร) ในทำนองเดียวกับอักขรวิธีของอักษรขอมไทย และอักษรเขมร ในขณะที่รูปเชิงซึ่งเป็นตัวสะกดจะใช้ โดยระโรงอาจเรียกได้หลายอย่าง ซึ่งจะเรียกว่า ระโฮง (ตามการอ่านแบบล้านนา) หรือ ระวง ก็ได้
พยัญชนะควบตัวระโรงถือเป็นพยัญชนะควบไม่แท้ การควบด้วยตัวระโรงนั้น แม้จะเทียบเคียงได้กับการควบพยัญชนะ ร ในภาษาไทย แต่ในภาษาล้านนานั้นไม่มีเสียง ร ดังนั้นการควบด้วยระโรงจึงไม่ใช่การควบเสียง ร อย่างที่ปรากฏในภาษาไทย ในทางตรงกันข้าม การควบด้วยระโรงจะมีกฎการผันเสียงโดยเฉพาะ สามารถแบ่งได้เป็นสองกลุ่มคือ กลุ่มที่เกิดการผันเสียง และกลุ่มที่ไม่เกิดการผันเสียง และในบางกรณีอาจมีการเติมหน่วยเสียง ล เข้าไปแทรกในทำนองเดียวกับอักษรนำด้วย เช่น ᨴᩕᩣ᩠ᨿ (ทฺราย; หมายถึงทะลายมะพร้าว) อาจออกเสียงเป็น ทาย หรือ ทะลาย ก็ได้ (ไม่ออกเสียงว่า ซาย แบบภาษาไทย)
การเขียนคำยืมที่มาจากภาษาต่างประเทศ ที่มีเสียงควบ ร หรือ r ก็อาจอนุโลมให้ใช้การควบด้วยรูประโรงก็ได้ เช่น ฟรี หรือ free สามารถเขียนเป็น ᨼᩕᩦ โดยอาจออกเสียงเป็น ฟี หรือ ฟรี ตามการออกเสียงในภาษาดั้งเดิมก็ได้
การควบระโรงแบบมีการผันเสียง
ในกรณีที่พยัญชนะต้นมีเสียงอโฆษะสิถิล ได้แก่ เสียง ก (ᨠ,​ ᨣ); ต​ (ᨲ​, ᨴ); ป​ (ᨷ,​​ ᨻ) การควบด้วยระโรงจะทำให้เกิดการผันเสียงเป็นเสียงอโฆษะธนิต ได้แก่ เสียง ค, ท, พ ตามลำดับ อย่างไรก็ดี ในเอกสารโบราณอาจพบรูปที่มีการควบระโรงซ้ำซ้อนได้เช่นรูป ᨡᩕ​ (ขฺร) และ ᨹᩕ​ (ผฺร) หรือแม้แต่การควบ ปฺร ด้วยรูป ᨸᩕ อย่างไรก็ดี มักถือว่าเป็นการเขียนที่ไม่ตรงกับหลักอักขรวิธี 
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! rowspan="2" |อักษร
! colspan="2" |ชื่ออักษร
! rowspan="2" |ปริวรรตเป็นอักษรไทย
! colspan="2" |ปริวรรตเป็นอักษรละติน
! rowspan="2" |สัทอักษร
! rowspan="2" |ไตรยางศ์
|-
!คำอ่าน
!สัทอักษร
!แบบเน้นเสียงอ่าน
!แบบเน้นนิรุกต
ษร
! rowspan="2" |ไตรยางศ์
|-
!คำอ่าน
!สัทอักษร
!แบบเน้นเสียงอ่าน
!แบบเน้นนิรุกติ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨠᩕ
|ข๋ะ, ฃ๋ะ
| , 
|กฺร
|kh, x
|kr
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨡᩕ
|ข๋ะ, ฃ๋ะ
| , 
|ขฺร
|kh, x
|khr
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨣᩕ
|คะ, ฅะ
| , 
|คฺร
|kh, x
|khr
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| rowspan="2" style="font-size: 150%" |ᨲᩕ
|ถะหล๋ะ
| 
| rowspan="2" |ตฺร
|thl
| rowspan="2" |tr
| 
| rowspan="2" style="background: #fcc" |สูง
|-
|ถ๋ะ
| 
|th
| 
|-
| rowspan="2" style="font-size: 150%" |ᨴᩕ
|ทะละ
| 
| rowspan="2" |ทฺร
|thl
| rowspan="2" |thr
| 
| rowspa
-size: 150%" |ᨴᩕ
|ทะละ
| 
| rowspan="2" |ทฺร
|thl
| rowspan="2" |thr
| 
| rowspan="2" style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
|ทะ
| 
|th
| 
|-
| style="font-size: 150%" |ᨷᩕ
|ผ๋ะ
| 
|ปฺร
|ph
|pr
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨹᩕ
|ผ๋ะ 
| 
|ผฺร
|ph
|phr
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨻᩕ
|พะ
| 
|พฺร
|ph
|phr
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|}
การควบระโรงแบบไม่มีการผันเสียง
ในกรณีที่พยัญชนะต้นมีเสียงอื่นนอกจากเสียงอโฆษะสิถิล จะไม่มีการผันเสียงพยัญชนะ แต่มักจะนิยมเติมหน่วยเสียง ล เข้าไปในทำนองเดียวกับอักษรนำ เช่น ᩈᩕᩦ (สฺรี)​ อ่านว่า สะ-หลี เป็นต้น
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! rowspan="2" |อักษร
! colspan="2" |ชื่ออักษร
! rowspan="2" |ปริวรรตเป็นอักษรไทย
! colspan="2" |ปริวรรตเป็นอักษรละติน
! rowspan="2" |สัทอักษร
! rowspan="2" |ไตรยางศ์
|-
!คำอ่าน
!สัทอักษร
!แบบเน้นเสียงอ่าน
!แบบเน้นนิรุกติ
|-
| rowspan="2" style="font-size: 150%" |ᨧᩕ
|จะหล๋ะ 
| 
| rowspan="2" |จฺร
|chl, jl
| rowspan="2" |chr, jr
| 
| rowspan="2" style="background: #fcc" |สูง
|-
|จ๋ะ
| 
|ch, j
n="2" |chr, jr
| 
