รัตนคีรี (รัฐโอฑิศา)
รัตนคีรี หรือ รัตนคิริ (โอริยา: ରତ୍ନଗିରି) เป็นซากโบราณคดีของมหาวิหารพุทธที่สำคัญในอดีต ปัจจุบันอยู่ในเขตของอำเภอชชปุระ รัฐโอฑิศา ประเทศอินเดีย รัตนคีรี, ลลิตคีรี และ อุทยคีรี รวมกันเป็นที่รู้จักในชื่อ สามเหลี่ยมเพชร รัตนคีรีตั้งอยู่ห่างไป จากนครภุพเนศวร และ จากนครกฏกะ
หมู่พทุธศาสนสถานที่รัตนคีรีสร้างขึ้นตั้งแต่ศตวรรษที่ 5 เป็นต้นมา ตนถึงศตวรรษที่ 13 มีช่วงรุ่งเรืองสูงสุดระหว่างศตวรรษที่ 7-10 เข้าใจว่าถูกทิ้งร้างในศตวรรษที่ 16 หลังจากนั้นไม่ปรากฏข้อมูลมากนักว่าเกิดอะไรขึ้นกับรัตนคีรี กระทั่งทศวรรษ 1960 ซึ่งกรมสำรวจโบราณคดีอินเดียเริ่มขุดค้นแหล่งนี้และพบโบราณวัตถุโดยเฉพาะประติมากรรมชิ้นงามจำนวนมาก อารามหมายเลข 1 ได้รับการขนานนามว่างดงามที่สุดในแง่ของการประดับด้วยหินแกะสลัก เท่าที่มีหลงเหลือในอินเดียปัจจุบัน ประิตมากรรมจากรัตนคีรีมีกระจายไปตามพิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ แต่ส่วนใหญ่ยังคงอยู่ในสถานที่หรือที่พิพิธภัณฑ์ของรัตนคีรี
สิ่งก่อสร้างสำคัญหนึ่งของรัตนคีรีคือสถูป หมายเลข 1 ที่รายล้อมด้วยสถูปขนาดเล็กอีกหลายร้อยองค์ อารามหมายเลข 1 ถึง 3 ตั้งล้อมกันเป็นรูปสี่เหลี่ยม โดยมีอารามหมายเลข 1 ที่มีขนาดใหญ่ที่สุดและมีประติมากรรมแกะสลักซุ้มประตูอย่างวิจิตร ลานกว้าง และพระพุทธรูปองค์ใหญ่
สิ่งปลูกสร้างในรัตนคีรีก่อสร้างมาจากอิฐเป็นหลัก แต่ส่วนเขาและซุ้มประตู ตลอดจนประติมากรรม พบแกะสลักจากหินสองชนิดหลัก คือหินสีน้ำเงินเขียว (คลอไรต์) และหินสีออกม่วง (คอนดาไลต์) ประติมากรรมมีเพียงบางชิ้น (27) ที่ทำมาจากโลหะ และส่วนใหญ่เป็นศิลปะแบบหลังคุปตะ ในขณะที่ชิ้นเก่า ๆ ที่ค้นพบมีเป็นศิลปะคุปตะเช่นกัน การประเมินพุทธศาสนวัตถุที่พบในรัตนคีรีบ่งบอกว่าที่นี่เป็นศูนย์กลางของพุทธแบบตันตระเช่นเดียวกับนาลันทา
สถูปองค์หลักที่พบของรัตนคีรีมีอายุจากศตวรรษที่ 9 และน่าจะสร้างขึ้นทับของเดิมที่มาจากสมัยคุปตะ มีฐานเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส ด้านละ องค์สถูปมีความสูง และเชื่อว่าในอดีตสูงกว่านี้มาก โดยรอบมีช่วงทางเดินสำหรับทำ ประทักษิณ ซึ่งสร้างขึ้นมาเพิ่มเติมในภายหลัง นอกจากนี้ยังสามารถพบสถูปองค์เล็กอยู่ในบริเวณโดยรอบ มีขนาดระหว่างสี่เมตรหรือมากกว่า แต่ส่วนใหญ่มีขนาดเล็กกว่าหนึ่งเมตร ส่วนใหญ่แกะสลักจากหินก้อนเดียว รวมแล้วมีสถูปองค์เล็กมากกว่า 700 องค์ ซึ่งมากกว่าสถูปที่มีสถูปย่อยล้อมในแหล่งโลราณคดีพุทธอื่น ๆ ที่พบในอินเดีย ในจำนวนนี้ 535 องค์อยู่ทางตะวันตกเฉียงใต้ต่อสถูปองค์หลัก ส่วนใหญ่อายุระหว่างศตวรรษที่ 9-13 และมีหลักฐานว่าสร้างขึ้นในบริเวณเคียงกับสถูป มี
่วนใหญ่อายุระหว่างศตวรรษที่ 9-13 และมีหลักฐานว่าสร้างขึ้นในบริเวณเคียงกับสถูป มีสถูปที่สร้างไม่เสร็จพบอยู่เช่นกัน บางองค์มีการเว้นใบหน้าของเทวรูปบนสถูป เพื่อไว้เติมแต่งทีหลังเมื่อลูกค้าสั่ง เข้าใจว่าสถูปเหล่านี้เป็นอนุสรณ์หรือที่เก็บอัฐิของภิกษุที่มรณภาพ และเป็นของถวายบูชาโดยศาสนิกชน
บรรณานุกรม
* "ASI": "Excavated Buddhist site, Ratnagiri", A.S.I. website, accessed 5 November 2019
* Donaldson, Thomas Eugene, Iconography of the Buddhist Sculpture of Odisha, 2001, Abhinav Publications, , Volume 1 is the text, given page references, and 2 the plates, given figure numbers.
* Harle, J.C., The Art and Architecture of the Indian Subcontinent, 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, 
* Jha, Amit, "Patronage and Authority: Buddhist Monasteries in Early Medieval India", Teaching South Asia, Volume II, No. 1, Spring 2003
* Michell, George (1990), The Penguin Guide to the Monuments of India, Volume 1: Buddhist, J
eorge (1990), The Penguin Guide to the Monuments of India, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu, 1990, Penguin Books, 
* Reichle, Natasha, "Imagery, Ritual and Ideology: Examining the Mahavirara at Ratnagiri", in Esoteric Buddhism in Mediaeval Maritime Asia: Networks of Masters, Texts, Icons, ed. Andrea Acri, 2016, ISEAS-Yusof Ishak Institute, , 9789814695084