วัดหน้าพระเมรุ
วัดหน้าพระเมรุ หรือ วัดหน้าพระเมรุราชิการามวรวิหาร ตั้งอยู่ที่อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ริมคลองสระบัวด้านเหนือของคูเมือง (แม่น้ำลพบุรีเก่า) ตรงข้ามกับพระราชวังหลวง มีชื่อเดิมว่า "วัดพระเมรุราชการาม" แต่ไม่ปรากฏหลักฐานว่าใครเป็นผู้สร้างและสร้างในสมัยใด พิจารณาได้ว่า น่าจะเป็นวัดสร้างขึ้นตรงที่ถวายพระเพลิงกษัตริย์องค์ใดองค์หนึ่งต้นสมัยอยุธยา มีแต่เพียงตำนานกล่าวว่าพระองค์อินทร์ในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ได้สร้างวัดนี้ขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2046 แต่ไม่มีหลักฐานยืนยันแน่นอน วัดหน้าพระเมรุเป็นวัดเดียวในกรุงศรีอยุธยาที่ไม่ถูกพม่าทำลาย และยังคงสภาพที่ดีมาก บ้างสันนิษฐานว่าอาจเป็นเพราะพม่าได้ไปตั้งกองบัญชาการอยู่ที่วัดนี้กับวัดหัสดาวาส
บ้างสันนิษฐานว่าอาจเป็นเพราะพม่าได้ไปตั้งกองบัญชาการอยู่ที่วัดนี้กับวัดหัสดาวาส (ซึ่งปัจจุบันเป็นวัดร้างและยังเหลือสิ่งก่อสร้างที่ไม่ถูกทำลายอยู่บ้าง) พระอุโบสถของวัดหน้าพระเมรุเป็นแบบอยุธยาซึ่งมีเสาอยู่ภายใน แต่น่าจะมาเพิ่มเสารับชายคาที่หลังในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ พระประธานในอุโบสถซึ่งสร้างปลายสมัยอยุธยา หรือได้รับการบูรณะครั้งใหญ่ในช่วงนั้น เป็นพระพุทธรูปทรงเครื่องขนาดใหญ่ ด้านหลังพระอุโบสถยังมีอีกองค์หนึ่งแต่เล็กกว่า คือ พระศรีอริยเมตไตรย์
ประวัติ
วัดหน้าพระเมรุนี้ปรากฏในพระราชพงศาวดารเป็นครั้งแรกว่า ราวปี พ.ศ. 2106 พระเจ้าบุเรงนอง (ภายหลังนับเป็นมหาราชองค์ที่ 2 ของพม่า) และสมเด็จพระมหาจักรพรรดิทรงทำสัญญาสงบศึก โดยได้ตั้งพลับพลาสำหรับเป็นที่เสด็จมาทรงทำสัญญาในระหว่างวัดหน้าพระเมรุแห่งนี้กับวัดหัสดาวาส ซึ่งก็ได้เจรจาสงบศึกกันได้สำเร็จในที่สุด โดยกรุงศรีอยุธยายอมมอบช้างเผือก 4 ช้างให้แก่หงสาวดี มอบบุคคลที่เคยทัดทานมิให้มอบช้างเผือกแก่หงสาวดีไปเป็นตัวประกัน ยอมส่งช้างปีละ 30 เชือก และเงินอีกปีละ 300 ช่าง และยอมให้หงสาวดีมีสิทธิเก็บภาษีอากรในเมืองมะริด ฝ่ายกรุงศรีอยุธยาก็ทรงต่อรองขอดินแดนที่ฝ่ายหงสาวดียึดไว้คืนทั้งหมด ฝ่ายหงสาวดีก็ยอมคืนแต่โดยดี และถอยกลับสู่หงสาวดี ทำให้ครั้งนั้นพ