| rowspan="2" style="background: #fcc" |สูง
|-
|จ๋ะ
| 
|ch, j
| 
|-
| style="font-size: 150%" |ᨩᩕ
|จะ 
| 
|ชฺร
|ch, j
|chr, jr
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨪᩕ 
|ซะละ 
| 
|ซฺร
|sl
|sr
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᩈᩕ
|สะหล๋ะ
| 
|สฺร
|sl
|sr
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᩆᩕ
|ศะหล๋ะ
| 
|ศฺร
|sl
|sr
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|}
พยัญชนะต้นควบตัววะ
พยัญชนะควบตัววะถือเป็นพยัญชนะควบแท้ เพียงหนึ่งเดียว
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! rowspan="2" |อักษร
! colspan="2" |ชื่ออักษร
! colspan="2" |การปริวรรต
! rowspan="2" |สัทอักษร
! rowspan="2" |ไตรยางศ์
|-
!คำอ่าน
!สัทอักษร
!อักษรไทย
!อักษรละติน
|-
| style="font-size: 150%" |ᨠ᩠ᩅ
|กว๋ะ
| 
|กว
|kw
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨡ᩠ᩅ
|ขว๋ะ, ฃว๋ะ
| 
|ขว
|khw, xw
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨢ᩠ᩅ
|ขว๋ะ, ฃว๋ะ
| 
|ฃว
|khw, xw
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨣ᩠ᩅ
|กว๊ะ
| 
|คว
|kw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|
yle="font-size: 150%" |ᨣ᩠ᩅ
|กว๊ะ
| 
|คว
|kw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨤ᩠ᩅ
|ควะ, ฅวะ
| 
|ฅว
|khw, xw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨦ᩠ᩅ
|งวะ
| 
|งว
|ngw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᩉ᩠ᨦ᩠ᩅ
|หฺงวะ
| 
|หฺงว
|ngw
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨧ᩠ᩅ
|จว๋ะ
| 
|จว
|jw, chw
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨩ᩠ᩅ
|จว๊ะ
| 
|ชว
|jw, chw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨪ᩠ᩅ
|ซวะ
| 
|ซว
|sw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨯ
วะ
| 
|ซว
|sw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨯ᩠ᩅ
|ดว๋ะ
| 
|ดว
|dw
| 
| style="background: #cfc" |กลาง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨲ᩠ᩅ
|ตว๋ะ
| 
|ตว
|tw
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨴ᩠ᩅ
|ตว๊ะ
| 
|ทว
|thw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᨶ᩠ᩅ
|นวะ
| 
|นว
|nw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᩀ᩠ᩅ
|ยว๋ะ, อฺยว๋ะ
| 
|อฺยว
|yw
| 
| style="background: #cfc" |กลาง
|-
| style="font-size: 150%" |ᨿ᩠ᩅ
|ญวะ (เสียงนาสิก)
| 
|ยว
|nyw, yw, gnw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᩉ᩠ᨿ᩠ᩅ
|หฺญวะ (เสียงนา
tyle="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᩉ᩠ᨿ᩠ᩅ
|หฺญวะ (เสียงนาสิก)
| 
|หฺยว, หฺญว
|nyw, yw, gnw
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᩁ᩠ᩅ
|ลวะ
| 
|รว
|rw, lw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᩃ᩠ᩅ
|ลวะ
| 
|ลว
|lw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|-
| style="font-size: 150%" |ᩈ᩠ᩅ
|สว๋ะ
| 
|สว
|sw
| 
| style="background: #fcc" |สูง
|-
| style="font-size: 150%" |ᩋ᩠ᩅ
|อว๋ะ
| 
|อว
|ʔw
| 
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|}
สระ
สระลอย
สระลอยคือรูปสระที่ออกเสียงได้ด้วยตัวเอง ไม่ต้องประสมกับพยัญชนะ สระลอยในอักษรธรรมล้านนามีใช้สำหรับเขียนภาษาบาลีสันสกฤตเป็นหลัก เว้นแต่รูปสระ (เอา) ซึ่งเป็นรูปสระพิเศษแทนคำว่า เอา ซึ่งเป็นคำภาษาตระกูลไท ไม่ใช้กับคำภาษาบาลีสันสกฤต 
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! colspan="2" rowspan="2" |อักษรธรรม
! colspan="2" |คำอ่าน
! colspan="2" |การปริวรรต 
|-
!ถอดเสียง
!สัทอักษร
!อักษรไทย
!อักษรละติน
|-
| style="font-size: 150%" | 
| 
|อ๋ะ
|/áʔ/
|อะ
|a
|-
| style="font-size: 150%" | 
| 
|อา
|/āː/
|อา
|aa
|-
| style="font-size: 150%" | 
| 
|อิ๋
|/íʔ/
|อิ
|i
|-
