รามัญนิกาย
รามัญนิกาย หมายถึงพระสงฆ์ผู้สืบเชื้อสายมาจากรามัญประเทศ ส่วนมากเป็นมอญเองด้วยโดยสัญชาติ

ธรรมยุติกนิกายได้รับการสถาปนาขึ้นโดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว นิกายใหม่นี้ได้รับแรงบันดาลใจมาจากรามัญนิกาย และสีหลนิกาย ที่ทรงเชื่อว่าเป็นต้นกำเนิดของคณะสงฆ์นิกายเถรวาททั้งปวง

พม่า
จากหลักฐานซึ่งเชื่อได้ว่าชาวมอญฮินดูหรือตะเลงในเมืองพะโค (หงสาวดี) เมืองสะเทิม (สุธรรมวดี) และถิ่นใกล้เคียงที่เรียกรวม ๆ ว่า รามัญประเทศ ได้นับถือพระพุทธศาสนาแบบเถรวาทมาเป็นเวลานานพอสมควร พอถึงพุทธศตวรรษที่ 16 ก็ปรากฏว่าเมืองสะเทิมได้กลายเป็นศูนย์กลางที่สําคัญยิ่งแห่งหนึ่งของพระพุทธศาสนาเถรวาทแล้ว
เมื่อกษัตริย์พม่ามีชัยชนะเหนืออาณาจักรมอญก็มักจะทำการทำลายพุทธศาสนาของมอญไปด้วย เช่นในรัชกาลพระเจ้านันทบุเรง (พ.ศ. 2124–2140) ที่บังคับพระมอญให้สึกออกมาเป็นทหาร หรือในรัชกาลพระเจ้าอลองพญา (พ.ศ. 2395–2403) ที่สั่งจับพระมอญประหารชีวิต เป็นเหตุให้พระมอญจำนวนมากพากันอพยพเข้ามายังสยามประเทศ ส่งผลให้พุทธศาสนาแบบมอญในพม่าประเทศอ่อนแอลงเป็นลำดับ กระทั่งการเดินทางของธรรมยุติกนิกายเข้าสู่รามัญประเทศเมื่อ พ.ศ. 2419 มีพระมอญจากเมืองไทยเข้าไปปฏิรูปคณะสงฆ์มอญในรามัญประเทศจึงมีผู้เข้ามาบรรพชาอุปสมบทและศึกษาเล่าเรียนพระปริยัติธรรมจำนวนมาก ศาสนา ภาษา และวัฒนธรรมประเพณีมอญจึงได้ฟื้นคืนกลับขึ้นมาอีกครั้ง
ปัจจุบันคณะสงฆ์รามัญนิกายเป็นส่วนหนึ่งในนิกายสุธัมมาของประเทศพม่า รัฐบาลพม่าไม่ให้คณะสงฆ์รามัญนิกายจดทะเบียน ซึ่งปัจจุบันจึงไม่มีคณะสงฆ์รามัญนิกายในทำเนียบ

