พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ นครนายก พระบรมชนกชลพัฒน์
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ นครนายก พระบรมชนกชลพัฒน์ มีชื่อเดิมว่า พิพิธภัณฑ์เขื่อนขุนด่านปราการชล เป็นพิพิธภัณฑ์ที่ตั้งบริเวณเขื่อนขุนด่านปราการชล บ้านท่าด่าน ตำบลหินตั้ง อำเภอเมืองนครนายก จังหวัดนครนายก จัดแสดงเกี่ยวกับเขื่อนขุนด่านปราการชล และโครงการพระราชดำริในจังหวัดนครนายกของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร
ประวัติ
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ นครนายก พระบรมชนกชลพัฒน์ ก่อตั้งขึ้นจากแนวพระราชดำริในการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์โดยสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี โดยเมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2538 พระองค์ทรงริเริ่มร่วมกับจรัสศรี ทีปิรัช ผู้ว่าราชการจังหวัดนครนายกในเวลานั้นในการดำเนินการก่อสร้างพิพิธภัณฑ์เขื่อนคลองท่าด่านหรือภายหลังใช้ชื่อว่าพิพิธภัณฑ์เขื่อนขุนด่านปราการชล กรมศิลปากรเป็นผู้รับผิดชอบออกแบบอาคารพิพิธภัณฑ์และนิทรรศการภายใน
เมื่อ พ.ศ. 2547 สำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ (กปร.) จัดสรรงบประมาณประจำปี 50,000,000 บาทสำหรับการก่อสร้างอาคารพิพิธภัณฑ์ การจัดนิทรรศการ และระบบสาธารณูปโภค

เมื่อ พ.ศ. 2550 พิพิธภัณฑ์เขื่อนขุนด่านปราการชลสร้างแล้วเสร็จ พิพิธภัณฑ์ประกอบด้วยกลุ่มอาคาร 5 หลัง อาคารมีพื้นที่รวม 2,800 ตารางเมตร บนพื้นที่รวม 10 ไร่
ต่อมาอาคารพิพิธภัณฑ์ได้รับความเสียหายจากพายุฝน ในช่วงเวลานั้น สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีทรงมีพระราชดำริกับหม่อมหลวงจิรพันธุ์ ทวีวงศ์ เลขาธิการสำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริเมื่อวันที่ 2 มีนาคม พ.ศ. 2559 โดยให้ทางสำนักงานประสานกับกรมศิลปากร กรมชลประทาน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องพิจารณาปรับปรุงพิพิธภัณฑ์ที่จัดตั้งภายในโครงการพัฒนาแหล่งน้ำอันเนื่องมาจากพระราชดําริ สำนักศิลปากรที่ 3 พระนครศรีอยุธยาในสังกัดกรมศิลปากรได้จัดทำโครงการปรับปรุงพิพิธภัณฑ์เขื่อนขุนด่านปราการชลขึ้นเพื่อซ่อมแซมอาคารและปรับปรุงนิทรรศการภภายในให้สอดคล้องกับการใช้งานใหม่
เมื่อวันที่ 17 มีนาคม พ.ศ. 2564 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีพระราชทานชื่อใหม่ให้พิพิธภัณฑ์เขื่อนขุนด่านปราการชลว่า "พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ นครนายก พระบรมชนกชลพัฒน์" มีความหมายว่า "พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติประจำจังหวัดนครนายกที่ซึ่งพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรโปรดเกล้าฯ พัฒนาการชลประทานของจังหวัด"

ส่วนจัดแสดง
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ นครนายก พระบรมชนกชลพัฒน์ แบ่งส่วนจัดแสดงเป็น 4 ส่วนตามอาคารจัดแสดง 4 อาคาร:
* อาคารจัดแสดงที่ 1 ปฐมบทการสร้างเขื่อนขุนด่านปราการชล: จัดแสดงเกี่ยวกับปัญหาภัยแล้งและอุทกภัยในจังหวัดนครนายก ซึ่งนำไปสู่การจัดตั้งโครงการบริหารจัดการน้ำเนื่องในพระราชดำริหลายโครงการ

* อาคารจัดแสดงที่ 2 อดีตชลประทานถึงเขื่อนขุนด่านปราการชล: จัดแสดงเกี่ยวกับประวัติระบบชลประทานของโลกและของประเทศไทย ข้อมูลและหลักฐานทางโบราณคดีและประวัติศาสตร์ของงหวัดนครนายก รวมไปถึงประวัติความเป็นมาของงเขื่อนขุนด่านปราการชล
* อาคารจัดแสดงที่ 3 พระบารมีปกเกล้าชาวนครนายก: จัดแสดงเกี่ยวกับการเสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎรในจังหวัดนครนายกของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และการแก้ไขปัญหาความเป็นอยู่ของราษฎรด้วยการบริหารจัดการน้ำและโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริอื่น ๆ ในจังหวัดนครนายก

* อาคารจัดแสดงที่ 4 น้อมสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณ: จัดแสดงเกี่ยวกับพระราชประวัติของ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริที่โดดเด่นของพระองค์ รวมถึงกิจกรรมพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพที่จัดขึ้นในจังหวัดนครนายก

อ้างอิง
แหล่งข้อมูลอื่น
* 
* 
* พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ นครนายก พระบรมชนกชลพัฒน์ ที่เว็บไซต์ฐานข้อมูลพิพิธภัณฑ์ในประเทศไทย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร 
* พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ นครนายก พระบรมชนกชลพัฒน์ ที่เว็บไซต์การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย