พุทธศักราช
พุทธศักราช ย่อว่า พ.ศ. เป็นชุดปฏิทินสุริยจันทรคติที่ใช้ในประเทศทิเบต กัมพูชา ลาว พม่า บังกลาเทศ อินเดีย ศรีลังกา ไทย และเวียดนาม ตลอดจนประชากรจีนในมาเลเซียและสิงคโปร์สำหรับโอกาสทางศาสนาหรือราชการ แม้ศักราชนี้มีที่มาร่วมกัน แต่อาจมีความแตกต่างกันบ้างในการทดปฏิทิน ชื่อเดือนและเรียงลำดับเดือน การใช้วัฏจักร ฯลฯ ในประเทศไทย พ.ศ. เป็นระบบการนับปีที่ใช้ในปฏิทินสุริยคติไทยและปฏิทินจันทรคติไทยแบบดั้งเดิม
นอกจากนี้ ยังมีคำว่า "พุทธกาล" และ "พุทธสมัย" ใช้กล่าวถึงช่วงเวลาที่พระโคตมพุทธเจ้ายังมีพระชนม์อยู่ คือ ช่วงเวลา 80 ปีก่อนพุทธศักราช แต่บางทีก็ใช้คำเหล่านี้หมายถึง ช่วงเวลาที่เชื่อว่า พุทธศาสนาจะดำรงอยู่หลังการปรินิพพานของพระโคตมพุทธเจ้า ฉะนั้น จึงมีการใช้ x ปีก่อนพุทธกาล เพื่อหมายถึง x ปีก่อนพุทธศักราช เป็นต้น
การเริ่มต้นนับ พ.ศ. ของประเทศไทย จะไม่เหมือนกันกับที่ประเทศอื่น ๆ ซึ่งเริ่มต้นนับตั้งแต่วันที่พระพุทธเจ้าทรงดับขันธ์ปรินิพพานหรือผ่านไปแล้ว 1 วัน กล่าวคือ วันขึ้น 15 ค่ำเดือนหก (เดือนสากล) หรือวันแรม 1 ค่ำ เดือนหก (เดือนสากล) เพราะประเทศไทย จะเริ่มนับ พ.ศ. 1 ภายหลังจากวันที่พระพุทธเจ้าทรงดับขันธ์ปรินิพพานไปแล้วเกือบ 1 ปี โดยให้เริ่มในเดือนมกราคม เพื่อให้สอดคล้องกับการติดต่อประเทศตะวันตกและอื่น ๆ ที่นับ ค.ศ. และวันที่ 1 มกราคม เป็นวันเริ่มปีใหม่ แต่หากเป็นการนับ พ.ศ. แบบโหรไทย จะมีการนับที่แตกต่างออกไป เริ่มในวัน 1 ค่ำ เดือนอ้าย (ไทยโบราณถือว่าหมดฝนมืดครึ้มเข้าสู่แสงสว่าง ส่วนมากตรงกับเดือนธันวาคม)
ปฏิทินสุริยจันทรคติเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ส่วนใหญ่อิงจากปฏิทินฮินดูแบบเก่ากว่า ที่ใช้ปีดาราคติเป็นปีสุริยคติ ความแตกต่างที่สำคัญอย่างหนึ่งคือระบบของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ไม่เหมือนกับระบบของอินเดียตรงที่ไม่ใช้การนับแบบชัดเจนเพื่อให้สอดคล้องกับปีดาราคติ แต่ใช้วัฏจักรเมตอนนแบบของตนเอง อย่างไรก็ตาม เนื่องจากวัฏจักรเมตอนไม่แม่นยำต่อปีดาราคติมากนัก ทำให้ปฏิทินเอเชียตะวันออกเฉียงใต้จึงค่อย ๆ เคลื่อนตัวออกจากการสอดคล้องกับดาราคติอยู่ที่ประมาณ 1 วันในทุก 100 ปี กระนั้นก็ยังไม่มีการปฏิรูปแบบประสานงานต่อโครงสร้างปฏิทินสุริยจันทรคติ
