จังหวัดนครสวรรค์
นครสวรรค์ เป็นจังหวัดที่ตั้งอยู่ในตอนบนของภาคกลาง หรือบางหน่วยงานจัดให้อยู่ในภาคเหนือตอนล่าง จึงได้รับสมญานามว่าเป็น "ประตูสู่ภาคเหนือ" มีพื้นที่ประมาณ 9,597 ตารางกิโลเมตร เป็นจังหวัดที่มีความสำคัญในทางประวัติศาสตร์อีกจังหวัดหนึ่งของประเทศไทย มีพื้นที่ติดต่อกับหลายจังหวัด ได้แก่ ด้านเหนือ ติดต่อกับจังหวัดพิจิตรและกำแพงเพชร ทางตะวันออกติดกับจังหวัดเพชรบูรณ์และลพบุรี ด้านใต้ติดกับจังหวัดสิงห์บุรี, ชัยนาท และอุทัยธานี ส่วนด้านตะวันตกติดกับจังหวัดตาก
ประวัติศาสตร์
นักประวัติศาสตร์สันนิษฐานว่าเมืองนครสวรรค์มีชื่อปรากฏมาตั้งแต่ก่อนสุโขทัยเป็นราชธานี มีชื่อในศิลาจารึกของสุโขทัย โดยเรียกว่าเมืองพระบาง เป็นเมืองหน้าด่านที่สำคัญในการทำศึกสงครามตั้งแต่สมัยสุโขทัย, กรุงศรีอยุธยา, ธนบุรี จนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ ภายหลังเปลี่ยนเป็นนครสวรรค์ในที่สุด แต่ชาวบ้านโดยทั่วไปเรียกกันติดปากว่า เมืองปากน้ำโพ ในประวัติศาสตร์มีหลักฐานทางโบราณคดีบ่งชี้ว่านครสวรรค์เคยเป็นเมืองเกษตรกรรมมาตั้งแต่ยุคต้นประวัติศาสตร์ เป็นศูนย์กลางของการคมนาคม เป็นที่ตั้งของกลุ่มชนชาวจีนที่มาทำมาค้าขายระหว่างประเทศ
เมืองพระบางเป็นเมืองโบราณในสมัยสุโขทัยคู่กับเมืองคนที โดยตัวเมืองพระบางอยู่ที่เมืองนครสวรรค์เก่า ส่วนเมืองคนทีสันนิษฐานว่าอยู่ที่บ้านโคน ริมฝั่งแม่น้ำปิง จังหวัดกำแพงเพชร จากข้อมูลในศิลาจารึกสมัยสุโขทัย เมืองพระบางถูกผนวกรวมกันเข้ากับอาณาจักรสุโขทัยในสมัยพ่อขุนศรีอินทราทิตย์และตั้งตัวเป็นอิสระเมื่อสิ้นสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช และถูกผนวกรวมอีกครั้งในสมัยพระยาลิไท พระองค์ได้ประดิษฐานพระพุทธบาทพร้อมทั้งศิลาจารึกวัดเขากบไว้ที่เขากบ ปัจจุบันอยู่ใจกลางเมืองนครสวรรค์ ในสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 3 (ไสลือไท) ที่ประกาศให้สุโขทัยเป็นเอกราชได้รวมเมืองพระบางไว้ในอาณาเขตด้วย
เมื่ออำนาจของกรุงศรีอยุธยากล้าแข็งขึ้น เมืองพระบางจึงไปขึ้นกับกรุงศรีอยุธยาในที่สุด มีหลักฐานใน ตำนานมูลศาสนา ว่า พระญาณคัมภีร์ ขอที่สร้างวัดในอยุธยาเมื่อ พ.ศ. 1972 สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 ไม่อนุญาตจึงมาขอที่ที่เมืองพระบาง เจ้าเมืองพระบางไม่ยกที่ให้ อ้างว่าเป็นข้าขอบขัณฑสีมาของอยุธยา เมื่ออยุธยาไม่ให้ ทางเมืองพระบางก็ให้ไม่ได้ [3]