ึดไว้คืนทั้งหมด ฝ่ายหงสาวดีก็ยอมคืนแต่โดยดี และถอยกลับสู่หงสาวดี ทำให้ครั้งนั้นพระเจ้าบุเรงนองยังไม่ได้กรุงศรีอยุธยาเป็นประเทศราช เหตุการณ์เจรจาสงบศึกได้นี้เกิดขึ้นก่อนเหตุการณ์กรุงศรีอยุธยาฯ เสียเอกราชครั้งที่ 1 ที่เกิดขึ้นในภายหลัง (ในปี พ.ศ. 2112)
อีกครั้งหนึ่งคือ ราวปี พ.ศ. 2303 พระเจ้าอลองพญา (ภายหลังนับเป็นมหาราชองค์ที่ 3 ของพม่า) ได้ยกทัพเข้าล้อมกรุงศรีอยุธยา และตั้งทัพหลวงไว้ตรงทุ่งพระเมรุ พระเจ้าอลองพญาได้ทรงบัญชาการศึกและทรงสั่งการให้นำปืนใหญ่เข้ามาตั้งในเขตวัดหน้าพระเมรุ และให้จุดไฟยิงปืนใหญ่ข้ามไปยังพระราชวังหลวงฝั่งตรงข้าม ปรากฏว่าเกิดเหตุลูกปืนอุดทำให้ปืนใหญ่ระเบิดแตกออก ต้องพระวรกายของพระเจ้าอลองพญาจนสาหัส จนต้องถอยทัพและสิ้นพระชนม์เมื่อถอยยังไม่พ้นเมืองตาก เป็นอันยุติการรุกรานกรุงศรีอยุธยาไปอีกครั้งหนึ่ง เหตุการณ์พระเจ้าอลองพญาบาดเจ็บจนต้องถอยทัพและสิ้นพระชนม์นี้เกิดขึ้นก่อนเหตุการณ์กรุงศรีอยุธยาฯ เสียเอกราชครั้งที่ 2 ที่เกิดขึ้นในภายหลัง (ในปี พ.ศ. 2310)
ในงานวรรณกรรม สุนทรภู่ ได้กล่าวไว้ในนิราศภูเขาทองที่แต่งขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 3 (หลังสิ้นรัชกาลที่ 2 ซึ่งเป็นสมัยที่สุนทรภู่ได้รับราชการอยู่) ว่า
...มาจดหน้าท่าวัดพระเมรุข้าม ริมอารามเรือเรียงเคียงขนาน 
บ้างขึ้นล่องร้องรำเล่นสำราญ ทั้งเพลงการเกี้ยวแก้กันแซ่เซ็ง 
...บ้างฉลองผ้าป่าเสภาขับ ระนาดรับรัวคล้ายกับนายเส็ง 
มีโคมรายแลอร่ามเหมือนสามเพ็ง (สำเพ็ง) เมื่อคราวเคร่งก็มิใคร่จะได้ดู 
...อ้ายลำหนึ่งครึ่งท่อนกลอนมันมาก ช่างยาวลากเลื้อยเจื้อยจนเหนื่อยหู 
ไม่จบบทลดเลี้ยวเหมือนเงี้ยวงู จนลูกคู่ขอทุเลาว่าหาวนอน 
...ได้ฟังเล่นต่างต่างที่ข้างวัด ดึกสงัดเงียบหลับลงกับหมอน 
ประมาณสามยามคล้ำในอัมพร อ้ายโจรจรจู่จ้วงเข้าล้วงเรือ 
...นาวาเอียงเสียงกุกลุกขึ้นร้อง มันดำล่องน้ำไปช่างไวเหลือ 
ไม่เห็นหน้าสานุศิษย์ที่ชิดเชื้อ เหมือนเนื้อเบื้อบ้าเลอะดูเซอะซะ 
...แต่หนูพัดจัดแจงจุดเทียนส่อง ไม่เสียของขาวเหลือ
มือนเนื้อเบื้อบ้าเลอะดูเซอะซะ 
...แต่หนูพัดจัดแจงจุดเทียนส่อง ไม่เสียของขาวเหลืองเครื่องอัฏฐะ 
ด้วยเดชะตบะบุญกับคุณพระ ชัยชนะมารได้ดังใจปอง ฯ
