ภาษาเขมรถิ่นไทย
ภาษาเขมรถิ่นไทย บ้างเรียก ภาษาเขมรเหนือ หรือ ภาษาเขมรสุรินทร์ เป็นภาษาย่อยของภาษาเขมร พูดโดยชาวไทยเชื้อสายเขมรในประเทศไทยที่อยู่ในจังหวัดสุรินทร์ บุรีรัมย์ นครราชสีมา ศรีสะเกษ อุบลราชธานี และร้อยเอ็ด รวมทั้งที่อพยพไปสู่ประเทศกัมพูชา โดยจังหวัดสุรินทร์มีผู้พูดภาษาเขมรถิ่นไทยมากที่สุด คิดเป็นร้อยละ 60 ของประชากรทั้งหมดในจังหวัด หรือประมาณ 8 แสนคน
ภาษาเขมรถิ่นไทยต่างจากภาษาเขมรสำเนียงพนมเปญซึ่งเป็นสำเนียงมาตรฐาน ในด้านจำนวนและความต่างของหน่วยเสียงสระ การใช้พยัญชนะ รากศัพท์ และไวยากรณ์ ทำให้แยกสำเนียงเขมรถิ่นไทยออกจากสำเนียงอื่น ๆ ได้ง่าย ผู้พูดภาษาเขมรถิ่นไทยจะเข้าใจภาษาเขมรทุกสำเนียง แต่ผู้พูดสำเนียงพนมเปญจะมีปัญหาในการทำความเข้าใจภาษาเขมรถิ่นไทย ทำให้นักภาษาศาสตร์บางคนแยกภาษาเขมรถิ่นไทยออกเป็นภาษาใหม่ต่างหากจากภาษาเขมร โดยถือเป็นภาษาใกล้เคียงกัน ความต่างด้านการออกเสียง เช่น ตัวสะกด ร.เรือ เขมรถิ่นไทยจะออกเสียง แต่เขมรกัมพูชาไม่ออกเสียง เช่น คำว่า “เขมร” “การ” (งาน) ฝั่งไทยออกเสียง “ขแมรฺ(รึ)” “การฺ(รึ) แต่ฝั่งกัมพูชาออกเสียง “ขแม” “กา” (ไม่ออกเสียง ร.เรือ)การออกเสียงสระก็ต่างกันเล็กน
่ฝั่งกัมพูชาออกเสียง “ขแม” “กา” (ไม่ออกเสียง ร.เรือ)การออกเสียงสระก็ต่างกันเล็กน้อย เช่น คำว่า “ไม่” ฝั่งไทย “มัน” ฝั่งกัมพูชา “มึน,เมิน”เขมรถิ่นไทยมีการรวบคำให้สั้นลง เช่น “นิยาย” (พูด) เขมรกัมพูชา “นิเยียย” ฝั่งไทย “นฺยาย” > “ไญ” ด้านคำศัพท์ ภาษาเขมรถิ่นไทยจะทับศัพท์ภาษาไทยและภาษาอีสานเยอะกว่า และยังมีคำเขมรโบราณอยู่มากกว่ากัมพูชา เช่น คำเรียกแทนตัวเองของผู้ชาย (ผม) เขมรถิ่นไทยพูดว่า “ขมาต” แต่ฝั่งกัมพูชาใช้คำเดียวกับของผู้หญิงคือ “ขญม”
สถานะ
ผู้พูดภาษาเขมรถิ่นไทยส่วนใหญ่สามารถพูดได้สองภาษา ทั้งภาษาไทยในฐานะภาษาทางการศึกษาและสื่อสารมวลชนภาษาเดียว และภาษาเขมรในเขตหมู่บ้านและบ้านของตน ในอดีต ภาษานี้เคยถูกห้ามใช้ (เช่นห้ามพูดภาษาเขมรถิ่นไทยในห้องเรียน) เพื่อส่งเสริมความชำนาญในภาษาประจำชาติ นั่นทำให้มีผู้พูดภาษาเขมรถิ่นไทยไม่กี่คน (ประมาณ 1,000 คน) ที่สามารถอ่านหรือเขียนภาษาเขมรได้

ประชากร
{| class="wikitable sortable"
|+ ร้อยละของประชากรที่พูดภาษาเขมรในจังหวัดของประเทศไทย
! จังหวัด
! ร้อยละของจำนวนผู้พูดภาษาเขมรใน พ.ศ. 2533
! ร้อยละของจำนวนผู้พูดภาษาเขมรใน พ.ศ. 2543
|-
| บุรีรัมย์ 
| ไม่ปรากฏข้อมูล
| 18.6%
|-
| จันทบุรี 
| 0.6%
| 1.6%
|-
| มหาสารคาม 
| 0.2%
| 0.3%
|-
| ร้อยเอ็ด 
| 0.4%
| 0.5%
|-
| สระแก้ว 
| data-sort-value="0" | ไม่ปรากฏข้อมูล
| 1.9%
|-
| ศรีสะเกษ 
| 30.2%
| 26.2%
|-
| สุรินทร์ 
| 63.4%
| 47.2%
|-
| ตราด 
| 0.4%
| 2.1%
|-
| อุบลราชธานี 
| 0.8%
| 0.3%
|}

สัทวิทยา
พยัญชนะ
{| class="wikitable" border="1" style="margin:auto:; margin:auto;"
|+caption | หน่วยเสียงพยัญชนะภาษาเขมรถิ่นไทย 
|-
! colspan=3 rowspan=2|ลักษณะการออกเสียง
! colspan=6|ตำแหน่งเกิดเสียง
|-
! style="text-align:center;" width="12%"|ริมฝีปาก
! style="text-align:center;" width="12%"|ริมฝีปาก กับฟัน
