ปาทุกะ
ปาทุกะ ( ) เป็นรองเท้าทรงโบราณในอินเดีย ประกอบด้วยพื้นรองเท้าพร้อมเดือยและปุ่ม/หัวหนีบที่ใช้นิ้วหัวแม่เท้ากับนิ้วชี้หนีบไว้ให้อยู่กับที่ 
ในทางประวัติศาสตร์มีการใส่ในเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
มีรูปแบบและใช้วัสดุที่หลากหลาย
ตัวอย่างเช่น อาจทำเลียนแบบรูปเท้า หรือรูปปลา อาจทำจากไม้ งาช้าง หรือเงิน
อาจตกแต่งอย่างวิจิตร เช่น เมื่อเป็นส่วนหนึ่งของเครื่องสินสอด/เครื่องแต่งกายเจ้าสาว 
แต่ก็อาจถวายเป็นเครื่องบูชาทางศาสนาหรือเป็นวัตถุแห่งการบูชาได้ด้วย
แม้คนธรรมดาอาจจะใส่ปาทุกะไม้แบบเรียบง่าย แต่ปาทุกะที่ทำจากไม้สัก ไม้มะเกลือ และไม้จันทน์ชั้นดี ฝังประดับด้วยงาช้างหรือลวดโลหะ เป็นเครื่องแสดงสถานะสูงทางสังคมของผู้ใส่ 
ในปัจจุบัน นักบวชและนักพรตในศาสนาฮินดู พุทธ และเชนอาจใส่ปาทุกะเป็นรองเท้า
ความสำคัญทางศาสนาฮินดูเชื่อมโยงกับมหากาพย์รามายณะ
คำว่า ปาทุกะ ยังอาจหมายถึงรอยเท้าของเทพเจ้าและนักบุญที่เคารพบูชา 
โดยทำเป็นรอยเท้าเป็นสัญลักษณ์ภายในบ้านหรือในวัดที่สร้างขึ้นเพื่อจุดประสงค์นี้ 
วัดหนึ่งดังกล่าวก็คือ วัดวิษณุปาท (Vishnupad Mandir) ในเมืองคยา ประเทศอินเดีย
ในทำนองเดียวกัน รอยพระพุทธบาทก็มีให้บูชาภายใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ในพุทธคยา
ปาทุกะเป็นสัญลักษณ์ทางราชวงศ์ในประเทศมาเลเซีย
บรรดาศักดิ์ "ซรีปาดูกา" ( , เทียบเป็น "สรี ปาทุกา") มีความหมายใกล้เคียงกับ "ฝ่าบาท" และมอบเป็นเกียรติแก่บุคคลสำคัญของราชสำนักมาเลเซีย

ในศาสนาพุทธ ปาทุกะแปลว่าเขียงเท้า เป็นชนิดรองเท้าที่พระพุทธเจ้าทรงห้ามไม่ให้พระภิกษุสามเณรใส่ ไม่ว่าจะทำด้วยวัสดุเช่นไร เว้นไว้แต่เพียงบางกรณี

]]

ประวัติที่มาของคำ

]]

คำภาษาสันสกฤต pāduka (ปาทุกา) มีรากมาจากคำว่า pāda (ปาทะ) ซึ่งหมายถึง “เท้า”
คำศัพท์นี้บัญญัติขึ้นเพื่อระบุรองเท้าโบราณของอินเดีย
ตำนาน
คำว่า ปท (pada) ซึ่งหมายถึง “เท้า” ได้กล่าวถึงในฤคเวท คัมภีร์ศาสนาฮินดูโบราณ ว่าหมายถึงจักรวาล/โลก โดยแบ่งเป็น ปฤถวี (ดิน) วายุ (ลม) อากาศะ (ท้องฟ้า) และภพที่นอกเหนือไปจากท้องฟ้า
ในมหากาพย์รามายณะของศาสนาฮินดู พระราชาท้าวทศรถทรงเนรเทศพระราชโอรสพระราม (อวตารของพระวิษณุ) ไปเป็นเวลา 14 ปี ตามคำขอร้องของพระมเหสีไกยเกษี (พระมารดาเลี้ยงของพระราม) เพื่อให้พระราชโอรสของพระองค์คือพระพรตได้ทรงขึ้นครองราชย์แทน
อย่างไรก็ตาม พระพรตไม่ได้ทรงประสงค์จะปกครองแผ่นดิน จึงเสด็จไปเยี่ยมพระรามเมื่อยังทรงถูกเนรเทศ แล้วทูลขอร้องให้พระองค์เสด็จกลับไปยังอโยธยา
เมื่อพระรามตรัสตอบว่าจะกลับมาหลังจากพ้นเนรเทศเท่านั้น พระพรตจึงทรงขอพระราชทานปาทุกะของพระรามเพื่อใช้เป็นตัวแทนในการราชาภิเษก และเป็นปูชนียวัตถุสำหรับข้าราชบริพารของพระราม
พระพรตทรงนำปาทุกะทองของพระรามไปด้วยความเคารพเป็นอย่างยิ่ง โดยทรงทูลไว้เหนือพระเศียรเพื่อแสดงความจงรักภักดีต่อพระเชษฐา
ามเคารพเป็นอย่างยิ่ง โดยทรงทูลไว้เหนือพระเศียรเพื่อแสดงความจงรักภักดีต่อพระเชษฐา
พระพรตได้ทรงปกครองแคว้นโกศลในฐานะผู้สำเร็จราชการในพระนาม “ปาทุกะของพระราม”
การทำ

นี้เท่ากับเป็นรองเท้าแตะที่ปกติมีพื้นไม้พร้อมเดือยและปุ่มเพื่อใช้หนีบด้วยนิ้วหัวแม่เท้ากับนิ้วชี้
ไม่มีสายรัดใด ๆ เพื่อยึดพื้นรองเท้าเข้ากับเท้า ดังนั้นผู้ใส่จึงต้องหนีบเดือยระหว่างนิ้วทั้งสองเพื่อให้รองเท้าอยู่กับที่ขณะเดิน
รองเท้านี้ยังมีชื่อเรียกอื่น ๆ เช่น khadau, karrow, kharawan และ karom 
ในอนุทวีปอินเดีย นักบวช นักพรต และสามัญชนมักเป็นผู้ใช้ร้องเท้า 
โดยทำเป็นทรงรอยเท้า มีไม้ต่อรองเท้าสองอันที่โค้งแคบ ออกแบบเพื่อไม่ให้ผิดหลักอหิงสา การไม่เบียดเบียน เพราะเหยียบพืชพรรณและแมลงโดยไม่ตั้งใจ
ซึ่งปฏิบัติตามโดยนักบุญศาสนาฮินดูและเชน 
พราหมณ์ผู้สวมอาจสวดไปด้วยว่า "โปรดอโหสิกรรม แม่พระธรณี สำหรับบาปจากการทำร้าย ความรุนแรงที่ข้าพเจ้ากระทำ 
ด้วยการวางเท้าของข้าพเจ้าบนแม่ท่านในเช้าวันนี้"
ปาทุกะงาช้างเป็นที่นิยมใช้ในหมู่ราชวงศ์และนักบุญ
จริยธรรมทางศาสนาฮินดูกำหนดว่างาช้างต้องได้มาจากช้างที่ตายตามธรรมชาติ หรือเก็บจากช้างเลี้ยงโดยหลีกเลี่ยงการทารุณกรรม 
ผู้ที่มีฐานะสูงทางสังคมสวมปาทุกะที่ทำจากไม้สัก ไม้ตะโก และไม้จันทน์คุณภาพดี โดยอาจมีการฝังลายงาช้างหรือลวดโลหะ
และยังอาจทำเป็นรูปปลาเพื่อเป็นสัญลักษณ์แห่งความอุดมสมบูรณ์อีกด้วย

ปาทุกะรูปแบบอื่นที่ใส่ในโอกาสพิเศษอาจมีการแกะลายด้วยเงิน หรือทำจากไม้ที่ชุบเงิน และบางครั้งประดับด้วยกระดิ่งเพื่อส่งเสียงขณะเดิน
ปาทุกะสำริดหรือทองเหลืองอาจใส่ในพิธีกรรมหรืองานฉลอง
มีถึงปาทุกะไม้พิเศษคู่หนึ่งที่ทาสีอย่างละเอียดประณีตและมีปุ่มนิ้วเท้าประดับด้วยดอกบัวงาช้าง
ในแต่ละก้าว กลไกที่พื้นรองเท้าจะทำให้ดอกบัวค่อย ๆ บานจากดอกตูมเป็นดอกบาน
ยังมีปาทุกะที่ทำเป็นรูปนาฬิกาทรายหรือมีรูปโค้งตามนิ้วเท้า

มีการค้นพบรองเท้าศตวรรษที่ 18 ที่ใช้ประพฤติข้อวัตร ซึ่งทำจาก “ไม้ที่พื้นรองด้วยตะปูเหล็กแหลม”
สันนิษฐานว่ามีไว้เพื่อก่อความเจ็บปวดแก่ผู้ใส่ เพื่อแสดงความมุ่งมั่นทางศาสนาด้วยความอดทนต่อความเจ็บปวด

การเคารพบูชา

]]
ปาทุกะมักมอบเป็นส่วนหนึ่งของสินสอด/เครื่องแต่งกายเจ้าสาว
และมักเป็นที่สักการะหรือเป็นเครื่องสักการะของผู้ศรัทธา
ในเทศกาลที่เกี่ยวข้องกับเทพเจ้าฮินดู Vithoba 
ผู้แสวงบุญจะเดินทางไปยังวัดของพระองค์ที่เมืองปัณฒรปุระโดยไปจากเมือง Alandi และ Dehu ซึ่งเกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับนักกวี-นักบุญ Dnyaneshwar และ Tukaram ตามลำดับ 
โดยอัญเชิญปาทุกะของนักบุญเหล่านี้ไปในวอเงิน