ในกลอน 6 บทของนิราศภูเขาทองนี้ สุนทรภู่เล่าว่ามาจอดเรือพักที่ท่าน้ำข้างวัดหน้าพระเมรุ เพื่อจะพักผ่อนนอนหลับ รอไปสักการะเจดีย์ภูเขาทองในเช้าวันรุ่งขึ้น แต่คืนนั้นมีงานวัด พอพักหลับไปได้ กลางดึกมีเสียงกุกกักในเรือแสดงว่ามีคนเข้ามาค้นในเรือแล้วกระโดดน้ำหนีไป สุนทรภู่ที่ตกใจตื่นกับผู้ติดตามก็จุดเทียนขึ้นส่องและตรวจดูข้าวของ ก็พบว่าเครื่องอัฐบริขารที่ตั้งใจนำมานั้นยังอยู่ครบ ก็นึกถึงคุณงามความดีที่เคยบำเพ็ญมา ซึ่งก็คงหมายถึงที่ได้บวชเรียน และขอบคุณในพุทธคุณของพระพุทธรูปที่ช่วยให้ชนะผู้ร้ายได้ ดังที่กล่าวว่า '...ด้วยเดชะตบะบุญกับคุณพระ ชัยชนะมารได้ดังใจปอง...' คาดว่าคงพูดถึงพระพุทธนิมิต เนื่องจากเป็นพระพุทธรูปที่แสดงถึงการเอาชนะมารขององค์พระสัมมาสั
พระอุโบสถได้รับการกล่าวถึงว่าเป็นตัวอย่างสำคัญของอาคารประเภทอาคารหลังคาคลุมสมัยอยุธยาที่เหลือหลักฐานอยู่และสามารถศึกษารูปแบบได้ แม้ว่าจะได้รับการบูรณะครั้งใหญ่ในสมัยรัชกาลที่ 3 แต่สันนิษฐานว่าในการบูรณะครั้งนั้นอาคารน่ายังค่อนข้างคงสภาพเดิม ทำให้สามารถบูรณะตามแบบแผนเดิมได้ โครงสร้างของอาคารใช้ระบบเสารับน้ำหนักเป็นหลัก เสาร่วมในเป็นเสาแปดเหลี่ยมและก่อผนังอิฐด้านข้างมาชน ตัวพระอุโบสถไม่มีหน้าต่าง แต่ทำเป็นช่องลูกกรงให้แสงแดดและลมผ่านเข้าไปภายใน ลูกกรงดังกล่าวยังทำเป็นดอกเหลี่ยมหรือที่เรียกว่าผนังลูกกรงมะหวดเหลี่ยม (แบบเดียวกับผนังวิหารหลวง วัดมหาธาตุ ซึ่งเป็นศิลปะอยุธยาตอนต้น) บัวหัวเสาของเสาร่วมในเป็นลายกลีบบัวคล้ายดอกบัวจริงเรียกว่า บัวทรงคลุ
ุธยาตอนต้น) บัวหัวเสาของเสาร่วมในเป็นลายกลีบบัวคล้ายดอกบัวจริงเรียกว่า บัวทรงคลุ่ม หรือ บัวฝาโถ ภายนอกทำมุขเด็จแบบมุขโถงทั้งหน้า-หลัง เสารับมุขมีการประดับคันทวยแบบอยุธยาที่มีรูปแบบคดโค้งเรียกว่า แบบคดกริช ซึ่งเป็นคันทวยที่มีความหนาและแข็งแรงสามารถรับน้ำหนักได้จริงมากกว่าคันทวยในสมัยรัตนโกสินทร์ที่เน้นใช้เป็นงานประดับ มีเสาพาไลรับน้ำหนังหลังคาตับสุดท้าย เสาพาไลเป็นเสาแปดเหลี่ยม บัวหัวเสาเป็นบัวฝาโถ หลังคาเป็นแบบไทยประเพณีมีหลังคาซ้อน 3 ซ้อน มีตับหลังคา 4 ตับ ทางเข้าด้านหน้ามีการเจาะช่องทางเข้า 3 ช่อง ช่องกลางตั้งอยู่บนฐานสูงมีลักษณะคล้ายเป็นหน้าต่างช่องแสงมากกว่าทางเข้าจริง ซุ้มประตูกลางเป็นซุ้มทรงปราสาท ภายในมีการทำดาวเพดานเป็นไม้แกะสลักปิดทอ
งเข้าจริง ซุ้มประตูกลางเป็นซุ้มทรงปราสาท ภายในมีการทำดาวเพดานเป็นไม้แกะสลักปิดทองประดับกระจกที่มีความงดงามที่สุดแห่งหนึ่ง นอกจากนี้ภายในยังเคยมีจิตรกรรมฝาผนังที่เขียนขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 3 แต่การซ่อมแซมภายหลังไดเทาสีขาวทับงานจิตรกรรมจึงได้สูญหายไปทั้งหมด