! style="text-align:center;" width="12%"|ปุ่มเหงือก
! style="text-align:center;" width="12%"|เพดานแข็ง
! style="text-align:center;" width="12%"|เพดานอ่อน
! style="text-align:center;" width="12%"|เส้นเสียง
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงนาสิก
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! rowspan=3|เสียงหยุด
! colspan=2|ก้อง
| 
| 
| 
|
|- style="text-align:center;"
! rowspan=3|เสียงหยุด
! colspan=2|ก้อง
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! rowspan=2|ไม่ก้อง
! ไม่พ่นลม
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! พ่นลม
| 
| 
| 
| 
| 
|
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงเสียดแทรก 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงรัว
| 
| 
| 
|
| 
|
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงข้างลิ้น
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงกึ่งสระ
| 
| 
|
| 
| 
| 
|}
*หน่วยเสียงที่เป็นได้ทั้งพยัญชนะต้นและพยัญชนะท้ายมี 14 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , , , , , , , , , และ 
*หน่วยเสียง ในตำแหน่งท้ายพยางค์มีหน่วยเสียงย่อย 2 เสียง คือ และ เช่น 'น้ำ' อาจออกเสียงเป็น หรือ 
*หน่วยเสียง และ ในบางตำรากล่าวว่าเป็นหน่วยเสียง และ 
*หน่วยเสียง เป็นหน่วยเสียงที่ยืมมาจากภาษาไทยมาตรฐาน
*กลุ่มพยัญชนะที่มีตัวแรกเป็นเสียงนาสิกและตัวถัดมาเป็นพยัญชนะที่เกิดจากฐานเดียวกัน พยัญชนะตัวแรกนั้นอาจกลายเป็นพยัญชนะท้ายของ หรืออาจกลายเป็นพยางค์นาสิก

สระ
สระเดี่ยว
{| class="wikitable" border="1" style="margin:auto:; margin:auto;"
|+caption | หน่วยเสียงสระเดี่ยวภาษาเขมรถิ่นไทย 
|-
! rowspan="2" width="180px"|ระดับลิ้น
! colspan="3" width="100px"|ตำแหน่งลิ้น
|-style="text-align:center;"
! width="100px"|หน้า
! width="100px"|กลาง
! width="100px"|หลัง
|-style="text-align:center;"
! สูง
| || || 
|-style="text-align:center;"
! กึ่งสูง
| || || 
|-style="text-align:center;"
! กลาง
| || || 
|-style="text-align:center;"
! กึ่งต่ำ
| || || 
|-style="text-align:center;"
! ต่ำ
| || || 
|}
สระประสม
หน่วยเสียงสระประสมภาษาเขมรถิ่นไทยมี 6 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , และ โดยหน่วยเสียง จะปรากฏเฉพาะในคำยืมภาษาไทย เช่น 'รองเท้า'

ไวยากรณ์

ลำดับคำในภาษาเขมรถิ่นไทยมักจะเป็นแบบประธาน–กริยา–กรรม ประกอบด้วยคำเดี่ยวเป็นหลัก แต่อาจจะมีสลับกันบ้างเป็นแบบประธาน–กรรม–กริยาและแบบกรรม–กริยา

ระบบการเขียน
นักภาษาศาสตร์ได้คิดค้นระบบการเขียนภาษาเขมรถิ่นไทยด้วยตัวอักษรไทยหลายระบบ โดยมีทั้งระบบของมหาวิทยาลัยมหิดล มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ท้ายที่สุดมีระบบราชบัณฑิตยสถาน ซึ่งดัดแปลงจากระบบก่อน ๆ เป็นมาตรฐานโดยปริยาย
ตัวเขียนภาษาเขมรถิ่นไทยอักษรไทยตามที่คณะกรรมการจัดทำระบบเขียนภาษาท้องถิ่นของกลุ่มชาติพันธุ์ด้วยอักษรไทย ราชบัณฑิตยสถาน (ปัจจุบันคือสำนักงานราชบัณฑิตยสภา) ได้กำหนดไว้ มีดังนี้
{|
