สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)
สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เป็นวรรณกรรมแปลเป็นภาษาไทยจากนวนิยายอิงประวัติศาสตร์จีนเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 14 เรื่อง สามก๊ก (三國演義 ซานกั๋วเหยี่ยนอี้) ถือเป็นงานแปลนวนิยาย สามก๊ก ทั้งเรื่องเป็นครั้งแรกในอาณาจักรรัตนโกสินทร์เมื่อประมาณ พ.ศ. 2345 อำนวยการแปลโดยเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เสนาบดีกรมคลังในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1)

สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ได้รับการยกย่องจากวรรณคดีสโมสรในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) ให้เป็นยอดวรรณคดีประเภทความเรียงเรื่องนิทาน
การแปล
ประวัติการแปล
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงระบุในพระนิพนธ์เรื่อง ตำนานหนังสือสามก๊ก ว่านวนิยาย สามก๊ก ได้รับการแปลเป็นภาษาไทยเมื่อประมาณ พ.ศ. 2345 หรือในช่วงเวลาก่อนปีที่เจ้าพระยาพระคลัง (หน) ถึงแก่อสัญกรรมเมื่อ พ.ศ. 2348 มีความยาว 95 เล่มสมุดไทย ประวัติการแปลนั้นไม่มีบันทึกในจดหมายเหตุ แต่มีคำบอกเล่าว่าในช่วงต้นยุคอาณาจักรรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) มีพระราชดำรัสสั่งให้แปลนวนิยายอิงประวัติศาสตร์จีน (ในช่วงเวลานั้นเรียกว่าเป็น "หนังสือพงศาวดารจีน") 2 เรื่อง ได้แก่ ไซ่ฮั่น (西漢通俗演義 ซีฮั่นทงสูเหยี่ยนอี้) และ สามก๊ก โดยสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ กรมพระราชวังบวร
และ สามก๊ก โดยสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข ทรงเป็นผู้อำนวยการแปลเรื่อง ไซฮั่น และเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เป็นผู้อำนวยการแปลเรื่อง สามก๊ก
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงวิเคราะห์ว่าแม้คำบอกเล่าดังกล่าวไม่ปรากฏในจดหมายเหตุ แต่เชื่อว่าเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นจริง โดยพระองค์ทรงอธิบายเหตุผลว่า เนื่องด้วยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงเอาเป็นพระราชธุระในการทำหนังสือต่าง ๆ เพื่อประโยชน์สำหรับพระนคร ทั้งที่เป็นหนังสือของเก่าที่มีแต่เดิม หนังสือที่แต่งขึ้นใหม่ และหนังสือที่แปลจากภาษาต่างประเทศ ในช่วงเวลานั้นการเขียนหนังสือกระทำในสมุดข่อยหรือสมุดไทย หนังสือฉบับหลวงมักมีบานแผนกที่ระบุว่าหนังสือนั้น ๆ โปรดเกล้าฯ ให้ทำในปีใด แต่สำหรับหนังสือเรื่อง ไซ่ฮั่น และ สามก๊ก นั้น ต้นฉบับที่หลงเหลือตกทอดมีเพียงฉบับเชลยศักดิ์ (หมายถึงไม่ใช่ฉบับหลวง) ที่ขาดบานแผนก จึงไม่มีข้อมู
