วัดม่วงโตน
วัดม่วงโตน เป็นวัดประจำหมู่บ้านม่วงโตนอยู่ห่างจากจากตัวเมืองลำพูน ๔๐ กิโลเมตร ตั้งอยู่ในตำบลเหล่ายาว อำเภอบ้านโฮ่ง ตั้งอยู่ห่างจากที่ว่าการอำเภอบ้านโฮ่ง 5 กิโลเมตร
ประวัติ
 วัดม่วงโตน สร้างเมื่อ ปี พ.ศ.๒๓๖๙ หลังจากที่ชาวยองได้อพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานในบริเวณลุ่มน้ำลี้แถบนี้ ไม่มีปรากฏหลักฐานแน่ชัดว่าใครเป็นผู้สร้าง สันนิฐานว่าคงเป็นกลุ่มชาวยองและพระสงฆ์ที่อพยพย้ายถิ่นฐานจากเมืองยองเข้ามาเป็นผู้สร้าง เพราะขณะนั้นชาวบ้านกลุ่มเดิมที่อาศัยส่วนใหญ่ในแถบนี้ยังมีการนับถือผีกันอยู่ ต่อมาได้เริ่มมีการพัฒนาในสมัยของท่านครูบาโถ สุมงฺคโล เป็นเจ้าอาวาสในปี พ.ศ. 2476 จึงได้มีการเริ่มบูรณะและสร้างถาวรวัตถุต่างๆเพิ่มขึ้น เช่น วิหาร หอพระไตรปิฏก พระธาตุเจดีย์ ฯลฯ ท่านได้พัฒนาและปกครองวัดให้เจริญรุ่งเรืองโดยถือเป็นบุคคลสำคัญอีกคนหนึ่งขอบ้านม่วงโตน วัดม่วงโตนได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาเมื่อวันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2513 เขตวิสุง
ตน วัดม่วงโตนได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาเมื่อวันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2513 เขตวิสุงคามสีมา กว้าง 40 เมตร ยาว 80 เมตร ครูบาโถ สุมงฺคโล มรณภาพ เมื่อวันที่ 9 พฤษภาคม พ.ศ. 2513 ต่อมาในสมัยท่านพระครูวรปัญโญภาส ได้สืบทอดและได้สร้างศาลาการเปรียญ อุโบสถ ซุ้มประตู หอระฆังและขยายเขตวัดออกไปอีก และกุฏิ ต่อจากท่านครูบาโถ สุมงฺคโล ได้สร้างไว้เพื่อให้สวยงามคู่บวรพระพุทธศาสนาดังที่เห็นในปัจจุบัน
วัดม่วงโตน ตั้งอยู่เลขที่ 10 หมู่ที่ 1 บ้านม่วงโตน ถนนสายม่วงโตน – ท่าลี่ หมู่ที่ 1 ตำบลเหล่ายาว อำเภอบ้านโฮ่ง จังหวัดลำพูน สังกัดคณะสงฆ์มหานิกาย ที่ดินที่ตั้งวัดมีเนื้อที่ 3 ไร่ 67 ตารางวา อาณาเขต ทิศเหนือประมาณ 2 เส้น 10 วา จดถนนสาธารณะ ทิศใต้ประมาณ 1 เส้น 5 วา จดลำเหมืองสาธารณะ ทิศตะวันออกประมาณ 1 เส้น 10 วา จดลำเหมืองสาธารณะ ทิศตะวันตกประมาณ 1 เส้น 15 วา จดลำเหมืองสาธารณะ และมีที่ธรณีสงฆ์จำนวน 1 แปลง เนื้อที่ 2 ไร่ 1 งาน 90 ตารางวา ถาวรวัตถุภายในวัดประกอบด้วย วิหาร ภายในมีภาพจิตรกรรมฝาผนังเวสสันดรชาดก อุโบสถ ศาลาการเปรียญ หอไตร หอระฆัง พระธาตุเจดีย์ และกุฏิสงฆ์ ปูชนียวัตถุมีพระประธานในวิหารมีพระพุทธรูปก่ออิฐถือปูนซึ่งได้รับยกย่องว่าเป็นพร
