พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
มหาเสวกโท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ (20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404 – 1 ตุลาคม พ.ศ. 2474) มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร เป็นพระบิดาแห่งการละครร้อง เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับเจ้าจอมมารดาเขียน เป็นกวีและนักประพันธ์ ทรงดำรงตำแหน่งรองเสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ และองคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นต้นราชสกุลวรวรรณ

พระประวัติ
ประสูติ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร เป็นพระราชโอรสลำดับที่ 56 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเขียน ประสูติเมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404
รับราชการ
พระองค์ทรงเริ่มรับราชการที่หอรัษฎากรพิพัฒน์ เป็นพนักงานการเงินที่ฝากแบงค์ต่างประเทศ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นองคมนตรี และสถาปนาขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรมมีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ เมื่อปี พ.ศ. 2432 ดำรงตำแหน่งรองเสนาบดีกรมพระคลังมหาสมบัติ ต่อมาในปี พ.ศ. 2464 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเลื่อนกรมขึ้นเป็น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า
"พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มกุฏวงศ์นฤบดี มหากวีนิพันธนวิจิตร ราชโกษาธิกิจจิรุปการ บรมนฤบาลมหาสวามิภักดิ์ ขัตติยศักดิ์อดุลพหุลกัลยาณวัตร ศรีรัตนไตรย์คุณาลงกรณ์ นรินทรบพิตร"

สิ้นพระชนม์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ประชวรพระโรคพระอันตะ (ลำไส้ใหญ่) และสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2474 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระชันษาได้ มีพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพเมื่อวันที่ 14 มีนาคม พ.ศ. 2476 ณ พระเมรุ วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร

