สถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา
สถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา เป็นโรงพยาบาลจิตเวชแห่งแรกของประเทศไทย ตั้งอยู่ในเขตคลองสาน กรุงเทพมหานคร ก่อตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2432 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เดิมชื่อ "โรงพยาบาลคนเสียจริต" ปัจจุบันเป็นสถาบันเฉพาะทางระดับตติยภูมิชั้นนำด้านจิตเวชศาสตร์และประสาทวิทยาศาสตร์ สังกัดกรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข ทำหน้าที่ให้บริการบำบัดรักษาผู้ป่วยที่มีความผิดปกติทางจิตและระบบประสาท รวมถึงเป็นแหล่งฝึกอบรมและวิจัยบุคลากรทางการแพทย์เฉพาะทางในระดับสากล
ตามกฎกระทรวงแบ่งส่วนราชการกรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข พ.ศ. 2560 สถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยามีภารกิจหลักในการเป็นสถาบันวิชาการและสถานพยาบาลเฉพาะทางระดับสูง โดยมีอำนาจหน้าที่ตามกฎหมายดังนี้
* งานวิจัยและพัฒนามาตรฐาน: ศึกษา วิเคราะห์ และวิจัยเพื่อสร้างองค์ความรู้ พัฒนาเทคโนโลยี และกำหนดมาตรฐานการบริการเฉพาะทางด้านประสาทจิตเวชศาสตร์ (Neuropsychiatry)
* การถ่ายทอดองค์ความรู้: ส่งเสริมและถ่ายทอดเทคโนโลยีเฉพาะทางด้านประสาทจิตเวชศาสตร์ให้แก่หน่วยงานเครือข่าย ทั้งภาครัฐและภาคเอกชน
* การบริการทางการแพทย์เฉพาะทาง: ให้บริการตรวจวินิจฉัย บำบัดรักษา และฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ป่วยที่มีปัญหาสุขภาพจิตชนิดรุนแรง ยุ่งยาก หรือมีความซับซ้อน เพื่อนำมาต่อยอดพัฒนาทางวิชาการ
* การพัฒนาบุคลากร: จัดโปรแกรมเพิ่มพูนความรู้และทักษะการปฏิบัติงานจริง (Clinical Training) ให้แก่บุคลากรทางการแพทย์ สาธารณสุข และบุคลากรสาขาที่เกี่ยวข้องจากทุกภาคส่วน
* การสนับสนุนภารกิจ
งการแพทย์ สาธารณสุข และบุคลากรสาขาที่เกี่ยวข้องจากทุกภาคส่วน
* การสนับสนุนภารกิจอื่น: ปฏิบัติงานร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องหรือปฏิบัติหน้าที่ตามที่ได้รับมอบหมาย เพื่อสนับสนุนระบบสาธารณสุขในภาพรวม
ประวัติ

การก่อตั้งและยุคปากคลองสาน (พ.ศ. 2432 – 2455)
สถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา ก่อกำเนิดขึ้นจากพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ทรงเล็งเห็นความสำคัญของสุขอนามัยราษฎร์ โดยแต่งตั้ง "คณะคอมมิตตีจัดการ" ซึ่งประกอบด้วยนายแพทย์ เฮย์ส (T. Heyward Hays) นายแพทย์ บรัดเลย์ (Dan Beach Bradley) นายแพทย์ เกาแวน (P. Gowan) และผู้อื่นอีก 2 ท่านแรกเป็นมิชชันนารี ท่านหลังเป็นแพทย์ในราชสำนัก และ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เป็นผู้สนับสนุนหลัก
เนื่องจากในขณะนั้นโรงพยาบาลศิริราชไม่สามารถรองรับผู้ป่วยจิตเวชรวมกับผู้ป่วยโรคทั่วไปได้ จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศตั้ง "โรงพยาบาลคนเสียจริต" (Hospital for the Mentally Ill) อย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2432 สังกัดกรมพยาบาล กระทรวงธรรมการ โดยใช้พื้นที่เดิมบริเวณปากคลองสานริมแม่น้ำเจ้าพระยา (ใกล้ป้อมป้องปัจจามิตร) ซึ่งเป็นที่ดินเก๋งจีนเก่าของ พระยาภักดีภัทรากร (เจ้าสัวเกงซัว) ที่ตกเป็นของหลวงเพื่อชำระหนี้ มีเนื้อที่ 5 ไร่

ในปี พ.ศ. 2448 โรงพยาบาลคนเสียจริตถูกโอนไปสังกัดกรมสุขาภิบาล กระทรวงนครบาล
ในยุคแรก การดูแลผู้ป่วยจิตเวชยังคงคาบเกี่ยวระหว่างความเชื่อดั้งเดิมและการแพทย์แผนโบราณ มีการใช้ยาต้มผสมรากระย่อมเพื่อช่วยให้หลับ และบางกรณีมีการใช้เวทมนตร์ประกอบ จนกระทั่งการมาถึงของ นายแพทย์มอร์เด็น คาร์ธิวส์ (หมอคาธิวส์) ท่านได้เปลี่ยนโฉมโรงพยาบาลจากการเป็น "ที่กักขัง" (Asylum) ให้กลายเป็น "สถานพยาบาล" (Hospital Care) อย่างแท้จริง

