ภาษามลายูปัตตานี
ภาษามลายูถิ่นปัตตานี หรือ ภาษามลายูปตานี (มลายูปัตตานี: บาซอ 'นายู; , อักษรยาวี: ) หรือนิยมเรียกอย่างไม่เป็นทางการว่า ภาษายาวี (มลายูปัตตานี: , อักษรยาวี: ) เป็นภาษากลุ่มออสโตรนีเซียนที่พูดโดยชาวไทยเชื้อสายมลายูในจังหวัดปัตตานี จังหวัดนราธิวาส จังหวัดยะลา รวมทั้งในอำเภอนาทวี อำเภอจะนะ อำเภอเทพา และอำเภอสะบ้าย้อย ทางทิศตะวันออกของจังหวัดสงขลา (ไม่รวมจังหวัดสตูล)
ในประเทศไทยมีประชากรที่พูดภาษานี้มากกว่า 1 ล้านคน ภาษานี้ใกล้เคียงมากกับภาษามลายูถิ่นในรัฐกลันตันและในอำเภอฮูลูเปรัก รัฐเประ ประเทศมาเลเซีย ซึ่งเป็นภาษาถิ่นที่แตกต่างจากส่วนที่เหลือของประเทศมาเลเซีย บางครั้งก็มีการเรียกรวมกันเป็นภาษาเดียวกันว่า ภาษามลายูกลันตัน-ปัตตานี (มลายูปัตตานี: ; กลันตัน: )
ระบบเสียง
พยัญชนะ
{| class="wikitable" align="center" border="1" style="margin:auto:; margin:auto;"
|+caption | หน่วยเสียงพยัญชนะภาษามลายูปัตตานี 
|-
! colspan=3 rowspan=2|ลักษณะการออกเสียง
! colspan=6|ตำแหน่งเกิดเสียง
|-
! style="text-align:center;" width="12%"|ริมฝีปาก
! style="text-align:center;" width="12%"|ริมฝีปาก กับฟัน
! style="text-align:center;" width="12%"|ปุ่มเหงือก
! style="text-align:center;" width="12%"|เพดานแข็ง
! style="text-align:center;" width="12%"|เพดานอ่อน
! style="text-align:center;" width="12%"|เส้นเสียง
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงนาสิก
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสี
pan=3|เสียงนาสิก
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงกึ่งนาสิก
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! rowspan=3|เสียงหยุด 
! colspan=2|ก้อง
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! rowspan=2|ไม่ก้อง
! ไม่พ่นลม
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! พ่นลม
| 
| 
| 
| 
| 
|
|- style="text-align:center;"
! rowspan=2|เสียงเสียดแทรก 
! colspan=2|ก้อง
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! colspan=2|ไม่ก้อง
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงรัว
| 
| 
| 
|
| 
|
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงข้างลิ้น
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-a
text-align:center;"
! colspan=3|เสียงข้างลิ้น
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="text-align:center;"
! colspan=3|เสียงกึ่งสระ
| 
| 
|
| 
| 
| 
|}
* หน่วยเสียงที่อยู่ในวงเล็บคือหน่วยเสียงที่ปรากฏในคำยืม เช่น 'เค้ก', 'โทรศัพท์'