| style="vertical-align:top;" |
{| class="wikitable"
|+ พยัญชนะ
! อักษรไทย || เสียง || ตัวอย่างคำ || ความหมาย
|-valign="top"
| rowspan="2"| || rowspan="2"| || || วัว
|-valign="top"
| || หมู 
|-valign="top"
| || || || กางเกง
|-valign="top"
| rowspan="2"| || rowspan="2"| || || พระอาทิตย์
|-valign="top"
| || หม้อ
|-valign="top"
| rowspan="2"| || rowspan="2"| || || กล้วย
|-valign="top"
| || ส้ม
|-valign="top"
| || || || ไม้
|-valign="top"
| || || || ม้า
|-valign="top"
| rowspan="2"| || rowspan="2"| || || ญาติ
|-valign="top"
| || ฝน
|-valign="top"
| rowspan="2"| || || || มะพร้าว
|-valign="top"
| (เมื่อเป็นพยัญชนะท้าย) || || อีก
|-valign="top"
|
|| || มะพร้าว
|-valign="top"
| (เมื่อเป็นพยัญชนะท้าย) || || อีก
|-valign="top"
| || (เมื่อเป็นพยัญชนะต้น) || || เป็ด
|-valign="top"
| || || || ถุง
|-valign="top"
| rowspan="2"| || rowspan="2"| || || เต่า
|-valign="top"
| || มาก
|-valign="top"
| rowspan="2"| || || || ข้าวสุก
|-valign="top"
| (เมื่อเป็นพยัญชนะท้าย) || || รับประทาน
|-valign="top"
| || (เมื่อเป็นพยัญชนะต้น) || || งู
|-valign="top"
| || || || ดื่ม
|-valign="top"
| || || || ไฟฟ้า
|-valign="top"
| rowspan="2"| || rowspan="2"| || || ไก่
|-valign="top"
| || หญิงสาว
|-valign="top"
| rowspan="2"| || rowspan="2"| || || ยักษ์
|-valign="top"
| || หมอน
|-valign="top"
| rowspan="2"| || rowsp
"2"| || || ยักษ์
|-valign="top"
| || หมอน
|-valign="top"
| rowspan="2"| || rowspan="2"| || || เกวียน
|-valign="top"
| || กลอง
|-valign="top"
| rowspan="2"| || rowspan="2"| || || พระสงฆ์
|-valign="top"
| || หัว
|-valign="top"
| rowspan="2"| || rowspan="2"| || || วัด (นาม)
|-valign="top"
| || กระดุม
|-valign="top"
| || (เมื่อเป็นพยัญชนะต้น) || || เสื้อ
|-valign="top"
| rowspan="2"| || rowspan="2"| || || อึ่งอ่าง
|-valign="top"
| || สนิม
|-valign="top"
| ไม่มีรูป || (เมื่อเป็นพยัญชนะท้าย) || || หัก 
|}
| style="padding-left: 1em; vertical-align:top;" |
{| class="wikitable"
|+ สระ
! อักษรไทย || เสียง || ตัวอย่างคำ || ความหมาย
|-valign="top"
| row
table"
|+ สระ
! อักษรไทย || เสียง || ตัวอย่างคำ || ความหมาย
|-valign="top"
| rowspan="2"| ||rowspan="2"| (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย และอยู่ในคำหลายพยางค์ หรือเมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) || || เถายั้งดง
|-valign="top"
| || มะกอกบก
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้าย ที่ไม่ใช่ , , , ) || || ขี้เหล็ก
|-valign="top"
| || || || กระต่าย
|-valign="top"
| || || || ซื้อ
|-valign="top"
| || || || สอง
|-valign="top"
| || || || เต็ม
|-valign="top"
| || || || แมว
|-valign="top"
| || || || เช้า
|-valign="top"
| || || || มะเฟือง
|-valign="top"
| || || || จักจั่น
|-valign="top"
| || (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) || || จระเข้