ือตกทอดมีเพียงฉบับเชลยศักดิ์ (หมายถึงไม่ใช่ฉบับหลวง) ที่ขาดบานแผนก จึงไม่มีข้อมูลแน่ชัดว่าเรื่อง ไซ่ฮั่น และ สามก๊ก แปลขึ้นในปีใด อย่างไรก็ดี มีเค้าเงื่อนจากงานเขียนหลายเรื่องที่บ่งชี้ว่าทั้งสองเรื่องแปลในสมัยรัชกาลที่ 1 เช่น ในวรรณคดีเรื่อง พระอภัยมณี โดยพระสุนทรโวหาร (ภู่) หรือสุนทรภู่ กำหนดให้พระอภัยมณีชำนาญในการเป่าปี่ มีที่มาจากเตียวเหลียง (張良 จาง เหลียง) จากเรื่อง ไซ่ฮั่น สุนทรภู่เดิมเป็นข้าในสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ในสมัยรัชกาลที่ 1 จึงอาจได้ทราบเรื่อง ไซ่ฮั่น ตั้งแต่ขณะมีการแปลที่พระราชวังบวรสถานพิมุข (พระราชวังหลัง) สำหรับเรื่อง สามก๊ก นั้นมีเค้าเงื่อนในบทละครนอกเรื่อง คาวี พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเล
ามก๊ก นั้นมีเค้าเงื่อนในบทละครนอกเรื่อง คาวี พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2) ซึ่งมีความช่วงหนึ่งว่า
{| align="center"
|| "เมื่อนั้น|| ไวยทัตหุนหันไม่ทันตรึก
|-
|| อวดรู้อวดหลักฮักฮึก|| ข้าเคยพบรบศึกมาหลายยก
|-
|| จะเข้าออกยอกย้อนผ่อนปรน|| เล่ห์กลเรานี้อย่าวิตก
|-
|| ทั้งพิไชยสงครามสามก๊ก|| ได้เรียนไว้ในอกสารพัด
|-
|| ยายกลับไปทูลพระเจ้าป้า|| ว่าเรารับอาสาไม่ข้องขัด
|-
|| ค่ำวันนี้คอยกันเปนวันนัด|| จะเข้าไปจับมัดเอาตัวมา" 
|-
|}
จากความในบทละครนอกเรื่อง คาวี แสดงให้เห็นว่าในสมัยรัชกาลที่ 2 มีหนังสือ สามก๊ก ที่แปลเป็นภาษาไทยให้อ่านแล้ว จึงเป็นที่น่าเชื่อว่า สามก๊ก แปลในสมัยรัชกาลที่ 1 และสันนิษฐานได้ว่าความนิยมในเรื่อง สามก๊ก เป็นมูลเหตุให้เกิดการแปลนวนิยายอิงประวัติศาสตร์จีนเรื่องอื่น ๆ ในรัชกาลต่อ ๆ มา เช่นในสมัยรัชกาลที่ 2 มีการแปลเรื่อง เลียดก๊ก (東周列國志 ตงโจวเลี่ยกั๋วจื้อ), ห้องสิน (封神演義 เฟิงเฉินเหยี่ยนอี้) และ ตั้งฮั่น (東漢十二帝通俗演義 ตงฮั่นฉื่อเอ้อร์ตี้ทงสูเหยี่ยนอี้)
กระบวนการแปลและสำนวนแปล
ในกระบวนการแปลเรื่อง ไซ่ฮั่น และ สามก๊ก นั้นใช้คณะพนักงานแปลซึ่งแบ่งเป็น 2 ฝ่ายช่วยกันจัดทำ ฝ่ายผู้เชี่ยวชาญภาษาจีนทำหน้าที่แปลความเป็นภาษาไทยให้เสมียนจด จากนั้นฝ่ายผู้เชี่ยวชาญภาษาไทยจึงนำความแปลมาเรียบเรียงให้มีถ้อยคำและสำนวนเรียบร้อยอีกชั้นหนึ่ง คณะพนักงานแปลทั้ง 2 ฝ่ายอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของผู้อำนวยการแปลคือสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ สำหรับเรื่อง ไซ่ฮั่น และเจ้าพระยาพระคลัง (หน) สำหรับเรื่อง สามก๊ก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงตั้งข้อสังเกตว่าผู้อำนวยการแปลนั้น "บางทีจะไม่ได้เปนผู้แต่งภาษาไทยเองทุกเรื่อง แต่เห็นจะต้องสันนิษฐานทักท้วงแก้ไขทั้งข้อความแลถ้อยคำที่แปลมากอยู่ ข
องทุกเรื่อง แต่เห็นจะต้องสันนิษฐานทักท้วงแก้ไขทั้งข้อความแลถ้อยคำที่แปลมากอยู่ ข้อนี้พึงสังเกตได้ในบรรดาหนังสือเรื่องพงศาวดารจีนที่แปลนั้น ถ้าเปนเรื่องที่ผู้มีบันดาศักดิ์สูงอำนวยการแปล สำนวนมักดีกว่าเรื่องที่บุคคลสามัญแปล แต่สำนวนแปลคงจะไม่สู้ตรงกับสำนวนที่แต่งไว้ในภาษาจีนแต่เดิม เพราะผู้แปลมิได้รู้สันทัดทั้งภาษาจีนแลภาษาไทยรวมอยู่ในคนเดียว เหมือนเช่นแปลหนังสือฝรั่งกันทุกวันนี้" สำหรับการแปลชื่อบุคคลและสถานที่ที่ปรากฏในเรื่อง สามก๊ก แปลตามชื่อในภาษาจีนฮกเกี้ยน เนื่องจากผู้แปลความจากภาษาจีนในคณะพนักงานแปลเป็นชาวฮกเกี้ยน