์ ปูชนียวัตถุมีพระประธานในวิหารมีพระพุทธรูปก่ออิฐถือปูนซึ่งได้รับยกย่องว่าเป็นพระพุทธรูปที่มีพุทธลักษณะงดงามที่สุดในอำเภอบ้านโฮ่ง นอกจากนี้เดิมนั้นในวัดม่วงโตนยังเคยมีโรงเรียนเริ่มก่อตั้งสมัยครูบาโถ สุมังคโล (โรงเรียนม่วงโตนมังคลาราษฎ์บำรุง) และศูนย์เด็กก่อนเกณฑ์ในวัดซึ่งเปิดสอนมาตั้งแต่ พ.ศ.2528 สมัยพระครูสองเมือง(พระครูวรปัญโญภาส) ภายหลังโรงเรียนได้ย้ายมายังสถานที่ตั้งปัจจุบัน(โรงเรียนบ้านม่วงโตน) ส่วนศูนย์เด็กเล็กได้ย้ายออกมาอยู่ที่ยุ้งฉางที่เก็บข้าวของหมู่บ้านซึ่งอยู่ติดกับบ้านพักเกษตรตำบลและศาลใจบ้านเสื้อบ้าน จนกระทั้งปี พ.ศ.2559 ได้มีการยุบไปรวมเป็นศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก อบต.เหล่ายาว แล้วพัฒนาพื้นที่ดังกล่าวเป็นศาลาเอนกประสงค์กลางหมู่บ้านใน
เจ้าอาวาส
เจ้าอาวาสปกครองสืบต่อๆกันมาหลายสมัย เท่าที่ปรากฎหลักฐานและสามารถสืบทราบได้ มีดังนี้
* พระกันธิยะ
* พระตุ่น ญาณวีโร
* พระอธิการตุ่น ปุณณโชโต 
* พระอธิการอิ่น จันทวังโส ถึงปี พ.ศ. 2476
* เจ้าอธิการโถ สุมังคโล พ.ศ. 2476-2513 (เจ้าคณะตำบลเหล่ายาวรูปแรก)
* พระครูวรปัญโญภาส (สองเมือง ปัญญาวโร) พ.ศ. 2514 ถึงปัจจุบัน

สิ่งปลูกสร้าง
สิ่งปลูกสร้างที่สำคัญภายในเขตวัดม่วงโตน ดังนี้

* หอไตรวัดม่วงโตน
หอไตร สร้างเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๗๘ ในสมัยที่ท่านครูบาโถ สุมงฺคโล เป็นเจ้าอาวาส โดยมีพ่อหนานพรหม บุญมายอง เป็นสล่าเก๊า (เป็นนายช่าง) พร้อมด้วยคณะศรัทธาวัดม่วงโตน เป็นผู้สร้างเป็นสถานที่เก็บพระไตรปิฏกและคำภีร์ใบลานสำคัญ ซึ่งเป็นอาคารขนาดเล็ก ใต้ถุนสูง ชั้นบนเป็นเครื่องไม้ แผนผังเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้า กั้นฝาทึบทั้งสี่ด้าน ไม่มีช่องหน้าต่าง มีระเบียงล้อมรอบ ด้านหน้าหลังมีช่องประตูด้านละช่อง มีระเบียงไม้แกะสลักลวดลายโดยรอบมีช่องระเบียงด้านหน้าและด้านหลังอาจเป็นที่สำหรับพาดบันได เนื่องจากไม่มีการทำบันไดเอาไว้ ส่วนหลังคาเป็นทรงล้านนาลดชั้น มุงกระเบื้องดินขอ ประกอบด้วยช่อฟ้า ใบระกา กางหงส์ หน้าบันแกะสลักเป็นลวดลายล้านนาปิดทอง ตรงกลางมีการแกะเป็นรูปแพะอันเป็น
กา กางหงส์ หน้าบันแกะสลักเป็นลวดลายล้านนาปิดทอง ตรงกลางมีการแกะเป็นรูปแพะอันเป็นปีนักษัต(มะแม)ประจำปีเกิดของครูบาโถ สุมงฺคโล ตัวเสาระเบียงมีการฉลุลวดลายสวยงาม ศิลปะล้านนา หอไตรแห่งนี้ได้รับการบูรณะครั้งใหญ่ใน ปี พ.ศ. ๒๕๖๓ โดยท่านพระครูวรปัญโญภาส (หลวงปู่ครูบาสองเมือง) เป็นผู้กำกับดูแลการบูรณะ โดยทีมช่างงานไม้แกะสลักจากบ้านถวาย จ.เชียงใหม่ ใช้การบูรณะโดยอนุรักษ์ลวดลายเดิมทุกประการ บูรณะเสร็จเมื่อวันที่ ๒ ตุลาคม พ.ศ.๒๕๖๓
