วัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร
วัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร ตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา ฝั่งธนบุรี บริเวณปากคลองบางกอกใหญ่ฝั่งใต้

ประวัติ
เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต กัลยาณมิตร) ต้นสกุลกัลยาณมิตร ว่าที่สมุหนายก ได้อุทิศบ้านและที่ดินบริเวณใกล้เคียง ซึ่งแต่เดิมเป็นหมู่บ้านที่มีภิกษุจีนพำนักอยู่ และเรียกกันต่อมาว่า "หมู่บ้านกุฎีจีน" สร้างเป็นวัดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2368 และน้อมเกล้าฯ ถวายเป็นพระอารามหลวง พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานนามว่า "วัดกัลยาณมิตร" และทรงสร้างพระวิหารหลวงและพระประธานพระราชทาน เป็นพระพุทธรูปองค์ใหญ่ ชื่อ พระพุทธไตรรัตนนายก หรือ หลวงพ่อโต ด้วยมีพระประสงค์จะให้เหมือนกรุงเก่า คือมีพระโตอยู่นอกกำแพงเมืองอย่างเช่นวัดพนัญเชิงวรวิหาร
หลวงพ่อโตเป็นที่เคารพสักการะอย่างสูง โดยเฉพาะในหมู่ชาวจีน เรียกชื่อแบบจีนว่า ซำปอฮุดกง หรือ ซำปอกง เป็นพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัย หน้าตักกว้าง 5 วา 3 ศอกคืบ สูง 7 วา 2 ศอกคืบ 10 นิ้ว พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระราชทานช่วยเจ้าพระยานิกรบดินทร์ เสด็จก่อพระฤกษ์เมื่อ 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2380 อยู่ภายในพระวิหารขนาดใหญ่อยู่กลางวัด ตรงกลางระหว่างวิหารเล็กและพระอุโบสถ
พระอุโบสถเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปปางปาลิไลยก์ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสร้างพระราชทานเป็น 1 ใน 2 วัดของกรุงเทพมหานครที่มีพระประธานของพระอุโบสถเป็นพระพุทธรูปปางปาลิไลยก์ อีกแห่งคืออุโบสถวัดบางขุนเทียนใน ภายในมีภาพจิตรกรรมฝาผนังแสดงพุทธประวัติ และแสดงชีวิตชาวบ้านในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และยังมีหอพระธรรมมณเฑียรเถลิงพระเกียรติ เป็นที่เก็บพระไตรปิฎกสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