ปัจจุบันปฏิทินสุริยจันทรคติพุทธโดยหลักใช้ในเทศกาลของศาสนาพุทธนิกายเถรวาท ส่วนปฏิทินพุทธศักราชไทยที่เป็นปฏิทินกริกอเรียนแบบเรียงลำดับใหม่ เป็นปฏิทินทางการในประเทศไทย

โครงสร้าง
วิธีการคำนวณปฏิทินพุทธศักราชของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในปัจจุบันส่วนใหญ่อิงจากปฏิทินพม่า ซึ่งอาณาจักรหลายแห่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ใช้งานภายใต้ชื่อจุลศักราชจนถึงศตวรรษที่ 19 โดยปฏิทินพม่าอิงจากระบบสุริยะสิทธานตะ "ต้นฉบับ" ในอินเดียโบราณ (เชื่อว่ามาจากสำนัก Ardharatrika) ความแตกต่างที่สำคัญอย่างหนึ่งกับระบบต่าง ๆ ของอินเดียคือระบบของพม่าตามวัฏจักรเมตอนรูปแบบหนึ่ง ไม่มีความชัดเจนว่ามีการนำเข้าระบบเมตอนจากที่ใด เมื่อใด หรืออย่างไร โดยมีสมมติฐานตั้งแต่จีนไปจนถึงยุโรป ทำให้ระบบพม่าและระบบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ใช้รูปประสมปีดาราคติที่ "แปลก" จากการผสมปฏิทินอินเดียกับวัฏจักรเมตอนเพื่อหาปีสุริยคติได้ดีกว่า
ต้นยุคอ้างอิง
ตามธรรมเนียมเถรวาททั้งหมด ต้นยุคอ้างอิง (epoch) ของพุทธศักราชตรงกับวันที่พระพุทธเจ้าปรินิพพาน อย่างไรก็ตาม ใช่ว่าทั้งหมดยอมรับว่าเหตุการณ์นั้นเกิดขึ้นตอนไหน โดยตามธรรมเนียมพุทธแบบพม่า วันนั้นคือวันที่ 13 พฤษภาคม 544 ปีก่อน ค.ศ. (วันอังคาร ขึ้น 15 ค่ำ เดือนวิสาขะ อัญจนศก 148) แต่ในประเทศไทยระบุเป็นวันที่ 11 มีนาคม 545 ปีก่อน ค.ศ. ซึ่งเป็นวันที่ที่ปฏิทินสุริยคติและสุริยจันทรคติแบบไทยใช้เป็นต้นยุคอ้างอิง กระนั้น ปฏิทินไทยได้กำหนดความแตกต่างระหว่างการนับปีพุทธศักราช (พ.ศ.) และการนับปีคริสต์ศักราช (ค.ศ.) ไว้ที่ 543 ด้วยเหตุผลบางประการ ซึ่งทำให้ต้นยุคอ้างอิงอยู่ที่ 544 ปีก่อน ค.ศ. ไม่ใช่ 545 ปีก่อน ค.ศ. และทำให้ พ.ศ. แบบไทยช้ากว่าของป
ิงอยู่ที่ 544 ปีก่อน ค.ศ. ไม่ใช่ 545 ปีก่อน ค.ศ. และทำให้ พ.ศ. แบบไทยช้ากว่าของประเทศอื่นอยู่เกือบ 1 ปี
{| class="wikitable"
|-
! ปี พ.ศ.
! เทียบกับ ปี ค.ศ.