พระโอรสและพระธิดา
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีหม่อม 13 คน ได้แก่
* หม่อมต่วนใหญ่
* หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา (สกุลเดิม สวัสดิ์-ชูโต)
* หม่อมเจียม
* หม่อมหลวงต่วนศรี วรวรรณ (ราชสกุลเดิม มนตรีกุล)
* หม่อมอินทร์
* หม่อมบุญ
* หม่อมหลวงตาด (ราชสกุลเดิม มนตรีกุล)
* หม่อมแช่ม (สกุลเดิม วงศาโรจน์)
* หม่อมแถม
* หม่อมสุ่น (สกุลเดิม เพ็ญกุล)
* หม่อมเชื้อเล็ก
* หม่อมพร้อม
* หม่อมแสร์
มีพระโอรส 1 พระองค์ กับ 20 องค์ และมีพระธิดา 2 พระองค์ กับ 12 องค์ รวม 35 พระองค์/องค์ ได้แก่
{| class="wikitable"
|-
! ลำดับ
! พระรูปและพระนาม
! เพศ
! พระมารดา
! ประสูติ
! สิ้นพระชนม์/ถึงชีพิตักษัย
! คู่เสกสมรส
|-
|1
| หม่อมเจ้าพรรณพิมล (ท่านหญิงใหญ่)
|ญ.
|หม่อมต่วนใหญ่
| 
| 
|
|-
|2
| หม่อมเจ้าสกลวรรณากร วรวรรณ (ท่านชายตุ๊)
|ช.
| rowspan="2" |หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา
| 
| 
|หม่อมโจฮันนา (เวเบอร์) หม่อมสมรวย (มุกแจ้ง)
|-
|3
| หม่อมเจ้าพรพิมลพรรณ รัชนี (พระนามเดิม หม่อมเจ้าพิมลพรรณ) (ท่านหญิงตุ้ม)
|ญ.
| 
| 
|พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์
|-
|4
| หม่อมเจ้า
|ช.
|ไม่มีข้อมูล
| colspan="2" |พ.ศ. 2433
|
|-
|5
| หม่อมเจ้าสิริวันต์ (ท่านหญิงต่
.
|ไม่มีข้อมูล
| colspan="2" |พ.ศ. 2433
|
|-
|5
| หม่อมเจ้าสิริวันต์ (ท่านหญิงต่อม)
|ญ.
|หม่อมเจียม
| colspan="2" | 
|
|-
|6
| หม่อมเจ้าวัลภากร วรวรรณ (ท่านชายตุ๋ยตุ่ย)
| rowspan="2" |ช.
|หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา
| rowspan="2" | 
| 
|หม่อมชั้น (บุนนาค) หม่อมฟื้น (บุนนาค)
|-
|7
| พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ (พระองค์ชายต้อม)
|หม่อมหลวงต่วนศรี วรวรรณ
| 
|หม่อมเจ้าพิบูลเบญจางค์ (กิติยากร) หม่อมพร้อยสุพิณ (บุนนาค)
|-
|8
| พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวัลลภาเทวี (พระนามเดิม หม่อมเจ้าวรรณวิมล) (พระองค์หญิงเตอะ)
|ญ.
|หม่อมอินทร์
| 
| 
|
|-
|9
| หม่อมเจ้าปริญญากร (ท่านชายโต)
| rowspan="2" |ช.
|หม่อมบุญ
| 
| 
|
|-
|10
| หม่อมเจ้านิตยากร
ญญากร (ท่านชายโต)
| rowspan="2" |ช.
|หม่อมบุญ
| 
| 
|
|-
|10
| หม่อมเจ้านิตยากร วรวรรณ (ท่านชายเต๋อ)
|หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา
| 
| 
|หม่อมแก้ว (เอี่ยมจำนงค์) หม่อมเล็ก (เจริญจันทร์แดง)
|-
|11
| หม่อมเจ้าวรรณีศรีสมร วรวรรณ (พระนามเดิม หม่อมเจ้าวิมลวรรณ) (ท่านหญิงต้อย)
|ญ.
|หม่อมต่วนใหญ่
| 
|พ.ศ. 2487
|
|-
|12
| หม่อมเจ้าเต๋า (ท่านชายเต๋า)
|ช.
|ไม่มีข้อมูล
| 
| 
|
|-
|13
| หม่อมเจ้าอรทิพยประพันธ์ เทวกุล (ท่านหญิงตุ้ย)
|ญ.
|หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา
| 
| 
|หม่อมเจ้าดำรัสดำรง เทวกุล
|-
|14
| หม่อมเจ้าสุวิชากร วรวรรณ (ท่านชายตั๋ง)
|ช.
|หม่อมบุญ
| 
| 
|หม่อมพริ้ม (เลาหเศรษฐี)
|-
|15
| หม่อมเจ้านันทนามารศรี วรวรรณ (พระนามเดิม หม่อมเจ้าพิมลวรรณ) (ท่า
ศรษฐี)
|-
|15
| หม่อมเจ้านันทนามารศรี วรวรรณ (พระนามเดิม หม่อมเจ้าพิมลวรรณ) (ท่านหญิงเต่า)
|ญ.
|หม่อมอินทร์
| 
| 
|
|-
|16
| หม่อมเจ้าศิวากร วรวรรณ (ท่านชายต่อ)
| rowspan="3" |ช.
|หม่อมหลวงต่วนศรี วรวรรณ
| 
| 
|
|-