| style="font-size: 150%" | 
| 
|อี
|/īː/
|อี
|ii
|-
| style="font-siz
|อิ
|i
|-
| style="font-size: 150%" | 
| 
|อี
|/īː/
|อี
|ii
|-
| style="font-size: 150%" | 
| 
|อุ๋
|/úʔ/
|อุ
|u
|-
| style="font-size: 150%" | 
| 
|อู
|/ūː/
|อู
|uu
|-
| style="font-size: 150%" | 
| 
|เอ
|/ēː/
|เอ
|e
|-
| style="font-size: 150%" | 
| 
|โอ
|/ōː/
|โอ
|o
|-
| style="font-size: 150%" | 
| 
| rowspan="2" |ลิ, ลึ, 
ลือ, เลอ
| rowspan="2" |/li/, /lɯ̄ː/, 
/lɯ᷇ʔ/, /lɤː/ 
|ฤ, ฤๅ, รึ, 
รือ, ริ, เรอ 
|rue, ruue, 
ri, roe 
|-
| style="font-size: 150%" | 
| 
|ฦ, ฦๅ, ลึ, 
ลือ, ลิ, เลอ 
|lue, luue, 
li, loe 
|-
| style="font-size: 150%" | 
| 
|เอา
|/aw/
|เอา
|aw, au, ao
|}
;
สระจม
เป็นสระที่ไม่สามารถออกเสียงได้ด้วยตัวเอง ต้องนำไปผสมกับพยัญช
, au, ao
|}
;
สระจม
เป็นสระที่ไม่สามารถออกเสียงได้ด้วยตัวเอง ต้องนำไปผสมกับพยัญชนะก่อนจึงจะสามารถออกเสียงได้ การเรียกชื่อสระจมจะเรียกชื่อคล้ายสระในอักษรไทยทุกประการ แต่ในอักษรธรรมจะเรียกโดยขึ้นต้นด้วยคำว่าไม้ เช่นว่า ไม้ก๋ะ ไม้ก๋า ไม้กิ ไม้กี๋ ฯลฯ
{| class="wikitable" style="float: left; margin-right: 1em; text-align: center;"
! colspan="3" |สระเสียงสั้น (ใช้กับพยัญชนะ ᨠ) 
!rowspan="2" |
! colspan="3" |สระเสียงยาว (ใช้กับพยัญชนะ ᨠ) 
|-
!สระ
!style="width: 150px;"| ไม่มีตัวสะกด
!style="width: 150px;"|มีตัวสะกด (ᨦ) 
!สระ
!style="width: 150px;"|ไม่มีตัวสะกด
!style="width: 150px;"|มีตัวสะกด (ᨦ) 
|-
! colspan="7" |สระเดี่ยว
|-
|อะ /a/|| , 
| 
| rowspan="9" |
|อา /aː/
| 
| 
|-
|อิ /i/|| 
| 
|อี /iː/
| 
| 
|-
|อึ /ɯ/|| ,​ 
| ,​ 
|อือ /ɯː/
| 
| 
|-
|อุ /u/|| 
| ,​ 
|อู /uː/
| 
| ,​ 
|-
|เอะ /e/
| , 
| , 
|เอ /eː/
| 
| 
|-
|แอะ /ɛ/
| , 
| , ​​ 
|แอ /ɛː/
| 
| 
|-
|โอะ /o/
| 
| 
|โอ /oː/
| , ​ 
|
| 
|-
|แอะ /ɛ/
| , 
| , ​​ 
|แอ /ɛː/
| 
| 
|-
|โอะ /o/
| 
| 
|โอ /oː/
| , ​ 
| ,​ 
|-
|เอาะ /ɔ/
| 
| ,​ 
|ออ /ɔː/
| , 
| , 
|-
|เออะ /ɤ/
| 
| ,​ 
|เออ /ɤː/
| 
| 
|-
! colspan="7" |สระเสียงควบ
|-
|เอียะ /iaʔ/
| 
| , 
| rowspan="4" |
|เอีย /ia/
| 
|
|-
| rowspan="2" |เอือะ /ɯaʔ/
| 
| ,​ 
| rowspan="2" |เอือ /ɯa/
| 
| 
|-
| 
| ,​ 
| 
| 
|-
|อัวะ /uaʔ/
| 
| ,​ 
|อัว /ua/
| 
| ,​ 
|-
! colspan="7" |สระเสียงควบตามหลักสัทศาสตร์
|-
|เอา /aw/
| , , , , 
| -
| rowspan="13" |
|อาว /aːw/
| ᨠᩣ᩠ᩅ 
| -
|-
|อิว /iw/
| ᨠᩥ᩠ᩅ 
| -
| colspan="3" |
|-
|เอ็ว /ew/
| ᨠᩮ᩠ᩅᩡ,​ ᨠᩮᩢ᩠ᩅ 
| -
|เอว /eːw/
| ᨠᩮ᩠ᩅ,​ ᨠ᩠ᨿᩅ,​ ᨠ᩠ᨿᩴ 
| -
|-
|แอ็ว /ɛw/
| ᨠᩯ᩠ᩅᩡ,​ ᨠᩯᩢ᩠ᩅ 
| -
|แอว /ɛːw/
| ᨠᩯ᩠ᩅ 
| -
|-
| colspan="3" |
|เอียว /iaw/
| ᨠ᩠ᨿᩅ,​ ᨠ᩠ᨿᩴ 
| -
|-
|ไอ /aj/
| , , , , , 
| -
|อาย /aːj/
| ᨠᩣ᩠ᨿ 
| -
|-
|อึย /ɯj/
| ᨠᩧ᩠ᨿ,​ ᨠᩨ᩠ᨿᩡ 
| -
|อืย /ɯːj/
| ᨠᩨ᩠ᨿ 
| -
|-
|อุย /uj/
| ᨠᩩ᩠ᨿ 
| -
|อูย /uːj/
| ᨠᩪ᩠ᨿ 
| -
|-
| colspan="3" |
|โอย /oː
| -
|-
|อุย /uj/
| ᨠᩩ᩠ᨿ 
| -
|อูย /uːj/
| ᨠᩪ᩠ᨿ 
| -
|-
| colspan="3" |
|โอย /oːj/
| ᨠᩰᩫ᩠ᨿ,​ ​ᨠ᩠ᩅ᩠ᨿ 
| -
|-
|อ็อย​/ɔj/
| ᨠᩬ᩠ᨿᩡ,​ ᨠᩬᩢ᩠ᨿ 
| -
|ออย /ɔːj/
| , 
| -
|-
| colspan="3" |
|เอย /ɤːj/
| ᨠᩮᩥ᩠ᨿ,​ ᨠᩮᩬᩥ᩠ᨿ,​ ᨠᩮᩬᩨ᩠ᨿ 
| -
|-
| colspan="3" |
|อวย /uaj/
| ᨠ᩠ᩅ᩠ᨿ 
| -
|-
| colspan="3" |
|เอือย /ɯaj/
| ᨠᩮᩬᩥ᩠ᨿ,​ ᨠᩮᩬᩨ᩠ᨿ 
| -
|-
! colspan="7" |สระรูปพิเศษ
|-
|อํ /aŋ/
| , 
|—
| rowspan="2" |
| colspan="3" |
|-
|อำ /am/
| 
|—
| colspan="3" |
|-
| colspan="7" |
; หมายเหตุ
สระพิเศษสำหรับภาษาสันสกฤต
อักษรธรรมล้านนานั้นแต่หนเดิมได้ถูกประดิษฐ์ขึ้นเพื่อใช้เขียนภาษาบาลีก่อนเป็นเบื้องแรก ดังนั้นจึงใช้เขียนภาษาบาลีได้อย่างราบรื่น แต่ทว่าการณ์มิได้เป็นเช่นนั้นสำหรับภาษาสันสกฤต เนื่องจากการใช้อักษรธรรมเขียนภาษาสันสกฤตนั้นได้เกิดขึ้นในสมัยหลัง และแม้โดยพื้นฐานแล้วภาษาสันสกฤตจะใกล้เคียงกับภาษาบาลีมาก แต่ก็มีเสียงสระที่เพิ่มขึ้นมาคือ สระไอ และ สระเอา เพื่อให้สามารถเขียนภาษาสันสกฤตได้ จึงมีการดัดแปลงไม้แก๋ (รูปสระแอ) สำหรับใช้แทนเสียง สระไอ และ สระเอา ในภาษาสันสกฤต ดังตารางด้านล่าง จากหลักฐานจะพบเพียงรูปสระจมของสระทั้งสองนี้เท่านั้น ไม่พบรูปสระลอย และรูปสระ ᩐᩣ​ ก็จะไม่นำไปใช้กับภาษาสันสฤต นอกจากนี้ยังมีการประดิษฐ์รูปสระจมขอ