* หน่วยเสียงที่ปรากฏในตำแหน่งท้ายพยางค์มี 3 หน่วยเสียง ได้แก่ , และ เช่น 'ขนม', 'กล่อง', 'ร้อน'
* หน่วยเสียงพยัญชนะกึ่งนาสิกเป็นหน่วยเสียงที่ไม่พบทั้งในภาษามาเลเซียและภาษาไทย เกิดจากการรวบเสียงพยัญชนะนาสิกเข้ากับเสียงพยัญชนะกักซึ่งใช้ฐานกรณ์เดียวกันหรือใกล้เคียงกันจนกลมกลืนเป็นเสียงเดียว โดยเกิดเฉพาะในตำแหน่งกลางคำเท่านั้น ตัวอย่างคู่เทียบเสียงได้แก่ 'ไมยราบ' - 'บาน', 'ขวา' - 'คอก' และ 'ไร' - 'โทน, โดด'
* นอกจากหน่วยเสียงพยัญชนะข้างต้นแล้ว ภาษามลายูปัตตานียังมีหน่วยเสียงพยัญชนะเสียงยาว ซึ่งก็คือเสียงพยัญชนะต้นที่ถูกยืดให้ยาวกว่าปกติเล็กน้อยเนื่องมาจากการลดรูปของคำ
ซึ่งก็คือเสียงพยัญชนะต้นที่ถูกยืดให้ยาวกว่าปกติเล็กน้อยเนื่องมาจากการลดรูปของคำ การยืดเสียงเช่นนี้เกิดได้กับพยัญชนะทุกหน่วยเสียง ยกเว้น , และหน่วยเสียงพยัญชนะกึ่งนาสิก ตัวอย่างคู่เทียบเสียงได้แก่ 'ดอกไม้' - 'ออกดอก' และ 'กลางคืน' - 'ค้างคืน'
สระ
{| class="wikitable" align="center" border="1" style="margin:auto:; margin:auto;"
|+caption | หน่วยเสียงสระเดี่ยวภาษามลายูปัตตานี 
|-
! rowspan="2" width="180px"|ระดับลิ้น
! colspan="3" width="100px"|ตำแหน่งลิ้น
|-style="text-align:center;"
! width="100px"|หน้า
! width="100px"|กลาง
! width="100px"|หลัง
|-style="text-align:center;"
! สูง
| || ( ) || 
|-style="text-align:center;"
! กึ่งสูง
| || || 
|-style="text-align:center;"
! กึ่งต่ำ
| ( ) || || 
|-style="text-align:center;"
! ต่ำ
| ||
|}
คำยืม
นอกจากคำศัพท์พื้นฐานของภาษามลายูแล้ว ภาษามลายูปัตตานีมีคำยืมจากภาษาอื่นหลายภาษา ได้แก่ 
* ภาษาสันสกฤต เข้ามาพร้อมกับศาสนาพุทธและศาสนาพราหมณ์ฮินดู เช่น ภาษา เป็น บาฮาซอ หรือ บาซอ Bâsô; หฤทยะ ('ใจ') เป็น ฮาตี Hâtî ('ตับ, ใจ'); คช ('ช้าง') เป็น กฺาเยฺาะฮ Gâyòh; ชัย ('ชัยชนะ') เป็น จายอ Câyô' ('เจริญ'); โทษ ('ความชั่ว') เป็น ดอซอ Dôsô ('บาป'); วาจา ('คำพูด') เป็น บาจอ Bâcô ('อ่าน'); นคร ('เมือง') เป็น นากือรี Nageuri ('ประเทศ')
* ภาษาอาหรับ เข้ามาพร้อมกับศาสนาอิสลาม เช่น /เกาะลัม/ ('ปากกา') เป็น กาแล Kâlè; /ตัมร์/ ('อินทผลัม') เป็น ตามา Tâmâ; /อาลัม/ ('โลก') เป็น อาแล Âlè; /ตุฟฟาห์/ ('แอปเปิล') เป็น ตอเปาะฮ Tôpòh; /วักต์/ ('เวลา') เป็น วะกื
น อาแล Âlè; /ตุฟฟาห์/ ('แอปเปิล') เป็น ตอเปาะฮ Tôpòh; /วักต์/ ('เวลา') เป็น วะกือตู Wakeutû; /กิตาบ/ ('หนังสือ') เป็น กีตะ Kîtá' ("คัมภีร์ทางศาสนาอิสลาม"); /ดุนยา/ ('โลก') เป็น ดุนิยอ Dunîyô
* ภาษาจีน เช่น กุยช่าย เป็น กูจา Kûcâ
* ภาษาเปอร์เซีย เช่น แมฮ์ทอบ ('แสงจันทร์') เป็น มะตับ Matab; แกนโดม ('แป้ง') เป็น กฺานง Kânong
