จังหวัดมุกดาหาร
มุกดาหาร ( ; ) เป็นจังหวัดชายแดนไทยกับลาว เป็นเมืองเก่าแก่ที่ก่อตั้งขึ้นในสมัยกรุงธนบุรีโดยเจ้าจันทกินรี เคยถูกรวมเข้าเป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดนครพนมในช่วงเวลาหนึ่ง ปัจจุบันตั้งอยู่ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบนของประเทศไทย ลักษณะภูมิประเทศตั้งอยู่ในแอ่งสกลนคร จัดอยู่ในกลุ่มจังหวัดภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน 2 หรือกลุ่มจังหวัด "สนุก" (ประกอบด้วย สกลนคร นครพนม และมุกดาหาร) จังหวัดมุกดาหารมีระยะทางห่างจากจังหวัดนครพนม ประมาณ 108 กิโลเมตร และห่างจากกรุงเทพมหานครประมาณ 652 กิโลเมตร
มุกดาหารได้รับการยกฐานะและแยกออกจากจังหวัดนครพนมเมื่อวันที่ 27 กันยายน พ.ศ. 2525 นับเป็น จังหวัดที่ 73 ของประเทศไทย มีสมญานามว่า "ประตูสู่อินโดจีน" เนื่องจากเป็นเมืองการค้าชายแดนที่สำคัญตามระเบียงเศรษฐกิจตะวันออก-ตะวันตก (East-West Economic Corridor) โดดเด่นด้านความหลากหลายทางวัฒนธรรมและยังเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่สำคัญแห่งหนึ่งของภาคอีสาน โดยมีภูมิประเทศติดกับแม่น้ำโขง เป็นพรมแดนธรรมชาติกั้นระหว่างจังหวัดมุกดาหารกับแขวงสะหวันนะเขต ประเทศลาว

ประวัติศาสตร์

เดิมจังหวัดมุกดาหารเป็นหัวเมืองของอาณาจักรรัตนโกสินทร์ (ชื่อเดิม: เมืองมุกดาหารบุรีสีมุตติกนคร, มุกดาหารบุรี หรือ เมืองบังมุก)
ภายหลังมีการจัดตั้งเปลี่ยนแปลงระบบการปกครองจากระบบหัวเมืองเป็นระบบมณฑลเทศาภิบาลในปี พ.ศ. 2437 เมืองมุกดาหารก็เป็นเมืองภายใต้การปกครองของมณฑลอุดร จนถึงในสมัยรัชกาลที่ 6 ในปี พ.ศ. 2459 มีการจัดระเบียบปกครองสยามมีการเปลี่ยนคำว่าเมืองเป็นจังหวัดและอำเภอตามสมควรแก่การบริหารราชการ เมืองมุกดาหารจึงถูกยุบลงกลายเป็นอำเภอมุกดาหาร รวมระยะเวลาการเป็นเมืองมุกดาหาร 137 ปี และจากนั้นอยู่ภายใต้มณฑลอุดร จนกระทั่ง พ.ศ. 2476 ได้ยกเลิกระบบมณฑลเทศาภิบาลและจัดระเบียบการบริหารราชการให้อำเภอมุกดาหาร ขึ้นกับเมืองนครพนมใน พ.ศ. 2450 (ต่อมาได้เปลี่ยนคำว่าเมืองเป็นจังหวัดใน พ.ศ. 2459 จึงเป็นจังหวัดนครพนม) และได้แยกออกเป็น จังหวัดมุกดาหาร อย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 27 กัน
วันที่ 27 กันยายน พ.ศ. 2527 ได้มีพิธีตั้งศาลหลักเมืองมุกดาหาร ตั้งอยู่หน้าศาลากลางจังหวัด (ถนนสองนางสถิตย์) โดยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (เมื่อครั้งดำรงพระอิสริยยศ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร) เสด็จพระราชดำเนินไปทรงวางศิลาฤกษ์ศาลหลักเมืองมุกดาหาร
วันที่ 20 ธันวาคม พ.ศ. 2549 สะพานมิตรภาพไทย–ลาว แห่งที่ 2 ซึ่งเชื่อมต่อจังหวัดมุกดาหารและแขวงสะหวันนะเขตได้เปิดดำเนินการอย่างเป็นทางการ โดยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์ เป็นประธานประกอบพิธีเปิดสะพานร่วมกับ ฯพณฯ บุนยัง วอละจิด รองประธานประเทศแห่งสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาวในขณะนั้น
สภาพสังคม เศรษฐกิจ และภูมิศาสตร์ จากบันทึกตรวจราชการ (พ.ศ. 2449)
ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2449 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ได้เสด็จตรวจราชการมณฑลอุดรและมณฑลอีสาน โดยเมื่อเวลาเช้าของวันที่ 20 มกราคม พ.ศ. 2449 พระองค์ทรงประทับเรือมณฑลซึ่งเป็นเรือพายล่องตามลำน้ำโขงแวะทักทายราษฎรที่บ้านบางไทรน้อย และทรงทอดพระเนตรทิวทัศน์เมืองสุวรรณเขตของฝรั่งเศสทางฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขง จนกระทั่งเวลา 10.00 น. จึงเสด็จถึงเมืองมุกดาหาร ทรงได้รับการต้อนรับอย่างสมเกียรติจากคณะกรมการเมือง นำโดยพระยาศศิวงษ์ประวัติ (เมฆ) จางวางเมืองมุกดาหาร มีการนิมนต์พระมาสวดชัยมงคลคาถาต้อนรับที่ท่าน้ำโขงหน้าเมือง จากนั้นทรงพระดำเนินไปยังที่พักแรมซึ่งพระ
ชัยมงคลคาถาต้อนรับที่ท่าน้ำโขงหน้าเมือง จากนั้นทรงพระดำเนินไปยังที่พักแรมซึ่งพระอนุชาติวุฒาธิคุณ ข้าหลวงจัดเตรียมไว้เป็นตึกขัดแตะถือปูน ในช่วงบ่ายทรงเข้าร่วมพิธีประชุมบายศรีทูลพระขวัญเพื่อแสดงความจงรักภักดี และเสด็จตรวจเยี่ยมศาสนสถานสำคัญ ได้แก่ วัดศรีมงคล (ใต้) วัดกลาง (วัดยอดแก้วศรีวิชัย) และวัดศรีบุญเรือง พร้อมทั้งทอดพระเนตรวิถีชีวิตราษฎรตามหมู่บ้านก่อนจะเสด็จเยี่ยมเยียนบ้านพักของกรมการเมือง