ไทย
พุทธศาสนารามัญนิกายเข้ามายังไทยพร้อม ๆ กับการอพยพของชาวมอญเข้าสู่ไทย

รามัญนิกายเข้ามาเผยแพร่ตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัยบางครั้งพระภิกษุชาวไทยได้เดินทางไปยังรามัญประเทศบวชแปลงใหม่ตามลัทธิวิธีของรามัญ
ในสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชา มีภิกษุสามเณรเข้ามามากมาย เช่น พระมหาเถรคันฉ่อง สมเด็จพระมหาธรรมราชาทรงแต่งตั้งพระมหาเถรคันฉ่องให้เป็นเจ้าคณะรามัญเพื่อปกครองดูแลพระสงฆ์รามัญด้วยกัน การปกครองคณะสงฆ์รามัญในสมัยกรุงศรีอยุธยามีการปกครองแยกจากคณะสงฆ์ไทย ปรากฏชื่อพระราชาคณะฝ่ายรามัญในบัญชีรายชื่อพระราชาคณะในกรุง นอกกรุงครั้งกรุงศรีอยุธยา เช่น พระไตรสรณธัชวัดอมปุ ขึ้นคณะซ้ายองค์หนึ่ง พระอริยธัชวัดจงกรม ขึ้นคณะขวาองค์หนึ่ง และในบัญชีรายชื่อเจ้าคณะเมืองในตัวเมืองปักษ์ใต้ที่ขึ้นคณะคามวาสีฝ่ายขวาครั้งกรุงศรีอยุธยา ก็มีรายชื่อพระครูเจ้าคณะเมืองฝ่ายรามัญปรากฏอยู่หลายชื่อ คือ พระครูรามัญธิบดี พระครูอินทมุนี ประจำเมืองกาญจนบุรี พระครูอินทเขมา ประจำเมืองราชบุรี พ
รามัญธิบดี พระครูอินทมุนี ประจำเมืองกาญจนบุรี พระครูอินทเขมา ประจำเมืองราชบุรี พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงถือว่า พระสงฆ์รามัญคณะพระมหาเถรคันฉ่องซึ่งเข้ามาประเทศไทยครั้งนี้เป็นการนำเอาพระพุทธศาสนาแบบรามัญนิกายเข้ามาประดิษฐานในประเทศไทยด้วย
คณะสงฆ์ในประเทศไทยตั้งแต่นั้นมาจนถึงรัตนโกสินทร์จึงมี 2 ฝ่าย นิกายเดิมซึ่งไทยได้มาโดยตรงจากลังกาทวีป และรามัญนิกายของมอญ

ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้ทรงพระกรุณาจัดหาพระมหาเถระฝ่ายรามัญซึ่งรู้วินัยปริยัติได้ 3 รูป ทรงตั้งเป็นพระมหาสุเมธาจารย์องค์หนึ่ง พระไตรสรณธัชองค์หนึ่ง และพระสุเมธน้อยองค์หนึ่ง ได้โปรดให้พระสงฆ์รามัญมาอยู่วัดตองปุเมื่อสมเด็จพระอนุชาธิราชทรงสร้างวัดตองปุขึ้นใหม่ โดยให้พระมหาสุเมธาจารย์เป็นเจ้าอาวาส ส่วนพระไตรสรณธัชก็มีพระบรมราชโองการให้ไปอยู่วัดบางหลวง เป็นเจ้าคณะรามัญในแขวงเมืองนนทบุรีและสามโคก พระสุเมธน้อยนั้นโปรดให้ครองวัดบางยี่เรือใน
ส่วนการปกครองคณะสงฆ์รามัญมีเจ้าคณะใหญ่ปกครอง ได้แก่ ตามหัวเมืองก็ให้มีเจ้าคณะเมืองประจำเมืองนั้นเพื่อปกครองกันต่อ ๆ ไป เจ้าคณะใหญ่ในครั้งนั้นปรากฏนามว่า พระมหาสุเมธาจารย์ ซึ่งภายหลังได้เปลี่ยนเป็น พระสุเมธาจารย์ และมีเจ้าคณะรองตำแหน่ง พระคุณวงศ์ หรือ พระกุลวงศ์ เดิมเป็นพระราชาคณะสามัญต่อมาในรัชกาลที่ 5 ยกขึ้นเป็นเสมอชั้นเทพ และมี 2 องค์ คือ พระคุณวงศ์ (สน) เจ้าอาวาสวัดปรมัยยิกาวาส องค์ที่หนึ่งและพระคุณวงศ์ (จุ) เจ้าอาวาสวัดปรมัยยิกาวาสองค์ที่สอง นอกจากนี้ยังมีพระราชาคณะชั้นรองๆ ลงมาช่วยราชการคณะอีกหลายรูป
ในสมัยรัชกาลที่ 4 มีการตั้งราชทินนามพระราชาคณะฝ่ายรามัญเพิ่มอีก 2 ตำแหน่ง คือ พระรามัญมุนี และพระรามัญมหาเถร ครั้นถึงสมัยรัชกาลที่ 5 การปกครองคณะสงฆ์ไทยยังคงแยกเป็น 4 คณะเช่นเดิม คณะสงฆ์รามัญนิกายก็ยังคงแยกย้ายไปขึ้นกับคณะทั้ง 4 มีการรวมคณะสงฆ์รามัญนิกายทั้งในกรุงและหัวเมืองที่ขึ้นกับคณะต่าง ๆ เข้าด้วยกัน