* ภาษาฮินดี เช่น โรตี เป็น รอตี Rôtî
* ภาษาทมิฬ เช่น มานิกัม ('เพชร') เป็น มานิแก Manikè
* ภาษาอังกฤษ เช่น ('แก้ว') เป็น กฺือละฮ Geulah; ('ฟรี') เป็น ปือรี Peurî; ('จักรยานยนต์') เป็น มูตูซีกา Mûtûsîkâ
* ภาษาไทย เช่น นายก เป็น นาโยฺะ Nâyòk; ปลัด เป็น บือละ Beulá; มักง่าย เป็น มะงา Mángâ; โทรศัพท์ เป็น โทราซะ Torâsat
ความแตกต่างระหว่างภาษามลายูปัตตานีกับภาษามาเลเซีย
ความแตกต่างระหว่างภาษามลายูปัตตานีกับภาษามลายูกลางหรือภาษามาเลเซียมีดังนี้ 
การใช้คำ
บางคำทั้งสองภาษาใช้คำต่างกัน เช่น 'ฉัน' ภาษามาเลเซียใช้ ภาษามลายูปัตตานีใช้ อามอ หรือ ซายอ บางคำใช้พยัญชนะสลับกัน เช่น 'มันเทศ' ภาษามาเลเซียใช้ ภาษามลายูปัตตานีใช้ อูบี กือแตลอ หรือ อูบี แตลอ; 'พูด' ภาษามาเลเซียใช้ ภาษามลายูปัตตานีใช้ แกแจะ นอกจากนี้ ยังมีการใช้คำภาษาไทยปะปนเข้ามาในบางส่วน
การออกเสียง
* ออกเสียงสระต่างกัน ได้แก่
** เสียง + พยัญชนะนาสิกในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง ในภาษามลายูปัตตานี เช่น ('ไก่') เป็น อาแย; ('กิน') เป็น มาแก
** เสียง ท้ายคำในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง ในภาษามลายูปัตตานี เช่น ('ชื่อ') เป็น นามอ; ('เชิญ') เป็น ซีลอ
** เสียง ในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง ในภาษามลายูปัตตานี (บางส่วน) เช่น ('พา') เป็น บอเวาะ; ('ขอ') เป็น มีเตาะ
** เสียง ในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง ในภาษามลายูปัตตานี เช่น ('บ้าน') เป็น รฺูเมาะฮ
** เสียง ท้ายคำในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง หรือ ในภาษามลายูปัตตานี เช่น ('คลอง') เป็น ซูงา หรือ ซูแง; ('ตลาด') เป็น กือดา หรือ กือแด (การแปรเป็นเสียง /æ/ พบในบางท้องถิ่นเท่านั้น)
** เสียง ท้ายคำในภา
อดา หรือ กือแด (การแปรเป็นเสียง /æ/ พบในบางท้องถิ่นเท่านั้น)
** เสียง ท้ายคำในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง ในภาษามลายูปัตตานี เช่น ('มีด') เป็น ปีซา
** เสียง ท้ายคำที่ประสมกับพยัญชนะนาสิกในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง ในภาษามลายูปัตตานี เช่น ('ที่นี่') เป็น ซีนิง
** เสียง ในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง หรือ ในภาษามลายูปัตตานี เช่น ('สยาม') เป็น ซีแย, ('มนุษย์') เป็น มะนูซียอ
** เสียง พยางค์แรกในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง ในภาษามลายูปัตตานี เช่น ('เคย') เป็น แบซอ
** เสียง ในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง ในภาษามลายูปัตตานี เช่น ('บวช,ถือศีลอด') เป็น ปอซอ
* ออกเสียงพยัญชนะต้นต่างกัน เช่น 
