จังหวัดปัตตานี
ปัตตานี ( ) เป็นจังหวัดหนึ่งในภาคใต้ของประเทศไทย ซึ่งติดต่อกับจังหวัดนราธิวาส จังหวัดยะลา และจังหวัดสงขลา

สัญลักษณ์ประจำจังหวัด
* ตราประจำจังหวัด: ปืนใหญ่นางพญาตานี
* ดอกไม้ประจำจังหวัด: ดอกชบา (Hibiscus sp.) 
* ต้นไม้ประจำจังหวัด: ตะเคียนทอง (Hopes odorata) 
* คำขวัญประจำจังหวัด: เมืองงามสามวัฒนธรรม ศูนย์ฮาลาลเลิศล้ำ ชนน้อมนำศรัทธา ถิ่นธรรมชาติงามตา ปัตตานีสันติสุขแดนใต้
* คำขวัญประจำจังหวัดเดิม: บูดูสะอาด หาดทรายสวย รวยน้ำตก นกเขาดี ลูกหยีอร่อย หอยแครงสด

ที่มาของชื่อ
คำว่า ปัตตานี มาจากคำภาษามลายูปัตตานี ซึ่งมาจากคำว่า Pantai Ini อ่านว่า ปันตัย อีนิ หรือยาวีว่า ปาตา นี! ("ชายหาดแห่งนี้") อีกทีหนึ่ง
ประวัติศาสตร์
จากหลักฐานทางโบราณคดีเบื้องต้น ได้พบร่องรอยของชุมชนโบราณในปัตตานีที่อำเภอยะรัง คือเมืองโบราณยะรัง เป็นเมืองพุทธศาสนถานมหายานเป็นเมืองที่มีความเจริญ ในช่วง พ.ศ. 700-1400 เป็นเมืองโบราณซ้อนทับกัน 3 เมือง ตั้งแต่บ้านวัดที่เก่าแก่ที่สุด บ้านจาเละ และบ้านประแว ในนี้มีโบราณสถานกว่า 40 แห่ง ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 13 มีความเจริญรุ่งเรือง มีศูนย์กลางการปกครองที่โกตามะลิฆา (Kota Malikha) ใน ตำนานมะโรงมหาวงศ์ มีชื่อ "ลังกาสุกะ" ซึ่งเจริญขึ้นมาร่วมสมัยกับยุคสหพันธรัฐเมืองท่าศรีวิชัย โดยมีพื้นฐานบ้านเมืองแรกเริ่มเก่าไปถึงพุทธศตวรรษที่ 12 ที่บริเวณเมืองโบราณบ้านวัด
ต่อมาพุทธศตวรรษที่ 18–20 เปลี่ยนไปรับอิทธิพลของอิสลาม และย้ายเมืองไปที่บ้านกรือเซะหรือหมู่บ้านปะตะนี เนื่องจากตั้งอยู่ใกล้ชายทะเลและปากแม่น้ำปัตตานีมากกว่าเมืองโกตามะลิฆา เมืองท่านี้มึความโดดเด่นในช่วงพุทธศตวรรษที่ 22 ถึงต้นพุทธศตวรรษที่ 23 เมืองมีความเข้มแข็งพอที่จะต้านการรุกรานของรัฐที่ใหญ่โตกว่าอย่างกรุงศรีอยุธยา เมืองในยุคนี้มีประชากรต่างชาติต่างภาษาอพยพเข้ามาเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะจีน ที่กลายมาเป็นชุมชนใหญ่ชุมชนหนึ่งในปัตตานี มีเหตุการณ์สำคัญอย่างกลุ่มโจรสลัดจากฝูเจียน นําโดยหลิน เต้า-เฉียน ได้อพยพหนีการปราบปรามของราชวงศ์หมิง ไปยึดเมืองปัตตานีไว้ได้เป็นระยะเวลาหนึ่ง ประมาณ พ.ศ. 2116–2163 ชาวปัตตานีรู้จักในฐานะตํานานเรื่อง เจ้าแม่ลิ้มกอเหนี
หนึ่ง ประมาณ พ.ศ. 2116–2163 ชาวปัตตานีรู้จักในฐานะตํานานเรื่อง เจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยว และการสร้างปืนใหญ่นางพญาตานี
อาณาจักรปัตตานีอยู่ในฐานะประเทศราชของกรุงศรีอยุธยา ลักษณะความสัมพันธ์ขึ้นอยู่กับความเข้มแข็งของไทย คราวใดไทยอ่อนแอหรือเกิดความวุ่นวายในราชธานี ปัตตานีก็จะถือเป็นอิสระ เมื่อเริ่มสมัยรัตนโกสินทร์ฝ่ายไทยก็ยกทัพไปปราบ จึงได้ปัตตานีมาเป็นส่วนหนึ่งของราชอาณาจักรไทยอีกครั้ง จากนั้นมาไทยเริ่มปรับปรุงระบบควบคุมปัตตานีให้รัดกุมขึ้นเป็นลำดับ จนในสมัยรัชกาลที่ 5 ได้มีการตั้งมณฑลปัตตานี