นพ. คาร์ธิวส์ ได้วางรากฐานการรักษาแบบ Moral Treatment โดยเน้นความสงบของจิตใจผ่านสภาพแวดล้อมที่ร่มรื่น จนทำให้โรงพยาบาลมีสภาพเป็น "ป่าอันร่มเย็น" นอกจากนี้ยังเป็นผู้ริเริ่มกิจกรรมบำบัด (Occupational Therapy) โดยการให้ผู้ป่วยช่วยดูแลสวนพรรณไม้หายากภายในโรงพยาบาล
ในยุคนี้ โรงพยาบาลได้รับความนิยมอย่างรวดเร็ว จากจำนวนผู้ป่วย 30 คนในปีแรก เพิ่มขึ้นเป็นกว่า 1,500 คนในปี พ.ศ. 2454 ส่งผลให้อาคารเก๋งจีนเดิมที่มีลักษณะอับชื้นและน้ำท่วมถึงเกิดความแออัดอย่างรุนแรง จน นายแพทย์ไฮเอ็ต (Hugh Campbell Highet) เจ้ากรมสาธารณสุขในขณะนั้น รายงานเสนอให้เร่งสร้างสถานพยาบาลแห่งใหม่ที่มีมาตรฐานสากล
การย้ายสู่คลองสานและที่มาของ "หลังคาแดง" (พ.ศ. 2456 – 2467)
ในปี พ.ศ. 2456 โรงพยาบาลได้ย้ายมายังที่ตั้งปัจจุบันบนเนื้อที่ 44 ไร่เศษ ซึ่งรัฐบาลจัดซื้อจากทายาทของ เจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ (โต บุนนาค) โดยมี นายแพทย์มอร์เด็น คาร์ธิวส์ (Morden Carthew) หรือพระยาอายุรเวชวิจักษ์ เป็นผู้อำนวยการและผู้วางผังอาคารตามแบบอย่างสถานพยาบาลจากสิงคโปร์และปัตตาเวีย
เอกลักษณ์สำคัญของยุคนี้คือ "หลังคาแดง" ซึ่งมีที่มาจากการที่นายแพทย์คาร์ธิวส์สั่งให้ใช้สีน้ำมันสีแดงทาเคลือบหลังคาสังกะสีของอาคารทั้งหมดเพื่อป้องกันสนิมตามแบบอาคารราชการในอังกฤษ สีแดงที่ตัดกับความร่มรื่นของแมกไม้กลายเป็นจุดสังเกตเด่นชัดในย่านคลองสาน อย่างไรก็ตาม ชื่อ "หลังคาแดง" ได้กลายเป็นคำเรียกเชิงล้อเลียนและสร้างตราบาป (Stigma) ต่อผู้ป่วยจิตเวชในสังคมไทยนับตั้งแต่นั้น

ในปี พ.ศ. 2456 เริ่มมีการใช้ "ป้ายสำหรับคนไข้" ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของเวชระเบียน (Medical Records) ในประเทศไทย มีการบันทึกประวัติ การวินิจฉัย และตารางการตรวจรักษาที่ชัดเจน (ตรวจวันละ 2 ครั้ง ทานยาวันละ 4 ครั้ง)
ในปี พ.ศ. 2461 มีการย้ายโรงพยาบาลคนเสียจริตมาสังกัดกองตรวจการบำบัดโรค กรมสาธารณสุข กระทรวงมหาดไทย

ยุคก่อรากฐานงานจิตเวชและสุขภาพจิต (พ.ศ. 2468 – 2484)

ผู้อำนวยการคนไทยคนแรกและการปฏิรูป
ในปี พ.ศ. 2468 เกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญในระบบราชการไทย โดยมีการยกเลิกการจ้างชาวต่างชาติในตำแหน่งบริหาร ศาสตราจารย์ หลวงวิเชียรแพทยาคม (เถียร ตูวิเชียร) จึงได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการโรงพยาบาลที่เป็นคนไทยคนแรก ท่านได้สานต่อแนวคิดเมตตาธรรมของหมอคาร์ธิวส์อย่างเคร่งครัด โดยมีนโยบายหลักคือ "เมื่อผู้ป่วยก้าวเข้าสู่โรงพยาบาล ต้องได้รับการถอดเครื่องพันธนาการทันที" และห้ามเจ้าหน้าที่ทำร้ายผู้ป่วยอย่างเด็ดขาด
ในปี พ.ศ. 2472 มีการสร้าง "เรือนผู้ป่วยคดี" โดยความร่วมมือกับกรมราชทัณฑ์ ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของงาน "นิติจิตเวช" (Forensic Psychiatry) ในประเทศไทย

ในปี พ.ศ. 2475 หลวงวิเชียรแพทยาคมได้เปลี่ยนชื่อจาก "โรงพยาบาลคนเสียจริต" เป็น "โรงพยาบาลโรคจิตต์ธนบุรี" (Thon Buri Psychosis Hospital) โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อลดทัศนคติเชิงลบและการตั้งข้อรังเกียจจากสังคม นอกจากนี้ท่านยังเป็น "นักปาฐกถาดีแห่งยุค" ที่ใช้การจัดรายการวิทยุกระจายเสียงเพื่อเผยแพร่ความรู้ด้านสุขภาพจิตแก่ประชาชนเป็นครั้งแรกในประเทศไทย