หน้าวิหารหลวงเป็นหอระฆังที่เพิ่งสร้างใหม่ เก็บระฆังยักษ์ที่ใหญ่ที่สุดของไทย

งานศิลปกรรม

พระวิหารหลวง
เริ่มสร้างในปี พ.ศ. 2380 โดย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชทานช่วยเจ้าพระยานิกรบดินทร์สำหรับประดิษฐานพระพุทธรูปขนาดใหญ่ เป็นการสร้างทำตามแบบครั้งกรุงศรีอยุธยา ซึ่งมีพระพุทธรูปขนาดใหญ่อยู่นอกพระนครสำหรับให้ราษฎรได้สักการะบูชา พระวิหารหลวงจัดเป็นอาคารแบบไทยประเพณี โดยแบบไทยประเพณีคือส่วนหลังคาที่เป็นเครื่องไม้มุงกระเบื้อง มีเครื่องลำยองประกอบด้วยช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ นาคสะดุ้ง หน้าบันเป็นไม้แกะสลักประดับกระจกรูปพรรณพฤกษา ส่วนที่พัฒนาแบบพระราชนิยมคือการใช้เสารับน้ำหนักหลังคาทรงเหลี่ยมทึบลบมุมขนาดใหญ่ ไม่ประดับบัวหัวเสา ไม่มีคันทวย มีเฉลียงรอบอาคาร นับเป็นอาคารเครื่องไม้มุงกระเบื้องที่ใหญ่และสูงที่สุดในกรุงเทพมหานคร มีการสร้างมุขลด
ป็นอาคารเครื่องไม้มุงกระเบื้องที่ใหญ่และสูงที่สุดในกรุงเทพมหานคร มีการสร้างมุขลดทั้งด้านหน้าและหลังเพื่อให้อาคารมีสัดส่วนที่สวยงาม ซุ้มประตูและหน้าต่างเป็นซุ้มแบบไทยประเพณี เป็นการผสมกันระหว่างซุ้มแบบบรรพแถลงและซุ้มปราสาทยอด บางครั้งเรียกว่า "ซุ้มยอดมงกุฎ" เป็นอีกหนึ่งรูปแบบศิลปกรรมที่เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 3
พระพุทธรูปในพระวิหารหลวงเป็นพระพุทธรูปปูนปั้นลงรักปิดทอง ปางมารวิชัย หน้าตักกว้าง 5 วา 3 ศอกคืบ (11.75 เมตร) สูง 7 วา 2 ศอกคืบ 10 นิ้ว (15.45 เมตร) พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จก่อพระฤกษ์ด้วยพระองค์เองเมื่อวันที่ 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2380 เมื่อแรกสร้างคนทั่วไปเรีนกว่า พระโต หรือ หลวงพ่อโต ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงถวายพระนาม "พระพุทธไตรรัตนนายก" แต่ชาวจีนเรียก ซำปอกง หรือ ซำปอฮุดกง เป็นที่เคารพบูชาของคนจีนอย่างมาก ลักษณะของพระพุทธไตรรัตนนายกเป็นรูปแบบของพระพุทธรูปที่สร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 3 คือ พระวรกายเพรียวบาง พระพักตร์ค่อนขข้างกลมกึ่งรูปไข่ ขมวดพระเกศาเล็ก พระรัศมีเป็นเปลว พระขนงโก่ง เส้นขอบเปลือกพระเนตรพระ
ลมกึ่งรูปไข่ ขมวดพระเกศาเล็ก พระรัศมีเป็นเปลว พระขนงโก่ง เส้นขอบเปลือกพระเนตรพระขนงป้ายเป็นแผ่น พระเนตรเปิดและมองตรง พระนาสิกค่อนข้างเล็กและโด่ง พระโอษฐ์เล็ก แย้มพระโอษฐ์เล็กน้อย เส้นพระโอษฐ์โค้งเล็กน้อยเกือบเป็นเส้นตรง สังฆาฏิเป็นแผ่นใหญ่อยู่กึ่งกลางพระวรกาย ลักษณะการแย้มพระโอษฐ์เล็กน้อยเช่นนี้ทำให้สีพระพักตร์คล้ายกับหุ่นละคร หรือเรียกว่า "พระพักตร์อย่างหุ่น"