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงระบุว่า สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เป็น "หนังสือเรื่องพงศาวดารจีน" แปลเป็นภาษาไทยที่นับถือกันว่ามีสำนวนภาษาดีกว่าเรื่องอื่น ๆ เพราะมีถ้อยคำและความเรียงเรียบร้อยสม่ำเสมอเข้าใจง่าย จึงมีคนนิยมเอาประโยคในหนังสือ สามก๊ก ไปพูดเล่นเป็นสำนวน เช่น "สามเพลงตกม้าตาย" หรือ "ได้ฟังดังนั้นก็โกรธ" อย่างไรก็ตาม สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสังเกตว่าสำนวนภาษาของ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) มี 2 สำนวน สำนวนแรกมีตั้งแต่ต้นเรื่องไปจนถึงสมุดพิมพ์เล่มที่ 3 ตามฉบับพิมพ์เดิม หรืออยู่ในตอนที่ 55 ตามฉบับที่ตรวจชำระโดยราชบัณฑิตยสภาเมื่อ พ.ศ. 2471 หลังจากนั้นสำนวนภาษาจะเป็นอีกสำนวนหนึ่งต่างหา
ำระโดยราชบัณฑิตยสภาเมื่อ พ.ศ. 2471 หลังจากนั้นสำนวนภาษาจะเป็นอีกสำนวนหนึ่งต่างหาก ซึ่ง "แต่งก็ไม่เลวแต่ไม่ดีเหมือนสำนวนที่แต่งตอนต้น" สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงขอให้มหาเสวกโท พระยาพจนปรีชา (หม่อมราชวงศ์สำเริง อิศรศักดิ์) ช่วยวิเคราะห์อีกคนหนึ่ง ก็มีความเห็นตรงกันว่า สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) มีสำนวนภาษา 2 สำนวน จึงทรงสันนิษฐานว่าอาจเป็นเพราะเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อำนวยการแปลไม่ทันตลอดทั้งเรื่อง เนื่องด้วยถึงแก่อสัญกรรมเสียก่อนเมื่อ พ.ศ. 2348 จึงมีผู้อื่นมาอำนวยการแปลแทน ทำให้สำนวนภาษาเปลี่ยนแปลงไป
การตีพิมพ์
เมื่อวันที่ 6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2395 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) พระราชทานที่ดินแก่แดน บีช แบรดลีย์ (Dan Beach Bradley) หรือหมอบลัดเล นายแพทย์และมิชชันนารีชาวอเมริกัน ให้เช่าปลูกบ้านพักและสร้างโรงพิมพ์บริเวณปากคลองบางกอกใหญ่ ข้างป้อมวิไชยประสิทธิ์ (ปัจจุบันอยู่ในเขตบางกอกใหญ่) หมอบลัดเลเริ่มตีพิมพ์หนังสือไทยเรื่องต่าง ๆ ออกจำหน่าย สำหรับหนังสือเรื่อง สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) นั้น หมอบลัดเลได้ต้นฉบับตัวเขียนจากผู้อื่นมา 2 ฉบับ และยังไปยืมต้นฉบับของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) เมื่อครั้งยังเป็นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ว่าที่สมุหพระกลาโหม มาอีกฉบับ รวมมีต้นฉบับที่ใช้สอบทาน 3 ฉบับ โรงพิมพ์หมอบ
ยวงศ์ ว่าที่สมุหพระกลาโหม มาอีกฉบับ รวมมีต้นฉบับที่ใช้สอบทาน 3 ฉบับ โรงพิมพ์หมอบลัดเลตีพิมพ์ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เป็นสมุดพิมพ์ 4 เล่ม แล้วเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2408 จำหน่ายในราคาฉบับละ 20 บาท ถือเป็นการตีพิมพ์ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เป็นครั้งแรกในยุคอาณาจักรรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงรับซื้อช่วยหมอบลัดเลประมาณ 50 ฉบับ แล้วพระราชทานแก่บรรดาพระราชโอรสและพระราชธิดาพระองค์ฉบับ ที่เหลือก็พระราชทานให้คนอื่น ๆ ภายหลังโรงพิมพ์หมอสมิธของแซมมวล เจ. สมิธ (Samuel J. Smith) ที่บางคอแหลมก็ตีพิมพ์หนังสือ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ด้วย สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่าหมอสมิธอาจเห็นว่า