อย และรูปสระ ᩐᩣ​ ก็จะไม่นำไปใช้กับภาษาสันสฤต นอกจากนี้ยังมีการประดิษฐ์รูปสระจมของตัว ฤ ขึ้นใช้สำหรับภาษาสันสกฤตด้วย โดยอักขระนี้อาจมีรูปลักษณ์คล้ายหางป๊ะ (◌ᩛ) หรือเขียนเป็นตัว ᩂ อยู่ใต้พยัญชนะ ​ 
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!สระ
!รูปสระจม 
 (จำลองการสะกดด้วยตัว ᨠ) 
|-
|ไอ /ai/
| style="font-size: 150%" | 
|-
|เอา /au/
| style="font-size: 150%" | 
|-
|ฤ /ṛ/
|style="font-size: 150%" | 
|}
รูปวรรณยุกต์
อักษรธรรมล้านนามีรูปวรรณยุกต์หลัก ๆ คือไม้เหยาะ ( ) และไม้ขอจ๊าง ( ) ซึ่งเทียบเท่ากับไม้เอกและไม้โทของอักษรไทย โดยไม่มีรูปที่เทียบเท่าไม้ตรีและจัตวา ทำให้การผันเสียงวรรณยุกต์มีระบบที่แตกต่างจากภาษาไทยมาตรฐานค่อนข้างมาก เนื่องจากภาษาล้านนามีเสียงวรรณยุกต์ถึง 6 เสียง แต่ในการเขียน จะผันเสียงโดยใช้รูปวรรณยุกต์เพียงสองรูปเท่านั้น ขณะที่ภาษาไทยมาตรฐานมีเสียงวรรณยุกต์ 5 เสียง แต่ก็มีการประดิษฐ์รูปวรรณยุกต์ให้ใช้ได้ครบทุกเสียง อนึ่ง ในภาษาไทเขิน ก็ได้มีความพยายามในการประดิษฐ์รูปวรรณยุกต์เพิ่มเติมอีก 3 รูป คือ ไม้ก๋อเหนือ ( ) ไม้สองเหนือ ( ) และไม้สามเหนือ ( ) สำหรับใช้กับกลุ่มอักษรกลาง ᩋ​ (อ) ᨷ​ (บ) ᨯ​ (ด) ᩀ​ (อย) อย่างไรก็ตาม รูปวรรณยุ
) สำหรับใช้กับกลุ่มอักษรกลาง ᩋ​ (อ) ᨷ​ (บ) ᨯ​ (ด) ᩀ​ (อย) อย่างไรก็ตาม รูปวรรณยุกต์ที่ประดิษฐ์ขึ้นใหม่นี้ ยังจำกัดใช้เฉพาะในภาษาไทเขินแบบเชียงตุง ซึ่งมีการออกเสียงวรรณยุกต์ต่างจากภาษาล้านนาที่ใช้ในภาคเหนือของไทย ทั้งยังมีรูปแบบการใช้ที่สับสนและไม่เป็นระบบมากนัก จึงไม่เป็นที่นิยมใช้กันอย่างแพร่หลายนัก 
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" |รูป​วรรณยุกต์
! colspan="3" |ชื่อเรียก
! rowspan="2" | หมายเหตุ
|-
!ชื่อภาษาล้านนา
!ถอดเสียง
!สัทอักษร
|-
| 
| 
| 
| 
| 
|เทียบได้กับไม้เอก
|-
| 
| 
| 
| 
| 
|เทียบได้กับไม้โท
|-
| 
| 
| 
| 
| 
|เป็นรูปไม้หันอากาศ แต่สามารถใช้เป็นรูปไม้โทได้เช่นกัน และมักพบใช้ปะปนกันได้โดยทั่วไป
|-
| 
| 
| 
|ไม้ก๋อ
มารถใช้เป็นรูปไม้โทได้เช่นกัน และมักพบใช้ปะปนกันได้โดยทั่วไป
|-
| 
| 
| 
|ไม้ก๋อเหนือ
|/máj.kɔ̌.nɯa̯/
|ประดิษฐ์ขึ้นใช้กับภาษาไทเขิน, รูปร่างเหมือนไม้ก๋อ (สระออ) ใช้สำหรับบังคับเสียงวรรณยุกต์อักษรกลาง แต่การใช้ยังลักลั่นอยู่มาก เนื่องจากบางตำราถือว่าใช้สำหรับเสียงวรรณยุกต์สามัญ แต่บางตำราก็ว่าให้ใช้สำหรับวรรณยุกต์ที่ใกล้เคียงกับเสียงตรีในภาษาไทยมาตรฐาน 
|-
| 
| 
| 
|ไม้สองเหนือ
|/máj.sɔ̌ːŋ.nɯa̯/
|ประดิษฐ์ขึ้นใช้กับภาษาไทเขิน, รูปร่างเหมือนเลขสอง ใช้สำหรับเสียงวรรณยุกต์จัตวาของอักษรกลาง เพื่อป้องกันความสับสนในการออกเสียง 
|-
| 
| 
| 
|ไม้สามเหนือ
|/máj.sǎːm.nɯa̯/
|ประดิษฐ์ขึ้นใช้กับภาษาไทเขิน, รูปร่างเหมือนเลขสาม ใช้สำหรับเสียงวรรณยุกต์ของอักษร
ระดิษฐ์ขึ้นใช้กับภาษาไทเขิน, รูปร่างเหมือนเลขสาม ใช้สำหรับเสียงวรรณยุกต์ของอักษรกลาง ซึ่งมีเสียงใกล้เคียงกับเสียโทในภาษาไทยมาตรฐาน 
|-
| ๋ 
| 
| ᨾᩱ᩶ᨡᩣᨸᩮ 
|ไม้ขาเป๋
| 
|ยืมจากอักษรไทยรูปไม้จัตวา สำหรับใช้ในภาษาไทเขิน เทียบได้กับไม้สองเหนือ 
|-
| ้ 
| 
| ᨾᩱ᩶ᩈᩣ᩠ᨾᨡᩦ᩠ᨯ 
|ไม้สามขีด
| /máj.sǎːm.kʰìːt/
|ยืมจากอักษรไทยรูปไม้โท สำหรับใช้ในภาษาไทเขิน เทียบได้กับไม้สามเหนือ 
|}
การผันวรรณยุกต์
คำเมืองสำเนียงเชียงใหม่มีวรรณยุกต์ 6 เสียง โดยพื้นฐานจะใกล้เคียงกับภาษาไทยมาตรฐานคือมีเสียง 5 เสียง ได้แก่ สามัญ เอก โท ตรี และ จัตตา แต่มีเสียงครึ่งโทครึ่งตรีเพิ่มมาอีกหนึ่งเสียง ซึ่งในวงวิชาการมักเรียกว่า เสียงโทพิเศษ วรรณยุกต์สำเนียงเชียงใหม่มีระดับเสียงที่ค่อนข้างใกล้เคียงกับเสียงวรรณยุกต์ของภาษาไทยมาตรฐาน แต่สำเนียงในถิ่นอื่นอาจจะมีความแตกต่างไปจากภาษาไทยมาตรฐานได้มาก และอาจจะมีเสียงวรรณยุกต์มากถึง 8 เสียง