ไฟล์:หน้าบันพระอุโบสถวัดหน้าพระเมรุ2.jpg|หน้าบันพระอุโบสถด้านหน้า
ไฟล์:หน้าบันพระอุโบสถวัดหน้าพระเมรุด้านหลัง.jpg|หน้าบันพระอุโบสถด้านหลัง
 หน้าบันของพระอุโบสถเป็นไม้แกะสลักปิดทองที่แสดงรูปนารายณ์ทรงครุฑยุดนาคประทับราหูด้านบนประดับฉัตรแบบอยุธยา รอบข้างแวดล้อมด้วยเหล่าเทวดาเต็มพื้นที่ โดยด้านหน้าพระอุโบสถมีเทวดาแวดล้อม 26 องค์ ด้านหลังพระอุโบสถมีเทวดาแวดล้อม 22 องค์ รวมเทวดาทั้งหน้า-หลังรวม 48 องค์ ดานล่างหน้าบันทำเป็นฐานพระทำลายประจำยามกามปูและลายประจำยามลูกฟักสลับกันเป็นงานแกะสลักไม้ปิดทองประดับกระจก มีการประดับกระจังและกลีบบัว คติดังกล่าวเป็นที่นิยมในสมัยโบราณที่ถือว่าพระมหากษัตริย์ทรงเป็นสมมติเทพ คือเป็นพระนารายณ์อวตาร ดังนั้น หน้าบันของโบ
่ถือว่าพระมหากษัตริย์ทรงเป็นสมมติเทพ คือเป็นพระนารายณ์อวตาร ดังนั้น หน้าบันของโบสถ์ วิหาร หรือปราสาทราชวังที่พระมหากษัตริย์ทรงสร้างหรือทรงบูรณะก็มักจะทำรูปพระนารายณ์ทรงครุฑเป็นสำคัญ อันมีความหมายว่าวัดแห่งนี้เป็นพระอารามหลวง รูปเทวดามีเครื่องทรงที่มีลักษณะคล้ายกับพระพุทธรูปทรงเครื่องน้อยซึ่งจัดอยู่ในศิลปะอยุธยาตอนกลาง และรูปแบบของหน้าบันที่ทำเป็นรูปเทวดาล้อมพระนารายณ์ทรงครุฑที่แตกต่างจากวัดในสมัยอยุธยาตอนปลายที่มักทำหน้าบันเป็นปูนปั้น หรือไม้แกะสลักเป็นลายก้านขดหรือลายช่อหางโต ทำให้สันนิษฐานได้ว่าพระอุโบสถวัดหน้าพระเมรุอาจจะมีอายุเก่าแก่ถึงสมัยอยุธยาตอนกลางสอดคล้องกับระบบช่องแสงของผนัง พระพักตร์ของเทวดาและเครื่องทรงบางองค์อาจมีการซ่อมใหม่ในสม
งกับระบบช่องแสงของผนัง พระพักตร์ของเทวดาและเครื่องทรงบางองค์อาจมีการซ่อมใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 3 ซึ่งน่าจะเป็นการซ่อมตามรูปแบบเดิมซึ่งยังเหลือหลักฐานอยู่ เพราะงานในสมัยรัชกาลที่ 3 อื่น ๆ จะไม่ทำลักษณะเช่นนี้แล้ว