สร้างขึ้นราว พ.ศ. 2378 โดยตั้งอยู่บริเวณที่เป็นบ้านเดิมของเจ้าพระยานิกรบดินทร์ เป็นอาคารแบบพระราชนิยมไทยผสมจีน โครงสร้างอาคารใช้เสาสี่เหลี่ยมทึบไม่ย่อมุมรับน้ำหนักหลังคา มีเฉลียงรอบอาคาร การใช้เสาที่มีลักษณะสี่เหลี่ยมทึบที่มีขนาดใหญ่ทำให้สามารถรับน้ำหนักส่วนหลังคาได้เป็นอย่างดี จึงทำให้ไม่มีคันทวยและบัวหัวเสา หน้าบันเป็นงานก่ออิฐถือปูนไม่มีเครื่องลำยอง ซุ้มประตูหน้าต่างทำลวดลายเป็นลายอย่างเทศใบรูปแบบเดียวกัน พื้นกรอบประตูหน้าต่างประดับด้วยกระจกเกรียบสีน้ำเงินปั้นลวดลายอย่างเทศลงรักปิดทอง เป็นลายก้าน ใบ ออกช่อดอกอย่างศิลปกรรมตะวันตก หน้าบันกรอบซุ้มประตูเป็นกรอบวงกลมที่ตรงกลางประดับรูปดอกไม้พื้นประดับกระจกเกรียบสีแดง ซึ่งมีลักษณะลวดลายเหมือนกับ
มที่ตรงกลางประดับรูปดอกไม้พื้นประดับกระจกเกรียบสีแดง ซึ่งมีลักษณะลวดลายเหมือนกับกรอบรูปในศิลปะตะวันตก
หน้าบันพระอุโบสถเป็นหน้าบันแบบพระราชนิยมคือ เป็นหน้าบันก่ออิฐถือปูนไม่มีเครื่องลำยอง ลักษณะหน้าบันของพระอุโบสถวัดกัลยาณมิตรมีลักษณะคือ เหมือนจะทำเป็นหน้าบันแบบ 2 ชั้น แต่ภายในหน้าบันกลับประดับลวดลายต่อเนื่องไม่มีขอบแบ่งชั้นหน้าบันออกจากกัน วัดอื่นที่ทำหน้าบันแบบพระราชนิยมลักษณะเช่นนี้ เช่น วัดโปรดเกศเชษฐาราม วัดไพชยนต์พลเสพ สันนิษฐานว่าเป็นลักษณะหน้าบันของวัดแบบพระราชนิยมที่เจ้านายหรือขุนนางเป็นผู้สร้างและอุทิศถวายรัชกาลที่ 3 รายละเอียดของหน้าบันมีการแบ่งเป็นแถบของกรอบหน้าบันส่วนกรอบปิดพื้นด้วยกระเบื้องสีแดง ประดับด้วยกระเบื้องเป็นลายดอกไม้ ใบไม้ ส่วนของด้านในปิดพื้นด้วยกระเบื้องสีเหลืองอ่อน ผูกลวดลายเป็นลายก้านแยก ประดับด้วยกระเบื้องเคลือบแล
ื้นด้วยกระเบื้องสีเหลืองอ่อน ผูกลวดลายเป็นลายก้านแยก ประดับด้วยกระเบื้องเคลือบและกระเบื้องถ้วย ส่วนกลางของหน้าบันแทรกรูปนก 2 ตัวที่หันหน้าเข้าหากันแต่ไม่ได้อยู่ในตำแหน่งที่สมมาตรกัน
พระประธานในพระอุโบสถ เป็นพระพุทธรูปปางปาลิไลยก์ เป็น 1 ใน 2 วัดของกรุงเทพมหานครที่มีพระประธานของพระอุโบสถเป็นพระพุทธรูปปางปาลิไลยก์ อีกแห่งคือพระประธานในอุโบสถวัดบางขุนเทียนใน พระประธานในพระอุโบสถวัดกัลยาณมิตรสร้างขึ้นโดยเจ้าพระยานิกรบดินทร์ ตามพระราชประสงค์ของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว หล่อด้วยสำริด มีความสูงตั้งแต่พระบาทถึงพระเกตุ 5.65 เมตร มีลักษณะห้อยพระบาทวางพระหัตถ์ไว้บนพระชานุ พระหัตถ์ขวาหงายขึ้นเพื่อรับของถวาย มีประติมากรรมช้างหมอบถวายน้ำและลิงถวายรวงผึ้งอยู่ด้านหน้า ลักษณะพระพุทธรูปเป็นแบบที่นิยมสร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 3 คือ มีลักษณะพระพัตร์แบบอย่างหุ่น พระโอษฐ์เล็ก สังฆาฏิเป็นแผ่นใหญ่อยู่กึ่งกลางพระวรกาย

