จกันตียา
จกันตียา ( ; ) คือหมู่วิหารหินใหญ่ 2 วิหารจากยุคหินใหม่ (ประมาณ 3,600–2,500 ปีก่อนคริสต์ศักราช) บนเกาะโกโซในทะเลเมดิเตอร์เรเนียน หมู่วิหารนี้เป็นมีความเก่าแก่ที่สุดในบรรดาวิหารหินใหญ่มอลตาและมีความเก่าแก่กว่าพีระมิดอียิปต์ นอกจากนี้ยังเป็นศาสนสถานที่มนุษย์สร้างขึ้นที่เก่าแก่ที่สุดเป็นอันดับที่ 2 ของโลกรองจากเกอเบ็กลีเทแพในตุรกี ยูเนสโกได้ขึ้นทะเบียนจกันตียาและสิ่งก่อสร้างอื่น ๆ ที่คล้ายคลึงกันเป็นแหล่งมรดกโลกโดยใช้ชื่อว่า "วิหารหินใหญ่แห่งมอลตา"
หมู่วิหารจกันตียาเคยใช้เป็นสถานที่ประกอบพิธีกรรมที่เกี่ยวกับความอุดมสมบูรณ์ นักวิจัยพบว่าตุ๊กตาและรูปปั้นจำนวนมากที่พบในแหล่งนี้มีความเกี่ยวข้องกับลัทธิความเชื่อดังกล่าว ตามตำนานพื้นบ้านของชาวเกาะโกโซ นางยักษ์ตนหนึ่งที่ไม่กินอะไรเลยนอกจากถั่วปากอ้าและน้ำผึ้งมีลูกกับชายคนหนึ่ง เธอแบกลูกไว้บนบ่าแล้วสร้างวิหารทั้งสองและใช้เป็นสถานที่ประกอบพิธีสักการบูชา
การออกแบบ
หมู่วิหารจกันตียาตั้งอยู่ริมที่ราบสูงอิชชาราและหันหน้าไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ โบราณสถานหินใหญ่แห่งนี้ครอบคลุมวิหาร 2 หลัง กับวิหารหลังที่ 3 ที่สร้างไม่เสร็จ มีเพียงส่วนหน้าอาคารเท่านั้นที่สร้างขึ้นก่อนจะถูกทิ้งร้างไป เช่นเดียวกับวิหารล่างในหมู่วิหารลิมนัยดราที่เกาะมอลตา จกันตียาหันหน้ารับแสงอาทิตย์ขึ้นในวันวิษุวัต ประกอบด้วยวิหารที่สร้างเคียงกัน และมีกำแพงล้อมอาณาเขต วิหารใต้มีขนาดใหญ่กว่าและเก่าแก่กว่า (มีอายุย้อนไปถึงประมาณ 3,600 ปีก่อนคริสต์ศักราช) นอกจากนี้ยังได้รับการอนุรักษ์ไว้ดีกว่าวิหารเหนือ
ผังของวิหารใต้ประกอบด้วยมุขโค้งขนาดใหญ่ 5 มุข จึงมีลักษณะเป็นรูปดอกจิกตามแบบฉบับ บล็อกหินที่หันหน้าเข้าด้านในเป็นตัวกำหนดรูปร่างของมุขโค้งแต่ละมุขโดยมีร่องรอยปูนปลาสเตอร์ที่ครั้งหนึ่งเคยเคลือบผนังที่ไม่เรียบไว้ให้เห็นระหว่างบล็อก ส่วนช่องว่างระหว่างกำแพงมุขโค้งถูกถมด้วยเศษหินเศษปูน มุขโค้งต่าง ๆ เชื่อมถึงกันด้วยทางเดินตรงกลาง นักโบราณคดีเชื่อว่ามุขโค้งเหล่านี้เดิมทีมีหลังคาคลุม
ผลของความพยายามก่อสร้างจกันตียาถือเป็นความสำเร็จที่น่าทึ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อพิจารณาว่าโบราณสถานแห่งนี้สร้างขึ้นในช่วงเวลาที่ยังไม่มีการประดิษฐ์ล้อและยังไม่มีเครื่องมือโลหะสำหรับชาวเกาะ บริเวณวิหารมีการค้นพบหินทรงกลมขนาดเล็กที่ใช้ในการขับเคลื่อนพาหนะขนบล็อกหินขนาดใหญ่มาสร้างวิหาร
จกันตียาหันหน้าไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้เช่นเดียวกับแหล่งหินใหญ่อื่น ๆ ในมอลตา วิหารใต้มีความสูง 6 เมตร ที่ทางเข้าวิหารมีบล็อกหินขนาดใหญ่ที่ถูกเจาะเป็นหลุมเว้าเข้าไป นำไปสู่ข้อสมมุติฐานที่ว่าบริเวณนี้เป็นจุดประกอบพิธีชำระล้างก่อนที่ผู้มาสักการะจะเข้าไปในตัวอาคาร ภายในมุขโค้งทั้งห้ามีแท่นบูชาจำนวนมากและนักวิจัยได้ค้นพบกระดูกสัตว์ในบริเวณดังกล่าว บ่งชี้ว่าพื้นที่นี้เคยใช้ในการประกอบพิธีบูชายัญสัตว์
การขุดค้นและการรับรอง
คนในท้องถิ่นและนักเดินทางรับรู้ถึงการมีอยู่ของจกันตียามาช้านาน ในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 ก่อนที่จะมีการขุดค้นใด ๆ เกิดขึ้น ฌ็อง-ปีแยร์ แวล ได้วาดแผนผังหมู่วิหารขึ้นจากความรู้ดังกล่าวซึ่งปรากฏว่ามีความแม่นยำสูง หลังจากการขุดค้นทางโบราณคดีใน ค.ศ. 1827 ซากปรักหักพังจกันตียาก็ทรุดโทรมลง ต่อมาจกันตียามีชื่อรวมอยู่ในรายการโบราณวัตถุสถานมอลตา ค.ศ. 1925 ที่ดินบริเวณซากปรักหักพังเป็นของเอกชนจนกระทั่ง ค.ศ. 1933 เมื่อรัฐบาลมอลตาเวนคืนที่ดินเพื่อเป็นสาธารณประโยชน์ กรมพิพิธภัณฑ์ดำเนินงานทางโบราณคดีอย่างกว้างขวางใน ค.ศ. 1933, 1936, 1949, 1956–1957 และ 1958–1959 โดยมีเป้าหมายคือการเก็บกวาด การอนุรักษ์ และการวิจัยซากปรักหักพังและพื้น
จกันตียาได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นแหล่งมรดกโลกยูเนสโกใน ค.ศ. 1980 ต่อมาใน ค.ศ. 1992 คณะกรรมการแหล่งมรดกโลกตัดสินใจขยายพื้นที่แหล่งมรดกโลกให้ครอบคลุมหมู่วิหารหินขนาดใหญ่อีก 5 แห่งที่ตั้งอยู่ทางเกาะมอลตา และเปลี่ยนชื่อแหล่งมรดกโลก "จกันตียา" เป็น "วิหารหินใหญ่แห่งมอลตา"