วย สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่าหมอสมิธอาจเห็นว่าคนชอบซื้อหนังสือ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ของโรงพิมพ์หมอบลัดเล ตนจึงพิมพ์หนังสือ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ขายบ้าง อาจเป็นเหตุทำให้โรงพิมพ์หมอบรัดเลกับโรงพิมพ์หมอสมิธขัดแย้งกัน สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์จึงไกล่เกลี่ยให้โรงพิมพ์หมอบลัดเลตีพิมพ์เฉพาะหนังสือจำพวกความร้อยแก้ว เช่นเรื่องพงศาวดารจีน ส่วนโรงพิมพ์หมอสมิธตีพิมพ์เฉพาะหนังสือจำพวกบทกลอน ทั้งสองโรงพิมพ์ก็ยอมเพราะต่างก็ต้องอาศัยหนังสือของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์เป็นต้นฉบับ
โรงพิมพ์หมอบรัดเลตีพิมพ์ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) 3 ครั้ง โรงพิมพ์อื่น ๆ ตีพิมพ์ต่อมาอีก 3 ครั้ง รวมตีพิมพ์ 6 ครั้ง แต่การตีพิมพ์ครั้งหลัง ๆ อาศัยเพียงฉบับที่พิมพ์ก่อนเป็นต้นฉบับ ไม่ได้ตรวจชำระเหมือนฉบับพิมพ์ครั้งแรกโดยโรงพิมพ์หมดบลัดเล อีกทั้งบางฉบับยังมีผู้แก้ไขเพิ่มเติมถ้อยคำตามใจชอบ จึงทำให้หนังสือ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ที่จำหน่ายในท้องตลาดมีเนื้อหาที่คลาดเคลื่อนไปจากฉบับเดิม

การตรวจชำระ
มูลเหตุของการตรวจชำระ
เมื่อวันที่ 9 กรกฎาคม พ.ศ. 2470 สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี พระมเหสีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) สิ้นพระชนม์ด้วยพระโรคพระปับผาสะพิการ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 7) โปรดฯ ให้สร้างพระเมรุที่ท้องสนามหลวง มีกำหนดจะพระราชทานเพลิงพระศพในช่วงต้น พ.ศ. 2471 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี ทรงพระปรารภจะบำเพ็ญพระกุศลสนองพระคุณพระชนนี จึงทรงปรึกษากับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพซึ่งเวลานั้นทรงดำรงตำแหน่งนายกราชบั
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพซึ่งเวลานั้นทรงดำรงตำแหน่งนายกราชบัณฑิตยสภาถึงเรื่องหนังสือที่จะตีพิมพ์เป็นของประทานในงานพระราชทานเพลิงพระศพ โดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิตทรงพระดำริจะให้ตีพิมพ์เรื่อง สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ด้วยทรงเห็นว่า "เปนหนังสือซึ่งนับถือกันมาว่าแต่งดีทั้งตัวเรื่องแลสำนวนที่แปลเปนภาษาไทย ถึงได้ใช้เปนตำราเรียนอยู่อีกเรื่องหนึ่ง" แต่ในเวลานั้นในท้องตลาดหาหนังสือ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ฉบับดี ๆ ไม่ได้ เพราะการตีพิมพ์ในครั้งหลัง ๆ มีแต่การพิมพ์ต่อ ๆ กันมาโดยไม่ได้ตรวจชำระ จึงทรงมอบหมายให้ราชบัณฑิตยสภาตรวจชำระต้นฉบับ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)