ศาลาการเปรียญ
ศาลาการเปรียญ บางตำราเรียกพระวิหารน้อย มีลักษณะอาคารและขนาดแบบเดียวกับพระอุโบสถทุกประการคือ เป็นอาคารแบบพระราชนิยมไทยผสมจีน โครงสร้างอาคารใช้เสาสี่เหลี่ยมทึบไม่ย่อมุมรับน้ำหนักหลังคา มีเฉลียงรอบอาคาร การใช้เสาที่มีลักษณะสี่เหลี่ยมทึบที่มีขนาดใหญ่ทำให้สามารถรับน้ำหนักส่วนหลังคาได้เป็นอย่างดี จึงทำให้ไม่มีคันทวยและบัวหัวเสา หน้าบันเป็นงานก่ออิฐถือปูนไม่มีเครื่องลำยอง จุดแต่งต่างของศาลาการเปรียญที่แตกต่างจากพระอุโบสถ คือสีบนกรอบหน้าบันที่จะเป็นสีเหลืองอ่อนเหมือนกันทั้งหน้าบันแต่สีบนกรอบหน้าบันของพระอุโบสถจะมีลักษณะสีแดง ซุ้มประตูและซุ้มหน้าต่างเป็นซุ้มที่ตกแต่งประดับลวดลายอย่างเทศเช่นเดียวกับพระอุโบสถ

หน้าบัน
หน้าบันของศาลาการเปรียญมีลักษณะคล้ายกับหน้าบันพระอุโบสถเกือบทุกประการคือ เหมือนจะทำเป็นหน้าบันแบบ 2 ชั้น แต่ภายในหน้าบันกลับประดับลวดลายต่อเนื่องไม่มีขอบแบ่งชั้นหน้าบันออกจากกัน จุดแตกต่างของหน้าบันพระอุโบสถและศาลาการเปรียญอยู่ตรงที่รายละเอียดของหน้าบันตรงกรอบของหน้าบันศาลาการเปรียญที่จะลงพื้นกระเบื้องสีเหลืองอ่อนเหมือนกันทั้งหน้าบัน แต่สีบนกรอบหน้าบันของพระอุโบสถจะมีลักษณะสีแดง ลวดลายบนกรอบหน้าบันประดับด้วยกระเบื้องเป็นลายดอกไม้ ใบไม้ ส่วนของด้านใน ผูกลวดลายเป็นลายก้านแยก ประดับด้วยกระเบื้องเคลือบและกระเบื้องถ้วย ส่วนกลางของหน้าบันแทรกรูปนก 2 ตัวยืนซ้อนกันและหันหน้าเข้าหากันแต่ไม่ได้อยู่ในตำแหน่งที่สมมาตรกันคล้ายกับหน้าบันพระอุโบสถ
พระประธานในศาลาการเปรียญ

เป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัย หล่อจากสำริดขนาดใหญ่ ลักษณะทางพุทธศิลป์จัดเป็นศิลปะสุโขทัยที่ได้รับการแปลงพระพักตร์ใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 3 กล่าวคือ ส่วนองค์พระพุทธรูปเป็นแบบสุโขทัยที่มีพระวรกายบอบบาง พระอังสาใหญ่ บั้นพระองค์เล็ก สังฆาฏิแผ่นเล็กปลายแยดเป็นสองชายคล้ายเขี้ยวตะขาบ และพระหัตถ์ยาวไม่เสมอกันแบบสุโขทัยหมวดใหญ่ พระพักตร์เป็นแบบที่นิยมสร้างใหม่ในรัชกาลที่ 3 คือ พระพักตร์ค่อนข้างกลมกึ่งไข่ ขมวดพระเกษาเล็ก มีพระรัสมีเป็นเปลว พระขนงโก่ง พระเนตรเปิดและมองตรง พระนาสิกค่อนข้างเล็กและโด่ง พระโอษฐ์เล็กแย้มพระโอษฐ์เล็กน้อย เส้นพระโอษฐ์โค้งเล็กน้อยเกือบเป็นเส้นตรง เรียกว่า "พระพักตร์อย่างหุ่น"