|17
| หม่อมเจ้าสิทธยากร วรวรรณ (ท่านชายต้อ)
| rowspan="2" |หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา
| 
| 
|หม่อมดำริห์ (บุนนาค)
|-
|18
| หม่อมเจ้าไปรมากร วรวรรณ
| 
| 
|หม่อมน้อย (สุวรรณศร) หม่อมสมศรี (ประภาเพ็ชร) หม่อมอรุณ
|-
|19
| พระนางเธอ ลักษมีลาวัณ (พระนามเดิม หม่อมเจ้าวรรณพิมล) (พระนางติ๋ว)
|ญ.
|หม่อมหลวงตาด
| 
| 
|พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
|-
|20
| หม่อมเจ้าวรวีรากร วรวรรณ (ท่านชายตัน)
| rowspan="3" |ช.
|หม่อมแช่ม
| 
| 
|หม่อมแพร
่อมเจ้าวรวีรากร วรวรรณ (ท่านชายตัน)
| rowspan="3" |ช.
|หม่อมแช่ม
| 
| 
|หม่อมแพร (ศรีวรรธนะ) หม่อมเริ่มจิตต์ (พึ่งบารมี)
|-
|21
| หม่อมเจ้าโวฒยากร วรวรรณ (ท่านชายติ่ง)
|หม่อมบุญ
| 
| 
|หม่อมสรรพางค์ (บุรณะปินท์) หม่อมจิตรา (ปันยารชุน)
|-
|22
| หม่อมเจ้าดุลภากร วรวรรณ (ท่านชายเต๋าเล็ก)
|หม่อมอินทร์
| 
| 
|หม่อมสิรี (ตัณฑัยย์)
|-
|23
| หม่อมเจ้าบรรเจิดวรรณวรางค์ วรวรรณ (ท่านหญิงแต๋ว)
|ญ.
|หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา
| 
| 
|พลเอกมังกร พรหมโยธี
|-
|24
| หม่อมเจ้า
| rowspan="2" |ช.
|หม่อมแถม
|พ.ศ. 2445
|ในวันประสูติ
|
|-
|25
| หม่อมเจ้าหัชชากร วรวรรณ (ท่านชายติ๊ด)
|หม่อมบุญ
| 
| 
|หม่อมสมหทัย (เสนีเศรษฐ)
|-
|26
| หม่อมเจ้าสรรพางค์พิมล วรวรรณ (ท่านหญิ
ุญ
| 
| 
|หม่อมสมหทัย (เสนีเศรษฐ)
|-
|26
| หม่อมเจ้าสรรพางค์พิมล วรวรรณ (ท่านหญิงติ๋น)
| rowspan="5" |ญ.
|หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา
| 
| 
|
|-
|27
| หม่อมเจ้าศรีสอางค์นฤมล เกษมสันต์ (พระนามเดิม หม่อมเจ้าวัลลีวรินทร์) (ท่านหญิงตวง)
|หม่อมอินทร์
| 
| 
|หม่อมเจ้าลักษณากร เกษมสันต์
|-
|28
| อุบล วรวรรณ (ท่านหญิงตัด)
|หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา
| 
| 
|ฮาโรลด์ แครบบ์
|-
|29
| ฤดีวรวรรณ วรวรรณ (ท่านหญิงน้อย)
|หม่อมสุ่น
| 
| 
|หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร ปุ๊ ประไพลักษณ์ โรเบิร์ต เอส. อาร์โนลด์
|-
|30
| หม่อมเจ้าดวงตา (ท่านหญิงนิด)
|หม่อมเชื้อเล็ก
| 
| 
|
|-
|31
| หม่อมเจ้าบุษยากร วรวรรณ (ท่านชายเติบ)
| rowspan="5" |ช.
|หม่อมพร้อม
| 
| 
|
|-
|32
| หม่อมเจ้าฉั
วรวรรณ (ท่านชายเติบ)
| rowspan="5" |ช.
|หม่อมพร้อม
| 
| 
|
|-
|32
| หม่อมเจ้าฉันทนากร วรวรรณ (ท่านชายตั๋น)
|หม่อมสุ่น
| 
|พ.ศ. 2506
|หม่อมมนวิภา (โมชดารา)
|-
|33
| หม่อมเจ้าเจตนากร วรวรรณ (ท่านชายเต้ก)
| rowspan="2" |หม่อมแสร์
| 
| 
|หม่อมมนิตย์ (รามโยธิน)
|-
|34
| หม่อมเจ้าอภิญญากร วรวรรณ
| 
| 
|
|-
|35
| หม่อมเจ้าสุนทรากร วรวรรณ (ท่านชายอ้วน)
|หม่อมสุ่น
| 
| 
|
|}
พระนัดดา
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีพระนัดดารวม 74 พระองค์/องค์/คน ดังนี้
* หม่อมเจ้าสกลวรรณากร วรวรรณ มีโอรสธิดา 2 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์จิรี วรวรรณ เกิดแต่หม่อมโจฮันนา
** หม่อมราชวงศ์สกุล วรวรรณ เกิดแต่หม่อมสมรวย
* หม่อมเจ้าหญิงพรพิมลพรรณ รัชนี มีโอรสธิดา 2 พระองค์/องค์ ได้แก่
** พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงวิภาวดีรังสิต
** หม่อมเจ้าภีศเดช รัชนี
* พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ มีโอรสธิดา 2 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์วิบุลย์เกียรติ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมเจ้าพิบูลเบญจางค์