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้าย) |
(เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) || || จระเข้
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้าย) || || ปืน
|-valign="top"
| || || || ก่อน, สิว
|-valign="top"
| || || || อา, น้า (ชาย)
|-valign="top"
| || || || กลางคืน
|-valign="top"
| || || || สวนครัว
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) || || ติ
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) || || เกลือ 
|-valign="top"
| || || || ซ้าย
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) || || สนุกสนาน
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) || || ปลา
|-valign="top"
| || || || พระจันทร์
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) || || เกราะ (เครื่องตี)
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) || ||
็น ) || || เกราะ (เครื่องตี)
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) || || บวมเป่ง 
|-valign="top"
| (ลดรูป) || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) || || ขลุ่ย
|-valign="top"
| || || || เข้า
|}
| style="padding-left: 1em; vertical-align:top;" |
{| class="wikitable"
|+ สระ
! อักษรไทย || เสียง || ตัวอย่างคำ || ความหมาย
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) || || หมู่บ้าน 
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) || || ขนุน
|-valign="top"
| || || || ขี้เหร่
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) || || ตุ๊กแก
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) || || มะเขือ 
|-valign="top"
| || || || แกง
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท
|| || มะเขือ 
|-valign="top"
| || || || แกง
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) || || บ้า ๆ บอ ๆ 
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) || || คุ้นเคย
|-valign="top"
| || (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) || || ไม้
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้าย) || || เห็น
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) || || แตงโม
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) || || ข้าวเปลือก
|-valign="top"
| || (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) || || เพื่อนเกลอ
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้าย) || || บิน
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) || || ตก
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) || || แล้ง
|-valign="top"
| || || || ละลาย
|-
top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) || || แล้ง
|-valign="top"
| || || || ละลาย
|-valign="top"
| || || || ปาก
|-valign="top"
| || || || มะหาด
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายเป็น ) || || คางคก