ความก้าวหน้าทางวิชาการและบุคลากร
ยุคนี้ถือเป็นจุดเริ่มต้นของการศึกษาจิตเวชศาสตร์อย่างเป็นระบบในระดับอุดมศึกษา:
* การศึกษา: พ.ศ. 2476 เริ่มบรรจุวิชาโรคจิตเข้าในหลักสูตรแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาลเป็นครั้งแรก โดยจัดการเรียนการสอนที่โรงพยาบาลโรคจิตต์ธนบุรี
* บุคลากร: เริ่มมีแพทย์ปริญญาเข้ามาปฏิบัติงาน นำโดย นพ. อารี แสงสว่างวัฒนะ และ นพ. ฝน แสงสิงแก้ว (ซึ่งต่อมาเป็นบุคคลสำคัญของวงการ)
* ตำราเล่มแรก: พ.ศ. 2477 หลวงวิเชียรฯ เขียนหนังสือ "วิธีตรวจโรคจิตต์และหลักวินิจฉัยโรคจิตต์โดยย่อ" ซึ่งเป็นตำราจิตเวชเล่มแรกสำหรับแพทย์ทั่วไปในไทย
* นวัตกรรม: มีการนำแบบทดสอบเชาวน์ปัญญา สแตนฟอร์ด-บิเน่ (Stanford-Binet) มาแปลและใช้ในไทยเป็นคนแรก รวมถึงการก่อตั้งห้องสมุดวิชาการจิตเวชแห่งแรก
การบำบัดรักษาในยุคก่อนมียาจิตเวช
ในยุคที่ยังไม่มียารักษาโรคจิตโดยเฉพาะ การรักษาเน้นไปที่การประคับประคองและวิธีทางกายภาพ:

* อุตสาหกรรมบำบัด (งานอาชีวบำบัด): ให้ผู้ป่วยทำงานสวน ทอพรม สานกุ้งกี้ หรือผลิตตลับยาตำราหลวง ซึ่งสร้างรายได้จนสามารถสะสมเงินไปซื้อที่ดินก่อตั้ง โรงพยาบาลโรคจิตนนทบุรี ในเวลาต่อมา
* การรักษาทางกายภาพ: มีการใช้ Cold Pack, Metrazol Shock, และ Insulin Shock (การช็อกด้วยอินซูลิน) รวมถึงวิธี "ขึ้นเสื้อ" (Strait Jacket) ในรายที่คลั่งจัด
* นันทนาการบำบัด: การเล่นเทนนิส, การฟังเทศน์, การดูลิเก และการจัดรำวงร่วมกันระหว่างผู้ป่วยชายและหญิง

เหตุการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์
* พ.ศ. 2479: สมเด็จพระศรีสวรินทราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมผู้ป่วยเป็นการส่วนพระองค์ และลงลายพระหัตถ์ชื่นชมว่า "ดีอย่างหาที่ติมิได้"
* พ.ศ. 2482: มีการจัดตั้ง "กองสุขภาพจิต" ขึ้นเป็นครั้งแรกในสังกัดกรมสาธารณสุข โดยมีสำนักงานตั้งอยู่ภายในโรงพยาบาล
* ช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2: หลวงวิเชียรฯ ได้รับมอบหมายจากจอมพล ป. พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีในขณะนั้น ให้ใช้ความรู้ด้านสุขภาพจิตเขียนบทความเผยแพร่ทางวิทยุ เพื่อปลุกใจและป้องกันไม่ให้วัฒนธรรมไทยถูกกลืนชาติในช่วงวิกฤตการณ์สงคราม
ยุคบิดาแห่งจิตเวชศาสตร์ไทย (พ.ศ. 2485 – 2502)
ในปี พ.ศ. 2485 หลวงวิเชียรฯ ก็ได้รับการแต่งตั้งเป็นผู้เชี่ยวชาญชั้นพิเศษประจำสำนักนายกรัฐมนตรี และเป็นหนึ่งในกรรมการผู้ริเริ่มการก่อตั้งกระทรวงสาธารณสุข โดยได้ดำรงตำแหน่งเป็นรองปลัดกระทรวงในปีเดียวกันนี้
การปฏิรูปเชิงโครงสร้างและมนุษยธรรม
ในปี พ.ศ. 2485 ศาสตราจารย์ นายแพทย์ฝน แสงสิงแก้ว ได้เข้ารับตำแหน่งผู้อำนวยการโรงพยาบาล (สืบต่อจากหลวงวิเชียรแพทยาคม) โดยมีปณิธานสำคัญในการปรับเปลี่ยนสถานะของโรงพยาบาลจาก "ที่กักขังคนบ้า" ให้กลายเป็น "สถานพยาบาล" สำหรับการรักษาผู้ป่วยจิตเวชอย่างเต็มรูปแบบ ภารกิจเร่งด่วนที่ดำเนินการเป็นอันดับแรกคือการสร้างบรรยากาศที่เอื้อต่อการบำบัดรักษา โดยมีการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญ ดังนี้
* การรื้อถอนลูกกรงเหล็ก: นายแพทย์ฝนได้สั่งการให้รื้อถอนลูกกรงเหล็กตามเรือนผู้ป่วยเดิมออกทั้งหมด เพื่อขจัดความรู้สึกถูกกักขังของผู้ป่วย และมุ่งหวังที่จะปรับเปลี่ยนทัศนคติของสังคมที่มีต่อผู้ป่วยจิตเวชให้ดีขึ้น
* การพัฒนาระบบสุขาภิบาล: มีการปรับปรุงสุขอนามัยภายในโรงพยาบาลครั้งใหญ่ โดยเปลี่ยนจากการใช้ส้วมระบบถังเทมาเป็นระบบส้วมซึมที่ถูกสุขลักษณะ
* การจัดการทรัพยากรน้ำ: ดำเนินการขุดบ่อน้ำทั่วบริเวณโรงพยาบาล เพื่อให้ผู้ป่วยมีน้ำสะอาดเพียงพอสำหรับการอุปโภคและบริโภค ซึ่งเป็นปัจจัยพื้นฐานสำคัญในการฟื้นฟูสุขภาพกายและใจของผู้ป่วยในขณะนั้น
ในปีเดียวกันนี้ นายแพทย์ฝน แสงสิงแก้ว ยังได้รับตำแหน่งหัวหน้ากองโรงพยาบาลโรคจิต (เปลี่ยนชื่อจากกองสุขภาพจิต) กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข

ความก้าวหน้าทางการแพทย์และนวัตกรรม
ในยุคนี้ โรงพยาบาลโรคจิตธนบุรีเป็นผู้นำในการนำเทคนิคการรักษาใหม่ๆ เข้ามาใช้ในประเทศไทยเป็นครั้งแรก:
* การรักษาด้วยไฟฟ้า (ECT): ริเริ่มโดย นพ. อรุณ ภาคสุวรรณ์ หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 สิ้นสุดลง
* การผ่าตัดสมอง (Prefrontal Lobotomy): ริเริ่มโดย นพ. ประสบ รัตนากร ในปี พ.ศ. 2496 สำหรับผู้ป่วยที่มีอาการก้าวร้าวรุนแรงและเรื้อรัง
* การรักษาด้วยยาช็อก (Shock Therapy): ทั้งการใช้เมตราโซล (Metrazol) และอินซูลิน (Insulin)
* พยาธิวิทยา: จัดตั้งห้องปฏิบัติการตรวจเชื้อทางพยาธิวิทยาเป็นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2489

การวางรากฐานการศึกษาจิตเวชศาสตร์
ในปี พ.ศ. 2488 โรงพยาบาลริเริ่มการทดสอบทางจิตวิทยาเป็นครั้งแรกของไทย และแพทย์จากโรงพยาบาลเริ่มสอนวิชาโรคจิตที่โรงพยาบาลศิริราชและโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์
ในปี พ.ศ. 2489 จัดตั้งหลักสูตรผู้ช่วยพยาบาลวิชาโรคจิตแห่งแรก ซึ่งต่อมาได้พัฒนาเป็นโรงเรียนผู้ช่วยพยาบาลส่วนภูมิภาค

พ.ศ. 2498 โรงพยาบาลเริ่มหลักสูตรฝึกอบรมแพทย์เฉพาะทางจิตเวชศาสตร์แห่งแรกในไทย เป็นหลักสูตร 6 เดือน (ซึ่งปรับเป็น 1 ปี ใน พ.ศ. 2504 และเป็น 3 ปี ใน พ.ศ. 2515 โดยได้รับการรับรองหลักสูตรแพทย์ประจำบ้านจากแพทยสภาเป็นที่แรก)