** หม่อมราชวงศ์วิวรรณ เศรษฐบุตร เกิดแต่หม่อมพร้อยสุพิณ
* หม่อมเจ้าวัลภากร วรวรรณ มีโอรสธิดา 9 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์เริงวรรณ วรวรรณ เกิด
่อมเจ้าวัลภากร วรวรรณ มีโอรสธิดา 9 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์เริงวรรณ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมชั้น
** หม่อมราชวงศ์หญิงพรรณจิตร กรรณสูต เกิดแต่หม่อมชั้น
** หม่อมราชวงศ์ชวนิศนดากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมชั้น
** หม่อมราชวงศ์ฉันทนากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมชั้น
** หม่อมราชวงศ์ถวัลภากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมชั้น
** หม่อมราชวงศ์วรวัลลภ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมฟื้น
** หม่อมราชวงศ์สุรวรรณ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมฟื้น
** หม่อมราชวงศ์วรวัณณา วรวรรณ เกิดแต่หม่อมฟื้น
** หม่อมราชวงศ์สุรีย์วรรณ รัตนกรี เกิดแต่หม่อมฟื้น
* หม่อมเจ้านิตยากร วรวรรณ มีโอรสธิดา 8 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์อาชวากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมแก้ว
** หม่อมราชวงศ์กัลยากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมแก้ว
** หม่อมราชวงศ์อัศวินี
หม่อมแก้ว
** หม่อมราชวงศ์กัลยากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมแก้ว
** หม่อมราชวงศ์อัศวินี สนิทวงศ์ เกิดแต่หม่อมแก้ว
** หม่อมราชวงศ์ดัชรีรัชนา รัชนี เกิดแต่หม่อมแก้ว
** หม่อมราชวงศ์ศุภนิตย์ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมแก้ว
** หม่อมราชวงศ์นิติมา พนมยงค์ เกิดแต่หม่อมแก้ว
** หม่อมราชวงศ์มลุลี สายาลักษณ์ เกิดแต่หม่อมเล็ก
** หม่อมราชวงศ์มัลลิกา วรวรรณ เกิดแต่หม่อมเล็ก
* หม่อมเจ้าอรทิพยประพันธ์ เทวกุล มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์วรรณทิพย์ เทวกุล
** หม่อมราชวงศ์ทรงดำรัส เทวกุล
** หม่อมราชวงศ์ทิพยวรรณา นิติพน
* หม่อมเจ้าสุวิชากร วรวรรณ มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์อุตตมากร วรวรรณ (แฝด) เกิดแต่หม่อมพริ้ม
** หม่อมราชวงศ์อุตตรากร วรวรรณ (แฝด) เกิดแต่หม่อ
วรวรรณ (แฝด) เกิดแต่หม่อมพริ้ม
** หม่อมราชวงศ์อุตตรากร วรวรรณ (แฝด) เกิดแต่หม่อมพริ้ม
** หม่อมราชวงศ์ชีโวสวิชากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมพริ้ม
** หม่อมราชวงศ์สิรยากร ศิลปี เกิดแต่หม่อมพริ้ม
* หม่อมเจ้าสิทธยากร วรวรรณ มีโอรสธิดา 2 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์ฐวิศวากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมดำริห์
** หม่อมราชวงศ์วัลลีวรินทร์ สิริสิงห์ เกิดแต่หม่อมดำริห์
* หม่อมเจ้าไปรมากร วรวรรณ มีโอรสธิดา 7 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์ไกรศวากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมน้อย
