พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชย
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชย เป็นพิพิธภัณฑ์ที่ตั้งอยู่ใกล้เคียงกับวัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหาร อยู่บนถนนอินทยงยศ ตำบลในเมือง อำเภอเมืองลำพูน จังหวัดลำพูน

ประวัติ
ประมาณ พ.ศ. 2453 เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ เจ้าผู้ครองนครลำพูนองค์สุดท้ายและเพื่อน ๆ ต้องการรวบรวมสิ่งของต่าง ๆ ในท้องถิ่นที่น่าสนใจนำมาเก็บไว้ที่วัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหารร่วมกับวัตถุอื่น ๆ ที่มีอยู่ในวัดแต่เดิมแล้วจัดแสดงให้บุคคลทั่วไปเข้าชมได้ ทางวัดจึงจัดสถานที่ให้ โดยเก็บวัตถุส่วนใหญ่ไว้ที่ระเบียงวัด อีกส่วนหนึ่งเก็บในอาคารใกล้กับระเบียง ที่เหลือจัดแสดงกระจายทั่วบริเวณ
ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2470 เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ เปาโรหิตย์) เมื่อครั้งดำรงบรรดาศักดิ์เป็นพระยาราชนกูลวิบูลย์ภักดี และดำรงตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลมณฑลพายัพ มีแนวคิดจะคุ้มครองรักษาสมบัติทางวัฒนธรรมของมณฑลพายัพ ประกอบกับนครลำพูนในเวลานั้นเป็นแหล่งที่ค้นพบโบราณวัตถุและศิลปวัตถุมากกว่าแหล่งอื่นในภาคเหนือ ดังรายละเอียดในใบแจ้งความของมณฑลพายัพ ลงวันที่ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2470 ความว่า:
จากนั้นพระยาราชนกูลวิบูลย์ภักดีจึงแต่งตั้งคณะเจ้าหน้าที่ดำเนินการจัดตั้งลำพูน พิพิธภัณฑสถานตามคำสั่งศาลารัฐบาลมณฑลพายัพที่ 12 ลงวันที่ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2470 เรื่อง พิพิธภัณฑ์ และหอสมุด ดังนี้
# เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ พร้อมด้วยพระยาราชนกูลวิบูลย์ภักดี เป็นผู้อำนวยการ
# พระยาวิชิตรักษา เป็นผู้ดำเนินการ
# นายอำเภอเมือง เป็นผู้ช่วยดำเนินการและเลขานุการ
# ปลัดอำเภอเมืองผู้ 1 แล้วแต่ผู้ดำเนินการจะเลือก เป็นผู้รักษาพิพิธภัณฑ์
# จ่าจังหวัด เป็นผู้ช่วยรักษาพิพิธภัณฑ์
# เสมียนตราจังหวัด เป็นเหรัญญิก
# อักษรเลข เป็นผู้ช่วยเหรัญญิก
ต่อมา กรมศิลปากรมีโครงการจะจัดสร้างอาคารพิพิธภัณฑ์ถาวรขึ้นใหม่ โดยประกาศจัดตั้งเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชยใน ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 78 ตอนที่ 94 ลงวันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2504 พระธรรมโมลี เจ้าอาวาสวัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหารในเวลานั้นมอบโบราณวัตถุและศิลปวัตถุในอาคารพิพิธภัณฑ์หลังเดิมจำนวน 2,013 ชิ้นให้กรมศิลปากรเมื่อวันที่ 20 มิถุนายน พ.ศ. 2511 เพื่อจะนำออกจัดแสดงในอาคารพิพิธภัณฑ์หลังใหม่ที่จะสร้างขึ้น แต่ขณะนั้นยังไม่มีสถานทีที่เหมาะสมในการก่อสร้าง จนกระทั่งภายหลังกรมศิลปากรได้รับมอบกรรมสิทธิ์ในที่ดินราชพัสดุขนาด 2 ไร่ 2 งาน 55 ตารางวา ซึ่งเดิมเป็นที่ตั้งเรือนจำจังหวัดลำพูนที่ถนนอินทยงยศ ตรงข้ามวัดพระธาตุหริภุญชัย จึงใช้ที่ดินนี้ก่อส
เรือนจำจังหวัดลำพูนที่ถนนอินทยงยศ ตรงข้ามวัดพระธาตุหริภุญชัย จึงใช้ที่ดินนี้ก่อสร้างอาคารพิพิธภัณฑ์หลังใหม่ขึ้น การก่อสร้างเริ่มต้นเมื่อ พ.ศ. 2515 แล้วเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2517 แล้วจึงดำเนินการขนย้ายโบราณวัตถุและศิลปวัตถุจากอาคารพิพิธภัณฑ์หลังเดิมในวัดพระธาตุหริภุญชัยมาจัดแสดงในอาคารพิพิธภัณฑ์หลังใหม่ร่วมกับโบราณวัตถุที่รวบรวมมาเพิ่มเติมจากที่ประชาชนบริจาค รวมถึงโบราณวัตถุที่ย้ายมาจากพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร
หลังการจัดตั้งโบราณวัตถุในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชยแล้วเสร็จ กรมศิลปากรจึงกราบบังคมทูลเชิญสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินทรงเปิดอาคารพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชยเมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2522

ส่วนจัดแสดง
 ตำบลหนองหนาม อำเภอเมืองลำพูน จังหวัดลำพูน จัดแสดงในห้องศิลาจารึกของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชย]]
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชยแบ่งส่วนจัดแสดงดังนี้ :
* ห้องศิลาจารึก: จัดแสดงศิลาจารึกสมัยหริภุญไชยจารึกด้วยภาษามอญ (อายุเก่าที่สุดในช่วงพุทธศตวรรษที่ 7) และสมัยล้านนาจารึกด้วยภาษาไทยล้านนา (อายุในช่วงพุทธศตวรรษที่ 20-22) ที่พบในจังหวัดลำพูน พะเยา และเชียงราย
* ห้องโถงยาว: เริ่มต้นด้วยการจัดแสดงโบราณวัตถุประเภทเครื่องมือเครื่องใช้สมัยก่อนหริภุญไชยที่ได้จากการขุดค้นทางโบราณคดีที่บ้านวังไฮ ตำบลเวียงยอง อำเภอเมืองลำพูน จังหวัดลำพูน จากนั้นจึงเป็นการจัดแสดงโบราณวัตถุและศิลปวัตถุสมัยประวัติศาสตร์ โดยจัดแสดงตามลักษณะทางศิลปะได้ 2 กลุ่ม คือ กลุ่มศิลปะหริภุญไชย และกลุ่มศิลปะล้านนา
* นิทรรศการเจ้าฟ้านักจารึก
* นิทรรศการหริภุญไชย ที่ไม่ (ทัน) ได้เห็น

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
* 
* 
* พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชย ที่เว็บไซต์พิพิธภัณฑ์เสมือนจริง กรมศิลปากร
* พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชย ที่เว็บไซต์มิวเซียมไทยแลนด์
* พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชย ที่เว็บไซต์ฐานข้อมูลพิพิธภัณฑ์ในประเทศไทย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร 
* พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหริภุญไชย ที่เว็บไซต์การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย