อาร์ดาลัม
อาร์ดาลัม ( ; ) คืออุโมงค์และถ้ำอิ่มน้ำแห่งหนึ่ง มีความยาว 144 เมตร ตั้งอยู่นอกเมืองบีร์เซ็บบูจาบนเกาะมอลตา ประเทศมอลตา ภายในถ้ำมีซากกระดูกสัตว์โบราณที่ติดเกาะและสูญพันธุ์ไปในที่สุดเมื่อสิ้นสุดยุคธารน้ำแข็งแผ่ขยายมากสุดครั้งสุดท้าย ถ้ำนี้เป็นที่มาของชื่อระยะอาร์ดาลัมในการแบ่งยุคสมัยก่อนประวัติศาสตร์ในมอลตา และได้รับการยกย่องให้เป็นหนึ่งในโบราณสถานที่สำคัญที่สุดของประเทศ ในอาร์ดาลัมยังมีการค้นพบเครื่องปั้นดินเผาที่มีลักษณะคล้ายกับที่พบในวัฒนธรรมสเตนตีเนลโลทางตอนใต้ของประเทศอิตาลี เพียงแต่ขาดรายละเอียดบางอย่าง เช่น ลวดลายประทับตกแต่ง
สัตว์ที่พบซากกระดูกในอาร์ดาลัม ได้แก่ ช้างแคระ ฮิปโปโปเตมัสแคระ หงส์ยักษ์ กวาง และหมี ซากกระดูกสัตว์เหล่านี้มีอายุแตกต่างกันไป ฮิปโปโปเตมัสสูญพันธุ์ไปเมื่อประมาณ 10,000 ปีมาแล้ว ส่วนกวางสูญพันธุ์ไปในยุคทองแดงเมื่อราว 4,000 ปีมาแล้ว นอกจากนี้ ถ้ำแห่งนี้ยังเป็นสถานที่ที่มีการค้นพบหลักฐานการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์ยุคเริ่มแรกในมอลตาอีกด้วย โดยมีอายุราว 7,400 ปีมาแล้ว

ประวัติศาสตร์ยุคหลัง
อาร์ดาลัมได้รับการสำรวจทางโบราณคดีเป็นครั้งแรกเมื่อ ค.ศ. 1865 โดยอาร์ตูโร อิสเซล นักบรรพชีวินวิทยาชาวอิตาลี ซึ่งต้องการค้นหาซากดึกดำบรรพ์ยุคหินใหม่ ต่อมาใน ค.ศ. 1892 จอห์น เอช. คุก ได้เข้ามาขุดค้นภายในถ้ำ โบราณวัตถุส่วนใหญ่ที่ค้นพบได้รับการเก็บรักษาไว้ในมอลตา ในขณะที่ส่วนหนึ่งถูกส่งไปยังพิพิธภัณฑ์บริติชเพื่อศึกษาเปรียบเทียบ ใน ค.ศ. 1902 ฟอร์ไซท์ เมเจอร์ นำโบราณวัตถุเหล่านี้ไปศึกษา และพบฮิปโปโปเตมัสแคระชนิดใหม่จากการค้นพบเหล่านี้ นั่นคือ Hippopotamus melitensis
อาร์ดาลัมมีชื่อรวมอยู่ในรายการโบราณวัตถุสถานมอลตา ค.ศ. 1925 แต่ไม่ได้เปิดให้บุคคลทั่วไปเข้าชมจนกระทั่งเดือนมีนาคม ค.ศ. 1933 โจเซฟ บัลดักกีโน ภัณฑารักษ์พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติแห่งชาติในขณะนั้น ได้ริเริ่มจัดตั้งพิพิธภัณฑ์ขึ้นบริเวณหน้าถ้ำ ภายในปีแรกของการรับตำแหน่งภัณฑารักษ์ที่พิพิธภัณฑ์อาร์ดาลัม บัลดักกีโนได้ตีพิมพ์อนุสารว่าด้วยอาร์ดาลัม โดยเน้นที่การขุดค้นและการสำรวจครั้งสำคัญของถ้ำแห่งนี้ พิพิธภัณฑ์ได้รับการปรับปรุงอย่างต่อเนื่อง โดยมีการเปลี่ยนตัวอย่างจัดแสดงใหม่ ๆ และติดตั้งป้ายกำกับตัวอย่างจัดแสดง
ตู้ริมผนังภายในพิพิธภัณฑ์ถ้ำจัดแสดงกระดูกสัตว์ที่ขุดพบในถ้ำ โดยจัดแบ่งตามชนิดและประเภทสัตว์ ส่วนตู้กลางห้องจัดแสดงโครงกระดูกที่สมบูรณ์ของสัตว์ตัวอย่างยุคใหม่ เช่น กวาง ช้าง ซึ่งไม่ใช่โครงกระดูกที่พบในถ้ำ แต่เป็นตัวอย่างอ้างอิงสำหรับนักวิชาการที่กำลังศึกษาซากดึกดำบรรพ์ที่ขุดพบ

ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ถ้ำแห่งนี้ถูกใช้เป็นที่หลบภัยทางอากาศ ต่อมาใน ค.ศ. 1980 โบราณวัตถุที่สำคัญและไม่สามารถทดแทนได้ เช่น งาช้างแคระ 4 กิ่ง กะโหลกศีรษะของเด็กยุคหินใหม่คนหนึ่ง ถูกขโมยไปจากพิพิธภัณฑ์ถ้ำ
อาร์ดาลัมมีความลึกประมาณ 144 เมตร (472 ฟุต) แต่เปิดให้นักท่องเที่ยวเข้าชมได้เฉพาะช่วง 50 เมตรแรก (160 ฟุต) เท่านั้น ในปัจจุบันพิพิธภัณฑ์ซึ่งตั้งอยู่บริเวณทางเข้าถ้ำยังคงจัดแสดงโบราณวัตถุที่น่าสนใจมากมาย ตั้งแต่กระดูกสัตว์ไปจนถึงเครื่องมือเครื่องใช้ของมนุษย์

อาร์ดาลัมและพิพิธภัณฑ์ถ้ำบริหารงานโดยเฮริทิจมอลตา เมื่อ ค.ศ. 2019 มีการประกาศโครงการปรับปรุงทางเชื่อมระหว่างอาร์ดาลัม, ตากัชชาตูรา, บอร์ชินนาดูร์ และโบราณสถานอื่น ๆ ที่อยู่ใกล้เคียงกันให้เข้าถึงได้สะดวกมากขึ้น

ลำดับชั้นหิน
อาร์ดาลัมประกอบไปด้วยชั้น 6 ชั้น ดังนี้ 
# ชั้นสัตว์เลี้ยง (หนาประมาณ 74 เซนติเมตร) พบกระดูกสัตว์ที่มนุษย์นำมาเลี้ยงเป็นหลัก เช่น วัว ม้า แกะหรือแพะ นอกจากนี้ยังพบร่องรอยการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์ เช่น เครื่องปั้นดินเผา หินเหล็กไฟ เครื่องมือ เครื่องประดับหรือเครื่องราง
# ชั้นแผ่นหินปูน (หนาประมาณ 0.6 เซนติเมตร)
# ชั้นกวาง (หนาประมาณ 175 เซนติเมตร) พบกระดูกกวางแคระที่มีวิวัฒนาการมาจากกวางแดง (Cervus elaphus) และพบกระดูกสัตว์กินเนื้อจำนวนหนึ่ง เช่น หมีสีน้ำตาล หมาจิ้งจอกแดง และหมาป่า นอกจากนี้ยังพบกระดูกหงส์ยักษ์ เต่ายักษ์ และสัตว์ฟันแทะด้วย
# ชั้นกรวด (หนาประมาณ 35 เซนติเมตร) ประกอบด้วยก้อนหินมนและกรวดขนาดกลางซึ่งแสดงให้เห็นร่องรอยของแม่น้ำสายหนึ
นติเมตร) ประกอบด้วยก้อนหินมนและกรวดขนาดกลางซึ่งแสดงให้เห็นร่องรอยของแม่น้ำสายหนึ่งที่เคยไหลผ่านถ้ำ ขนาดของก้อนหินและกรวดที่ค่อนข้างใหญ่บ่งบอกถึงกระแสน้ำที่ไหลแรง
# ชั้นฮิปโปโปเตมัส (หนาประมาณ 120 เซนติเมตร) พบกระดูกฮิปโปโปเตมัสแคระชนิด Hippopotamus melitensis เป็นหลัก นอกจากนี้ยังพบกระดูกของช้างแคระชนิด Palaeoloxodon falconeri และดอร์เมาส์ยักษ์ชนิด Leithia cartei ด้วย
# ชั้นดินเหนียวไร้กระดูก (หนาประมาณ 125 เซนติเมตร) ไม่พบกระดูก แต่พบร่องรอยของพืชบางชนิด