พระพุทธนิมิตวิชิตมารโมลีศรีสรรเพชญบรมไตรโลกนาถ เป็นพระประธานในพระอุโบสถซึ่งเป็นพระพุทธรูปทรงเครื่องใหญ่ หรือเรียกอีกอย่างว่าพระพุทธรูปทรงเครื่องต้นอย่างพระมหาจักรพรรดิ ซึ่งเป็นพระพุทธรูปทรงเครื่องสมัยอยุทธยาตอนปลายที่มีความงดงามมากที่สุดองค์หนึ่ง เป็นพระพุทธรูปก่ออิฐถือปูน ลงรักปิดทอง สันนิษฐานว่ามีการบูรณะใหม่โดยการพอกทับของเดิมและเชื่อว่าเป็นลักษณะแบบอย่างของพระพุทธรูปในสมัยพระเจ้าปราสาททอง เพราะมีลักษณะใกล้เคียงกับพระพุทธรูปทรงเครื่องภายในเมรุทิศเมรุรายของวัดไชยวัฒนาราม ที่สร้างขึ้นในรัชกาลพระเจ้าปราสาททอง องค์พระสร้างในคติของพระพุทธเจ้าปางโปรดพญามหาชมพู ตามความในมหาชมพูบดีสูตร ซึ่งเป็นรูปแบบของพระพุทธรูปที่นิยมมากในสมัยอยุธยาตอนกลางต่อลงม
มในมหาชมพูบดีสูตร ซึ่งเป็นรูปแบบของพระพุทธรูปที่นิยมมากในสมัยอยุธยาตอนกลางต่อลงมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ด้วยเหตุนี้ จึงอนุมานได้ว่าพระพุทธรูปประธานภายในพระอุโบสถก็คงจะสร้างขึ้นในช่วงเวลานั้นด้วยเช่นกัน หรือไม่ก็คงได้รับการบูรณะครั้งใหญ่ในคราวนั้น ลักษณะของพระพุทธนิมิตวิชิตมารโมลีศรีสรรเพชญบรมไตรโลกนาถแสดงลักษณะของพระพุทธรูปในสมัยอยุธยาตอนปลายได้แก่ การทรงเครื่องต้นอย่างพระมหาจักรพรรดิ ที่มีเครื่องทรงเกือบทุกส่วนของพระวรกาย เช่น สวมพระมหามงกุฎ กุณฑล กรองศอ สังวาล ทับทรวง พาหุรัด ทองพระกร ทองพระบาท ลักษณะพระพักตร์ มีพระพักตร์ที่ยาวใหญ่ พระขนงโก่งและตั้งขึ้นมาก พระเนตรเหลือบลงต่ำ พระเนตรเรียวส่วนปลายตวัดขึ้น พระนาสิกใหญ่และโด่ง พระโอษฐ์ใหญ่
พระเนตรเหลือบลงต่ำ พระเนตรเรียวส่วนปลายตวัดขึ้น พระนาสิกใหญ่และโด่ง พระโอษฐ์ใหญ่และกว้าง ทรงแย้มพระโอษฐ์เล็กน้อย ริมพระโอษฐ์บนหยักเป็นคลื่น เส้นพระโอษฐ์เป็นเส้นคู่ขนานกันคล้ายกระจับ ต่อมาภายหลังได้รับการบูรณะครั้งใหญ่ในสมัยรัชกาลที่ 3 แต่ยังคงรูปแบบเดิมไว้ และได้พระราชทานนามว่า พระพุทธนิมิตวิชิตมารโมลีศรีสรรเพชญบรมไตรโลกนาถ
เสมาของพระอุโบสถทำจากหินชนวนขนาดใหญ่และหนา รูปแบบของใบเสมาจัดอยู่ในสมัยอยุธยาตอนต้น เป็นหลักฐานสำคัญว่าวัดนี้อาจมีมาแล้วตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนต้น แต่ปัจจุบันได้มีการสร้างฐานสิงห์รองรับใบเสมา ซึ่งการทำฐานแบบฐานสิงห์ให้ใบเสมาเป็นความนิยมในสมัยอยุธยาตอนปลาย เรียกว่า เสมานั่งแท่น อาจเกิดจากการบูรณะในสมัยอยุธยาตอนปลายซึ่งพบได้ในหลายวัด ลักษณะเสมาเป็นเสมาแบบคู่ทั้ง 8 ทิศ เอวเสมาอ้วน มีการสลักกลางเสมาเป็นลายนูนรูปกรอบลายประจำยาม ฐานเสมาเป็นฐานสิงห์ย่อมุมไม้สิบสอง ประกอบด้วยส่วนล่างสุดเป็นชั้นฐานเขียง 2 ชั้น ถัดขึ้นมาเป็นชั้นขาสิงห์ คั่นด้วยเส้นลวดประดับ ส่วนท้องไม้ประดับลูกแก้วอกไก่ ถัดเป็นไปเป็นชั้นบัวหงายและชั้นหน้ากระดานบน ชั้นบนสุดของฐานทำเป็นลายก