ความเชื่อทางศาสนาที่แพร่หลายประการหนึ่งคือการสัมผัสกับเท้ายักษิณีอันเป็นประติมากรรมทรงศาลภัญชิกา
กล่าวกันว่าเมื่อใดยักษิณีโอบล้อมต้นไม้ที่ยังไม่ผลิตอกด้วยขาของนาง ต้นไม้นั้นจะเริ่มออกดอกและผลิผล
ยักษิณีศาลภัญชิกายังเป็นเครื่องตกแต่งอาคารในรูปแบบฉากยึด (architectural bracket) ในวัดฮินดูหลายแห่ง
ปูชนียวัตถุที่เด่นอีกประการคือ พระลักษมี เทพีแห่งความมั่งคั่ง
ในวันเทศกาลทีปาวลี จะมีการเชื้อเชิญพระลักษมีเข้าสู่บ้านด้วยความศรัทธาโดยทำเป็นทางรอยเท้า (ปาทุกะ) ที่วาดด้วยสีหรือโกลัม (เป็นแป้งข้าวหรือชอล์ค) แล้วประดับด้วยประทีปน้ำมัน จากประตูบ้านไปยังศาลเจ้าภายในบ้าน
โดยหวังว่า พระลักษมีจะประทานโชคลาภให้แก่คนในบ้าน

ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ในพุทธคยาที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้อริยสัจ มีบัลลังก์ว่างที่ประดับด้วยรอยพระพุทธบาทบนที่วางเท้า
เป็นสถานที่เคารพบูชาเป็นอย่างยิ่ง
ในวัดพระวิษณุในอินเดียใต้ นักบวชจะใส่ satari ซึ่งเป็นมงกุฎชุบทองหรือเงินที่มีรูปเป็นรอยพระบาทของพระวิษณุรอบ ๆ มงกุฎ เพื่ออวยพรให้แก่ผู้ศรัทธา ผู้จะก้มลงอย่างต่ำเพื่อให้วางมงกุฎลงบนศีรษะเป็นพิธี

ในศาสนาพุทธ
ในพระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ เสขิยกัณฑ์ ปาทุกาวรรค หมวดว่าด้วยเขียงเท้า มีพระบาลีว่า

ปาทุกา จึงแปลว่า เขียงเท้า 
ส่วนในอรรถกถาพระวินัยปิฎก สมันตปาสาทิกา ซึ่งอธิบายสิกขาบทด้านบน มีการกล่าวถึงลักษณะของเขียงเท้าไว้ว่า มี "หัวหนีบคล้ายคันร่ม" ที่ใช้สอดเข้าช่องนิ้วเท้า
ในพระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ จัมมขันธกะ ว่าด้วยทรงห้ามไม่ให้พระภิกษุสามเณรสวมเขียงเท้าไม้เป็นต้น พระพุทธเจ้าได้ทรงห้ามการสวมเขียงเท้าชนิดต่าง ๆ เป็นจำนวนมากรวมที่ทำด้วยไม้ ใบตาล ใบไผ่ หญ้า(สามัญ) หญ้ามุงกระต่าย หญ้าปล้อง ใบเป้ง หญ้าแฝก ขนสัตว์ ที่ประดับด้วยทองคำ ประดับด้วยเงิน 
ประดับด้วยแก้วมณี 
ประดับด้วยแก้วผลึก 
ประดับด้วยสัมฤทธิ์ ประดับด้วยกระจก ที่ทำด้วยดีบุก ทำด้วยสังกะสี และทำด้วยทองแดง แล้วในที่สุดจึงทรงห้ามสวมเขียงเท้าที่ใช้สวมเดิน แต่ทรงอนุญาตเขียงเท้าที่ตรึงอยู่กับที่ในที่ถ่ายอุจจาระ ที่ถ่ายปัสสาวะ และที่ชำระ

คลังภาพ
ไฟล์:Paduka Poojan.jpg|พิธีบูชาปาทุกะจัดขึ้นในช่วงเทศกาล Satchidanand
ไฟล์:Indian paduka in fish shape, South Bengal - Bata Shoe Museum - DSC00168.JPG|ปาทุกะรูปปลา พิพิธภัณฑ์รองเท้าบาทา
ไฟล์:Indian paduka that sprays lotus water from its toe-knobs, undated - Bata Shoe Museum - DSC00171.JPG|ปาทุกะที่พ่น "น้ำดอกบัว" ออกจากปลายเดือย พิพิธภัณฑ์รองเท้าบาทา
ไฟล์:Indian paduka, Jaipur, 18th century AD - Bata Shoe Museum - DSC00046.JPG|ปาทุกะเงิน คริสต์ศตวรรษที่ 18 พิพิธภัณฑ์รองเท้าบาทา
ไฟล์:Paduka - India.jpg|ปาทุกะเงิน พิพิธภัณฑ์รองเท้าบาทา

ดูเพิ่ม
*รองเท้าแตะ

เชิงอรรถ

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
*All about shoes: Padukas