! เทียบกับ ปี ค.ศ. (สุริยคติไทย)
|-
| 0
| 544–543 ปีก่อน ค.ศ.
| 
|-
| 1
| 543–542 ปีก่อน ค.ศ.
| 
|-
| 543
| 1 ปีก่อน ค.ศ. – ค.ศ. 1
| ค.ศ. 0–1
|-
| 544
| ค.ศ. 1–2
| ค.ศ. 1–2
|-
| 2484
| 1940–1941
| 1940 (เมษายน–ธันวาคม)
|-
| 2485
| 1941–1942
| 1941
|-
| 2566
| 2022–2023
| 2022
|}
เดือน
ประเภท
ปฏิทินพุทธศักราชมีเดือนสองประเภท คือ เดือนไซนอดิกและเดือนดาราคติ เดือนไซนอดิกใช้ประกอบเป็นปี ส่วนวันดาราคติทางจันทรคติ 27 วัน (สันสกฤต: ดาวนักขัตฤกษ์) กับ 12 จักรราศี ใช้ในการคำนวณทางโหราศาสตร์ (ปฏิทินพม่ามีเดือนสุริยคติที่มีชื่อว่า Thuriya Matha ซึ่งกำหนดเป็น 1/12 ของปี แต่เดือนสุริยคติจะแตกต่างกันไปตามประเภทของปี เช่น ปีสุริยคติ ปีดาราคติ ฯลฯ)
ข้างขึ้น ข้างแรม
ช่วงวันในแต่ละเดือนแบ่งเป็นสองครึ่ง คือ ข้างขึ้นและข้างแรม วันขึ้น 15 ค่ำเป็นวันที่พระจันทร์เต็มดวง ส่วนวันดับคือวันสุดท้ายของเดือน (แรม 14 หรือ 15 ค่ำ) เนื่องจากระบบการคำนวณตามปฏิทินไม่แม่นยำ ทำให้จันทร์ดับเฉลี่ยกับจันทร์ดับแท้ (จริง) ไม่ค่อยตรงกัน จันทร์ดับเฉลี่ยมักจะอยู่ก่อนจันทร์ดับจริง

{| class="wikitable"
|-
! width="100"|ประเภท
! width="100"|วัน
! width="200"|รายละเอียด
|-
| ข้างขึ้น
| 1 ถึง 15
| จากจันทร์ดับถึงจันทร์เพ็ญ
|-
| วันเพ็ญ
| 15
| จันทร์เพ็ญ
|-
| ข้างแรม
| 1 ถึง 14 หรือ 15
| จากจันทร์เพ็ญถึงจันทร์ดับ
|-
| วันดับ
| 15
| จันทร์ดับ
|}
จำนวนวันในแต่ละเดือน
เนื่องจากเดือนไซนอดิกตามจันทรคติมีประมาณ 29.5 วัน ทำให้ปฏิทินใช้เดือนสลับกันคือ 29 และ 30 วัน
{| class="wikitable"
|-
! บาลี
! สันสกฤต
! พม่า
! เขมร
! ลาว
! สิงหล
! ไทย 
! style="background-color:#FFFFCB" |จำนวน วัน
! กริกอเรียน (ประมาณ)
|-
| จิตฺต
| ไจตฺร
| ดะกู้ ( )
| Chêtr (ចេត្រ)
| ຈິຕ
| Bak (බක්)
| จิตร
! style="background-color:#FFFFCB"| 29
| มีนาคม–เมษายน
|-
| วิสาข
| ไวศาข
| กะโซน ( )
| Pĭsakh (ពិសាខ)
| ວິສາຂະ
| Vesak (වෙසක්)
| วิสาข
! style="background-color:#FFFFCB"| 30
| เมษายน–พฤษภาคม
|-
| เชฏฺฐ
| เชฺยษฺฐ
| นะโยน ( )
| Chésth (ជេស្ឋ)
| ເຊດ
| Poson (පොසොන්)
| เชษฐ
! style="background-color:#FFFFAB"| 29 [30]