หอพระธรรมมณเฑียรเฉลิมพระเกียรติ
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2408 แทนหอไตรเดิม เพื่อเฉลิมพระเกียรติในพระบรมราชมาตมหัยยิกากรมพระศรีสุดารักษ์ พระเชษฐภคินีในพระบามสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และพระบรมมาตามหัยยกาธิบดี (เจ้าขรัว 7 เงิน พระภัสดาในสมเด็จพระศรีสุดารักษ์) พระชนกในสมเด็จกรมพระศรีสุริเยนทรามาตย์ พระอัครมเหสีในรัชกาลที่ 2 ซึ่งเป็นพระราชชนนีในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หอพระธรรมตั้งอยู่ข้างพระวิหารหลวงด้านเหนือ เป็นอาคาร 2 ชั้น ก่ออิฐถือปูน มีระเบียงล้อมรอบชั้นบน กว้าง 10 เมตร ยาว 14.39 เมตร หลังคาลด 2 ชั้น ประดับช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์หน้าบันสลักไม้เป็นลายกนกเปลวปิดทองประดับกระจก ตรงกลางสลักเป็นรูปเครื่องราชกกุธภั
หน้าบันสลักไม้เป็นลายกนกเปลวปิดทองประดับกระจก ตรงกลางสลักเป็นรูปเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ได้แก่ พระมหาพิชัยมงกุฎ พระแสงขรรชัยศรี ฉลองพระบาท วาลวิชนี ธารพระกร ประดิษฐานเหนือพาน บนฐานปัทม์ ซุ้มประตู-หน้าต่างตกแต่งด้วยปูนปั้นลายดอกไม้ ตรงกลาง สลักรูปพระมหาพิชัยมงกุฎประดิษฐานเหนือพานแว่นฟ้า บนบานประตู-หน้าต่างสลักลายดอกไม้ ปิดทองประดับกระจก บันไดทางขึ้นอยู่ด้านนอกอาคาร น่าจะสร้างขึ้นในสมัยหลัง ราว พ.ศ. 2507 แต่เดิมคงเป็นอาคารที่มีบันไดทางขึ้นด้านในอาคาร ภายในหอชั้นบนประดิษฐานตู้พระธรรมจตุรมุข สลักลายปิดทอง 1 ตู้ และเป็นที่เก็บ รักษาพระไตรปิฎกและพระคัมภีร์ต่าง ๆ
เจดีย์เจ้าพระยานิกรบดินทร์ เป็นเจดีย์ที่บรรจุอัฐิเจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต) สร้างโดยเจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด) เมื่อยังเป็นพระยาราชวรานุกุล เมื่อ ปี พ.ศ. 2407 ตั้งอยู่ด้านหน้าเขตพระวิหารด้านทิศใต้ ลักษณะเป็นเจดีย์ทรงเครื่องย่อมุมไม้สิบสอง ทำด้วยหินอ่อนตั้งอยู่บนฐานสูง มีชั้นปีะทักษิณ 2 ชั้น มีกำแพงแก้วล้อมรอบ มีเจดีย์ทรงถะจีนตั้งอยู่ที่มุมกำแพงแก้วทั้ง 4 มุม ส่วนฐานประทักษิณและฐานชั้นล่างขององค์เจดีย์อยู่ในผังแปดเหลี่ยม ส่วนฐานขององค์เจดีย์ล่างสุดเป็นฐานเขียง มีช่องจรนำ ทิศละ 2 ช่อง มีการสลักลวดลายแจกัน ดอกไม้ ถัดขึ้นไปแกะสลักทำเป็นหลังคาแบบจีน ถัดขึ้นไปทำเป็นชุดฐานสิงห์ 3 ชั้น ใช้วิธีการสลักลวดลายแข้งสิงห์และกลีบบัวประดับ องค์ระฆังและบัลลังก์
นสิงห์ 3 ชั้น ใช้วิธีการสลักลวดลายแข้งสิงห์และกลีบบัวประดับ องค์ระฆังและบัลลังก์อยู่ในผังย่อมุมไม้ 12 ถัดขึ้นไปเป็นชั้นบัวคลุ่มเถาแกะสลัก ส่วนปลี ลูกแก้ว ปลียอด และเม็ดน้ำค้างมีการลงรักปิดทอง
ตั้งอยู่ข้างเจดีย์เจ้าพระยานิกรบดินทร์ ด้านหน้าเขตพระวิหารทางทิศเหนือในลักษณะสมมาตรกัน มีลักษณะเป็นเจดีย์ทรงถะ ทำจากศิลาเขียว มีฐานประทักษิณ 1 ชั้น มีลานประทักษิณ 2 ชั้น มีกำแพงแก้วล้อมรอบ มีเจดีย์ทรงถะจีนขนาดเล็กตั้งอยู่ที่มุมกำแพงแก้วทั้ง 4 มุม ส่วนฐานประทักษิณอบู่ในผังแปดเหลี่ยมมีช่องจรนำด้านละ 2 ช่อง ภายในช่องจรนำประดับด้วยประติมากรรมพระภิกษุจีน ถัดขึ้นไปเป็นชุดฐานขององค์เจดีย์ทำในลักษณะคล้ายฐานบัวคว่ำ-บัวหงายแบบศิลปะไทย มีประติมากรรมนักรบจีนตั้งอยู่ที่มุม 8 มุม ถัดไปเป็นชั้นหน้ากระดานยกสูงอยู่ในผังแปดเหลี่ยม แต่ละด้านแกะสลักเป็นลวดลายทิวทัศน์ต่าง ๆ ถัดขึ้นไปเป็นชั้นเรือนธาตุทรงถะ มีจำนวน 5 ชั้น ส่วนยอดสุดทำเป็นยอดทรงปรางค์ขนาดเล็ก 5 ชั้น
ป็นชั้นเรือนธาตุทรงถะ มีจำนวน 5 ชั้น ส่วนยอดสุดทำเป็นยอดทรงปรางค์ขนาดเล็ก 5 ชั้น ประดับยอดบนสุดด้วยนภศูล
ลำดับเจ้าอาวาส
{|class="wikitable"
|- 
! ลำดับ
! เจ้าอาวาส 
! วาระ (พ.ศ.)
|-
| 1
| พระพิมลธรรม (พร)
| 2379 – 2385
|- 
| 2
| พระญาณรังษี (สิน) 
| 2385 – 2394
|- 
| 3
| พระธรรมเจดีย์ (เนียม)
| 2394 – 2426
|- 
| 4
| พระปริยัติบัณฑิต (ครุฑ)
| 2426 – 2436
|- 
| 5
| พระวิเชียรคุณาธาร (โสตถิ์)
| 2436 – 2437
|- 
| 6
| พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (เปีย จนฺทสิริ) 
| 2438 – 2464
|- 
| 7
| พระวินัยกิจโกศล (ตรี จนฺทสโร)
| 2464 – 2489
|- 
| 8
| พระราชปริยัติ (สุวรรณ โฆสโก)
| 2492 – 2528
|- 
| 9
| พระราชสังวรวิมล (พร ยโสธโร)
| 2529 – 2542
|- 
| 10
| พระพรหมกวี (ประกอบ ธมฺมเสฏฺโฐ)
| 2545 – ปัจจุบัน
|}

อ้างอิง
* วัดกัลยาณมิตร นำชมกรุงรัตนโกสินทร์, สมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี พ.ศ. 2525, หน้า 251-259.

ดูเพิ่ม
* ชุมชนกุฎีจีน
* วัดซางตาครู้ส
* ศาลเจ้าเกียนอันเกง
* รายชื่อโบราณสถานในกรุงเทพมหานคร (ฝั่งธนบุรี)

แหล่งข้อมูลอื่น
*