พ.ศ. 2475 มณฑลปัตตานีถูกยุบรวมกับมณฑลนครศรีธรรมราช กระทั่ง พ.ศ. 2476 ได้รับการยกฐานะเป็นจังหวัดปัตตานี
ภูมิศาสตร์
ที่ตั้ง
ปัตตานีเป็นหนึ่งในห้าจังหวัดชายแดนภาคใต้ ตั้งอยู่ริมฝั่งทะเลตะวันออกของภาคใต้สุด ติดกับทะเลจีนใต้ อยู่ห่างจากกรุงเทพโดยทางรถยนต์ประมาณ 1,055 กิโลเมตร หรือ 1,025 กิโลเมตรโดยทางรถไฟที่ (สถานีรถไฟโคกโพธิ์)

ภูเขาที่สำคัญ
ได้แก่ ภูเขาทรายขาว ซึ่งอยู่ในทิวเขาสันกาลาคีรี มีแม่น้ำที่สำคัญ 2 สาย คือ แม่น้ำปัตตานีและแม่น้ำสายบุรี ภูมิอากาศอบอุ่นตลอดปี อุณหภูมิเฉลี่ย 27.5 องศาเซลเซียส ฝนตกชุกในระหว่างเดือนธันวาคม-มกราคม ฝนตกเฉลี่ย 1,750.9 มิลลิเมตร/ปี (เฉลี่ยในรอบ 30 ปี)

ประชากร
ศาสนา
ประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาอิสลาม รองลงมาคือศาสนาพุทธและอื่น ๆ จากการสำรวจเมื่อ พ.ศ. 2555 พบว่า ประชากรนับถือศาสนาอิสลามร้อยละ 87.25 นับถือศาสนาพุทธร้อยละ 12.72 และศาสนาอื่น ๆ ร้อยละ 0.03 แต่การสำรวจใน พ.ศ. 2556-2558 พบว่าประชากรนับถือศาสนาอิสลามร้อยละ 86.25 นับถือศาสนาพุทธร้อยละ 13.70 และศาสนาอื่น ๆ ร้อยละ 0.05 ใน พ.ศ. 2555 หลังการก่อวินาศกรรมด้วยการวางระเบิดถนนสายหลักในปัตตานี ส่งผลให้ชาวไทยเชื้อสายจีนและชาวไทยพุทธจำนวนมากอพยพออกจากปัตตานี ประชากรที่นับถือศาสนาพุทธจึงหดตัวอย่างเฉียบพลัน จากการสำรวจของสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดปัตตานีเมื่อ 25 สิงหาคม พ.ศ. 2562 พบว่า ประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาอิสลาม ร้อยละ 87.57, ศาสนาพุทธ ร้อยละ 12.41 และศาสนาอื
{| class="wikitable sortable" style="margin:auto;"
|- style="text-align: center;"
! ศาสนา
! 2503 
! 2554 
! 2555 
! 2556 
! 2557 
! 2558 
| 2559 
| 2562 
|-
! อิสลาม
| 78.20% || 90.44% || 87.25% || 86.25% || 87.49% || 86.67% || 86.58% || 87.57%
|-
! พุทธ
| 20.00% || 9.56% || 12.72% || 13.70% || 12.74% || 13.32% || 13.40% ||12.41%
|-
! คริสต์
| – || 0.01% || – || – || – || – || – || –
|-
! อื่น ๆ
| 1.80% || – || 0.03% || 0.05% || 0.02% || 0.02% || 0.02% || 0.03%
|}
ชาวปัตตานีมีอาชีพหลักคือการทำนา สวนยาง นอกจากนี้ประชาชนที่อาศัยอยู่ทางทิศตะวันออกของจังหวัด เช่น อำเภอเมืองปัตตานี อำเภอปะนาเระ และอำเภอสายบุรี ยังประกอบอาชีพประมง ซึ่งส่งผลให้เกิดผลผลิตในภาคอุตสาหกรรมต่อเนื่องอย่างมาก