** เสียง ในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง ในภาษามลายูปัตตานี (บางส่วน) เช่น
ัน เช่น 
** เสียง ในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง ในภาษามลายูปัตตานี (บางส่วน) เช่น ('คน') เป็น ออแรฺ, ('โซ่') เป็น รฺาตา ในขณะที่ ('ขนมปัง, โรตี') ยังคงเป็น รอตี
* ออกเสียงตัวสะกดต่างกัน เช่น
** ตัวสะกดที่เป็นเสียงเสียดแทรก , ในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียงที่เกิดจากคอหอย ในภาษามลายูปัตตานี เช่น ('เกียจคร้าน') เป็น มาละฮ
** ตัวสะกด , ในภาษามาเลเซีย แปรเป็นเสียง ในภาษามลายูปัตตานี เช่น ('ตุลาการ') เป็น ฮาเก็ง
โครงสร้างประโยค
ภาษามลายูปัตตานีนิยมเรียงประโยคแบบภาษาไทยคือใช้รูปประธานกระทำ ส่วนภาษามาเลเซียใช้ประโยคแบบประธานถูกกระทำ เช่น ภาษามลายูใช้ ตูวัน ดีเปอรานากัน ตีมานา ('ท่านถูกเกิดที่ไหน') ภาษามลายูปัตตานีใช้ ตูแว บือราเนาะ ดีมานอ ('ท่านเกิดที่ไหน')
ความต่างของไวยากรณ์และคำศัพท์
* ภาษามลายูปัตตานีตัดคำอุปสรรคที่ไม่จำเป็นออก เช่น (เดิน) ในภาษามาเลเซีย เป็น ' ยฺาแล ในภาษามลายูปัตตานี และเสียงพยัญชนะตัวแรกยาวขึ้น
* ภาษามลายูปัตตานีมีการย่อหรือกร่อนคำหลายคำรวมเป็นคำเดียว เช่น ดาโตะ อากี เป็น โตะกี, ตือรฺายฺู เป็น ตายฺู, ดี มานอ เป็น ดานอ, ซือแอกอ เป็น แซกอ เป็นต้น ในขณะที่ภาษามาเลเซียมีน้อยมาก
* ภาษามลายูปัตตานีใช้คำง่ายกว่า เช่น มาแก หมายถึงทั้ง 'กินข้าว' 'ดื่มน้ำ' และ 'สูบบุหรี่' แต่ภาษามาเลเซียแยกเป็น ('กิน'), ('ดื่ม') และ ('สูบ')
* ภาษามาเลเซียมีการแยกระดับของคำมากกว่า เช่น 'ผู้ชาย' ใช้ 'สัตว์ตัวผู้' ใช้ ส่วนภาษามลายูปัตตานีใช้ ยฺาแต กับทั้งคนและสัตว์ ส่วน ลือลากี มีใช้น้อย
* ภาษามลายูปั
ภาษามลายูปัตตานีใช้ ยฺาแต กับทั้งคนและสัตว์ ส่วน ลือลากี มีใช้น้อย
* ภาษามลายูปัตตานีมีการเรียงคำแบบภาษาไทยมากกว่า เช่น 'ทำนา' ใช้ บูวะ บือแ น
* 
* ประพนธ์ เรืองณรงค์. บุหงาปัตตานี: คติชนไทยมุสลิมชายแดนภาคใต้. กรุงเทพฯ : มติชน, 2540.
* Ishii, Yoneo. (1998). The Junk Trade from Southeast Asia: Translations from the Tôsen Fusesu-gaki 1674–1723. Institute of Southeast Asian Studies. .
* Cummings, Joe et al. (2005). Thailand Lonely Planet. .
* Laver, John. (1994). Principles of Phonetics. Cambridge University Press. .
* Smalley, William A. (1994). Linguistic Diversity and National Unity: Language Ecology in Thailand. Chicago: University of Chicago Press. Abdul Aziz, A. Y. (2010). Inventori vokal dialek Melayu Kelantan: Satu penilaian semula. Persatuan Linguistik Malaysia.