* พระประธานในวิหารหลวงวัดม่วงโตน
พระประธานในวิหารหลวง สร้างพร้อมกับวิหารหลวงหลังแรก โดยมีพ่อน้อยยอด ( ช่างยอด) คนทางเหนือเรียกช่างว่า สล่า จากบ้านทาขุมเงิน อำเภอแม่ทา เป็นผู้สร้าง โดยเป็นการก่ออิฐถือปูน แล้วทาสีปิดทองทับ พระพุทธรูปองค์นี้ ได้รับยกย่องว่าเป็นพระพุทธรูปที่มีพุทธลักษณะงดงามที่สุดในอำเภอบ้านโฮ่ง
* พระธาตุวัดม่วงโตน
พระธาตุ สร้างในสมัยท่านครูบาโถ สุมงฺคโล เป็นเจ้าอาวาส ภายในบรรจุ พระธาตุ พระธรรมใบลาน แก้วแหวนเงินทอง และวัตถุมงคลของมีค่าต่างๆ มีลักษณะเป็นเจดีย์ทรงระฆังคว่ำแบบฐานสี่เหลี่ยมองค์เจดีย์เป็นสี่เหลี่ยมย่อมุมมีพระพุทธรูปปางห้ามญาติประดิษฐานทั้งสี่ด้าน มีสิงห์อยู่ทั้งสี่มุม องค์เจดีย์ด้านบนมีพระพุทธรูปทองสำริดปางสมาธิประดิษฐ์อยู่ทั้งสี่ด้าน มีฐานบัวรองรับปรียอด ฉัตรทองเจ็ดชั้น
* อนุสาวรีย์ ที่บรรจุอัฐิ และประดิษฐานรูปเหมือน ครูบาโถ สุมงฺคโล
ที่บรรจุอัฐิ ครูบาโถ สุมงฺคโล สร้างครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ. 2514 ภายในบรรจุอัฐิของท่านครูบาโถ สุมงฺคโล เพื่อให้พุทธศาสนิกชนได้กราบไหว้บูชา โดยคณะศรัทธาบ้านม่วงโตนจะจัดงานประเพณีสรงน้ำขึ้นในระหว่างวันที่ 7 - 9 พฤษภาคม ของทุกปี ต่อมาในงานประเพณีสรงน้ำกู่ครูบาโถ สุมงฺคโล ประจำปี 2552 พระครูวรปัญโญภาส ได้มีดำริที่จะจัดสร้างรูปหล่อ ครูบาโถ สุมงฺคโล ขึ้น คณะศิษย์ที่ได้ทราบข่าวจึงได้รวบรวมทุนทรัพย์ และจัดสร้างรูปเหมือน ครูบาโถ สุมงฺคโล ขึ้น โดยมีพิธีเททองหล่อในวัน เสาร์ ขึ้น 5 ค่ำ เดือน 5 (เสาร์ห้า) ปี พ.ศ. 2553 หลังจากมีการสร้างรูปเหมือนครูบาโถ สุมงฺคโล จึงได้มีการสร้างสถูปเจดีย์(กู่) องค
3 หลังจากมีการสร้างรูปเหมือนครูบาโถ สุมงฺคโล จึงได้มีการสร้างสถูปเจดีย์(กู่) องค์ใหม่แทนองค์เดิมโดยได้มีพิธีลื้อถอนองค์เดิมเมื่อ ปี พ.ศ. 2553 โดยมีพระครูถาวรธรรมวัตร (ครูบาบุญยืน ถาวโร) เป็นประธานสงฆ์ในพิธีสวดถอน โดยได้ขุดพบอัฐิธาตุครูบาโถ สุมงฺคโล บรรจุกล่อง 2 ใบ และเหรียญรุ่นแรก ปี พ.ศ.2514 อีกจำนวน 20 เหรียญ และได้สร้างสถูปเจดีย์(กู่)องค์ใหม่ เสร็จเมื่อปี พ.ศ. 2555 ซึ่งได้บรรจุ อัฐิครูบาโถ สุมงฺคโล พร้อมทั้งเหรียญครูบาโถ ครูบาโถ สุมงฺคโล รุ่นแรกที่ขุดพบและเหรียญรุ่นเสาร์ห้าปี พ.ศ. 2553 พร้อมกับพระรอดลำพูนไว้ด้านในจำนวนหนึ่ง และได้มีการอัญเชิญรูปเหมือน ครูบาโถ สุมงฺคโล ขึ้นประดิษฐานในวันงานประเพณีสรงน้ำกู่ในวันที่ 10 พฤษภาคม พ.ศ. 2555