** หม่อมราชวงศ์ปรัชญากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมน้อย
** หม่อมราชวงศ์มาลินี นันทาภิวัฒน์ เกิดแต่หม่อมน้อย
** หม่อมราชวงศ์กรุณากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมน้อย
** หม่อมราชวงศ์รัตนากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมน้อย
** หม่อมราชวงศ์ศ
เกิดแต่หม่อมน้อย
** หม่อมราชวงศ์รัตนากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมน้อย
** หม่อมราชวงศ์ศิริมา ชมสุรินทร์ เกิดแต่หม่อมสมศรี
** หม่อมราชวงศ์เปรมการ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมอรุณ
* หม่อมเจ้าวรวีรากร วรวรรณ มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์วีรเดช วรวรรณ เกิดแต่หม่อมแพร
** หม่อมราชวงศ์สราวุธ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมแพร
** ท่านผู้หญิงรวิจิตร์ สุวรรณบุปผา เกิดแต่หม่อมเริ่มจิตต์
** หม่อมราชวงศ์หญิงอภิรจิต อาภาศิลป์ เกิดแต่หม่อมเริ่มจิตต์
* หม่อมเจ้าโวฒยากร วรวรรณ มีโอรส 2 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์วิวัฒน์ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมสรรพางค์
** หม่อมราชวงศ์ชาญวุฒิ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมจิตรา
* หม่อมเจ้าดุลภากร วรวรรณ มีโอรสธิดา 11 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์หญิงวรรณาภรณ์ ศุขเนตร
มเจ้าดุลภากร วรวรรณ มีโอรสธิดา 11 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์หญิงวรรณาภรณ์ ศุขเนตร เกิดแต่หม่อมสิรี
** หม่อมราชวงศ์หญิงลภาพรรณ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมสิรี
** หม่อมราชวงศ์หญิงมารศรี สุจริตกุล เกิดแต่หม่อมสิรี
** หม่อมราชวงศ์กรณี วรวรรณ เกิดแต่หม่อมสิรี
** หม่อมราชวงศ์หญิงเบญจวรรณ จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมสิรี
** หม่อมราชวงศ์หญิงจารุวรรณ ทิวารี เกิดแต่หม่อมสิรี
** หม่อมราชวงศ์พลากร วรวรรณ เกิดแต่หม่อมสิรี
** หม่อมราชวงศ์หญิงสาวิกา วรวรรณ เกิดแต่หม่อมสิรี
** หม่อมราชวงศ์วรากร วรวรรณ เกิดแต่พิศมัย สุดรุ่งเรือง
** หม่อมราชวงศ์พงศ์กวี วรวรรณ เกิดแต่พิศมัย สุดรุ่งเรือง
** หม่อมราชวงศ์สรัล วรวรรณ เกิดแต่รุ่งนภา นทีสุวรรณ
* หม่อมเจ้าหญิงบรรเจิดวรรณวรางค์ วรวร
าชวงศ์สรัล วรวรรณ เกิดแต่รุ่งนภา นทีสุวรรณ
* หม่อมเจ้าหญิงบรรเจิดวรรณวรางค์ วรวรรณ มีโอรส 2 คน ได้แก่
** กำจรเดช พรหมโยธี (แฝด)
** เจตกำจร พรหมโยธี (แฝด)
* หม่อมเจ้าหัชชากร วรวรรณ มีโอรสธิดา 7 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์หญิงสดุดีภา วรวรรณ เกิดแต่หม่อมสมหทัย
** หม่อมราชวงศ์ณัฏฐธรรม วรวรรณ เกิดแต่หม่อมสมหทัย
** หม่อมราชวงศ์หญิงทัชวรรณ สายเชื้อ เกิดแต่หม่อมสมหทัย
** หม่อมราชวงศ์หญิงจุฑาภา วรวรรณ เกิดแต่หม่อมสมหทัย
** หม่อมราชวงศ์ภูมินทร์ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมสมหทัย
** หม่อมราชวงศ์หญิงสิริมาดา วรวรรณ เกิดแต่หม่อมสมหทัย
** หม่อมราชวงศ์จักรินทร์ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมสมหทัย
* หม่อมเจ้าหญิงศรีสอางค์นฤมล เกษมสันต์ มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์หญิงล
หม่อมเจ้าหญิงศรีสอางค์นฤมล เกษมสันต์ มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์หญิงลักษณสอาง เกษมสันต์
** หม่อมราชวงศ์ศรีลักษณ์ เกษมสันต์
** หม่อมราชวงศ์หญิงนฤมล พิชัยสนิท
* อุบล วรวรรณ มีธิดา 1 คน ได้แก่