| พฤษภาคม–มิถุนายน
|-
| อาสาฬฺห
| อาษาฒ
| วาโซ ( )
| Asath (អាសាឍ)
| ອາສາລະຫະ
| Æsala (ඇසළ)
| อาสาฬห
! style="backgrou
ฒ
| วาโซ ( )
| Asath (អាសាឍ)
| ອາສາລະຫະ
| Æsala (ඇසළ)
| อาสาฬห
! style="background-color:#FFFFCB"| 30
| มิถุนายน–กรกฎาคม
|-
| สาวน
| ศฺราวณ
| วากอง ( )
| Srapôn (ស្រាពណ៍)
| ສາວະນະ
| Nikini (නිකිණි)
| สาวน
! style="background-color:#FFFFCB"| 29
| กรกฎาคม–สิงหาคม
|-
| โปฏฺฐปท
| ภาทฺรปท หรือ โปฺรษฐปท
| ตอตะลี่น ( )
| Phôtrôbât (ភទ្របទ)
| ພັດທະຣະບົດ
| Binara (බිනර)
| ภัทรบท
! style="background-color:#FFFFCB"| 30
| สิงหาคม–กันยายน
|-
| อสฺสยุช
| อาศฺวิน
| ตะดี้นจุ ( )
| Âssŏch (អស្សុជ)
| ອັດສະວະຍຸດ
| Wap (වප්)
| อัศวยุช
! style="background-color:#FFFFCB"| 29
| กันยายน–ตุลาคม
|-
| กตฺติก
| การฺตฺติก
| ดะซองโม่น ( )
| Kâtdĕk (កត្តិក)
| ກັດຕິກາ
| Il
ตุลาคม
|-
| กตฺติก
| การฺตฺติก
| ดะซองโม่น ( )
| Kâtdĕk (កត្តិក)
| ກັດຕິກາ
| Il (ඉල්)
| กัตติกา
! style="background-color:#FFFFCB"| 30
| ตุลาคม–พฤศจิกายน
|-
| มาคสิร
| มารฺคศีรฺษ
| นะดอ ( )
| Mĭkôsĕr (មិគសិរ)
| ມິຄະສິນ
| Undhuvap (උඳුවප්)
| มิคสิร
! style="background-color:#FFFFCB"| 29
| พฤศจิกายน–ธันวาคม
|-
| ปุสฺส
| เปาษ
| ปยาโต ( )
| Bŏss (បុស្ស)
| ປຸສສ
| Dhuruthu (දුරුතු)
| ปุสส
! style="background-color:#FFFFCB"| 30
| ธันวาคม–มกราคม
|-
| มาฆ
| มาฆ
| ดะโบ่-ดแว ( )
| Méakh (មាឃ)
| ມາດ
| Navam (නවම්)
| มาฆ
! style="background-color:#FFFFCB"| 29
| มกราคม–กุมภาพันธ์
|-
| ผคฺคุณ
| ผาลฺคุน
| ดะบ้อง ( )
| Phâlkŭn (ផល្គុន)
| ຜັກຄຸນ
| Mædhin (මැදි
ธ์
|-
| ผคฺคุณ
| ผาลฺคุน
| ดะบ้อง ( )
| Phâlkŭn (ផល្គុន)
| ຜັກຄຸນ
| Mædhin (මැදින්)
| ผัคคุณ
! style="background-color:#FFFFCB"| 30
| กุมภาพันธ์–มีนาคม
|}
ลำดับเดือน