ในปี พ.ศ. 2495 โรงพยาบาลได้ริเริ่มหลักสูตรอบรมเข้มการพยาบาลจิตเวชเป็นครั้งแรกในประเทศไทย (ซึ่งพัฒนาเป็นหลักสูตร 3 เดือน ในปี พ.ศ. 2508 และเป็นหลักสูตรฝึกอบรมสุขภาพจิตและการพยาบาลจิตเวช 1 ปี ในปี พ.ศ. 2524)
ในปี พ.ศ. 2500 คณะกรรมการผู้เชี่ยวชาญประกอบด้วย ศาสตราจารย์ นายแพทย์ฝน แสงสิงแก้ว ศาสตราจารย์ นายแพทย์ ประเสริฐ กังสดาลย์ ศาสตราจารย์ นายแพทย์ จิตต์ ตู้จินดา นายแพทย์ อรุณ ภาคสุวรรณ์ และศาสตราจารย์ นายแพทย์คาร์ล โบว์แมน จาก China Medical Board สหรัฐอเมริกา ได้ร่วมกันปรับปรุงหลักสูตรเพื่อบูรณาการวิชาจิตเวชศาสตร์เข้ากับการเรียนแพทย์ตลอดทั้ง 4 ปี หลักสูตรใหม่เน้นแนวคิดเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างกายและจิต (Psychosomatic) โดยเพิ่มชั่วโมงเรียนจากเดิมเพียง 12 ชั่วโมง เป็น 204 ชั่วโมง ตลอดหลักสูตร ดังนี้
* ปีที่ 1 เรียนจิตชีวินวิทยาและสังคมวิทยาการแพทย์ เพื่อให้นักศึกษาแพทย์ได้เข้าใจตั้งแต่เริ่มแรกว่ากายและจิตเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน จึงจัดเรียนควบคู่ไปกับวิชากายวิภาคศาสตร์และสรีรวิทยา
* ปีที่ 2 เรียนวิชาจิตเวชศาสตร์ และพัฒนาการบุคลิกภาพ เรียนควบคู่กับอายุรศาสตร์ทางคลินิก
* ปีที่ 3 ศึกษาจากผู้ป่วย สัมภาษณ์และเขียนประวัติผู้ป่วย โดยนักศึกษาแพทย์จากโรงเรียนแพทย์ทุกแห่งมาเรียนที่โรงพยาบาลสมเด็จเจ้าพระยา
* ปีที่ 4 ให้นักศึกษาแพทย์รับผิดชอบเป็นเจ้าของไข้ ปฏิบัติงานที่ตึกผู้ป่วยนอกของโรงเรียนแพทย์ พร้อมกับประชุมวางแผนการรักษาร่วมกับอาจารย์ ในปีที่ ๔ นี้เรียนวิชาสุขภาพจิตด้วย
คลินิกสุขวิทยาจิต
ในปี พ.ศ. 2495 องค์การอนามัยโลกได้ส่งนายแพทย์ ชารล์ส กันตรี จากแคนาดามาเป็นที่ปรึกษาระยะ 3 เดือน โดยนายแพทย์ ฝน แสงสิงแก้วได้รับแต่งตั้งเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตขององค์การอนามัยโลกด้วย จึงได้เสนอรัฐบาลไทยให้จัดตั้งคลินิกสุขวิทยาจิต เพื่อตรวจรักษาเด็กที่มีปัญหาทางอารมณ์จิตใจ และศึกษาค้นคว้าเรื่องสุขภาพจิตด้วย และได้ลงมือสร้างคลินิกสุขวิทยาจิตที่โรงพยาบาลโรคจิตธนบุรีเป็นครั้งแรกในปลายปี พ.ศ. 2496 โดยมี ดร. มากาเรต สเตแพน ผู้เชี่ยวชาญองค์การอนามัยโลกร่วมปฏิบัติงานด้วย ซึ่งต่อมาได้ขยายบริการและก่อสร้างศูนย์สุขวิทยาจิตใหม่ที่ถนนโยธีในสังกัดกองสุขภาพจิต ปัจจุบันคือสถาบันสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่นราชนครินทร์
การก่อตั้งสมาคมจิตแพทย์แห่งประเทศไทย
ในปี พ.ศ. 2496 นพ. ฝน ได้ก่อตั้งสมาคมจิตแพทย์แห่งประเทศไทยเป็นสมาคมวิชาการ

การกำเนิดชื่อ "โรงพยาบาลสมเด็จเจ้าพระยา"
ในปี พ.ศ. 2497 นพ. ฝน ได้เปลี่ยนชื่อสถาบันเป็น "โรงพยาบาลสมเด็จเจ้าพระยา" เพื่อความเป็นสิริมงคลและลดความรู้สึกรังเกียจ (Stigma) โดยถือตามแบบสากลที่นิยมตั้งชื่อสถานพยาบาลตามชื่อถนนหรือบุคคลสำคัญ และได้นำหลักการนี้ไปใช้กับโรงพยาบาลจิตเวชในต่างจังหวัดด้วย เช่น โรงพยาบาลพระศรีมหาโพธิ์ และโรงพยาบาลสวนสราญรมย์

โปรแกรมฝึกอบรม
ใน พ.ศ. 2498 ภายหลังการก่อตั้งสมาคมจิตแพทย์แห่งประเทศไทย โรงพยาบาลได้เริ่มจัดโปรแกรมฝึกอบรมเพื่อเพิ่มความเชี่ยวชาญด้านจิตเวชศาสตร์และสุขภาพจิตอย่างเป็นระบบ
เกียรติภูมิระดับสากล
ความสำเร็จในการพัฒนาโรงพยาบาลส่งผลให้ผู้เชี่ยวชาญจากองค์การอนามัยโลก (WHO) ยกย่องว่าที่นี่เป็น "โรงพยาบาลจิตเวชที่ดีที่สุดในเอเชียตะวันออก (East of Suez Canal)" นพ. ฝน แสงสิงแก้ว ยังได้รับเกียรติสูงสุดในฐานะคนไทยคนแรกที่ดำรงตำแหน่งประธานสหพันธ์สุขภาพจิตโลก (WFMH) และได้รับ รางวัลแมกไซไซ (Magsaysay Award) ในปี พ.ศ. 2509 จากผลงานการวางแผนและพัฒนาบริการสุขภาพจิตของประเทศไทยอย่างมีวิสัยทัศน์ จนได้รับการยกย่องให้เป็น "บิดาแห่งจิตเวชศาสตร์ของไทย"