กแก้วอกไก่ ถัดเป็นไปเป็นชั้นบัวหงายและชั้นหน้ากระดานบน ชั้นบนสุดของฐานทำเป็นลายกลีบบัว โดยฐานของเสมาตั้งอยู่บนกำแพงแก้วรอบพระอุโบสถยกเว้นเสมาด้านหน้าพระอุโบสถที่ไม่คร่อมกำแพงแล้วและมีฐานสูงกว่าฐานเสมาทิศอื่น ๆ เล็กน้อย
พระวิหารน้อยหรือพระวิหารสรรเพชญ์ ตังอยู่ทางทิศตะวันออกของพระอุโบสถ สร้างขึ้นโดยพระยาชัยวิชิต (เผือก) สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2381 ในสมัยรัชกาลที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เพื่อประดิษฐานพระพุทธรูปศิลาเขียวนั่งห้อยพระบาทแบบศิลปะคันธารราฐ จึงเรียกในอีกชื่อว่า วิหารพระคันธารราฐ ลักษณะของพระวิหารน้อยโดยมีรูปแบบคล้ายกับพระอุโบสถ แต่ลดขนาดให้เล็กลง เป็นอาคารก่ออิฐถือปูน ตังอยู่บนฐานไพทีย่อมุมยกสูง หลังคามุงกระเบื้องดินเผา มีหลังคาซ้อน 2 ซ้อน มีตับหลังคา 3 ตับ ตับที่ 3 เป็นหลังคาพาไล มีเสาพาไลทรงแปดเหลี่ยมมีบัวหัวเสาเป็นบัวฝาโถรองรับคล้ายพระอุโบสถ มีมุขเด็จแบบมุขโถงยื่นออกมาทั้งด้านหน้าและด้านหลัง หน้าบันเป็นงานแกะสลักปิดทองประดับกระจกรูปพรรณพฤกษา เสารับมุข
ด้านหน้าและด้านหลัง หน้าบันเป็นงานแกะสลักปิดทองประดับกระจกรูปพรรณพฤกษา เสารับมุขประดับคันทวย พระวิหารมีทางเข้าด้านหน้าเพียงทางเดียว ซุ้มประตูทำเป็นปูนปั้นลงรักปิดทองเป็นรูปดอกไม้เครือเถาแบบลายอย่างเทศฝรั่งปนจีน ที่ซุ้มขนาดเล็กข้างซุ้มประตูประดิษฐานพระพุทธรูปนาคปรกทั้ง 2 ซุ้ม ด้านข้างเจาะช่องหน้าต่างด้านละ 1 ช่อง ด้านหลังมีซุ้มพระพุทธรูปแต่เดิมประดิษฐานพระพุทธรูปศิลาประทับยืน ด้านในวิหารน้อยยังมีภาพจิตรกรรมเล่าเรื่องการค้าสำเภาและพุทธชาดกต่าง ๆ แต่ปัจจุบันลบเลือนไปมากแล้ว
ภายในพระวิหารน้อยประดิษฐานพระคันธารราฐ เป็นพระพุทธรูปสมัยทวารวดีขนาดใหญ่ซึ่งอัญเชิญมาจากวัดมหาธาตุ อยุธยา เชื่อกันว่าพระพุทธรูปองค์นี้แต่เดิมคงประดิษฐานอยู่ที่วัดพระเมรุ จังหวัดนครปฐมมาก่อน และได้ย้ายมายังวัดมหาธาตุ อยุธยา ราวรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิก็เป็นได้ พระพุทธรูปองค์นี้เป็นพระพุทธรูปศิลาเขียวประทับนั่งห้อยพระบาทที่ใหญ่และสมบูรณ์ที่สุดในปัจจุบัน ซึ่งมีอยู่ไม่กี่องค์ในเมืองไทยเวลานี้ ความเก่าแก่นั้นกล่าวได้ว่าเก่าแก่ก่อนสมัยสุโขทัย ไล่เลี่ยกับยุคสมัยของโบโรบูดูร์ หรือบรมพุทโธ บนเกาะชวาในอินโดนีเซียเมื่อกว่า 1,000 ปีมาแล้ว นับเป็น 1 ใน 6 พระพุทธรูปที่สร้างจากศิลาที่มีอยู่ในโลก เป็น 1 ใน 5 องค์ที่มีอยู่ในประเทศไทย ลักษณะของพระพุทธรูปองค