ปฏิทินจุลศักราช/ปฏิทินพม่าที่แพร่หลายอยู่ในพื้นที่ต่าง ๆ บนแผ่นดินใหญ่ของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีอยู่หลายแบบ ในขณะที่ระบบปฏิทินพม่าจะอ้างอิงเดือนต่าง ๆ ตามชื่อเดือน ระบบปฏิทินจุลศักราชของสิบสองปันนา เชียงตุง ล้านนา ล้านช้าง และสุโขทัย จะอ้างถึงเดือนต่าง ๆ ด้วยเลขลำดับเดือนแทน สิ่งเหล่านี้ทำให้การศึกษาเอกสารและจารึกโบราณในประเทศไทยต้องอาศัยความระมัดระวังเป็นพิเศษ กล่าวคือ นอกจากจะต้องแน่ใจว่าวันที่ปรากฏในเอกสารจารึกเป็นวันที่ใช้ตามระบบปฏิทินท้องถิ่นต้นกำเนิดเอกสารแล้ว ยังต้องระวังถึงแบบแผนการใช้ปฏิทินที่แตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ของท้องถิ่นนั้น ๆ เองอีกด้วย
{| class="wikitable"
|-
! width="100"|เดือน
! width="100"|เขมร, ล้านช้าง สุโขทัย และพม่าเก่า
! width="100"|เชียงตุง, สิบสองปันนา
! width="100"|เชียงใหม่, ล้านนา
|-
| จิตฺต
| 5
| 6
| 7
|-
| วิสาข
| 6
| 7
| 8
|-
| เชฏฺฐ
| 7
| 8
| 9
|-
| อาสาฬฺห
| 8
| 9
| 10
|-
| สาวน
| 9
| 10
| 11
|-
| ภทฺทปท
| 10
| 11
| 12
|-
| อสฺสยุช
| 11
| 12
| 1 (เดือนเกี๋ยง)
|-
| กตฺติก
| 12
| 1
| 2 (เดือนยี่)
|-
| มิคสิร
| 1
| 2
| 3
|-
| ปุสฺส
| 2
| 3
| 4
|-
| มาฆ
| 3
| 4
| 5
|-
| ผคฺคุณ
| 4
| 5
| 6
|}

ปี
ปีใหม่
เนื่องจากจุดประสงค์หลักของปฏิทินพุทธศักราชคือให้ทันกับปีสุริยคติ ทำให้ปีใหม่จึงเขียนอยู่ในปีสุริยคติเสมอ ซึ่งตกอยู่ในช่วงที่ดวงอาทิตย์เข้าไปยังราศีเมษ วันที่นั้นเลื่อนไปอย่างช้า ๆ มาหลายศตวรรษ โดยในคริสต์ศตวรรษที่ 20 วันปีใหม่อยู่ในวันที่ 15 หรือ 16 เมษายน แต่ในคริสต์ศตวรรษที่ 17 วันนั้นอยู่ในวันที่ 9 หรือ 10 เมษายน (ปัจจุบันอยู่ที่ 17 เมษายน) ประเทศไทยและกัมพูชาไม่ใช้ปฏิทินสุริยจันทรคติในการระบุวันปีใหม่แล้ว
{| class="wikitable"
|-
! width="100"|ธรรมเนียม
! width="100"|วันที่ใน ค.ศ. 2013
! width="300"|หมายเหตุ
|-
| พม่า/สิงหล
| 17 เมษายน
| หลายแบบ; จะเลื่อนไปเรื่อย ๆ
|-
| เขมร
| 14 เมษายน
| หลายแบบจาก 13 ถึง 14 เมษายน
|-
| ไทย
| 13 เมษายน
| ยึดตามปฏิทินสุริยคติ
|}

วัฏจักรปีนักษัตร
ระบบของกัมพูชา ลาว และไทยใช้ปีนักษัตรทั้ง 12 ปี ธรรมเนียมนี้เคยมีในพม่าสมัยอาณาพุกามแต่ภายหลังเลิกใช้งาน
{| class="wikitable"
|-
! width="100"|ปี
! width="100"|สัตว์
! width="100"|เขมร
!ลาว
!ไทย
|-
| 1
| หนู
| ជូត (ชวด)
|ຊວດ (ซวด)
|ชวด
|-
| 2
| วัว
| ឆ្លូវ (ฉลูว)
|ສະຫລູ (สะหลู)
|ฉลู
|-
| 3
| เสือ
| ខាល (ขาล)