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ได้มีการปฏิรูปการปกครองหัวเมืองส่วนภูมิภาค นครสวรรค์ได้เป็นที่ตั้งมณฑลนครสวรรค์ ซึ่งเป็น 1 ใน 4 มณฑลที่ตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2438 ในการจัดตั้งมณฑลนครสวรรค์ ได้รวมเอาหัวเมืองทางแม่น้ำเจ้าพระยาตอนเหนือขึ้นไปจนถึงแม่น้ำปิงเข้าด้วยกัน 8 เมืองได้แก่ นครสวรรค์ ชัยนาท อุทัยธานี พยุหะคีรี มโนรมย์ สรรคบุรี กำแพงเพชร และตาก โดยมีพระยาดัสกรปลาศ (ทองอยู่ โลหิตเสถียร) เป็นข้าหลวงเทศาภิบาลคนแรก ตั้งที่ว่าการมณฑลอยู่ที่เมืองนครสวรรค์ การจัดรูปปกครองในลักษณะมณฑลได้ดำเนินการ มาจนถึง พ.ศ. 2475 จึงได้มีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ยุบมณฑลและระเบียบเทศาภิบาลของเก่าไปให้คงไว้แต่หัวเมืองและอำเภอ โดยให้ทุกเมืองมีฐ
ยุบมณฑลและระเบียบเทศาภิบาลของเก่าไปให้คงไว้แต่หัวเมืองและอำเภอ โดยให้ทุกเมืองมีฐานะเท่าเทียมกัน ปฏิบัติราชการขึ้นตรงต่อเจ้ากระทรวง และรับคำสั่งจากเจ้ากระทรวงโดยตรง
เดิมทีเมืองพระบางหรือนครสวรรรค์ตั้งอยู่หลังตลาดปากน้ำโพ บริเวณวัดสี่เข่า หรือ วัดวรนาถบรรพต [4] [5] ต่อมาได้ย้ายไปตั้งอยู่ที่ตำบลทางฟากตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา ห่างจากปากน้ำโพมาข้างใต้ประมาณ 200 เส้น [6][7] หลักฐานแผนที่ของ ปิแอร์ ฟาน เดอ อา นักแผนที่ชาวฮอลันดา ระบุว่าในช่วงอยุธยาตอนปลาย รัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์ เมืองนครสวรรค์ได้ตั้งอยู่บนบริเวณพื้นที่ทางใต้ [4] บริเวณบ้านไผ่ล้อม ใต้มณฑลทหารบกที่ 4 [8] ต่อมาในช่วงรัชกาลที่ 5 ได้มีการย้ายเมืองมาบริเวณฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งเป็นที่ตั้งของศาลากลางจังหวัดนครสวรรค์ในปัจจุบัน โดยคนพื้นที่สมัยนั้นเรียกว่า “เมืองชอนตะวัน” เพราะตื่นขึ้นมาตะวันมันจะแยงตา [9] ต่อมาเมื่อพื้นที่ของเมืองปากน
“เมืองชอนตะวัน” เพราะตื่นขึ้นมาตะวันมันจะแยงตา [9] ต่อมาเมื่อพื้นที่ของเมืองปากน้ำโพและเมืองนครสวรรค์ขยายตัวขึ้น จึงถูกควบรวมเข้าเป็นพื้นที่การปกครองเดียวกัน เรียกว่า อำเภอเมืองนครสวรรค์ โดยที่ว่าการอำเภอเมืองนครสวรรค์ ไปตั้งที่ปากน้ำโพ ส่วนศาลากลางจังหวัดตั้งที่เมืองนครสวรรค์เดิม[4]
ภูมิศาสตร์
ภูมิประเทศ
สภาพภูมิประเทศของจังหวัดนครสวรรค์อยู่ในดินแดนของลุ่มน้ำ เป็นต้นกำเนิดของแม่น้ำสายหลักของภาคกลาง นั่นคือ แม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งเกิดจากการไหลบรรจบของแม่น้ำสองสายจากภาคเหนือ ได้แก่ แม่น้ำปิงและแม่น้ำน่าน ด้วยเหตุนี้ นอกจากนี้ยังมีภูเขาขนาดย่อมกระจัดกระจายในอำเภอต่าง ๆ

ภูมิอากาศ
จังหวัดนครสวรรค์ตั้งอยู่ในเขตร้อนแบบมรสุม

หน่วยการปกครอง

การปกครองส่วนภูมิภาคแบ่งออกเป็น 15 อำเภอ 130 ตำบล 1328 หมู่บ้าน
{|
| width="250" valign="top" |
# อำเภอเมืองนครสวรรค์
# อำเภอโกรกพระ
# อำเภอชุมแสง
# อำเภอหนองบัว
# อำเภอบรรพตพิสัย
# อำเภอเก้าเลี้ยว
# อำเภอตาคลี
# อำเภอท่าตะโก
| width="250" valign="top" |
อำเภอไพศาลี
 อำเภอพยุหะคีรี
 อำเภอลาดยาว
 อำเภอตากฟ้า
 อำเภอแม่วงก์
 อำเภอแม่เปิน
 อำเภอชุมตาบง

|}

โครงสร้างพื้นฐาน

โรงพยาบาล

อ.เมืองนครสวรรค์
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลสวรรค์ประชารักษ์ (เขาเขียว)
* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพ ศูนย์อนามัยที่ 3 นครสวรรค์
* โรงพยาบาลค่ายจิรประวัติ
* ศูนย์สุขภาพชุมชนเมืองสวรรค์ประชารักษ์
* ศูนย์สุขภาพชุมชนเมืองวัดไทรใต้
* ศูนย์สุขภาพชุมชนเมืองสะพานดำ
* ศูนย์สุขภาพชุมชนเมืองวัดจอมคีรีนาคพรต
* ศูนย์สุขภาพชุมชนเมืองวิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี นครสวรรค์

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 21 แห่ง

โรงพยาบาลเอกชน
* โรงพยาบาลพริ้นซ์ ปากน้ําโพ 1
* โรงพยาบาลพริ้นซ์ ปากน้ําโพ 2
* โรงพยาบาลศรีสวรรค์ (ศูนย์หัวใจศรีสวรรค์ โดยโรงพยาบาลหัวใจกรุงเทพ)
* โรงพยาบาลร่มฉัตร 
* โรงพยาบาลรวมแพทย์
* โรงพยาบาลสินแพทย์ (โครงการก่อสร้าง)

อ.เก้าเลี้ยว
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลเก้าเลี้ยว

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 6 แห่ง

อ.โกรกพระ
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลโกรกพระ

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 11 แห่ง

อ.ชุมตาบง
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลชุมตาบง

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 3 แห่ง

อ.ชุมแสง
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลชุมแสง

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 15 แห่ง

อ.ตากฟ้า
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลตากฟ้า

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 11 แห่ง

อ.ตาคลี
โรงพยาบาลรัฐ
* โรงพยาบาลตาคลี
* โรงพยาบาลกองบิน 4

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 16 แห่ง

โรงพยาบาลเอกชน

* โรงพยาบาลแพทย์ช่องแค

อ.ท่าตะโก
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลท่าตะโก

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 16 แห่ง

อ.บรรพตพิสัย
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลบรรพตพิสัย

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 17 แห่ง

อ.พยุหะคีรี
โรงพยาบาลรัฐ

*ศูนย์การแพทย์มหิดลบำรุงรักษ์ จังหวัดนครสวรรค์ มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตนครสวรรค์
* โรงพยาบาลจิตเวชนครสวรรค์ราชนครินทร์
* โรงพยาบาลพยุหะคีรี

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 13 แห่ง

อ.ไพศาลี
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลไพศาลี

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 15 แห่ง

อ.แม่เปิน
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 3 แห่ง
อ.แม่วงก์
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลแม่วงก์

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 10 แห่ง

อ.ลาดยาว
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลลาดยาว

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 18 แห่ง

อ.หนองบัว
โรงพยาบาลรัฐ

* โรงพยาบาลหนองบัว

* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 15 แห่ง

การศึกษา
;โรงเรียน

;ระดับอาชีวศึกษา

* วิทยาลัยเกษตรและเทคโนโลยีนครสวรรค์
* วิทยาลัยการอาชีพบรรพตพิสัย
* วิทยาลัยเทคนิคนครสวรรค์
* วิทยาลัยเทคนิคแม่วงก์
* วิทยาลัยอาชีวศึกษานครสวรรค์
* วิทยาลัยการอาชีพนครสวรรค์
* วิทยาลัยเทคโนโลยีภาคเหนือ
* วิทยาลัยเทคโนโลยีและการจัดการตากฟ้า
* วิทยาลัยอาชีวศึกษาวิริยาลัยนครสวรรค์
* โรงเรียนสหพานิชยการ อำเภอเมืองนครสวรรค์
;ระดับอุดมศึกษา
* มหาวิทยาลัยราชภัฏนครสวรรค์
* มหาวิทยาลัยราชภัฏนครสวรรค์ ศูนย์การศึกษาย่านมัทรี
* มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ศูนย์วิทยพัฒนา จังหวัดนครสวรรค์
* มหาวิทยาลัยภาคกลาง
* มหาวิทยาลัยเจ้าพระยา
* วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สวรรค์ประชารักษ์ นครสวรรค์ 
* มหาวิทยาลัยนเรศวร ศูนย์วิทยบริการ จังหวัดนครสวรรค์
* มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตนครสวรรค์
* มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาลัยสงฆ์นครสวรรค์
* มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี ศูนย์ตาคลี อำเภอตาคลี
การขนส่ง
การขนส่งทางถนนในจังหวัดนครสวรรค์ ประกอบไปด้วยทางหลวงสำคัญ ได้แก่ ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 หรือถนนพหลโยธิน เชื่อมต่อไปยังภาคกลางตอนล่างและภาคเหนือ, ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 117 เชื่อมต่อกับจังหวัดพิจิตรและจังหวัดพิษณุโลก, ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 11 เชื่อมต่อกับจังหวัดสิงห์บุรี, จังหวัดพิจิตร และจังหวัดพิษณุโลก และทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 225 เชื่อมต่อกับจังหวัดเพชรบูรณ์, จังหวัดชัยภูมิ ไปจนถึงจังหวัดอุบลราชธานี
จังหวัดนครสวรรค์มีระบบขนส่งทางรางเป็นรถไฟทางไกลบนเส้นทางรถไฟสายเหนือของการรถไฟแห่งประเทศไทยมีสถานีรถไฟ และป้ายหยุดรถไฟ รวมทั้งสิ้น 18 แห่ง ได้แก่ ป้ายหยุดรถไฟโรงเรียนจันเสน สถานีรถไฟจันเสน ป้ายหยุดรถไฟบ้านกกกว้าว สถานีรถไฟช่องแค สถานีรถไฟโพนทอง สถานีรถไฟบ้านตาคลี สถานีรถไฟดงมะกุ สถานีรถไฟหัวหวาย สถานีรถไฟหนองโพ สถานีรถไฟหัวงิ้ว สถานีรถไฟเนินมะกอก สถานีรถไฟเขาทอง สถานีรถไฟนครสวรรค์ สถานีรถไฟปากน้ำโพ สถานีรถไฟบึงบอระเพ็ด สถานีรถไฟทับกฤช สถานีรถไฟคลองปลากด และสถานีรถไฟชุมแสง

นอกจากนี้ ยังมีการขนส่งทางอากาศโดยมีท่าอากาศยานนครสวรรค์
เศรษฐกิจ
จังหวัดนครสวรรค์เป็นศูนย์กลางการคมนาคมในเขตพื้นที่ภาคเหนือตอนล่างและภาคกลางตอนบน เพราะเป็นชุมทางของคมนาคมที่หลากหลายไม่ว่าจะเป็นถนน, รถไฟ หรือทางน้ำ นอกจากนี้ยังเป็นที่ตั้งของท่าข้าวกำนันทรงหรือนาย ทรง องค์ชัยวัฒนะ ซึ่งเป็นตลาดกลางค้าข้าวแห่งแรกของประเทศไทย เป็นจังหวัดที่มีเทศบาลนครที่เจริญเป็นอันดับที่ 13 ของประเทศไทย ข้อมูลจากรายชื่อเมืองใหญ่ของประเทศไทยเรียงตามจำนวนประชากร
บุคคลที่มีชื่อเสียง
;นักการเมือง
* หม่อมราชวงศ์เสนีย์ ปราโมช - นายกรัฐมนตรีไทย คนที่ 6 
* สุรพงษ์ สืบวงศ์ลี - นักการเมือง อดีตรองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีหลายกระทรวง
* สวัสดิ์ คำประกอบ - นักการเมืองและอดีตรัฐมนตรีหลายกระทรวง
;นักกีฬา
* ผจญ มูลสัน - นักมวยสากลสมัครเล่นเหรียญทองแดง กีฬาโอลิมปิกที่ประเทศเกาหลีใต้

อ้างอิง

ดูเพิ่ม
* รายชื่อวัดในจังหวัดนครสวรรค์
* รายชื่อโรงเรียนในจังหวัดนครสวรรค์
* รายชื่อห้างสรรพสินค้าในจังหวัดนครสวรรค์

แหล่งข้อมูลอื่น
* เว็บไซต์อย่างเป็นทางการของจังหวัด 
* ข้อมูลจังหวัดนครสวรรค์จากเว็บไซต์ nakhonsawanprovince.com