{| class="wikitable"
|+เสียงวรรณยุกต์ภาษาไทยมาตรฐานเทียบภาษาล้านนาสำเนียงเชียงใหม่
!วรรณยุกต์
!ภาษาไทย มาตรฐาน 
!ภาษาล้านนา สำเนียงเชียงใหม่ 
|-
|สามัญ
|33 or ˧˧
|33 or ˧˧
|-
|เอก
|21 or ˨˩
|21 or ˨˩
|-
|โท
|43 or ˦˧
|4
่ 
|-
|สามัญ
|33 or ˧˧
|33 or ˧˧
|-
|เอก
|21 or ˨˩
|21 or ˨˩
|-
|โท
|43 or ˦˧
|42 or ˦˨
|-
|โทพิเศษ
|–
|44ʔ or ˦˦ʔ
|-
|ตรี
|44 or ˦˦
|45 or ˦˥
|-
|จัตวา
|323 or ˧˨˧
|24 or ˨˦
|}
อักษรธรรมล้านนาแบ่งเป็นระบบไตรยางศ์สำหรับผันวรรณยุกต์ได้เช่นเดียวกับอักษรไทย แต่ก็มีความแตกต่างค่อนข้างมาก เนื่องจากอักษรธรรมมีรูปวรรณยุกต์เพียง 2 รูป คือ ไม้เหยาะ (เทียบเท่าไม้เอก) และ ไม้ขอจ๊าง (เทียบเท่าไม้โท) แต่ต้องผันเสียงถึง 6 เสียง อีกทั้งพยัญชนะหลายตัวก็ออกเสียงต่างจากอักษรไทย ดังนั้นในการผันวรรณยุกต์ดัวยอักษรธรรม จะเป็นการผันในลักษณะที่ผันอักษรต่ำคู่ไปกับอักษรสูงให้ครบ 6 เสียง และในส่วนของอักษรต่ำเดียว ก็จะมีรูป ᩉ​ (ห) นำ สำหรับเป็นคู่อักษรสูงเช่นเดียวกับอักษรไทย อย่างไรก็ดีเสียงพยัญชนะของอักษรธรรมจะต่างจากอักษรภาษาไทย เช่น รูป ᨠ​ (ก) กับ ᨣ​ (ค) มีเสียง ก เหมือนกัน และจะใช้ผันเป็นเสียง ก คู่กันจนครบ 6 เสียง คือ ​ᨣᩤ​ ᨠ᩵ᩣ​ ᨣ᩵ᩤ​ ᨠ᩶ᩣ​ ᨣ
ก เหมือนกัน และจะใช้ผันเป็นเสียง ก คู่กันจนครบ 6 เสียง คือ ​ᨣᩤ​ ᨠ᩵ᩣ​ ᨣ᩵ᩤ​ ᨠ᩶ᩣ​ ᨣ᩶ᩤ​ ᨠᩣ ดังนั้น คู่ของอักษรที่จะใช้ผันวรรณยุกต์คู่กันจะแตกต่างจากอักษรไทย ซึ่งจะได้แสดงไว้ในตารางข้างล่างนี้ 
{| class="wikitable sortable"
|+คู่อักษรสูงและอักษรต่ำที่ใช้ในการผันเสียงวรรณยุกต์ด้วยอักษรธรรมล้านนา
! rowspan="2" |เสียงตามสัทอักษร
! colspan="2" |อักษรธรรม
! colspan="2" |อักษรไทย (เทียบเคียง)
|-
!อักษรสูง
!อักษรต่ำ
!อักษรสูง
!อักษรต่ำ
|-
| 
| 
| 
| colspan="2" |ก (อักษรกลาง) 
|-
| 
| 
| 
|ข, ฃ
|ค, ฅ
|-
| 
| 
| 
|หง
|ง
|-
| 
| 
| 
| colspan="2" |จ (อักษรกลาง) 
|-
| 
| 
| 
|ส, ศ, ษ
|ซ
|-
| 
| 
| 
|หญ (เสียงนาสิก) 
|ญ (เสียงนาสิก) 
|-
| 
| 
| 
| colspan="2
ศ, ษ
|ซ
|-
| 
| 
| 
|หญ (เสียงนาสิก) 
|ญ (เสียงนาสิก) 
|-
| 
| 
| 
| colspan="2" |ต, ฏ (อักษรกลาง) 
|-
| 
| 
| 
|ถ, ฐ
|ท, ฒ, ธ
|-
| 
| 
| 
|หน
|น
|-
| 
| 
| 
| colspan="2" |ป (อักษรกลาง) 
|-
| 
| 
| 
|ผ
|พ, ภ
|-
| 
| 
| 
|ฝ
|ฟ
|-
| 
| 
| 
|หม
|ม
|-
| 
| 
| 
|หร
|ร
|-
| 
| 
| 
|หล
|ล,​ ฬ
|-
| 
| 
| 
|ห
|ฮ
|-
| 
| 
| 
|หว
|ว
|}
; Notes

อย่างไรก็ตาม อักษรกลาง ได้แก่ ᩋ​ (อ) ᨷ (บ)​ ᨯ (ด)​ ᩀ​​ (อย) ไม่มีคู่สำหรับผันให้ครบ 6 เสียง ดังนั้นจึงอนุโลมให้รูปวรรณยุกต์เดียวใช้ผันได้หลายเสียง เช่น ᩋᩩ᩠ᨿ​ (อุย) สามารถออกเสียงเป็น อุย หรือ อุ๋ย ก็ได้ ขึ้นอยู่กับปริบท อนึ่งในภาษาไทเขิน ได้มีการประดิษฐ์รูปวรรณยุกต์เพิ่มอีก 3 ตัวสำหรับอักษรกลาง คือ ไม้ก๋อเหนือ ไม้สองเหนือ และ ไม้สามเหนือ เพื่อให้สามารถผันเสียงได้ครบ 6 เสียง แต่อย่างไรก็ดี วรรณยุกต์ที่ประดิษฐ์ใช้ใหม่นี้ไม่ได้ใช้กันอย่างแพร่หลาย และการใช้ยังไม่เป็นระเบียบแบบแผนมากนัก เนื่องจากภาษาไทเขินเองก็มีหลายสำเนียง และมีเสียงวรรณยุกต์ที่ต่างจากคำเมืองพอสมควร
การผันวรรณยุกต์ยังต้องคำนึงถึงมาตราตัวสะกด กับคำเป็นคำตาย อีกด้วย คำเป็น คือคำที่มีมาตราตัวสะกด แม่กม แม่กง แม่กน แม่เกย เแม่กอว และ แม่ ก กา (เฉพาะสระเสียงยาว) และ คำตาย คือ คำที่มีมาตราตัวสะกด แม่กก แม่กบ แม่กด และแม่ ก กา (เฉพาะสระเสียงสั้น) ซึ่งเมื่อรวมกับไตรยางศ์แล้ว ก็สามารถสร้างตารางการผันวรรณยุกต์แบบสมบูรณ์ได้ดังตารางข้างล่างนี้ โดยในแง่ของสัญลักษณ์แทนวรรณยุกต์ กำหนดให้ช่องสีเหลือง เป็นรูปไม้เหยาะ, ช่องสีส้ม เป็นรูปไม้ขอจ๊าง, และช่องสีฟ้า ไม่มีรูปวรรณยุกต์ นอกจากนี้ อักษรสูงกับอักษรต่ำจะเรียงแถวไว้คู่กันเพื่อให้เห็นลักษณะการผันแบบคู่อักษรสูงอักษรต่ำที่สลับกันไปมา