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้ายอื่น) || || พิจารณา
|-valign="top"
| || (เมื่อไม่มีพยัญชนะท้าย) || || ตะคร้อ
|-valign="top"
| || (เมื่อมีพยัญชนะท้าย) || || ไข่
|-valign="top"
| || || || สับ
|-valign="top"
| || || || มือ
|-valign="top"
| || || || กาเหว่า 
|}
|}
* ภาษาเขมรถิ่นไทยไม่มีหน่วยเสียงวรรณยุกต์ ในการเขียนเป็นอักษรไทยจึงเลือกใช้พยัญชนะไทยที่เป็นอักษรกลางและอักษรต่ำเท่านั้น ไม่ใช้อักษรสูงเพราะจะมีเสียงวรรณยุกต์จัตวาเข้ามาเกี่ยวข้อง
* หน
อักษรต่ำเท่านั้น ไม่ใช้อักษรสูงเพราะจะมีเสียงวรรณยุกต์จัตวาเข้ามาเกี่ยวข้อง
* หน่วยเสียง และ มีรูปพยัญชนะต้นและพยัญชนะท้ายแตกต่างกันดังที่แสดงในตาราง โดยการใช้พยัญชนะเสียงก้องมาแทนพยัญชนะท้ายเสียงไม่ก้องนั้นนำแบบอย่างมาจากภาษาไทย
* หน่วยเสียง เมื่อเป็นพยัญชนะท้ายจะไม่มีรูปเขียน แต่ให้แสดงด้วยสระเสียงสั้นที่ไม่มีตัวสะกด (สระยาวที่ลงท้ายด้วยเสียงนี้ไม่ได้กำหนดไว้ในมาตรฐาน อาจใช้ แทน)
* คำบางคำที่มีพยัญชนะต้น 2 ตัวเรียงกัน บางครั้งอาจออกเสียงสระแทรกกลาง (แสดงด้วย หรือ ) และบางครั้งอาจออกเสียงคล้ายพยัญชนะควบ ให้เขียนตามแบบคำที่มีพยัญชนะต้นควบ เช่น , , 
* เสียงสระที่ไม่มีในภาษาไทยจะเขียนแทนด้วยรูปสระไทยที่ออกเสียงใกล้เคียงกันและใช้เครื่องหมายพินทุ
่มีในภาษาไทยจะเขียนแทนด้วยรูปสระไทยที่ออกเสียงใกล้เคียงกันและใช้เครื่องหมายพินทุ ( ) กำกับ เพื่อแสดงเสียงที่ต่างออกไป หากเป็นรูปสระที่ไม่มี ประกอบ ให้ใส่พินทุกำกับใต้พยัญชนะต้น เช่น หากเป็นรูปสระที่มี ประกอบ ให้ใส่พินทุกำกับใต้ เช่น ยกเว้นสระ ให้ใส่พินทุกำกับใต้พยัญชนะต้น เช่น เพราะ ในกรณีนี้ไม่ถือว่าเป็นส่วนหนึ่งของรูปสระอย่างแท้จริง
* รูปสระที่ซ้อนกันหลายตัวตามแนวดิ่ง ในการพิมพ์ทางคอมพิวเตอร์ให้พิมพ์จากล่างขึ้นบน เช่น สระ ที่มีพยัญชนะท้าย กดพยัญชนะต้น กดพินทุ ตามด้วย แล้วตามด้วยไม้ไต่คู้
* Thanan Čhanthrupant, and Chātchāi Phromčhakkarin. Photčhanānukrom Khamen (Surin)-Thai-Angkrit = Khmer (Surin)-Thai-English Dictionary. [Bangkok, Thailand]: Indigenous Languages of Thailand Research project, Chulalongkorn University Language Institute, 1978.
* Suwilai Prēmsīrat, and Sōphanā Sīčhampā. Kānphatthanā rabop kānkhīan Phāsā Khamēn Thin Thai Khrōngkān Phatthanā Phāsā Phư̄nbān phư̄a ʻAnurak Sinlapawatthanatham Phư̄nbān læ Phalit Sư̄ Tāng Tāng = Formulating Thai-based northern Khmer orthography : for the recording and preservation of local culture and for the producing of educational materials. [Bangkok]: Sathāban Wičhai Phāsā læ Watt
the producing of educational materials. [Bangkok]: Sathāban Wičhai Phāsā læ Watthanatham phư̄a Phatthanā Chonnabot, Mahāwitthayālai Mahidon, 1990.
แหล่งข้อมูลอื่น
*Thailand’s Khmer as 'Invisible Minority': Language, Ethnicity and Cultural Politics in North-Eastern Thailand
*The Cambodian Language in Thailand
*Description of Khmer: Lecture by Paul Sidwell of Australian National University