ากศิลาที่มีอยู่ในโลก เป็น 1 ใน 5 องค์ที่มีอยู่ในประเทศไทย ลักษณะของพระพุทธรูปองค์นี้ประทับนั่งแบบห้อยพระบาทและวางพระบาทไว้บนพระชงฆ์ ซึ่งแตกต่างจากพระพุทธรูปศิลาอีก 4 องค์ ที่พบจากแหล่งเดียวกัน จากการตรวจสอบหลักฐานจากเอกสารพบว่าแต่เดิมพระพุทธรูปองค์นี้ชำรุดเหลือแต่ส่วนพระพักตร์ พระอุระ พระวรกายบางส่วน พระกรช่วงบน พระชงฆ์ลงมาถึงพระบาท ส่วนที่เหลือได้รับการซ่อมแซมในสมัยรัชกาลที่ 3 ดังนั้นส่วนพระกร รวมทั้งการทำริ้วจีวร และอุณาโลมจึงเป็นการซ่อมแซมใหม่ และใช้วัสดุเป็นปูนปั้น ไม่ใช่หินทรายตามวัสดุเดิม ด้านหลังมีการประดับประภามณฑล ซึ่งมีการชำรุดและได้รับการซ่อมแซมในสมัยเดียวกัน และลักษณะอื่น ๆ มีลักษณะเช่นเดียวกับพระพุทธรูปในสมัยทวารวดีโดยทั่วไป คือ
ียวกัน และลักษณะอื่น ๆ มีลักษณะเช่นเดียวกับพระพุทธรูปในสมัยทวารวดีโดยทั่วไป คือ พระพักตร์แป้น พระขนงต่อเป็นรูปปีกกา พระเนตรโปน พระโอษฐ์แบะ พระเกษาขมวดเป็นก้อนใหญ่
บานประตูพระวิหารน้อย

บานประตูทางเข้าพระวิหารน้อยเป็นบานประตูไม้แกะสลักปิดทองที่มีความงดงามมาก ลวดลายประกอบไปด้วยลวดลายหลักคือ ลายกระจัง ลายก้านขด ลายช่อหางโต ลายบัวกลีบขนุน โดยลวดลายของบานประตูแบ่งได้เป็น 3 ช่วงคือ
* ส่วนบน ช่วงลายมีสัดส่วนประมาณ 1 ใน 5 ของบานประตู ที่ขอบสลักเป็นลายดอกไม้ 6 กลีบเล็ก ๆ เรียกต่อกัน ถัดลงมาใช้แม่ลายเป็นลายกระจังวางซ้อนกันแบบลายบัวกลีบขนุน สลักรูปเทวดาพนมมืออยู่กลางบัวกลับขนุนเสมือนเทวดาอยู่ในวิมาน และจบลายส่วนบนด้วยแถบลายผสมระหว่างลายกระจังเจิมและลายดอกซีกดอกซ้อน
* ส่วนกลาง ช่วงลายมีสัดส่วนวูงประมาณ 3 ใน 5 ของบานประตู แม่ลายเป็นลายก้านขดช่อหางโต ขนาบลายเครือเถาหางโตข้างละ 1 แถว ปลายของลายช่อหางโตสลักเป็นรูปเทวดาฟ้อนรำ ส่วนช่อหางโตของลายเครือเถาที่อยู่ระหว่างลายก้านขดช่อหางโตสลักเป็นรูปเทพพนม ลายพุ่ม และรูปครุฑยืนมือจับลายก้านขด ที่ลายก้านขดสลักรูปนกและสัตว์ต่าง ๆ แทรก
* ส่วนล่าง ช่วงลายมีสัดส่วนประมาณ 1 ใน 5 ของบานประตู ต่
รูปนกและสัตว์ต่าง ๆ แทรก