อนึ่ง ในส่วนของการผันคำตายนั้น มีลักษณะที่ค่อนข้างเฉพาะ และนักภาษาศาสตร์บางท่านก็อาจะถือว่าเป็นระบบการผันเสียงวรรณยุกต์ที่แยกออกอีกระบบต่างหาก
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
! rowspan="2" |มาตราตัวสะกด
! rowspan="2" |เสียงสระ
! rowspan="2" |ไตรยางศ์
! colspan="6" |ระดับเสียงวรรณยุกต์ (สำเนียงเชียงใหม่)
|-
!สามัญ
!เอก
!โท
!โทพิเศษ
!ตรี
!จัตวา
|-
| rowspan="3" |คำเป็น
แม่กม, แม่กง, แม่กน, แม่เกย, แม่เกอว, และ แม่ ก กา (เฉพาะสระเสียงยาว)
| rowspan="3" |สระเสียงยาว และ สระเสียงสั้น
| style="background: #ccf" |ต่ำ
| style="background:#E0FFFF" | /ตา/ "ทา"
|
| style="background:#FFFFE0" | /ต้า/ "ท่า"
|
| style="background:#fee7e6" | /ต๊า/ "ท้า"
|
|-
| style="background: #fcc" |สูง
|
| style="background:#FFFFE0" | 
/ต่าง/ "ต่าง" 
|
| style="background:#fee7e6" | 
/ต้าน*/
"background:#FFFFE0" | 
/ต่าง/ "ต่าง" 
|
| style="background:#fee7e6" | 
/ต้าน*/ "ต้าน" 
|
| style="background:#E0FFFF" | 
/ต๋า/ "ตา" 
|-
| style="background:#CFC" |กลาง
| style="background:#E0FFFF" | /อุย/ "ขนอ่อน" 
| style="background:#FFFFE0" | /อุ่ย/ "โปรย" 
| style="background:#fee7e6" | /อุ้ยหุ้ย/ "สีเขียวปี๋"
| style="background:#fee7e6" | 
/อุ้ย*/ "โคนขา" 
| style="background:#fee7e6" | 
/อุ๊ย/ "พ่ออุ๊ย, แม่อุ๊ย" 
| style="background:#E0FFFF" | 
/อุ๋ย/ "หน้าอก" 
|-
| colspan="9" |
|-
| rowspan="7" |คำตาย 
แม่กก, แม่กบ, แม่กด, และ แม่ ก กา (เฉพาะสระเสียงสั้น)
| rowspan="3" |สระเสียงยาว
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|
|
| style="backg
น)
| rowspan="3" |สระเสียงยาว
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|
|
| style="background:#E0FFFF" | 
/ต้าก/ "ทาก" 
|
| style="background:#fee7e6" | 
/โน๊ด/
"โน้ต" 
|
|-
| style="background: #fcc" |สูง
|
| style="background:#E0FFFF" | /ตาก/ "ตาก"
|
|
|
|
|-
| style="background:#CFC" |กลาง
|
| style="background:#E0FFFF" | /ดาบ/ "ดาบ"
| style="background:#fee7e6" | /อู้ด/ "บวม"
|
| style="background:#fee7e6" | /อ๊อบ/ "คอขวด"
|
|-
| colspan="8" |
|-
| rowspan="3" |สระเสียงสั้น
| style="background: #ccf" |ต่ำ
|
|
|
|
| style="background:#E0FFFF" | /ตั๊ก/ "ทัก"
|
|-
| style="background: #fcc" |สูง
|
|
|
|
|
| style="background:#E0FFFF" | /ตั๋บ/ "ตับ"
|-
| style="background:#CFC" |กลาง
|
|
|
|
| style="background:#fee7e6" | /อุ๊ก/ "บ่ม"
| style="background:#E0FFFF" | /ดั๋บ/ "ดับ"
|}
; Notes
ตัวเลข
อักษรธรรมมีตัวเลขสองชุด ชุดแรกคือ "เลขในธรรม" นิยมใช้กับงานเขียนเรื่องทางธรรมะหรืองานเขียนภาษาบาลี อีกชุดคือ "เลขโหรา" ซึ่งนิยมใช้ในงานเขียนเรื่องทางโลกย์ เช่น ตำราโหร เลขยันต์ วรรณกรรม ฯลฯ แต่เดิมนั้นจะใช้เป็นเลขในธรรมอย่างเดียว แต่เมื่ออาณาจักรล้านนาได้ถูกเป็นเมืองประเทศราชในอาณาจักรพม่า (หรือ อาณาจักรม่าน) จึงทำให้ใช้เลขโหราเป็นเลขที่นิยมใช้โดยทั่วไป และเลขในธรรมก็จะเป็นเลขที่นิยมใช้ในเรื่องทางธรรมรวมถึงภาษาบาลี โดยเลขในธรรมจะมีลักษณะคล้ายตัวเลขลาว ส่วนเลขโหรามีลักษณะคล้ายกับตัวเลขพม่า
{|class=wikitable style="text-align: center;"
!เลขอารบิก
!width=40| 0 !!width=40| 1 !!width=40| 2 !!width=40| 3 !!width=40| 4
!width=40| 5 !!width=40| 6 !!width=40| 7 !!width=40| 8 !!width=40| 9
|-
!เลขโหรา
| || || || || || || || || || 
|-
!เลขในธรรม
| || || || || || || || || || 
|-
!colspan=11|
|-
!เลขไทย
| ๐ || ๑ || ๒ || ๓ || ๔ || ๕ || ๖ || ๗ || ๘ || ๙
|-
!เลขลาว
| ໐ || ໑ || ໒ || ໓ || ໔ || ໕ || ໖ || ໗ || ໘ || ໙
|-
!เลขพม่า
| || || || || || || || || || 
|-
!เลขเขมร
| || || || || || || || || || 
|}
เครื่องหมายวรรคตอน