ยุคความเจริญด้านการรักษาและวิชาการ (พ.ศ. 2502 – 2514)
ก้าวหน้าสู่ระดับสากลด้วยเทคโนโลยีศัลยกรรมสมอง
ในปี พ.ศ. 2502 ศาสตราจารย์ นายแพทย์อรุณ ภาคสุวรรณ์ เข้ารับตำแหน่งผู้อำนวยการ ท่านได้สานต่ออุดมการณ์การดูแลผู้ป่วยด้วยเมตตาธรรมแบบ "ครอบครัวใหญ่" ขณะเดียวกันก็ผลักดันวิวัฒนาการทางวิชาการอย่างก้าวกระโดด:
* ศัลยกรรมประสาท (Stereotaxic Surgery): ในปี พ.ศ. 2503 นายแพทย์หทัย ชิตานนท์ ได้ริเริ่มการผ่าตัดสมองแบบ Stereotaxic เป็นแห่งแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
* นวัตกรรม Cryosurgery: ในปี พ.ศ. 2508 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 พระราชทานเครื่องมือผ่าตัดสมองด้วยความเย็น (Cryosurgical Unit) ซึ่งจัดซื้อด้วยเงินส่วนพระองค์ ทำให้สถาบันฯ เป็นโรงพยาบาลแห่งแรกในไทยที่เริ่มการผ่าตัดชนิดนี้
* การตรวจคลื่นสมองระดับลึก: ประสบความสำเร็จในการตรวจคลื่นสมองจากผิวเนื้อสมองโดยตรง (Electrocorticography) และส่วนลึกของสมอง (Deep EEG Recording) เป็นครั้งแรกในไทย
พระมหากรุณาธิคุณและอาคารราชสาทิส
พ.ศ. 2503 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 พระราชทานเงินจากการฉายภาพยนตร์ส่วนพระองค์ชุด "เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎรภาคใต้" เพื่อก่อสร้างตึกผู้ป่วยพิเศษ และพระราชทานนามว่า “ตึกราชสาทิส” โดยสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี (สมเด็จย่า) เสด็จฯ ทรงทำพิธีเปิดเมื่อวันที่ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2503

ต้นกำเนิดนวัตกรรมการบริการสุขภาพจิต
ยุคนี้มีการริเริ่มรูปแบบบริการที่เป็นต้นแบบให้แก่โรงพยาบาลทั่วประเทศในเวลาต่อมา:
* โรงพยาบาลกลางวัน (Day Hospital): เปิดตัวแห่งแรกในไทยเมื่อ พ.ศ. 2505 เพื่อให้ผู้ป่วยได้รับการรักษาในตอนกลางวันและกลับไปอยู่กับครอบครัวในตอนเย็น
* การฟื้นฟูสมรรถภาพและจิตบำบัดกลุ่ม: เริ่มงานด้านการฟื้นฟู (Rehabilitation) และการบำบัดแบบกลุ่ม (Group Psychotherapy) อย่างเป็นระบบ
* ระบบติดตามผู้ป่วย (Follow-up): ริเริ่มการติดตามผลการรักษาทางไปรษณีย์และการเยี่ยมบ้าน (Home Visit) เพื่อลดภาระค่าเดินทางและส่งเสริมการรักษาอย่างต่อเนื่อง

ศูนย์กลางการผลิตบุคลากรชั้นนำ
โรงพยาบาลสมเด็จเจ้าพระยาทำหน้าที่เป็นสถาบันหลักในการฝึกอบรมวิชาชีพด้านสุขภาพจิตครบทุกสาขา:
* จิตแพทย์: พ.ศ. 2514 ได้รับอนุมัติจากแพทยสภาให้เปิดฝึกอบรมแพทย์เฉพาะทางจิตเวชศาสตร์หลักสูตร 3 ปี เป็นแห่งแรกในประเทศไทย
* พยาบาลจิตเวช: พ.ศ. 2508 เริ่มหลักสูตร Guided Learning Experience โดยความร่วมมือกับองค์การอนามัยโลก (WHO)
* นักจิตวิทยาคลินิก: พ.ศ. 2512 จัดหลักสูตรฝึกอบรมและก่อตั้งชมรมนักจิตวิทยาคลินิกแห่งแรกในไทย
* นักสังคมสงเคราะห์จิตเวช: พ.ศ. 2513 เปิดหลักสูตรฝึกอบรมรุ่นแรกและริเริ่ม "กลุ่มแก้ไขปัญหา" เพื่อเตรียมผู้ป่วยกลับคืนสู่ชุมชน
วิวัฒนาการด้านบริการรุดหน้าขึ้นตามลำดับ มีการเปิดคลินิกสุขวิทยาจิตภายหลังความสำเร็จในการฝึกอบรมทีมผู้เชี่ยวชาญหลากหลายสาขา ทั้งจิตเวชศาสตร์เด็ก จิตวิทยาคลินิก และสังคมสงเคราะห์จิตเวช ต่อมาได้ขยายการบริการสู่ผู้ป่วยนอกและจัดตั้งศูนย์สุขภาพจิตเด็กใน พ.ศ. 2513 เพื่อรองรับความต้องการที่เพิ่มขึ้นท่ามกลางภาวะขาดแคลนบุคลากร

ยุคเทคโนโลยีก้าวหน้า (พ.ศ. 2514 - 2527)
ในช่วงปี พ.ศ. 2514 นายแพทย์หทัย ชิตานนท์ ได้ดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการโรงพยาบาลสมเด็จเจ้าพระยา ถือเป็นยุคแห่งการเปลี่ยนผ่านสู่ความทันสมัย โดยมีการนำวิชาการและเทคโนโลยีขั้นสูงมาบูรณาการเข้ากับการรักษาจิตเวชในทุกมิติ
ด้านสถานะทางราชการ โรงพยาบาลได้รับการยกฐานะเป็นส่วนราชการสังกัดกรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข ใน พ.ศ. 2517

ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2520 เป็นต้นมา ภายใต้การดำเนินงานของแผนกจิตวิทยา (นำโดยนางสาวละเอียด ชูประยูร) โรงพยาบาลได้ยกระดับมาตรฐานการรักษาผ่านเครื่องมือและเทคนิคสมัยใหม่ ดังนี้
* จิตบำบัดรูปแบบใหม่: นำวิธีการบำบัดที่หลากหลายมาใช้ เช่น พฤติกรรมบำบัด (Behavior Therapy), เกสตัลต์บำบัด (Gestalt Therapy) และ เทคนิคการผ่อนคลาย (Relaxation Technique)
* เทคโนโลยีชีวภาพ: มีการนำเครื่อง Biofeedback มาใช้ในการควบคุมสภาวะทางสรีรวิทยาเพื่อช่วยในการบำบัดรักษา
* มาตรฐานเครื่องมือวัดผล: พัฒนาและปรับปรุงแบบทดสอบบุคลิกภาพ รวมถึงแบบประเมินทางพยาธิสภาพที่นำเข้าจากต่างประเทศ โดยนำมาศึกษาวิจัยและเปรียบเทียบกับเกณฑ์มาตรฐานของประชากรไทย เพื่อให้เกิดความแม่นยำในการวินิจฉัยสูงสุด

ในปีเดียวกันนี้ ภายใต้การบริหารจัดการของ นายแพทย์สมโภชน์ สุขวัฒนา หัวหน้าแผนกจิตเวชผู้ใหญ่ในขณะนั้น ได้มีการนำวิทยาการสมัยใหม่มาใช้ ดังนี้
* เภสัชกรรมบำบัด: เริ่มมีการนำยาในกลุ่ม Tranquilizers (ยากล่อมประสาท/ยาคลายกังวล) เข้ามาใช้ในการควบคุมอาการทางจิตอย่างมีประสิทธิภาพเช่นเดียวกับในประเทศที่เจริญแล้ว
* กลุ่มจิตบำบัด (Group Psychotherapy): พัฒนาการบำบัดโดยใช้กระบวนการกลุ่มเพื่อช่วยให้ผู้ป่วยได้เรียนรู้และเยียวยาร่วมกับผู้อื่น

แผนกโรคระบบประสาทได้นำเครื่องตรวจสมอง 16 channel และเครื่องตรวจสมองด้วยความถี่มาใช้ ซึ่งทั้ง 2 เครื่องนี้นับเป็นเครื่องมือทางการแพทย์ชนิดแรกของไทย

ส่วนในฝ่ายเภสัชกรรม นางฉวีวรรณ ศิลปบรรเลง หัวหน้าแผนกเภสัชกรรมได้นำเครื่องทำยาเม็ดเข้ามาใช้ โดยใช้ในการผลิตยาเม็ด Haloperidol ใช้เองในโรงพยาบาล
ในปี พ.ศ. 2520 โรงพยาบาลได้สร้างตึกฟื้นฟูสมรรถภาพขึ้นโดยเฉพาะ เพื่อเป็นศูนย์รวมงานบำบัดด้านนี้ไว้ด้วยกัน ทั้งได้เพิ่มเติมหน่วยกิจกรรมทดสอบขึ้นเพื่อเป็นการจำแนกประเภทกิจกรรมให้ผู้ป่วยได้ทำถูกต้องตามหลักวิชา

ใน พ.ศ. 2526 แผนกสังคมสงเคราะห์ได้เปิดบริการรับปรึกษาปัญหาสุขภาพจิตทางไปรษณีย์ขึ้น ซึ่งมีผู้สนใจใช้บริการเป็นจำนวนมาก

สถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา
ใน พ.ศ. 2540 ได้มีการย้ายไปสังกัดจากกรมการแพทย์ไปยังกรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข และเปลี่ยนชื่อเป็น "สถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา" ใน พ.ศ. 2545

มูลนิธิโรงพยาบาลสมเด็จเจ้าพระยา
มูลนิธิโรงพยาบาลสมเด็จเจ้าพระยา ในพระราชูปถัมภ์ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ก่อตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 31 สิงหาคม พ.ศ. 2522 โดย นายแพทย์หทัย ชิตานนท์ ผู้อำนวยการในขณะนั้น เพื่อเป็นหน่วยงานสนับสนุนการดำเนินงานของโรงพยาบาล อย่างไรก็ตาม ในช่วงแรกมูลนิธิยังไม่เป็นที่รู้จักกว้างขวางและมีกองทุนเริ่มต้นเพียงไม่กี่แสนบาท
ในปี พ.ศ. 2542 ภายใต้การนำของ นายแพทย์ปรีชา ศตวรรษธำรง (ผู้อำนวยการและรองประธานมูลนิธิฯ) โรงพยาบาลประสบวิกฤตด้านอาคารสถานที่อย่างหนัก โดยเฉพาะอาคารหยับหมอกและอาคารรสคุนธ์ที่มีสภาพทรุดโทรมจนวิศวกรสั่งระงับการใช้งาน ประกอบกับปัญหาการแพร่ระบาดของยาบ้า ทำให้มีผู้ป่วยล้นโรงพยาบาล ด้วยเหตุนี้จึงเกิดโครงการระดมทุนครั้งใหญ่เพื่อซ่อมแซมอาคารและปรับทัศนคติของสังคมต่อผู้ป่วยจิตเวช:
* ทุนเริ่มแรก: ได้รับบริจาคจาก คุณถนอมฤดี แสงอุทัย จำนวน 5 ล้านบาท ซึ่งนำมาใช้เป็นทุนตั้งต้นในการประชาสัมพันธ์มูลนิธิฯ
* สายธารศรัทธา 111 ปี: มีการจัดรายการการกุศลทางสถานีวิทยุโทรทัศน์กองทัพบกเมื่อวันที่ 25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2543 โดยได้รับความเมตตาจากบุคคลสำคัญ อาทิ พลเอกสุจินดา คราประยูร, พลเอกสุรยุทธ์ จุลานนท์ และคุณหญิงเอื้อปรานี เจียรวนนท์ มาร่วมบริหารงาน ทำให้ได้รับเงินบริจาคสูงถึง 31,711,958 บาท