** นรา วนิดา แคร้บบ์
* ฤดีวรวรรณ วรวรรณ มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์สมชนก กฤดากร โอรสในหม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร
** วรรณจิตต์ กฤษณามระ ธิดาของปุ๊ ประไพลักษณ์
** คนทิพย์ โลทแมน ธิดาของปุ๊ ประไพลักษณ์
* หม่อมเจ้าฉันทนากร วรวรรณ มีโอรส 1 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์มนัตถ์ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมมนวิภา
* หม่อมเจ้าเจตนากร วรวรรณ มีธิดา 1 คน ได้แก่
** หม่อมราชวงศ์หญิงทิพยลาวัณ วรวรรณ เกิดแต่หม่อมมนิต
พระนิพนธ์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์มีชื่อเสียงจากงานพระนิพนธ์หลายชิ้นที่รู้จักกันดี ได้แก่ บทละครพูดเรื่อง "สร้อยคอที่หาย" ซึ่งเคยบรรจุในหนังสือเรียนวิชาภาษาไทยของกระทรวงศึกษาธิการ บทละครร้อง "สาวเครือฟ้า" ซึ่งได้สร้างตัวละครให้กลายเป็นคนที่เหมือนกับมีตัวจริงขึ้นมา 2 คน คือ ร้อยตรีพร้อม และสาวเครือฟ้า ทรงก่อตั้งโรงละครร้องขึ้นในบริเวณตำหนักที่ประทับ ชื่อว่า "โรงละครปรีดาลัย" เป็นโรงละครร้องแห่งแรกในสยาม
นอกจากนี้ยังทรงมีงานที่สำคัญ คือ พระนิพนธ์แปล จดหมายเหตุลาลูแบร์ โดยทรงแปลมาจากฉบับภาษาอังกฤษ "ตำนานพระแท่นมนังคศิลาอาสน์" รุไบยาตของโอมาร์ คัยยาม และ "นวางกุโรวาท" เป็นต้น พระองค์ทรงใช้นามปากกาว่า "ประเสริฐอักษร" เพื่อทรงพระนิพนธ์เรื่องสั้นไว้จำนวนหนึ่งอีกด้วย รวมไปถึง ละครร้องเรื่อง “อีนากพระโขนง” 
ที่มีการนำโอ่งเจาะรูพอให้คนเข้าไปแอบ นำมาไว้กลางโรงละครตอนแสดงให้ผู้เล่นเป็นอีนากพระโขนงโผล่ออกมา ทำให้ผู้ชมตกตะลึง แลเป็นที่นิยมมาก ดั่งกลอนที่ ส.พลายน้อยเขียนไว้ว้า
“เรื่องอีนากพระโขนงออกโรงสู้ จนคนดูดูไม่ได้มาหลายหน
ต้องเล่นใหม่เพื่อให้ทันใจคน ทั้งห้าหนสิบหนยังล้นโรง” และยังเป็นต้นตอที่ให้ผ้วอีนากชื่อมากอีกด้วย
ผลงานในด้านพระนิพนธ์บางเรื่อง คือ ละครปักษีปะกรนัมเรื่อง "พญาระกา" ทำให้เกิดคดีพญาระกาในเวลาต่อมา เนื่องจากเนื้อเรื่องนั้นกระทบกระเทือนถึงพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ที่ทรงคุ้มครองและช่วยเหลือนางละครของคณะพระองค์เอง ทั้งยังเป็นหม่อมของพระองค์อีกด้วย ทำให้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ขังพระองค์ไว้ในพระบรมมหาราชวัง มีกำหนด 1 ปี โดยหม่อมและพระโอรสธิดาเข้าเยี่ยมได้เป็นเวลาตามควร
บทละครเรื่องสาวเครือฟ้า
พระองค์ได้เค้าเรื่องนี้จากละครอุปรากร (โอเปรา) เรื่องมาดามบัตเตอร์ฟลาย ของจาโกโม ปุชชีนี อุปรากรเรื่องนี้ได้ต้นเค้ามาจากนวนิยายของจอห์น ลูเธอร์ ลอง อีกต่อหนึ่งในคราวที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ 2 เมื่อปี พ.ศ. 2450 ได้ทอดพระเนตรการแสดงละครอุปรากรที่ฝรั่งเศส เรื่องมาดามบัตเตอร์ฟลายซึ่งเป็นเรื่องความรักและความผิดหวังระหว่างสาวญี่ปุ่นชื่อโจโจ้ซังกับทหารหนุ่มฝรั่ง เมื่อเสด็จนิวัติพระนครได้ทรงเล่าให้กรมนราธิปประพันธ์พงศ์ฟัง กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงดัดแปลงเรื่องนี้มาเป็นละครร้องแสดงถวายหน้าพระที่นั่ง เป็นที่พอพระหฤทัยมาก นับเป็นการเริ่มต้นกำเนิดละครร้องที่ทรงดัดแปลงมาจากละครอุปรากรของยุโ
ทรงพระนิพนธ์เป็นบทละครร้องสลับพูด คำประพันธ์ที่ใช้เป็นประเภทกลอนเพลงไทย เพื่อใช้เป็นบทสำหรับเล่นละครร้อง