อักษรธรรมมีเครื่องหมายวรรคตอนคล้ายอักษรไทย เช่น ไม้ซ้ำคำ (᩻) (มีลักษณะคล้ายกับ ) ทำหน้าที่เหมือนไม้ยมก เช่นหากจะเขียนคำว่า ต่าง ๆ นานา จะเขียนว่า ᨲ᩵ᩣ᩠ᨦ᩻ ᨶᩣ᩻ เป็นต้น
อักขระวิธีพิเศษ
อักขระวิธีพิเศษ คือการสะกดคำโดยใช้รูปพิเศษที่ไม่ตรงกับหลักอักขรวิธี โดยส่วนมากมักเป็นไปในลักษณะของการสะกดคำแบบย่อ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการใช้รูปตัวเชิงซึ่งไม่ตรงกับอักขรวิธีปกติ มักมีจุดประสงค์เพื่อประหยัดเวลาในการเขียนคำที่ใช้บ่อย และมักจะพบคำประเภทนี้ได้ทั่วไปในงานเขียนด้วยอักษรธรรมล้านนา ตัวอย่างที่พบบ่อยเช่นคำว่า ᨧᩢ᩠ᨠ​ (จัก) ซึ่งมักจะย่อเป็น ᨧᩢ (จั) ทั้งนี้ ในบางครั้งอาจมีการประดิษฐ์สัญลักษณ์พิเศษขึ้นมาแทนคำ เช่น สัญลักษณ์ ᪠​ (เวียง) แทนคำว่า เวียง หรือ เมือง โดยตัวอย่างของอักขระวิธีพิเศษ จะแสดงไว้ในตารางดังนี้
{| class="wikitable"
|+ตัวอย่างคำที่สะกดด้วยอักขรวิธีพิเศษ
!อักขรวิธีพิเศษ
!อักขรวิธีปกติ
!ปริวรรตอักษรไทย
!ความหมาย
|-
|ᨧᩢ 
|ᨧᩢ᩠ᨠ
|จัก
|จะ
|-
|ᨣᩴᩝ
|ᨣᩴ᩵ᨷᩴ᩵
|ค็บ่
|ก็ไม่
|-
|ᨣ᩠ᨯᩦ
|ᨣᩴ᩵ᨯᩦ
|ค็ดี
|ก็ดี
|-
|ᨷ᩠ᨯᩦ
|ᨷᩴ᩵ᨯᩦ
|บ่ดี
|ไม่ดี
|-
|ᩓ᩠ᩅ
|ᩃᩯ᩠ᩅ᩶
|แล้ว
|แล้ว
|-
|ᨻᩱ᩠ᨾᩣ
|ᨻᩱᨾᩣ
|ไพมา
|ไปมา
|-
|᪠
|ᩅ᩠ᨿᨦ
|เวียง
|เวียง
|-
|᪭ᩣ
|ᨩ᩶ᩣ᩠ᨦ
|ช้าง
|ช้าง
|-
|᪒᪂
|ᨡᩮᩢ᩶ᩣᨡᩬᨦᨦᩮᩥ᩠ᨶᨤᩣᩴ
|เข้าของเงินฅำ
|ทรัพย์สินเงินทอง
|-
|ᨡᨲᨯᨾ
|ᨡᩮᩢ᩶ᩣᨲᩬᨠᨯᩬᨠᨾᩱ᩶
|เข้าตอกดอกไม้
|ข้าวตอกดอกไม้
|-
|ᩁᩧ, ᩁᩨ
|ᩋᩢ᩠ᨶᩅ᩵ᩤ
|อันว่า
|หรือว่า, เป็นอันว่า
|-
|ᨴᩢᩗᩣ᩠ᨿ ,ᨴᩴ᩠ᩃᩣ᩠ᨿ,ᨴ᩠ᩃᩘᩣ᩠ᨿ
|ᨴᩢ᩠ᨦᩉᩖᩣ᩠ᨿ,ᨴᩢ᩠ᨦᩉ᩠ᩃᩣ᩠ᨿ
|ทังลาย
|ทั้งหลาย
|-
|ᩁᩂ
|ᩁᩨ
|ฤ, ฤๅ
|ฤๅ, หรือ
|-
|ᨯᩕᩪᩣ ,ᨯᩪᨠᩕᩣ
|ᨯᩪᩁᩣ,​​ ᨯᩪᨠᩁᩣ
|ดูรา, ดูกรา
|ดูรา,​ ดูกรา
|
|ᩁᩨ
|ฤ, ฤๅ
|ฤๅ, หรือ
|-
|ᨯᩕᩪᩣ ,ᨯᩪᨠᩕᩣ
|ᨯᩪᩁᩣ,​​ ᨯᩪᨠᩁᩣ
|ดูรา, ดูกรา
|ดูรา,​ ดูกรา
|-
|ᨠ᩠ᨴᩣᩴ
|ᨠᨴᩣᩴ
|กะทำ
|กระทำ
|-
|ᨷᩴ᩵ᩜᩣ
|ᨷᩴ᩵ᨾᩣ
|บ่มา
|ไม่มา
|-
|᪢
|ᩈ᩠ᩅᩢᩁ᩠ᨣ᩺
|สวัรค์
|สวรรค์
|-
|ᩓ᩠ᨶᩣ
|ᩃᩯᨶᩣ
|แลนา
|แลนา
|-
|ᨾᩢ᩠᩵ᩅᩣ 
|ᨾᩢ᩠ᨠᩅ᩵ᩤ
|มักว่า
|มักจะว่า
|-
|ᨧᩢ᩠᩵ᩅᩣ 
|ᨧᩢ᩠ᨠᩅ᩵ᩤ
|จักว่า
|จะว่า
|-
|ᨯᩦᩖ, ᨯᩦ᩠ᩃ
|ᨯᩦᩉᩖᩦ ,ᨯᩦᩉᩦ᩠ᩃ
|ดีหลี
|ดีมาก
|-
|ᨣᩨ᩠᩵ᩅᩣ
|ᨣᩨᩅ᩵ᩤ
|คือว่า
|คือว่า
|-
|ᨧᩢ᩠ᨾᩣ 
|ᨧᩢ᩠ᨠᨾᩣ
|จักมา
|จะมา
|-
|ᨩᩨ᩠᩵ᩅᩣ
|ᨩᩨ᩵ᩅ᩵ᩤ
|ชื่ว่า
|ชื่อว่า
|-
|ᨷᩦᩜ, ᨷᩦ᩠ᨾ
|ᨷᩴ᩵ᨾᩦ
|บ่มี
|ไม่มี
|-
|ᩈᩕᩦᩖ, ᩈᩕ᩠ᩃᩦ, ᩔᩕ᩠ᩃᩦ 
|ᩈᩕᩦ
|สรี
|ศรี, ต้นโพธิ์
|}
; หมายเหตุ

ผังยูนิโคด

อักษรธรรมล้านนาได้รับการบรรจุลงในยูนิโคดตั้งแต่รุ่น 5.2 ดังนั้นจึงสามารถใช้อักษรธรรมล้านนาในคอมพิวเตอร์ได้โดยที่ไม่ต้องอาศัยช่วงรหัสของอักษรอื่นดังเช่นที่เคยทำกันในอดีตอีกต่อไป

ผังยูนิโคดสำหรับอักษรธรรมล้านนาอยู่ในช่วง U+1A20–U+1AAF:

ฟอนต์
ในปัจจุบันนี้ โปรแกรมสำหรับทำงานเอกสารที่สำคัญเช่น ไมโครซอฟท์ วินโดวส์ และไมโครซอฟท์ ออฟฟิศ ยังรองรับระบบการป้อนอักษรธรรมแบบยูนิโค้ดได้อย่างไม่สมบูรณ์ ทำให้เกิดการใช้งานฟอนต์อักษรธรรมแบบนอกระบบยูนิโคด (non-Unicode) อย่างแพร่หลาย ฟอนต์อักษรธรรมที่เผยแพร่โดยสำนักงานราชบัณฑิตยสภาและมหาวิทยาลัยเชียงใหม่เองก็เป็นฟอนต์นอกระบบยูนิโคด ทั้งนี้ก็เพื่อแก้ปัญหาการไม่รองรับของโปรแกรมต่าง ๆ ดังที่กล่าวมา และเพื่อให้ฟอนต์สามารถแสดงผลข้อความอักษรธรรมจากบันทึกโบราณได้ โดยบันทึกเหล่านี้มักประกอบด้วยอักษรพิเศษและสัญลักษณ์ที่ช่วงรหัสยูนิโคดของอักษรไทธรรม (Tai Tham) ยังไม่รองรับ ฟอนต์อักษรธรรมนอกระบบยูนิโคดมักใช้ช่วงรหัสยูนิโคดของอักษรไทยและอักษรละตินประสมกันสำหร
อักษรธรรมนอกระบบยูนิโคดมักใช้ช่วงรหัสยูนิโคดของอักษรไทยและอักษรละตินประสมกันสำหรับแสดงผล เพื่อแก้ปัญหาการไม่รองรับอักษรธรรมในระบบไมโครซอฟท์ออฟฟิศ อย่างไรก็ตาม ฟอนต์เหล่านี้อาจมีปัญหาในการแสดงผลบนเว็บเบราว์เซอร์หรือคอมพิวเตอร์ที่ไม่รองรับฟอนต์ดังกล่าว โดยอาจเกิดปัญหาการแสดงผลเป็นภาษาต่างดาวได้
ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา มีการพัฒนาฟอนต์อักษรธรรมแบบยูนิโคดขึ้นอย่างแพร่หลายเพื่อใช้สำหรับแสดงผลบนเว็บไซต์และเพื่อการสื่อสารผ่านสมาร์ทโฟน โดยฟอนต์ Noto Sans Tai Tham ซึ่งจัดทำโดยกูเกิล ได้กลายเป็นฟอนต์เริ่มต้นสำหรับแสดงผลอักษรธรรมในระบบแมคโอเอสและไอโอเอส กระนั้น ฟอนต์ดังกล่าวในรุ่นปัจจุบันยังคงมีปัญหา กล่าวคือยังแสดงผลอักษรธรรมล้านนาได้ไม่ถูกต้อง และมีรูปทรงที่อ่านยาก