|ຂານ (ขาน)
|ขาล
|-
| 4
| กระต่าย
| ថោះ (เถาะ)
|ເຖາະ (เถาะ)
|เถาะ
|-
| 5
| นาค
| រោង (โรง)
|ມະໂລງ (มะโลง)
|มะโรง
|-
| 6
| งู
| ម្សាញ់ (มสัญ)
|ມະເສງ (มะเสง)
|มะเส็ง
|-
| 7
| ม้า
| មមី (มมี) 
|ມະເມັຽ (มะเมีย)
|มะเมีย
|-
| 8
| แพะ
| មមែ (มแม)
|ມະແມ (มะแม)
|มะแม
|-
| 9
|ลิง
| វក (วก)
|ວອກ (วอก)
|วอก
|-
| 10
| ไก่ตัวผู้
| រកា (รกา)
|ລະກາ (ละกา)
|ระกา
|-
| 11
| สุนัข
| ច (จอ)
|ຈໍ (จอ)
|จอ
|-
| 12
| หมู
| កុរ (กุร)
|ກຸນ (กุน)
|กุน
|}
ความแม่นยำ
ปฏิทินพุทธศักราชเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ใช้เดือนจันทรคติ แต่พยายามทำให้สอดคล้องกับปีสุริยคติโดยแทรกเดือนและวันในวัฏจักรเมตอน (ในกรณีของปฏิทินพม่าคือวัฏจักรเมตอนแบบดัดแปลง) อย่างไรก็ตาม ปีสุริยคติตามที่ใช้งานในปฏิทินพุทธศักราชคือปีดาราคติ ซึ่งมีเวลายาวกว่าปีสุริยคติเฉลี่ยที่แท้จริงเกือบ 24 นาที ทำให้ปฏิทินสุริยจันทรคติเลื่อนห่างจากฤดูกาลต่าง ๆ อย่างช้า ๆ เหมือนกันปฏิทินที่อิงดาราคติทั้งหมด ปฏิทินเคลื่อนที่ไปหนึ่งวันทุก ๆ ประมาณ 60 ปี 4 เดือน
การเคลื่อนห่างจากฤดูกาลอย่างต่อเนื่องหมายความว่าวันขึ้นปีใหม่ที่เคยอยู่ในวันที่ 22 มีนาคม (ใกล้วสันตวิษุวัต) ใน ค.ศ. 638 ปัจจุบันอยู่ที่วันที่ 17 เมษายน ค.ศ. 2013 โดยไม่มีการร่วมมือกันในระดับนานาชาติเพื่อหยุดยั้งการเคลื่อนห่างนี้ ประเทศไทยย้าย "พุทธศักราช" ของตนเองเข้ากับปฏิทินกริกอเรียนภายใต้ชื่อปฏิทินสุริยคติไทย ส่วนในประเทศพม่า นักปฏิทินชาวพม่าพยายามแก้ไขปัญหานี้โดยปรับเปลี่ยนตารางการแทรกในวัฏจักรเมตอนเป็นระยะ ๆ ข้อเสียสำคัญประการหนึ่งของวิธีนี้คือ ทำให้ไม่สามารถเผยแพร่ปฏิทินในอนาคตได้ล่วงหน้ามากกว่าสองสามปี (บ่อยครั้งแม้แต่หนึ่งปี)

ประวัติ

ดูเพิ่ม
* ปฏิทินพม่า
* ปฏิทินจีน
* ปฏิทินฮินดู
* ปฏิทินมองโกเลีย
* ปฏิทินจันทรคติไทย
* ปฏิทินสุริยคติไทย
* ปฏิทินทิเบต

หมายเหตุ

อ้างอิง

บรรณานุกรม
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

แหล่งข้อมูลอื่น
* 
* ความรู้เรื่องศักราชที่ใช้ในหนังสือไทย จากเว็บสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ
* พุทธศักราชในประเทศไทย จากเว็บคลังสารสนเทศสถาบันนิติบัญญัติ