เมื่อวันที่ 29 กันยายน พ.ศ. 2544 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงรับมูลนิธิฯ ไว้ในพระราชูปถัมภ์
ผลงานการพัฒนาอาคารและการบำบัดรักษา
{| class="wikitable"
|รายการอาคาร / โครงการ
|งบประมาณ (ล้านบาท)
|รายละเอียดสำคัญ
|-
|อาคารผู้ป่วยในจิตเวชชาย
|120
|อัญเชิญพระปรมาภิไธยย่อ ภปร ประดิษฐาน
|-
|อาคารสมเด็จพระบรมราชินีนาถในรัชกาลที่ 9
|240
|อาคารจิตเวชหญิง อัญเชิญพระปรมาภิไธยย่อ สก ประดิษฐาน
|-
|อาคารเจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร
|650
|อาคารเฉลิมพระเกียรติ 60 พรรษา สำหรับผู้ป่วยนอก จิตเวชสูงอายุ และโรคสมอง (แล้วเสร็จ พ.ศ. 2564)
|-
|สิ่งอำนวยความสะดวกพื้นฐาน
|180
|อาคารจอดรถ บ่อบำบัดน้ำเสีย และโรงครัว
|-
|ร้านกาแฟหลังคาแดง
| -
|โครงการฝึกอาชีพสำหรับผู้ป่วยจิตเวช ร่วมกับบริษัท CP-Retailink
|}

พิพิธภัณฑ์สถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา
พิพิธภัณฑ์โรงพยาบาลสมเด็จเจ้าพระยา เป็นพิพิธภัณฑ์จิตเวชศาสตร์แห่งแรกและแห่งเดียวในประเทศไทย ตั้งอยู่ในเขตคลองสาน กรุงเทพมหานคร อาคารพิพิธภัณฑ์เป็นโบราณสถานที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมและการแพทย์ ทำหน้าที่รวบรวมวิวัฒนาการด้านสุขภาพจิตของไทยตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

ประวัติ

ประวัติการก่อตั้ง
ความเป็นมาของพิพิธภัณฑ์เชื่อมโยงกับจุดกำเนิดของบริการจิตเวชในประเทศไทย ดังนี้:
* พ.ศ. 2432: พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้ง "โรงพยาบาลคนเสียจริต" ขึ้นครั้งแรกที่ปากคลองสาน เมื่อวันที่ 1 พฤศจิกายน
* พ.ศ. 2455: โรงพยาบาลขยายตัวและย้ายมายังที่ตั้งปัจจุบัน โดยซื้อที่ดินจากเจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ (วร บุนนาค)
* อาคารพักอาศัยเดิม: บนที่ดินมีอาคารทรงตะวันตกขนาดใหญ่ 1 หลัง ซึ่งเคยเป็นบ้านพักของเจ้าของเดิม ต่อมาถูกใช้เป็นบ้านพักของผู้อำนวยการโรงพยาบาลหลายท่าน รวมถึง พระยาอายุรเวชวิจักษ์ (หมอคาทิวส์) ผู้วางรากฐานจิตเวชศาสตร์แบบตะวันตกในไทย
การอนุรักษ์และการประกาศเป็นโบราณสถาน
หลังจากปี พ.ศ. 2514 อาคารไม่ได้ใช้เป็นบ้านพักผู้อำนวยการและมีสภาพทรุดโทรมลง นพ.หทัย ชิตานนท์ (ผู้อำนวยการในขณะนั้น) จึงได้ดำเนินการบูรณะครั้งใหญ่:

* พ.ศ. 2524 – 2525: บูรณะโดยความร่วมมือจากผู้เชี่ยวชาญกรมศิลปากร
* พ.ศ. 2528: กรมศิลปากรประกาศขึ้นทะเบียนอาคารเป็น โบราณสถานแห่งชาติ เมื่อวันที่ 4 กุมภาพันธ์
* พ.ศ. 2530: ได้รับรางวัล "อาคารอนุรักษ์ดีเด่น" จากสมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์

การเปิดเป็นพิพิธภัณฑ์
นพ.หทัย ชิตานนท์ มีดำริให้จัดตั้งอาคารหลังนี้เป็นพิพิธภัณฑ์เพื่อให้อนุชนรุ่นหลังได้ศึกษาประวัติศาสตร์จิตเวชศาสตร์ไทย:
* พิธีเปิด: สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินทรงเปิดพิพิธภัณฑ์เมื่อวันที่ 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2532 * วาระสำคัญ: การเปิดพิพิธภัณฑ์ตรงกับวันครบรอบ 100 ปี ของจิตเวชศาสตร์และสุขภาพจิตไทย

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
* 
*