รายการฟอนต์อักษรธรรมที่ได้เผยแพร่ต่อสาธารณะแล้ว ได้จัดรวบรวมไว้ในตารางข้างล่างนี้
{| class="wikitable sortable"
! rowspan="2" |ชื่อฟอนต์
! colspan="2" |ระบบการป้อน
! rowspan="2" |รูปลักษณะอักษร
! rowspan="2" |ตระกูลฟอนต์
! rowspan="2" |ผู้จัดสร้าง 
|-
!ยูนิโคด 
!นอกระบบยูนิโคด 
|-
|A Tai Tham KH New V3
| 
| 
|ไทเขิน
|ไม่มีเชิง
|Arloka Tai Tham Unicode group
|-
|A Tai Tham LN
| 
| 
|ล้านนา
|มีเชิง
|Arloka
|-
|Chiangsaen Alif
| 
| 
|ล้านนา
|ไม่มีเชิง
|Alif Silapachai
|-
|CR Insom Lanna
| 
| 
|ล้านนา
|มีเชิง
|Worawut Thanawatanawanich
|-
|Hariphunchai
| 
| 
|ล้านนา
|มีเชิง
|TragerStudio, Richard Wordingham
|-
|Kotthabun
| 
| 
|ลาว
|มีเชิง
|Theppitak Karoonboonyanan Tai Tham Unicode group
|-
|Lanna Alif
| 
| 
|ล้านนา
|ไม่มีเชิ
ak Karoonboonyanan Tai Tham Unicode group
|-
|Lanna Alif
| 
| 
|ล้านนา
|ไม่มีเชิง
|Alif Silapachai
|-
|Lamphun
| 
| 
|ล้านนา
|มีเชิง
|Richard Wordingham
|-
|LN Mon Saen
| 
| 
|ไทเขิน
|มีเชิง
|มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (page link ), Pichai Saengboon
|-
|LN Tilok
| 
| 
|ล้านนา
|มีเชิง
|มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (page link ), Pichai Saengboon
|-
|LN Wat Inda
| 
| 
|ไทเขิน
|มีเชิง
|มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (page link ), Pichai Saengboon
|-
|Noto Sans Tai Tham
| 
| 
|ไทเขิน
|ไม่มีเชิง
|Google Fonts
|-
|Pali-Kotthabun
| 
| 
|ลาว
|มีเชิง
|Worawut Thanawatanawanich, Theppitak Karoonboonyanan
|-
|Pali-Tilok
| 
| 
|ล้านนา
|มีเชิง
|Worawut Thanawatanawanich, Pichai S
nyanan
|-
|Pali-Tilok
| 
| 
|ล้านนา
|มีเชิง
|Worawut Thanawatanawanich, Pichai Saengboon
|-
|Payap Lanna
| 
| 
|ล้านนา
|มีเชิง
|SIL International
|-
|RST-ISAN
| 
| 
|ลาว
|มีเชิง
|สำนักงานราชบัณฑิตยสภา (page link)
|-
|RST-LANNA
| 
| 
|ล้านนา
|มีเชิง
|สำนักงานราชบัณฑิตยสภา (page link)
|-
|Tai Tham BXL
| 
| 
|ไทลื้อ
|มีเชิง
|Tai Tham Unicode group
|-
|Tai Tham Kammattana
| 
| 
|ไทเขิน
|มีเชิง
|Tai Tham Unicode group
|-
|Tai Tham Kasem
| 
| 
|ล้านนา
|มีเชิง
|Tai Tham Unicode group
|-
|Tai Tham Kruba Promma
| 
| 
|ล้านนา
|มีเชิง
|Tai Tham Unicode group
|-
|Tai Tham Nang Kham
| 
| 
|ไทเขิน
|มีเชิง
|Tai Tham Unicode group
|-
|Tai Tham Sripanyawut
|
g Kham
| 
| 
|ไทเขิน
|มีเชิง
|Tai Tham Unicode group
|-
|Tai Tham Sripanyawut
| 
| 
|ล้านนา
|มีเชิง
|Tai Tham Unicode group
|-
|Tai Tham Thatdaokham
| 
| 
|ไทลื้อ
|มีเชิง
|Tai Tham Unicode group
|-
|VS Tham Lanxang
| 
| 
|ลาว
|มีเชิง
|Worawut Thanawatanawanich
|}
; หมายเหตุ

อ้างอิง

อ่านเพิ่ม
* Khamjan, Mala(มาลา คำจันทร์). Kham Mueang Dictionary(พจนานุกรมคำเมือง). Chiang Mai: bookworm, 2008. .
* 
* Owen, R. Wyn. 2017. A description and linguistic analysis of the Tai Khuen writing system. Journal of the Southeast Asian Linguistics Society 10.1, 140–164.
* Trager, Ed. (2014). Hariphunchai Tai Tham Font Project.
* Wordingham, Richard. Lamphun glyphs (A page with specimen of the font Lamphun). Retrieved 15 May 2019.
* Alan Wood's Tai Tham test page

แหล่งข้อมูลอื่น
* ISO/IEC 10646:2003/Amd.5:2008 Universal Multiple-Octet Coded Character Set (UCS) – Amendment 5: AMENDMENT 5: Tai Tham, Tai Viet, Avestan, Egyptian Hieroglyphs, CJK Unified Ideographs Extension C, and other characters
* รูปและการออกเสียงของอักษรล้านนา 
* สำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
* Download Font Lanna