พ.ศ. 2440 เกิดมีคณะรามัญธรรมยุตขึ้น ขึ้นตรงต่อคณะธรรมยุต
ต่อมาในปี พ.ศ. 2445 ได้มีการประกาศใช้พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ แบ่งการปกครองออกเป็น 4 คณะ คือ คณะเหนือ คณะใต้
คณะธรรมยุต และคณะกลาง ทำให้คณะสงฆ์รามัญนิกายไม่ได้รับยกย่องเป็นคณะเอกเทศทำให้สิ้นสภาพไปโดยพฤตินัย ตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่ฝ่ายรามัญเป็นองค์สุดท้ายนั้น คือพระสุเมธาจารย์ (ศรี) เจ้าอาวาสวัดชนะสงคราม

คณะสงฆ์รามัญ ส่วนที่เป็นรามัญธรรมยุติได้โอนเข้ามาในสังกัดคณะธรรมยุติ เมื่อ พ.ศ. 2495

ศรีลังกา
ในศรีลังกา คณะสงฆ์ศรีลังกาในปัจจุบันแบ่งออกเป็น 3 นิกายหลักคือ สยามนิกาย อมรปุรนิกายและรามัญญนิกาย โดยรามัญญนิกาย สืบเชื้อสายสมณวงศ์มาจากมอญ
ธรรมเนียม
พระสงฆ์รามัญได้ชื่อว่า เป็นผู้ปฏิบัติเคร่งครัดในพระธรรมวินัยมาแต่โบราณ และถือว่าเป็นพระธรรมวินัยที่ถูกต้องตามพระวินัยบัญญัติของพระพุทธเจ้า

ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ พระสงฆ์รามัญในประเทศไทย ได้กระทำสังฆกรรมโดยเฉพาะในการบรรพชาอุปสมบททั้งแบบรามัญ (ใช้สำเนียงรามัญ) และแบบมคธ (ใช้สำเนียงมคธ) ต่อมาใน พ.ศ. 2440 เมื่อเกิดคณะรามัญธรรมยุติขึ้น วัดรามัญที่แปลงเป็นธรรมยุติก็ขึ้นตรงต่อธรรมยุติ ระเบียบพิธีการบางอย่างจึงอนุวัตรตามอย่างธรรมยุติบางอย่างก็คงเดิม ส่วนวัดรามัญที่มิได้แปลงเป็นธรรมยุติก็ไปขึ้นกับมหานิกาย จึงได้อนุวัตรตามอย่างของคณะมหานิกายและร่วมสังฆกรรมกับคณะมหานิกาย
ธรรมเนียมอย่างหนึ่งของพระสงฆ์รามัญที่มีมาแต่โบราณกาลซึ่งได้รักษาสืบต่อกันมาจนกระทั่งปัจจุบันและเป็นราชประเพณีอย่างหนึ่งของราชสำนักไทยจนทุกวันนี้คือการสวดพระปริตรแบบรามัญ ทุกวันธรรมสวนะจะมีพระครูพระปริตรรามัญ 4 รูป ทําหน้าที่สวดพระปริตรทําน้ำพระพุทธมนต์ที่หอศาสตราคมในพระบรมมหาราชวัง

อ้างอิง