เรื่องย่อ
ร้อยตรีพร้อม ย้ายไปรับราชการที่เชียงใหม่ เกิดรักใคร่กับสาวเครือฟ้า หญิงชาวเชียงใหม่ ภายหลังได้เป็นสามีภรรยากันจนสาวเครือฟ้าให้กำเนิดบุตร ร้อยตรีพร้อมได้คำสั่งย้ายกลับกรุงเทพฯ ถูกผู้ใหญ่บังคับให้แต่งงานกับหญิงสาวชาวกรุงเทพฯ สาวเครือฟ้าเฝ้ารอสามี เมื่อได้ข่าวว่าสามีกลับเชียงใหม่ก็ดีใจไปคอยต้อนรับ ครั้นปรากฏว่าร้อยตรีพร้อมพาภรรยาชาวกรุงเทพฯมาด้วย สาวเครือฟ้าเสียใจใช้มีดแทงตัวตาย ร้อยตรีพร้อมรับบุตรไปอุปการะ
แพร่งนรา
วังวรวรรณ เป็นวังที่ประทับของกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ตั้งอยู่ระหว่างวัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหารกับวัดมหรรณพารามวรวิหาร ต่อมาวังนี้ถูกเวนคืนเพื่อนำพื้นที่มาสร้างเป็นถนน ตามโครงการขยายความเจริญของพระนครในสมัยนั้น คงเหลือเพียงพระตำหนักไม้เก่าหลังเล็ก ที่เดิมเป็นที่ตั้งของโรงละครปรีดาลัย ถูกปรับให้เป็นโรงเรียนตะละภัฏศึกษา และมีการแบ่งพื้นที่ริมถนนสร้างเป็นอาคารพาณิชย์ขายให้แก่เอกชน ชาวบ้านแถบนั้นจึงเรียกย่านนั้นว่า แพร่งนรา ตามพระนามของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์

พระยศ

พระยศพลเรือน
* 17 กันยายน 2462 – มหาเสวกโท สังกัดกรมพระคลังข้างที่

พระยศเสือป่า
* พลเสือป่า
* 8 ธันวาคม พ.ศ. 2460 นายกองตรี

พระเกียรติยศ
พระอิสริยยศ

* 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404 – 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 : พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร
* 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 – 8 ธันวาคม พ.ศ. 2432 : พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร
* 8 ธันวาคม พ.ศ. 2432 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 : พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์
* 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 – 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2464 : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์
* 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2464 – 1 ตุลาคม พ.ศ. 2474 : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

พงศาวลี

อ้างอิง
; เชิงอรรถ

; บรรณานุกรม
* 
* Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง

แหล่งข้อมูลอื่น

* พระราชประวัติ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์