การเมืองการปกครอง
การปกครองส่วนภูมิภาค
การปกครองแบ่งออกเป็น 12 อำเภอ 115 ตำบล 642 หมู่บ้าน
{|
|--- valign=top
||
# อำเภอเมืองปัตตานี
# อำเภอโคกโพธิ์
# อำเภอหนองจิก
# อำเภอปะนาเระ
# อำเภอมายอ
# อำเภอทุ่งยางแดง
# อำเภอสายบุรี
# อำเภอไม้แก่น
# อำเภอยะหริ่ง
# อำเภอยะรัง
# อำเภอกะพ้อ
# อำเภอแม่ลาน
|| 
|}

การปกครองส่วนท้องถิ่น
จังหวัดปัตตานี มีการแบ่งการปกครองส่วนท้องถิ่นดังนี้
;เทศบาลเมือง
มีเทศบาลเมือง 3 แห่ง
* เทศบาลเมืองปัตตานี
* เทศบาลเมืองตะลุบัน
* เทศบาลเมืองรูสะมิแล
* เทศบาลเมืองบานา

อุทยาน
* อุทยานแห่งชาติน้ำตกทรายขาว

สถานที่ท่องเที่ยว
* มัสยิดกรือเซะ เป็นมัสยิดที่สร้างโดยสุลต่านมุสัฟฟาร์ ชาร์ พระองค์ได้สร้างมัสยิดแห่งนี้พร้อมกับมัสยิดบ้านดาโตะ อำเภอยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี 
มัสยิดกรือเซะเป็นมัสยิดที่สุลต่านใช้เป็นสถานที่ปฏิบัติศาสนกิจและะพบปะพูดคุยกับประชาชน มัสยิดกรือเซะเป็นมัสยิดแห่งแรกในคาบสมุทรมลายู 
* หาดตะโล๊ะกาโปร์
* หาดแฆแฆ
* เมืองโบราณยะรัง
* ศาลหลักเมืองปัตตานี
* ศาลเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยวหรือศาลเจ้าเล่งจูเกียง
* สวนสมเด็จพระศรีนครินทร์ ปัตตานี
* หอนาฬิกาสามวัฒนธรรม
* มัสยิดกลางจังหวัดปัตตานี
* มัสยิดรายอ ปัตตานี
* มัสยิดกรือเซะ ปัตตานี
* วังยะหริ่ง ปัตตานี
* วังสายบุรี ปัตตานี
* วังพิพิธภักดี ปัตตานี
* วังจะบังตีกอ ปัตตานี
* ย่านเมืองเก่าปัตตานี (กือดาจีนอ)
* วัดช้าง
ักดี ปัตตานี
* วังจะบังตีกอ ปัตตานี
* ย่านเมืองเก่าปัตตานี (กือดาจีนอ)
* วัดช้างให้ราษฎร์บูรณาราม
* หาดตะโละสะมิแล
* สะพานไม้บานา
* ปัตตานีบาซาร์
* หอดูนก
* blue lake ปัตตานี
การขนส่ง

ระยะทางจากตัวจังหวัดไปอำเภอต่าง ๆ

* อำเภอหนองจิก 8 กิโลเมตร
* อำเภอยะหริ่ง 15 กิโลเมตร
* อำเภอยะรัง 16 กิโลเมตร
* อำเภอโคกโพธิ์ 26 กิโลเมตร
* อำเภอแม่ลาน 27 กิโลเมตร
* อำเภอมายอ 30 กิโลเมตร
* อำเภอปะนาเระ 42 กิโลเมตร
* อำเภอทุ่งยางแดง 44 กิโลเมตร
* อำเภอสายบุรี 50 กิโลเมตร
* อำเภอกะพ้อ 65 กิโลเมตร
* อำเภอไม้แก่น 68 กิโลเมตร