จกันตียาและบริเวณโดยรอบได้รับการบูรณะหรือฟื้นฟูในคริสต์ทศวรรษ 2000 มีการติดตั้งทางเดินที่มีน้ำหนักเบาภายในวิหารเมื่อ ค.ศ. 2011 เพื่อปกป้องพื้นดั้งเดิม อุทยานมรดกได้รับการพัฒนาและเปิดให้เข้าชมใน ค.ศ. 2013
การตีความร่วมสมัย
แคทริน ราวน์ทรี นักมานุษยวิทยา ได้สำรวจว่า "วิหารยุคหินใหม่ของมอลตา" ซึ่งรวมถึงจกันตียา "ได้รับการตีความ โต้แย้ง และใช้ประโยชน์จากกลุ่มผลประโยชน์ท้องถิ่นและต่างถิ่นต่าง ๆ อย่างไร ได้แก่ ผู้ที่ทำงานในอุตสาหกรรมการท่องเที่ยว ปัญญาชน และนักชาตินิยมชาวมอลตา นักล่า นักโบราณคดี ศิลปิน และผู้มีส่วนร่วมในขบวนการบูชาเทวสตรีทั่วโลก"

มีรายงานว่ามัคคุเทศก์เฉพาะทาง (เน้นชมสถานที่บูชาเทวสตรี) บางคนเรียกวิหาร 2 หลังที่จกันตียานี้ว่า "วิหารแม่ลูก"

ระเบียงภาพ
ไฟล์:English map of Ggantija temples.tif|ผังจกันตียา
ไฟล์:Ggantija, Gozo 69.jpg|ผนังมุขโค้งมุขหนึ่งของวิหารเหนือ
ไฟล์:Ggantija 2007 02.JPG|แท่นบูชาในมุขโค้งมุขหนึ่งของวิหารใต้
ไฟล์:Ġgantija Nov 2014 Rollsteine.JPG|หินทรงกลมที่อาจใช้เป็นเครื่องทุ่นแรงระหว่างการขนย้ายบล็อกหิน
ไฟล์:Archaeological findings at Ggantija - 48498767826.jpg|โบราณวัตถุชิ้นหนึ่งที่พบในบริเวณหมู่วิหาร

อ้างอิง