* ส่วนล่าง ช่วงลายมีสัดส่วนประมาณ 1 ใน 5 ของบานประตู ต่อจากลายก้านขดช่อหางโต เป็นส่วนจบลาย ใช้แถบลายเช่นเดียวกับส่วนบน ด้วยแถบลายกระจังและลายดอกไม้ 6 กลีบดอกเล็ก ๆ เรียงต่อ ๆ กัน ถัดลงมาเป็นลายกระจังตาอ้อย ลายลูกฟัก ลายบัวฟันยักษ์ ลายลูกแก้วอกไก่ ลายฐานสิงห์ จบสุดท้ายด้วยลายดอกซีกดอกซ้อน
เจดีย์ราย

เจดีย์รายเป็นเจดีย์ทรงระฆังแบบอยุธยา มีจำนวน 3 องค์ ตั้งอยู่ข้างพระอุโบสถทางทิศตะวันตกเยื้องไปทางด้านหลัง มีลักษณะแบบเจดีย์ทรงระฆังแบบอยุทธยาโดยทั่วไป คือ มีมาลัยเถา แต่เสาหานรอบก้านฉัตรได้หักชำรุดไป เจดีย์รายทางทิศใต้มีรากไทรแผ่เข้าครอบคลุมมิดเกือบทั้งองค์ ได้ปรากฏในภาพวาดกรุงศรีอยุธยาในหนังสือของ อ็องรี มูโอ นักสำรวจชาวฝรั่งเศส ที่เดินทางเข้ามาในประเทศไทยสมัยรัชกาลที่ 5

ภาพศิลปกรรมอื่น ๆ

ไฟล์:หลวงพ่อขาว วัดหน้าพระเมรุ.jpg|หลวงพ่อขาว
ไฟล์:พระพุทธลีลา วัดหน้าพระเมรุ.jpg|พระพุทธลีลา
ไฟล์:จิตรกรรมในวิหารน้อย วัดหน้าพระเมรุ.jpg|จิตรกรรมฝาผนังในวิหารน้อย
ลำดับเจ้าอาวาส
{| class="wikitable"
!ลำดับที่
!รายนาม 
!เริ่มต้นวาระ
!สิ้นสุดวาระ
|-
|1
|เจ้าคุณพระปราการมุนี
|สมัยอยุธยาไม่ปรากฏปี
|สมัยอยุธยาไม่ปรากฏปี
|-
|2
|เจ้าคุณพระมงคลเทพมุนี
|สมัยรัตนโกสินทร์ไม่ปรากฏปี
|สมัยรัตนโกสินทร์ไม่ปรากฏปี
|-
|3
|พระครูพุทธวิหารโศภน (เกิด)
|สมัยรัตนโกสินทร์ไม่ปรากฏปี
|19 มิถุนายน พ.ศ. 2456
|-
|4
|เจ้าคุณพระพุทธวิหารโศภน (อ่ำ อินฺทปญฺโญ (ภักดีวงศ์))
|พ.ศ. 2456
|27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2474
|-
|5
|พระครูพุทธวิหารโศภน (เลี้ยง พทฺธรกฺขิโต (ดิษยพันธุ์))
|4 มีนาคม พ.ศ. 2475
|15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2481
|-
|6
|พระครูพุทธวิหารโศภน (สำรวย อนุกมฺปิโก (กิตติยา))
|16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2481
|12 ตุลาคม พ.ศ. 2490
|-
|7
|พระมหามนู เขมวฑฺฒโ
กิตติยา))
|16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2481
|12 ตุลาคม พ.ศ. 2490
|-
|7
|พระมหามนู เขมวฑฺฒโน ป.ธ. 5
|13 ตุลาคม พ.ศ. 2490
|9 มีนาคม พ.ศ. 2492
|-
|8
|พระครูพุทธวิหารโศภน (สนธิ์ ฉินฺนราโค (อักษร))
|10 มีนาคม พ.ศ. 2492
|พ.ศ. 2536
|-
|9
|เจ้าคุณพระพิศาลวิหารกิจ (สมศักดิ์ ฉนฺทกโร (นกอินทรีย์))
|พ.ศ. 2538
|ปัจจุบัน
|}