ะ จึงทรงมอบหมายให้ราชบัณฑิตยสภาตรวจชำระต้นฉบับ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) และจัดการพิมพ์ใหม่ทั้งเรื่องให้ทันงานพระราชทานเพลิงพระศพ โดยพระองค์จะทรงบริจาคทรัพย์เป็นทุนในการตีพิมพ์
ข้อคำนึงในการชำระ
ภายหลังจากที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพกราบทูลรับการมอบหมายจากสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต พระองค์ทรงพิจารณาเห็นว่าในการพิมพ์หนังสือ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ฉบับงานพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี มีข้อที่ควรคำนึง 2 ข้อ
# การศึกษาในช่วงเวลานั้นมีการพัฒนาไปมาก หนังสือ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ที่พิมพ์ใหม่นี้จะต้องทำให้ผู้อ่านได้ความรู้ยิ่งไปกว่าฉบับที่พิมพ์ไว้แต่เดิม จึงจะนับเป็นฉบับที่ดีสมกับที่พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ จึงทรงมีพระดำริจะตรวจสอบหนังสือต่าง ๆ มาเสริมความรู้เกี่ยวกับ สามก๊ก เพิ่มเติมประกอบหนังสือ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ในการนี้ พระเจนจีนอักษร (สุดใจ ตัณฑากาศ) ซึ่งเชี่ยวชาญภาษาจีนและเคยอ่านหนังสือจีนเรื่องต่าง ๆ มามาก รับหน้าที่เป็นผู้หาความรู้ทางฝ่ายจีน ศาสตราจารย์ยอร์ช เซเดส์ (George Cœdès) นักวิชาการชาวฝรั่งเศสผู้เป็นบรรณารักษ์ใหญ่ประจำหอพระสมุดวชิรญาณ รับหน้าที่เป็นผู้หาความรู้ฝ่ายประเทศอื่น ส่วนสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ
มุดวชิรญาณ รับหน้าที่เป็นผู้หาความรู้ฝ่ายประเทศอื่น ส่วนสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงทำหน้าที่เป็นผู้หาความรู้ฝ่ายไทย ทรงนำความรู้ที่รวบรวมมาได้มาทรงพระนิพนธ์เรียบเรียงเป็น ตำนานหนังสือสามก๊ก ตีพิมพ์เป็นภาคผนวกของหนังสือ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)
# การชำระต้นฉบับและตีพิมพ์หนังสือ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ที่มีความยาวถึง 4 เล่มสมุดพิมพ์ จำเป็นต้องดำเนินการให้แล้วเสร็จภายในเวลาที่กำหนด แต่พนักงานการพิมพ์หนังสือซึ่งประจำในราชบัณฑิตยสภาในช่วงเวลานั้นมีจำนวนคนไม่พอแก่การ ต้องหาบุคลากรภายนอกมาช่วย เผอิญได้มหาเสวกโท พระยาพจนปรีชา (หม่อมราชวงศ์สำเริง อิศรศักดิ์) มาอาสารับหน้าที่เป็นบรรณาธิการ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ
าชวงศ์สำเริง อิศรศักดิ์) มาอาสารับหน้าที่เป็นบรรณาธิการ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพจึงทรงมอบหมายให้พระยาพจนปรีชารับผิดชอบตั้งแต่การชำระต้นฉบับไปจนถึงการตรวจฉบับพิมพ์ และมอบหมายให้รองอำมาตย์ตรี ขุนวรรณรักษ์วิจิตร (เชย ชุมากร เปรียญ) รองบรรณารักษ์ประจำหอพระสมุดวชิราวุธเป็นผู้ช่วย เดิมสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงมอบหมายให้อำมาตย์โท พระพินิจวรรณการ (แสง สาลิตุล เปรียญ) เลขานุการราชบัณฑิตยสภาเป็นผู้ตรวจฉบับพิมพ์ แต่พระพินิจวรรณการทำงานหนักจนมีอาการป่วย จึงให้รับผิดชอบเพียงการทำสารบัญ