การศึกษา
ระดับอุดมศึกษา
* มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี
* มหาวิทยาลัยฟาฏอนี วิทยาเขตปัตตานี
* วิทยาลัยชุมชนปัตตานี
* มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาลัยสงฆ์ปัตตานี

โรงเรียน
* ดูที่ รายชื่อโรงเรียนในจังหวัดปัตตานี
ชาวจังหวัดปัตตานีที่มีชื่อเสียง
* สวัสดิ์ วัฒนายากร อดีตองคมนตรีในรัชกาลที่ 9 อดีตตุลาการศาลปกครองสูงสุด อดีตอธิบดีกรมชลประทาน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์
* พนมเทียน ศิลปินแห่งชาติ
* เด่น โต๊ะมีนา นักการเมืองชาวไทย
* กังสดาล พิพิธภักดี อดีตพระชายาในสมเด็จพระราชาธิบดีมูฮัมมัดที่ 5 ประเทศมาเลเซีย
* ศุภชัย ใจเด็ด นักฟุตบอลทีมชาติไทย

เทศกาล
* งานสมโภชเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยว
* งานประเพณีชักพระ
* งานแข่งขันกีฬาตกปลาสายบุรี
*อีดิลฟิฏร์
*อีดิลอัฎฮา

อ้างอิง

ดูเพิ่ม
* ความไม่สงบในชายแดนภาคใต้ของประเทศไทย
* รายชื่อวัดในจังหวัดปัตตานี
* รายชื่อมัสยิดในจังหวัดปัตตานี
* รายชื่อห้างสรรพสินค้าในจังหวัดปัตตานี

แหล่งข้อมูลอื่น

เว็บไซต์
* เว็บไซต์อย่างเป็นทางการของจังหวัด

แผนที่และภาพถ่าย
* แผนที่ท่องเที่ยวจังหวัดปัตตานี

หนังสือและบทความ
* ชุลีพร วิรุณหะ. (2551). บุหงารายา: ประวัติศาสตร์จากคำบอกเล่าของชาวมลายู. กรุงเทพฯ: ศักดิโสภาการพิมพ์.
* ชุลีพร วิรุณหะ. (2556, ม.ค.-มิ.ย.). สยามกับปัตตานีในสมัยรัชกาลที่ 1-2 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์: การทำความเข้าใจเกี่ยวกับสงครามและการแบ่งแยกปัตตานีออกเป็นเจ็ดหัวเมือง. วารสารอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, 35(1), 11-53.
* ชุลีพร วิรุณหะ. (2558). สยาม-ปาตานีใน ‘พื้นที่สีเทา’: บทวิเคราะห์ประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ก่อน ค.ศ. 1909 (ฉบับร่าง). กรุงเทพฯ: ศูนย์มุสลิมศึกษา สถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
* ธเนศ อาภรณ์สุวรรณ. (2549). ความเป็นมาของทฤษฎีแบ่งแยกดินแดนในภาคใต้ไทย. กรุงเทพฯ: โครงการเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลั
ภาคใต้ไทย. กรุงเทพฯ: โครงการเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
* ยงยุทธ ชูแว่น. (2549). รัฐปัตตานีในประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้สมัยจารีต คริสต์ศตวรรษที่ 16-18. นครปฐม: โครงการศึกษาประวัติศาสตร์ภาคใต้ ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร.
* อรอนงค์ ทิพย์พิมล. (2564). ประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับปัต (ปา) ตานีก่อนรัฐสมัยใหม่จนถึงสนธิสัญญาแองโกลสยาม พ.ศ. 2452 (ค.ศ. 1909): มุมมองที่แตกต่างหลากหลาย. ใน ความมั่นคงบนรอยร้าว: ประวัติศาสตร์ กฎหมาย และผู้คนในพลวัตความขัดแย้งในจังหวัดชายแดนใต้. บรรณาธิการโดย อรรถจักร์ สัตยานุรักษ์. หน้า 3-39. กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์
รถจักร์ สัตยานุรักษ์. หน้า 3-39. กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.).