หนังสือที่ใช้สอบทาน
หนังสือที่ใช้สอบทานในการชำระต้นฉบับมีทั้งหมด 3 ฉบับ 
# หนังสือ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ฉบับตีพิมพ์ครั้งแรกโดยโรงพิมพ์หมอบลัดเล: เนื่องจากหอพระสมุดวชิรญาณมีฉบับตีพิมพ์ครั้งแรกไม่ครบถ้วน จึงต้องเที่ยวสืบหาตามบรรดาผู้นิยมการสะสมหนังสือทั้งฝ่ายในพระบรมมหาราชวังและฝ่ายหน้า มีทั้งผู้ให้ยืมและผู้ที่มอบให้เป็นทรัพย์สินของหอพระสมุดวชิรญาณ จึงได้ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ฉบับตีพิมพ์ครั้งแรกมาครบถ้วน
# หนังสือ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ฉบับตัวเขียน: ในบรรดาฉบับตัวเขียนที่มีในหอพระสมุดวชิรญาณ มีฉบับของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรเสรฐสุดาที่สมบูรณ์ที่สุด ซึ่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรสทรงนำมาประทานให
สุดาที่สมบูรณ์ที่สุด ซึ่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรสทรงนำมาประทานให้หอพระสมุดวชิรญาณ ฉบับตัวเขียนนี้นำมาใช้ในการสอบทานกันกับฉบับตีพิมพ์ครั้งแรกโดยโรงพิมพ์หมอบลัดเล
# หนังสือ สามก๊ก ฉบับพิมพ์ภาษาจีน: ใช้ในการสอบทานเมื่อมีเนื้อความบางแห่งเป็นที่สงสัย หรือเมื่อต้นฉบับภาษาไทยฉบับพิมพ์ครั้งแรกและฉบับตัวเขียนมีเนื้อความขัดแย้งกันแต่ไม่สามารถบ่งชี้ว่าฉบับใดถูกต้อง
สิ่งเพิ่มเติม
ในการชำระต้นฉบับ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงมีความคิดเห็นว่าควรมีการเพิ่มเติมบางสิ่งบางอย่างให้กับฉบับดั้งเดิม ได้แก่
* เนื่องจากเดิม สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) มีการระบุศักราชเป็นปีรัชกาลของจักรพรรดิจีนตามระบบการนับศักราชแบบจีน ซึ่งเข้าใจได้ยากสำหรับชาวไทย จึงให้คำนวณปีเป็นพุทธศักราชพิมพ์แทรกเข้าไปเพื่อให้เข้าใจได้ง่าย
* ความบางแห่งในฉบับเดิมเข้าใจได้ยาก จึงให้แทรกเชิงอรรถเพื่ออธิบายเพิ่มเติม
* ให้คัดเลือกภาพบุคคลใน สามก๊ก มาตีพิมพ์ในพระนิพนธ์เรื่อง ตำนานหนังสือสามก๊ก และพิมพ์ภาพแสดงเหตุการณ์ในเนื้อเรื่อง สามก๊ก พิมพ์ประกอบในเนื้อเรื่องของ สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (
การตีพิมพ์ฉบับตรวจชำระ
สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ที่ผ่านการตรวจชำระโดยราชบัณฑิตยสภา ได้รับการตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากรเมื่อ พ.ศ. 2471 โรงพิมพ์นี้ได้เลือกให้เป็นผู้ตีพิมพ์เนื่องด้วย "เพราะฝีมือดีแลทำเร็ว" สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ที่ราชบัณฑิตยสภาชำระมีการแบ่งเนื้อหาเป็น 87 บท

ดูเพิ่ม
* ตำนานหนังสือสามก๊ก

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
* สามก๊ก ที่เว็บไซต์ห้องสมุดดิจิทัลวัชรญาณ
* ตำนานหนังสือสามก๊ก ที่เว็บไซต์ห้องสมุดดิจิทัลวัชรญาณ