พระนิพนธ์ "เรื่องเที่ยวที่ต่าง ๆ ภาคที่ 4" ซึ่งบันทึกการเดินทางครั้งนี้ ได้ฉายภาพสภาพสังคม เศรษฐกิจ และภูมิศาสตร์ของเมืองมุกดาหารในยุคต้นระบบเทศาภิบาลไว้อย่างชัดเจน ทรงบันทึกที่มาของชื่อเมืองว่า บริเวณหน้าเมืองมีหาดทรายและหาดกรวดขนาดใหญ่ซึ่งราษฎรเชื่อกันว่ามีดวงแก้ว (พลอย) ซ่อนอยู่จึงนำมาตั้งเป็นชื่อเมือง ผังเมืองมุกดาหารมีการตัดถนนกว้างขวางสะอาดตา แม้สภาพบ้านเรือนราษฎรจะยังคงดูร่วงโรย ด้านเศรษฐกิจ มุกดาหารเป็นศูนย์กลางรวบรวมสินค้าท้องถิ่นจำพวกหนังสัตว์ เขาสัตว์ และสมุนไพร บรรทุกเกวียนฝ่าดงไปค้าขายแลกเปลี่ยนที่เมืองนครราชสีมา (โคราช) และซื้อสินค้าอุปโภคบริโภค เช่น ผ้าแพร เครื่องทองเหลือง และน้ำมันปิโตรเลียมกลับมา นอกจากนี้ยังทรงบันทึกถึงความแ
ผ้าแพร เครื่องทองเหลือง และน้ำมันปิโตรเลียมกลับมา นอกจากนี้ยังทรงบันทึกถึงความแตกต่างทางการค้าบริเวณชายแดน โดยระบุว่ารัฐบาลฝรั่งเศสใช้นโยบายผูกขาดสินค้าบุหรี่และไม้ขีดไฟ โดยเก็บภาษีสินค้าจากฝั่งไทยอย่างเข้มงวดเพื่ออุดหนุนกิจการของตน แม้น้ำมันปิโตรเลียมในฝั่งสุวรรณเขตจะมีราคาถูกกว่า แต่ราษฎรมุกดาหารก็ยังนิยมบริโภคสินค้าจากทางโคราชมากกว่าเนื่องจากคุณภาพดีกว่าและพลเมืองส่วนใหญ่ยังไม่นิยมใช้น้ำมัน
ในด้านภูมิศาสตร์และการคมนาคม ทรงบันทึกถึงความกว้างใหญ่และอุปสรรคตามธรรมชาติของแม่น้ำโขง ซึ่งต่างจากที่เคยทรงคาดการณ์ไว้แต่แรกว่าคงคล้ายแม่น้ำเจ้าพระยา ลำน้ำโขงมีความขุ่นและไหลเชี่ยวจัดตลอดปี เต็มไปด้วยอันตรายจากโขดหิน หาดทรายที่เคลื่อนตัวพูนขึ้นได้ สัตว์ร้ายตามความเชื่อท้องถิ่นอย่างจระเข้และปลาเงือก และแก่งขนาดใหญ่จำนวนมาก โดยเฉพาะ "แก่งคับพวง" ที่มีน้ำวนขนาดใหญ่โตน่ากลัวจนฝีพายผู้เชี่ยวชาญยังต้องระมัดระวังเป็นพิเศษ ทรงสรุปว่าการเดินทางในแม่น้ำโขงไม่ได้มีความสนุกสบาย ทว่ามีความแปลกประหลาดน่าพิศวงยิ่งนัก
สำหรับการเสด็จสถลมารคจากมุกดาหารมุ่งหน้าสู่เมืองยโสธรนั้น เริ่มต้นขึ้นในรุ่งเช้าของวันที่ 21 มกราคม พระองค์ทรงขี่ม้าตัดผ่านเส้นทางโคกสลับทุ่งนา และต้องเดินทางลัดเลาะผ่านดงป่าดิบชื้นขนาดใหญ่ที่สำคัญ คือ "ดงบังอี่" ซึ่งเป็นป่าทึบหนาแน่นมืดครึ้มคล้ายดงพญาไฟ เต็มไปด้วยต้นตะเคียนและไม้ยางสูงใหญ่ การเดินทางเป็นไปอย่างยากลำบากเนื่องจากทางแคบและเต็มไปด้วยตอไม้ ป่าแห่งนี้เป็นรอยต่อทางภูมิศาสตร์ระหว่างมณฑลอุดรและมณฑลอีสาน โดยมีกลุ่มชาติพันธุ์ผู้ไทย (ภูไท) ตั้งถิ่นฐานทำนาพอเลี้ยงชีพอยู่กลางดง เช่นที่บ้านนาเกาะ จนกระทั่งวันที่ 22 มกราคม ทรงนำขบวนเสด็จผ่านลานหินดาดและออกปากดงบังอี่ที่ตำบลหนองพอก เข้าสู่เขตอำเภอเสนางคนิคม เมืองอุบลราชธานี (มณฑลอีสาน) ซึ่งท
ังอี่ที่ตำบลหนองพอก เข้าสู่เขตอำเภอเสนางคนิคม เมืองอุบลราชธานี (มณฑลอีสาน) ซึ่งทรงชมเชยว่าถนนหนทางฝั่งมณฑลอีสานมีการจัดการที่ดี ตัดถนนกว้างขวางและเว้นร่มไม้ใหญ่ไว้ให้เดินทางได้สะดวกสบาย
ต่อมาในวันที่ 23 มกราคม ทรงเดินทางข้าม "ลำน้ำเซ" ซึ่งเป็นเส้นแบ่งเขตอำเภอเสนางคนิคมกับเขตเมืองยโสธร เข้าสู่ "ดงสะมากัง" (หรือภูสะมากัง) ซึ่งเป็นดงขนาดเล็กกว่าดงบังอี่และมีเส้นทางราบเรียบ อุดมไปด้วยไม้งามและ "ไม้ยมผา" (ไม้ที่ชาวยุโรปนิยมนำไปทำหีบบุหรี่) โดยมีกลุ่มชาวผู้ไทยที่อพยพมาจากเมืองตะโปนมาคอยเฝ้ารับเสด็จตลอดเส้นทาง จากนั้นในวันที่ 24 มกราคม ทรงลัดเลาะผ่านชุมชนต่าง ๆ เช่น บ้านนาฮี บ้านคำไหล และบ้านนาซึม จนกระทั่งถึงรุ่งเช้าของวันที่ 25 มกราคม ทรงขี่ม้าผ่านทัศนียภาพโคกไม้สลับทุ่งนาที่อุดมสมบูรณ์และงดงาม ผ่านสระน้ำใหญ่และหมู่บ้านหลายแห่ง ก่อนจะเสด็จพระดำเนินถึงเมืองยโสธรโดยสวัสดิภาพในเวลา 10.30 น. ถือเป็นการสิ้นสุดการเดินทางสถลมารคบุกเบิกผ
เมืองยโสธรโดยสวัสดิภาพในเวลา 10.30 น. ถือเป็นการสิ้นสุดการเดินทางสถลมารคบุกเบิกผ่านป่าดงของเขตเมืองมุกดาหารในสัปดาห์นั้น
สภาพทางภูมิศาสตร์

ภาพที่ตั้งทางภูมิศาสตร์
ทิศเหนือและทิศใต้ของจังหวัดเป็นที่ราบสูง ทิศตะวันตกมีเทือกเขาภูพาน มีลักษณะเป็นป่าโปร่งบางแห่งเป็นป่าทึบ ส่วนทิศตะวันออกเป็นที่ราบสลับป่าไม้ และมีแม่น้ำโขงเป็นเส้นกั้นพรมแดนระหว่างประเทศไทยกับสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว ระยะทางประมาณ 72 กิโลเมตร มีพื้นที่ราบร้อยละ 20 ของพื้นที่ จังหวัด ทรัพยากรธรรมชาติมีความอุดมสมบูรณ์ มีพื้นที่ป่าไม้ประมาณ 953,300 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 35.15 ของพื้นที่จังหวัด
อาณาเขตติดต่อ
* ทิศเหนือ ติดต่อกับจังหวัดสกลนครและจังหวัดนครพนม
* ทิศตะวันออก ติดต่อกับแขวงสะหวันนะเขต ประเทศลาว โดยมีแม่น้ำโขงไหลกั้นพรมแดน
* ทิศใต้ ติดต่อกับจังหวัดอำนาจเจริญ จังหวัดยโสธร และจังหวัดร้อยเอ็ด
* ทิศตะวันตก ติดต่อกับจังหวัดร้อยเอ็ดและจังหวัดกาฬสินธุ์

ลักษณะภูมิอากาศ
* ฤดูร้อน เริ่มตั้งแต่กลางเดือนกุมภาพันธ์ - กลางเดือนพฤษภาคม จะมีมวลอากาศเย็นหรือบริเวณความกดอากาศสูงแผ่ลงมาปะทะกับมวลอากาศร้อน ซึ่งจะทำให้บริเวณดังกล่าวเกิดพายุฝนฟ้าคะนองลมกรรโชกแรง หรือเรียกอีกอย่าง ว่า พายุฤดูร้อน ซึ่งจะสร้างความเสียหายเกิดขึ้นในบริเวณที่พายุพัดผ่าน 
* ฤดูฝน เริ่มตั้งแต่กลางเดือนพฤษภาคม - กลางเดือนตุลาคม จะเกิดฝนทิ้งช่วงประมาณปลายเดือนมิถุนายน - ต้นเดือนกรกฎาคม ปริมาณฝนที่เกิดจากลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้พัดเอาความชื้นเข้ามา และปริมาณฝนที่เกิดจากร่องฝน หรือร่องความกดอากาศต่ำ พาดผ่านในแนวตะวันออก - ตก ทำให้เกิดพายุฝนฟ้าคะนองเป็นบริเวณกว้าง ส่วนปริมาณฝนมากที่สุดเกิดจากพายุหมุนเขตร้อน จากทะเลจีนใต้เคลื่อนเข้ามาปีหนึ่งประมาณ 2 - 3
ณฝนมากที่สุดเกิดจากพายุหมุนเขตร้อน จากทะเลจีนใต้เคลื่อนเข้ามาปีหนึ่งประมาณ 2 - 3 ลูก จะเกิดฝนตกเป็นบริเวณกว้าง 
* ฤดูหนาว เริ่มตั้งแต่กลางเดือนตุลาคม - กลางเดือนกุมภาพันธ์ จะมีมวลอากาศเย็นหรือบริเวณความกดอากาศสูงจากประเทศจีน แผ่ลงมาปกคลุมบริเวณดังกล่าวทำให้อากาศหนาวเย็นและแห้งโดยทั่วไป
ภูมิอากาศ
เนื่องจากมีพื้นที่ติดชายแดนประเทศลาว ภูมิอากาศจึงมีความคล้ายคลึงกับฝั่งลาว ในเดือนธันวาคมอุณหภูมิสูงสุดมักจะต่ำกว่า 30 องศาเซลเซียส ทำให้มีอากาศเย็นสบาย ฤดูฝนอยู่ในช่วงเดือนพฤษภาคมถึงกันยายน โดยเฉพาะเดือนสิงหาคมจะมีฝนตกชุกมากที่สุด และช่วงที่อากาศร้อนที่สุดของปีคือเดือนเมษายนซึ่งเป็นช่วงปลายฤดูแล้ง
ศักยภาพด้านทำเลที่ตั้ง
จังหวัดมุกดาหารเป็นจังหวัดชายแดนติดกับสาธารณรัฐประชาธิปไตย ประชาชนลาว และตั้งอยู่บนจุดกึ่งกลางระเบียงตะวันออก - ตะวันตก (EWEC) โดยมีสะพานมิตรภาพ 2 มุกดาหาร - สะหวันนะเขต เป็นจุดเชื่อมต่อ ทำให้เป็น จุดเชื่อมโยงการค้าและวัฒนธรรม กับประเทศในอนุภูมิภาคที่มีอุปสงค์ทางการค้าสูง หลายประเทศ เช่น สปป. ลาว สาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม และสาธารณรัฐ ประชาชนจีน เส้นทาง EWEC เริ่มจากเมาะละแหม่ง ของสหภาพเมียนมา ผ่านเข้า ประเทศไทยที่อำเภอแม่สอด จังหวัดตาก ผ่านจังหวัดขอนแก่นมายังจังหวัดมุกดาหาร ข้ามสะพานมิตรภาพ 2 ไปยังแขวงสะหวันนะเขต สปป. ลาว ตามเส้นทางหมายเลข 9 ซึ่งเป็นที่ตั้งเขตเศรษฐกิจพิเศษสะหวัน - เซโน เชื่อมโยงไปเขตเศรษฐกิจพิเศษลาวบา
9 ซึ่งเป็นที่ตั้งเขตเศรษฐกิจพิเศษสะหวัน - เซโน เชื่อมโยงไปเขตเศรษฐกิจพิเศษลาวบาว สาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม เข้าสู่เส้นทางหมายเลข 1 ออกสู่ท่าเรือดานัง และ สามารถขึ้นไปยังเวียดนามตอนเหนือ เข้าสู่ตอนใต้ของสาธารณรัฐประชาชนจีน เขตเศรษฐกิจพิเศษฉงจั่ว มณฑลกว่างซี เขตปกครองตนเองกว่างซีจ้วง มีนครหนานหนิงเป็นเมืองหลัก ประชากรมากกว่า 100 ล้านคน ซึ่งจะเป็นแหล่งรองรับสินค้าขนาดใหญ่ของจังหวัดมุกดาหาร ระยะทาง เส้นทาง EWEC จากจังหวัดมุกดาหาร ถึง นครดานัง และ ท่าเรือน้ำลึกดานัง เวียดนาม ประมาณ 527 กิโลเมตร โดยผ่านเส้นทางในส่วนของ สปป.ลาว เริ่มจากสะพานมิตรภาพ 2 จากเมือง ไกสอน พมวิหาน แขวงสะหวันนะเขต ไปตามเส้นทางหมายเลข 9 ผ่านเขตเศรษฐกิจพิเศษสะหวัน - เซโนที่เ
ิหาน แขวงสะหวันนะเขต ไปตามเส้นทางหมายเลข 9 ผ่านเขตเศรษฐกิจพิเศษสะหวัน - เซโนที่เมืองอุทุมพอน เมืองพะลานไช เมืองพิน สิ้นสุดที่บ้านแดนสะหวัน เมืองเซโปน ชายแดนลาว - เวียดนาม ที่ด่านลาวบาว ระยะทางประมาณ 247 กิโลเมตร เป็นถนนลาดยาง 2 ช่องจราจร ตลอดสาย เข้าสู่เส้นทางในส่วนของเวียดนาม เริ่มจากด่านลาวบาว ที่ตั้งเขตเศรษฐกิจ พิเศษลาวบาว จังหวัดกว๋างจิ และไปเชื่อมต่อกับเส้นทางหมายเลข 1 ของเวียดนาม ที่เมืองดองฮา จังหวัดกวางตรี ระยะทาง 80 กิโลเมตร สามารถเดินทางลงไปทางใต้เพื่อต่อไปยัง เมืองเว้ และท่าเรือน้ำลึกดานัง เมืองดานัง ระยะทาง 200 กิโลเมตร เป็นถนนลาดยาง 2 ช่องจราจร ตลอดสาย
เส้นทาง EWEC จากจังหวัดมุกดาหารสามารถเชื่อมต่อเชื่อมโยง เมืองฉงจั่ว นครหนานหนิง สาธารณรัฐประชาชนจีน ระยะทาง 1,347 กิโลเมตร โดยนับระยะทางจากจังหวัดมุกดาหารถึงเมืองดองฮา จังหวัดกว๋างจิ สาธารณรัฐสังคมนิยม เวียดนาม ระยะทาง 327 กิโลเมตร จากเมืองดองฮา เดินทางขึ้นเหนือผ่านเมืองดงเห่ย จังหวัดกวางบินห์ จังหวัดฮาติงห์ เมืองวินห์ จังหวัดเงะฮาน จังหวัดทันหัว จังหวัดนินตินห์ เข้าสู่กรุงฮานอย ระยะทาง 620 กิโลเมตร เป็นถนนลาดยาง 2 ช่องจราจร ตลอดสาย การเดินทางจากจังหวัดมุกดาหารต้องแวะพักค้างที่เมืองวินห์ จังหวัดเงะฮาน เส้นทางดังกล่าวเชื่อมโยงเข้าสู่ประเทศจีนตอนใต้ โดยใช้เส้นทางจาก กรุงฮานอย ผ่านเมืองลังเซิน เมืองชายแดนของเวียดนาม ระยะทาง 165 กิโลเมตร เข้าสู่จ
กรุงฮานอย ผ่านเมืองลังเซิน เมืองชายแดนของเวียดนาม ระยะทาง 165 กิโลเมตร เข้าสู่จีน ที่ด่านโหยว อวี้ กวาน เข้าสู่เมืองผิงเสียง ผ่านเมืองฉงจั่ว ไปถึง นครหนานหนิง มณฑลกวางสี ระยะทาง 230 กิโลเมตร
{| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:60%; margin:auto; border-collapse: collapse;"
|- style="background-color:#0056b3; color:white;"
! เลข !! ชื่ออำเภอ !! จำนวนตำบล !! พื้นที่ (ตร.กม.) 
|-
||1||อำเภอเมืองมุกดาหาร
|13
|1,235.066
|- style="background-color:#f4f8ff;"
||2||อำเภอนิคมคำสร้อย
|7
|377.158
|- 
||3||อำเภอดอนตาล
|7
|510.923
|- style="background-color:#f4f8ff;"
||4||อำเภอดงหลวง
|6
|1,076.158
|- 
||5||อำเภอคำชะอี
|9
|645.694
|- style="background-color:#f4f8ff;"
||6||อำเภอหว้านใหญ่
|5
|84.483
|-
||7||อำเภอหนองสูง
|6
|410.384
|- class="sortbottom" style="background-color:#004080; color:white; font-weight:bold;"
| co
ortbottom" style="background-color:#004080; color:white; font-weight:bold;"
| colspan="2" | รวม 
| 53 ||4,339.830
|}
การปกครองส่วนท้องถิ่น
แบ่งออกเป็น 1 องค์การบริหารส่วนจังหวัด 30 องค์การบริหารส่วนตำบล 1 เทศบาลเมือง 24 เทศบาลตำบล
{| style="width:100%;"
|--- valign=top
| style="width:33%; padding:10px; background-color:#f9fbff; border-radius:5px;" |
อำเภอเมืองมุกดาหาร
* เทศบาลเมืองมุกดาหาร
* เทศบาลตำบลดงเย็น
* เทศบาลตำบลคำอาฮวน
* เทศบาลตำบลมุก
* เทศบาลตำบลบางทรายใหญ่
* เทศบาลตำบลโพนทราย
* เทศบาลตำบลผึ่งแดด
* เทศบาลตำบลคำป่าหลาย
* เทศบาลตำบลดงมอน
* เทศบาลตำบลนาโสก
* เทศบาลตำบลนาสีนวน

| style="width:33%; padding:10px;" |
อำเภอนิคมคำสร้อย
* เทศบาลตำบลนิคมคำสร้อย
* เทศบาลตำบลร่มเกล้า

อำเภอดอนตาล
* เทศบาลตำบลดอนตาล
* เทศบาลตำบลบ้านแก้ง
* เทศบาลตำบลดอนตาลผาสุก
อำเภอดงหลวง
* เทศบาลตำบลดงหลวง
* เทศบาลตำบลหนองแคน
* เทศบาลตำบลกกตูม

| style="width:33%; padding:10px; background-color:#f9fbff; border-radius:5px;" |
อำเภอคำชะอี
* เทศบาลตำบลคำชะอี

อำเภอหว้านใหญ่ 
* เทศบาลตำบลหว้านใหญ่
* เทศบาลตำบลชะโนด

อำเภอหนองสูง
* เทศบาลตำบลภูวง
* เทศบาลตำบลบ้านเป้า
* เทศบาลตำบลหนองสูงเหนือ
|}

สัญลักษณ์ประจำจังหวัด
ตราและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำจังหวัด
ตราประจำจังหวัด: มีลักษณะเป็นรูปวงกลม มีเส้นขอบบังคับรูปแบบให้ดูรัดกุม ภายในประกอบด้วยสิ่งศักดิ์สิทธิ์และอัตลักษณ์สำคัญที่สะท้อนประวัติศาสตร์ของจังหวัด 3 ประการ ได้แก่ 
* ปราสาทสองนางสถิตย์: ปรากฏเป็นรูปปราสาท 3 ยอด โดยยอดกลางมีขนาดสูงที่สุด ภายในประดิษฐาน "แก้วมุกดาหาร" ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นดวงแก้ววิเศษที่ปรากฏขึ้นเมื่อครั้งสร้างเมืองมุกดาหาร ดวงแก้วมุกดาหารประดิษฐานบนพานทองคำรองรับด้วยผ้าทิพย์ พร้อมอักษรย่อของจังหวัด ส่วนปราสาทองค์ริมทั้งสองข้างประดิษฐาน "บายศรียนตะลุ่มอัน" (อ่านว่า บาย-สี-ยน-ตะ-ลุ่ม-อัน) ซึ่งเป็นเครื่องสักการะบูชาอันศักดิ์สิทธิ์ของชาวอีสาน
* แก้วมุกดาหาร: เป็นดวงแก้ววิเศษในตำนานแก้วนพรัตน์
ชาอันศักดิ์สิทธิ์ของชาวอีสาน
* แก้วมุกดาหาร: เป็นดวงแก้ววิเศษในตำนานแก้วนพรัตน์ (แก้ว 9 ประการ) เชื่อกันว่าปรากฏแก้ววิเศษนี้ขึ้นในครั้งสร้างเมืองมุกดาหาร เป็นสัญลักษณ์แห่งความสว่างไสวและความร่มเย็น อันเป็นที่มาของชื่อจังหวัด
* พระธาตุพนม: ปรากฏตั้งตระหง่านอยู่เบื้องหลังปราสาทสองนางสถิตย์ สื่อถึงประวัติศาสตร์อันยาวนานที่ชาวมุกดาหารและนครพนมมีร่วมกันในฐานะเมืองที่ตั้งอยู่ในอาณาจักรศรีโคตรบูรโบราณด้วยกันมาอย่างยาวนาน ดังปรากฏว่าเมื่อครั้งตั้งเมืองมุกดาหาร เจ้าจันทกินรีได้อพยพไพร่พลและผู้คนมาสร้างเมือง ตามคำบอกเล่าของพรานที่ข้ามมาจากฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงแล้วจึงได้มาพบเมืองร้างและวัดร้าง ซึ่งเป็นเมืองในยุคอาณาจักรศรีโคตรบูร เมื่อเจ้ากินรีพิเคราะห์แล้ว
งร้างและวัดร้าง ซึ่งเป็นเมืองในยุคอาณาจักรศรีโคตรบูร เมื่อเจ้ากินรีพิเคราะห์แล้วเห็นว่าทำเลนี้ดีมีที่ตั้งเหมาะสมแล้ว จึงสร้างเมืองมุกดาหารทับบริเวณเมืองเก่า ซึ่งเป็นซากเมืองร้าง และวัดร้างขึ้น และขนานนามเมืองที่สร้างใหม่นี้ว่าเมืองมุกดาหาร ซึ่งอาณาจักรศรีโคตรบูรมีศูนย์กลางอยู่ที่องค์พระธาตุพนม นอกจากนี้ยังเป็นกุศโลบายทางประวัติศาสตร์ที่ระบุว่า จังหวัดมุกดาหารนั้นแยกพื้นที่การปกครองออกมาจากจังหวัดนครพนม อีกทั้งยังเป็นสัญลักษณ์และศูนย์รวมทางจิตใจสื่อถึงว่าชาวมุกดาหารและชาวนครพนมนั้น มีพระธาตุพนมเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์คู่บ้านคู่เมืองร่วมกันมาแต่ครั้งโบราณกาลและเป็นเมืองพี่น้องกันมาทุกยุคสมัย
* องค์ประกอบพื้นหลัง: ด้านหลังองค์พระธาตุพนมคือสายน้ำของ
พี่น้องกันมาทุกยุคสมัย
* องค์ประกอบพื้นหลัง: ด้านหลังองค์พระธาตุพนมคือสายน้ำของ "แม่น้ำโขง" ถัดไปทางทิศตะวันออกมีพระอาทิตย์กำลังทอแสงหลังหมู่ก้อนเมฆ สื่อถึงความเป็นจังหวัดชายแดนริมฝั่งโขงที่รับแสงตะวันเป็นจุดแรก ๆ ของภูมิภาค ส่วนบริเวณฐานปราสาทระบุตัวเลข "๒๕๒๕" ซึ่งเป็นปีพุทธศักราชที่พระราชบัญญัติจัดตั้งจังหวัดมุกดาหารมีผลบังคับใช้อย่างเป็นทางการ
ดอกไม้ ต้นไม้ และสัตว์ประจำจังหวัด

* ต้นไม้ประจำจังหวัด: ต้นตานเหลือง หรือ ช้างน้าว (Ochna integerrima) เป็นไม้ยืนต้นที่พบมากในป่าเต็งรังของจังหวัด ทนทานต่อสภาพแห้งแล้งได้ดี สื่อถึงความเข้มแข็ง อดทน และวิถีชีวิตที่ผูกพันกับธรรมชาติของชาวพื้นเมือง
* ดอกไม้ประจำจังหวัด: ดอกตานเหลือง หรือ ดอกช้างน้าว (Ochna integerrima) ดอกมีสีเหลืองทอง บานสะพรั่งในช่วงฤดูแล้งและเทศกาลสงกรานต์ เปรียบเสมือนความเจริญรุ่งเรือง ความสดใส และความเป็นสิริมงคลของจังหวัด
* สัตว์บกประจำจังหวัด: แมวดาว (Prionailurus bengalensis) เป็นสัตว์ป่าคุ้มครองที่พบได้ในพื้นที่ป่าของจังหวัดมุกดาหาร เช่น อุทยานแห่งชาติภูผาเทิบ การยกย่องให้เป็นสัตว์ประจำจังหวัดสะท้อนให้เห็นถึงความอุดมสมบูรณ์ของระบบนิเวศ ความหลากหลายทางชีวภาพ และความมุ่งมั่นในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติป่าไม้ของท้องถิ่น

* สัตว์น้ำประจำจังหวัด: ปลากดคัง หรือ ปลากดแก้ว (Hemibagrus wyckioides) เป็นปลาน้ำจืดขนาดใหญ่ที่อาศัยอยู่ในแม่น้ำโขง มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อวิถีชีวิต เศรษฐกิจ และวัฒนธรรมอาหารของชาวมุกดาหาร สื่อถึงความอุดมสมบูรณ์ของสายน้ำโขงที่หล่อเลี้ยงผู้คนในจังหวัดมาอย่างยาวนาน
ผ้าอัตลักษณ์ประจำจังหวัด
* ผ้าไหมมัดหมี่ลายแก้วมุกดา: เป็นลวดลายที่ถูกสร้างสรรค์และกำหนดให้เป็นลายผ้าเอกลักษณ์ประจำจังหวัดมุกดาหาร โดยตั้งชื่อตาม "ดวงแก้วมุกดาหาร" ซึ่งเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์และนิมิตหมายอันดีงามเมื่อครั้งที่เจ้าจันทกินรีสร้างเมือง (ดังที่ปรากฏในดวงตราสัญลักษณ์ประจำจังหวัด) ลวดลายมัดหมี่บนผืนผ้าถูกออกแบบให้สะท้อนถึงประกายของดวงแก้วที่ส่องสว่าง สื่อถึงความเจริญรุ่งเรือง ความร่มเย็นเป็นสุข และความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันของชนพื้นเมืองทั้ง 8 ชาติพันธุ์ในจังหวัด ที่ร่วมกันสืบสานภูมิปัญญาการทอผ้ามาแต่โบราณ
ข้อสังเกตและข้อสับสนทางวัฒนธรรม: สิ่งที่มักเป็นความเข้าใจผิดในวงกว้างของนักท่องเที่ยวและบุคคลทั่วไปคือ การจำสับสนว่าผ้าประจำจังหวัดมุกดาหารคือ "ผ้ามุก" เนื่องจากมีพยางค์ที่สอดคล้องกับชื่อจังหวัด ทว่าแท้จริงแล้ว "ผ้ามุก" (ผ้าทอที่มีลักษณะการเก็บขิดหรือยกดอกให้เกิดลวดลายนูนขึ้นมาคล้ายเปลือกหอยมุก) เป็นผ้าทอลายเอกลักษณ์ประจำ จังหวัดนครพนม ความสับสนนี้มีรากฐานทางประวัติศาสตร์มาจากการที่มุกดาหารเคยเป็นอำเภอหนึ่งที่ขึ้นตรงต่อจังหวัดนครพนมมาอย่างยาวนาน ทำให้ผู้คนเกิดการเชื่อมโยงชื่อผ้ามุกเข้ากับมุกดาหารโดยปริยาย
ดังนั้น เพื่อสร้างความชัดเจนทางวัฒนธรรมและแสดงถึงตัวตนที่ไม่ทับซ้อน จังหวัดมุกดาหารจึงได้ชู "ผ้าไหมมัดหมี่ลายแก้วมุกดา" ขึ้นมาเป็นสัญลักษณ์ประจำจังหวัดอย่างเป็นทางการ เพื่อนำเสนอศิลปะการทอผ้าแบบมัดหมี่อันประณีต และตอกย้ำภูมิปัญญาท้องถิ่นที่เป็นเอกเทศของชาวมุกดาหารอย่างแท้จริง

คำขวัญประจำจังหวัด
"หอแก้วสูงเสียดฟ้า ภูผาเทิบแก่งกะเบา แปดเผ่าชนพื้นเมือง ลือเลื่องมะขามหวาน กลองโบราณล้ำเลิศ ถิ่นกำเนิดลำผญา ตระการตาชายโขง เชื่อมโยงอินโดจีน"
ประวัติการพิจารณาแก้ไขคำขวัญและอัตลักษณ์ พ.ศ. 2563
จังหวัดมุกดาหารเคยมีแนวคิดที่จะปรับปรุงคำขวัญประจำจังหวัดให้สอดคล้องกับบริบทการท่องเที่ยวและแลนด์มาร์กใหม่ ๆ เช่น มีการเสนอและร่างคำขวัญใหม่ว่า "องค์พระใหญ่ สวยเด่น เป็นสง่า สูงเสียดฟ้า หอแก้วมุกดาหาร พญานาค 3 พิภพ ระบือนาม ทั่วเขตคาม สะพานเชื่อม อินโดจีน" จึงได้มีการจัดประกวดแต่งคำขวัญขึ้นในปี พ.ศ. 2563 อย่างไรก็ตาม คณะกรรมการตัดสินได้พิจารณาอย่างถี่ถ้วนแล้วและมีมติว่า ไม่มีคำขวัญใดที่ส่งเข้าประกวดผ่านเกณฑ์การคัดเลือกเพื่อนำมาใช้แทนคำขวัญเดิมได้ ทั้งนี้ อ้างอิงตามประกาศจังหวัดมุกดาหาร เรื่อง ผลการตัดสินการประกวดคำขวัญจังหวัดมุกดาหาร ลงวันที่ 16 มีนาคม 2563 ลงนามโดยนายชยันต์ ศิริมาศ ผู้ว่าราช
ำขวัญจังหวัดมุกดาหาร ลงวันที่ 16 มีนาคม 2563 ลงนามโดยนายชยันต์ ศิริมาศ ผู้ว่าราชการจังหวัด ด้วยเหตุนี้ จังหวัดมุกดาหารจึง ไม่เคยมีการประกาศใช้คำขวัญใหม่ และยังคงยึดถือคำขวัญดั้งเดิมที่ครอบคลุมอัตลักษณ์ทั้ง 8 ชนเผ่าและศิลปวัฒนธรรมดั้งเดิม เป็นคำขวัญประจำจังหวัดอย่างเป็นทางการมาจนถึงปัจจุบัน
ประเด็นการเปลี่ยนแปลงคำขวัญ พ.ศ. 2565
ต่อมาเมื่อวันที่ 30 สิงหาคม พ.ศ. 2565 ประเด็นการเปลี่ยนคำขวัญได้กลับมาเป็นที่ถกเถียงในสังคมอีกครั้ง เมื่อสำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดมุกดาหารได้เผยแพร่ข่าวการประชุมกรมการจังหวัด (โดยมีนายเฉลิมพล มั่งคั่ง ผู้ว่าราชการจังหวัดในขณะนั้นเป็นประธาน) ซึ่งระบุถึงการเสนอพิจารณาเปลี่ยนแปลงคำขวัญประจำจังหวัดใหม่ให้มีความทันสมัย สอดคล้องกับการพัฒนาและส่งเสริมการท่องเที่ยวของจังหวัด โดยนำร่างคำขวัญที่เคยเสนอไว้มาพิจารณาใหม่ ได้แก่ "องค์พระใหญ่ สวยเด่น เป็นสง่า สูงเสียดฟ้า หอแก้วมุกดาหาร พญานาค 3 พิภพ ระบือนาม ทั่วเขตคาม สะพานเชื่อม อินโดจีน"
การเสนอแนวคิดดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงนโยบายด้านการตลาดและการท่องเที่ยวที่ต้องการชูจุดเด่นของสิ่งปลูกสร้างและแลนด์มาร์กใหม่ ๆ ที่กำลังได้รับความนิยมจากนักท่องเที่ยว เช่น รอยพระพุทธบาทภูมโนรมย์ (องค์พระใหญ่) และพญาศรีมุกดามหามุนีนีลปาลนาคราช (พญานาค 3 พิภพ)
อย่างไรก็ตาม ภายหลังจากการเผยแพร่ข่าวดังกล่าว ได้เกิดกระแสวิพากษ์วิจารณ์จากประชาชนชาวมุกดาหารบนสื่อสังคมออนไลน์ โดยมีประเด็นข้อโต้แย้งในหลากหลายมิติ ได้แก่:
* การสูญเสียอัตลักษณ์และรากเหง้าทางวัฒนธรรม: ประชาชนมองว่าคำขวัญใหม่ได้ตัดทิ้งส่วนสำคัญของจังหวัดคือ "แปดเผ่าชนพื้นเมือง" รวมถึง "กลองโบราณ" และ "ถิ่นกำเนิดลำผญา" ซึ่งเป็นศูนย์รวมจิตใจและเป็นตัวแทนของกลุ่มชาติพันธุ์ที่หล่อหลอมความเป็นมุกดาหาร 
* การให้ความสำคัญกับสิ่งปลูกสร้าง: คำขวัญเดิมมีการอ้างอิงถึงสถานที่ท่องเที่ยวทางธรรมชาติที่มีมาอย่างยาวนาน เช่น ภูผาเทิบ และแก่งกะเบา ในขณะที่ร่างคำขวัญใหม่มุ่งเน้นสิ่งปลูกสร้างใหม่ ซึ่งกลุ่มประชาชนมองว่าไม่สามารถสะท้อนถึงจิตวิญญาณที่แท้จริงของจังหว
ลูกสร้างใหม่ ซึ่งกลุ่มประชาชนมองว่าไม่สามารถสะท้อนถึงจิตวิญญาณที่แท้จริงของจังหวัดได้เท่าสถานที่ทางธรรมชาติและประวัติศาสตร์ดั้งเดิม
* กระบวนการมีส่วนร่วมของภาคประชาชน: มีการตั้งข้อสังเกตถึงการเปิดรับฟังความคิดเห็นสาธารณะก่อนที่จะมีแนวคิดเปลี่ยนแปลงสัญลักษณ์สำคัญของจังหวัด
จากกระแสเสียงสะท้อนที่ต้องการอนุรักษ์อัตลักษณ์ดั้งเดิม ส่งผลให้ในช่วงเที่ยงของวันที่ 31 สิงหาคม พ.ศ. 2565 สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดมุกดาหารได้ดำเนินการแก้ไขโพสต์ประชาสัมพันธ์ดังกล่าว โดยตัดข้อความในส่วนที่เกี่ยวข้องกับการเสนอเปลี่ยนคำขวัญออกไปทั้งหมด ท้ายที่สุด จังหวัดมุกดาหารจึงยังคงใช้คำขวัญเดิมมาจนถึงปัจจุบัน

รายนามผู้ว่าราชการจังหวัดและเจ้าเมือง
ข้าหลวงกำกับราชการเมืองมุกดาหาร
{| class="wikitable" style="width:100%;"
|- style="background-color:#0056b3; color:white;"
!ลำดับ
!ชื่อ
!ดำรงตำแหน่ง
!หมายเหตุ
|-
|1
|พระภักดีนุชิต (จัน อินทรกำแหง)
|2436 - 2438
| - แต่งตั้งให้เป็นข้าหลวงประจำเมืองมุกดาหารคนแรก หลังวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 เพื่อควบคุมความมั่นคงชายแดน ภายหลังท่านได้เลื่อนบรรดาศักดิ์ขึ้นเป็น พระยากำแหงสงคราม สมุหเทศาภิบาลมณฑลนครราชสีมา
|-
|2
|ขุนพิทักษ์ธุรกิจ (จ๋วน สกุลเวช)
|2442 - 2444
| - เข้ามาทำหน้าที่จัดเก็บภาษีอากรและจัดระเบียบราชการท้องถิ่นร่วมกับเจ้าเมือง ในช่วงที่มุกดาหารรวมอยู่ใน "บริเวณธาตุพนม" (มณฑลอุดร) ภายหลังเลื่อนบรรดาศักดิ์เป็น หลวงผลานันทกิจ
|-
|3
|พระอนุชาติวุฒาธิคุ
(มณฑลอุดร) ภายหลังเลื่อนบรรดาศักดิ์เป็น หลวงผลานันทกิจ
|-
|3
|พระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ ณ หนองคาย)
|2444 - 2450
| - ย้ายจากนายอำเภอเมืองเพ็ญมาดำรงตำแหน่งข้าหลวงกำกับราชการแทนขุนพิทักษ์ธุรกิจ เป็นข้าหลวงกำกับราชการคนสุดท้าย ก่อนที่มหาดไทยจะยุบเมืองมุกดาหารลงเป็น "อำเภอมุกดาหาร"
|}
ผู้ว่าราชการเมืองมุกดาหารและนายอำเภอมุกดาหาร
{| class="wikitable" style="width:70%; margin:auto; text-align:center;"
|- style="background-color:#0056b3; color:white;"
!ลำดับ
!ชื่อ
!ดำรงตำแหน่ง
|- style="background-color:#dce8f5; text-align:center; font-weight:bold;"
! colspan="3" |ผู้ว่าราชการเมืองมุกดาหาร
|-
|1
|พระจันทรเทพสุริยวงษา (แสง จันทรสาขา)
|2441 - 2449
|- style="background-color:#dce8f5; text-align:center; font-weight:bold;"
! colspan="3" |นายอำเภอมุกดาหาร
|-
|1
|หลวงทรงสราวุธ (เจิม วิเศษรัตน์)
| 1 ตุลาคม 2450 - ?
|}
ผู้ว่าราชการจังหวัดมุกดาหาร
{| class="wikitable" style="width:70%; margin:auto; text-align:center;"
|- style="background-color:#0056b3; color:white;"
!ลำดับ
!ชื่อ
!ดำรงตำแหน่ง
|-
|1
|นายจำลอง ราษฎร์ประเสริฐ
|27 กันยายน 2525 - 30 กันยายน 2528
|- style="background-color:#f4f8ff;"
|2
|นายถนอม ชาญนุวงศ์
|1 ตุลาคม 2528 - 30 กันยายน 2531
|-
|3
|ร.ต.ไมตรี ไนยะกูล
|1 ตุลาคม 2531 - 30 กันยายน 2534
|- style="background-color:#f4f8ff;"
|4
|นายอนันต์ แจ้งกลีบ
|1 ตุลาคม 2534 - 30 กันยายน 2535
|-
|5
|ร.ท.วินัย บุณยรัตผลิน
|1 ตุลาคม 2535 - 30 กันยายน 2537
|- style="background-color:#f4f8ff;"
|6
|นายสาโรช คัชมาตย์
|1 ตุลาคม 2537 - 19 ตุลาคม 2540
|-
|7
|นายทร
lor:#f4f8ff;"
|6
|นายสาโรช คัชมาตย์
|1 ตุลาคม 2537 - 19 ตุลาคม 2540
|-
|7
|นายทรงวุฒิ งามมีศรี
|21 ตุลาคม 2540 - 11 มกราคม 2541
|- style="background-color:#f4f8ff;"
|8
|นายสมบูรณ์ สุขสำราญ
|12 มกราคม 2541 - 30 กันยายน 2542
|-
|9
|นายประเสริฐ โยธีพิทักษ์
|1 ตุลาคม 2542 - 30 กันยายน 2544
|- style="background-color:#f4f8ff;"
|10
|นายนิรันดร์ จงวุฒิเวศย์
|1 ตุลาคม 2544 - 30 กันยายน 2547
|-
|11
|นายไพรัตน์ สกลพันธุ์
|1 ตุลาคม 2547 - 30 กันยายน 2548
|- style="background-color:#f4f8ff;"
|12
|นายบุญสม พิรินทร์ยวง
|1 ตุลาคม 2548 - 30 กันยายน 2550
|-
|13
|นายปราณีต บุญมี
|1 ตุลาคม 2550 - 30 กันยายน 2552
|- style="background-color:#f4f8ff;"
|14
|นายบุญส
ตุลาคม 2550 - 30 กันยายน 2552
|- style="background-color:#f4f8ff;"
|14
|นายบุญส่ง เตชะมณีสถิตย์
|1 ตุลาคม 2552 - 26 พฤษภาคม 2553
|-
|15
|นายชาญวิทย์ วสยางกูร
|27 พฤษภาคม 2553 - 30 กันยายน 2555
|- style="background-color:#f4f8ff;"
|16
|นายสกลสฤษฏ์ บุญประดิษฐ์
|19 พฤศจิกายน 2555 - 30 กันยายน 2558
|-
|17
|นายสรสิทธิ์ ฤทธิ์สรไกร
|1 ตุลาคม 2558 - 30 กันยายน 2560
|- style="background-color:#f4f8ff;"
|18
|นายไพฑูรย์ รักษ์ประเทศ
|1 ตุลาคม 2560 - 30 กันยายน 2561
|-
|19
|นายชยันต์ ศิริมาศ
|1 ตุลาคม 2561 - 30 กันยายน 2563
|- style="background-color:#f4f8ff;"
|20
|นายวีระชัย นาคมาศ
|1 ตุลาคม 2563 - 30 กันยายน 2564
|-
|21
|นายเฉลิมพล มั่งคั่ง
|1 ตุลาคม 2
นาคมาศ
|1 ตุลาคม 2563 - 30 กันยายน 2564
|-
|21
|นายเฉลิมพล มั่งคั่ง
|1 ตุลาคม 2564 - 30 กันยายน 2565
|- style="background-color:#f4f8ff;"
|22
|นายวรญาณ บุญณราช
|2 ธันวาคม 2565 - ปัจจุบัน
|}
รายนามนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดมุกดาหาร
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|- style="background:#efefef;"
! ลำดับ !! รายนาม !! ระยะเวลาดำรงตำแหน่ง !! หมายเหตุ / สังกัด
|-
| 1 || มลัยรัก ทองผา || พ.ศ. 2551 – 2555 12 พฤษภาคม พ.ศ. 2556 – 29 กันยายน พ.ศ. 2556 || ดำรงตำแหน่ง 2 สมัย (กลุ่มอิสระ) 
|-
| 2 || พ.ต.ท. จิตต์ ศรีโยหะ มุกดาธนพงศ์ || 20 ธันวาคม พ.ศ. 2563 – พ.ศ. 2567 || สังกัดพรรคเพื่อไทย (หมดวาระตามรอบ) 
|-
| 3 || วีระพงษ์ ทองผา || 2 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2568 – ปัจจุบัน || ชนะเลือกตั้งปี พ.ศ. 2568 (กลุ่มอิสระ) 
|}
ประชากรศาสตร์
กลุ่มชาติพันธุ์ในมุกดาหาร
มุกดาหารในอดีตมีการอพยพและกวาดต้อนผู้คนจากฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงเข้ามาตั้งถิ่นฐานเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะในช่วงหลังสงครามกบฏเจ้าอนุวงศ์ รัชกาลที่ 3 ทรงมีนโยบายให้อพยพผู้คนมาฝั่งขวาให้มากที่สุดเพื่อความปลอดภัยและตัดกำลังศัตรู ส่งผลให้มุกดาหารเป็นพื้นที่ที่มีความหลากหลายทางชาติพันธุ์อันอุดมสมบูรณ์ ประกอบด้วย 8 เผ่าหลัก ได้แก่:
8 เผ่าไทยมุกดาหาร
# ชาวไทยอีสาน: เป็นประชากรกลุ่มใหญ่ที่สุด สืบสายเลือดมาตั้งแต่สมัยอาณาจักรล้านช้าง แผ่ขยายตั้งถิ่นฐานตามลุ่มน้ำโขง ลำน้ำชี และลำน้ำมูล 
# ชาวผู้ไทย (ภูไท): ถิ่นเดิมอยู่ในแคว้นสิบสองจุไทยและเมืองวัง เมืองตะโปน (ในลาว) อพยพข้ามโขงมาตั้งถิ่นฐานเมืองหนองสูงในสมัยรัชกาลที่ 3 นิยมแต่งกายด้วยเสื้อผ้าทอมือย้อมสีดำหรือสีคราม เอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่สำคัญคือเครื่องดื่มประจำเผ่า "เหล้าอุ" (เหล้าไหทำจากข้าวเปลือก ใช้ไม้ซางดูด) พบกระจายใน อ.คำชะอี อ.หนองสูง อ.ดงหลวง และ อ.นิคมคำสร้อย 
# ชาวไทยข่า (บรู): ชนเผ่าดั้งเดิมสืบสายจากตระกูลมอญ-เขมร ภาษากลุ่มออสโตรเอเชียติก เรียกตนเองว่า "บรู" (แปลว่า ภูเขา) ชายข่าโบราณนิยมนุ่งผ้าเตี่ยว ปล่อยผมยาว
ียติก เรียกตนเองว่า "บรู" (แปลว่า ภูเขา) ชายข่าโบราณนิยมนุ่งผ้าเตี่ยว ปล่อยผมยาวประบ่า โพกศีรษะด้วยผ้าแดง (ตำนานเล่าว่าใช้ผ้าขาวชุบเลือดแนบกายก่อนสิ้นชีวิตในสงครามกับผู้ไทย) เป็นนักรบที่ห้าวหาญเชี่ยวชาญการใช้หน้าไม้และลูกดอกอาบยาพิษ พบในเขต อ.ดอนตาล, อ.ดงหลวง และมีการตั้งหมู่บ้านในนิคมสร้างตนเอง อ.นิคมคำสร้อย 
# ชาวไทยกะโซ่: ถิ่นเดิมอยู่เมืองมหาชัย (แขวงคำม่วน) มีภาษาตระกูลเดียวกับข่า มีผิวกายดำคล้ำ มีความเชื่อทางจิตวิญญาณที่เหนียวแน่นผ่านพิธีกรรม "โซ่ถั่งบั้ง" หรือ "สะลา" (การใช้กระบอกไม้ไผ่ยาว 3 ปล้องกระทุ้งดินเป็นจังหวะพร้อมการร่ายรำเพื่อบวงสรวงบรรพบุรุษ) และพิธี "ซางกระมูด" (การจัดระเบียบวิญญาณคนตายก่อนนำศพลงเรือน) ใช้นามสกุลเดียวกันคือ "
ธี "ซางกระมูด" (การจัดระเบียบวิญญาณคนตายก่อนนำศพลงเรือน) ใช้นามสกุลเดียวกันคือ "วงศ์กระโซ่" อาศัยมากใน อ.ดงหลวง 
# ชาวไทยกะเลิง: กลุ่มเดียวกับข่าและกะโซ่ ถิ่นเดิมอยู่แขวงคำม่วน มีตำนานความเชื่อเรื่อง "น้ำเต้าปุง" ที่อธิบายเหตุผลว่าพวกตนมีผิวพรรณดำคล้ำเพราะขุนทั้งสามใช้เหล็กซีเผาไฟเจาะน้ำเต้าปุง ทำให้กะเลิงซึ่งเป็นเผ่าแรกที่ออกมามีคราบเขม่าไฟติดตัว ผู้ชายกะเลิงโบราณนิยมสักขาลายขึ้นมาถึงบั้นเอวและสักรูปนกที่แก้ม พบใน ต.นาสะเม็ง อ.ดอนตาล และ อ.คำชะอี 
# ชาวไทยแสก: ถิ่นเดิมอยู่เมืองแสก (ห่างจากชายแดนเวียดนาม 20 กม.) ภาษาพูดเป็นภาษาไทยลาวผสมภาษาญวน มีประเพณีวัฒนธรรมคล้ายชาวเวียดนาม เช่น พิธี "ตรุษแสก" หรือกินเตด ในวันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 3 เพื่อเซ่นไห
ายชาวเวียดนาม เช่น พิธี "ตรุษแสก" หรือกินเตด ในวันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 3 เพื่อเซ่นไหว้องค์มู (วิญญาณบรรพบุรุษ) เอกลักษณ์การละเล่นที่โด่งดังคือ "แสกเต้นสาก" (รำกระทบไม้พลอง)
# ชาวไทยย้อ: อพยพลงมาจากแคว้นสิบสองปันนาและเมืองหงษา (ลาว) เข้ามาตั้งถิ่นฐานเมืองไชยบุรีและถูกกวาดต้อนในสมัยกบฏเจ้าอนุวงศ์ มีภาษาและสำเนียงการพูดที่แตกต่างออกไป ในมุกดาหารพบชาวย้ออาศัยอยู่ที่ ต.ดงเย็น อ.เมืองมุกดาหาร 
# ชาวกุลา: เดิมเป็นกลุ่มพ่อค้าเร่ชาวเงี้ยวหรือตองซู่จากรัฐฉาน (พม่า) รูปร่างสูงใหญ่ นิยมนุ่งโสร่งหรือกางเกงปลายบาน โพกศีรษะทรงสูง เดินทางมาค้าขายเครื่องทองเหลือง มีดดาบ และผ้าแพรพรรณ (อันเป็นที่มาของตำนาน "ทุ่งกุลาร้องไห้") กุลาหลายคนได้ตั้งรกรากแต่งงานกับสาวชาวผ
(อันเป็นที่มาของตำนาน "ทุ่งกุลาร้องไห้") กุลาหลายคนได้ตั้งรกรากแต่งงานกับสาวชาวผู้ไทย และมีลูกหลานสืบเชื้อสายในเขต อ.หนองสูง
2 ชนชาติ ชาวมุกดาหาร
* ชาวไทยเชื้อสายเวียดนาม (ชาวญวน) : กลุ่มชาวเวียดนามเริ่มอพยพเข้ามาในพื้นที่มุกดาหารหลายระลอก โดยระลอกสำคัญเกิดขึ้นในช่วงสงครามอินโดจีนและสงครามเวียดนาม เพื่อลี้ภัยภัยสงครามข้ามแม่น้ำโขงมาฝั่งไทย ชาวไทยเชื้อสายเวียดนามขึ้นชื่อในเรื่องความขยันขันแข็ง อดออม และเก่งกาจด้านการค้าขาย ปัจจุบันลูกหลานชาวเวียดนามได้ผสมกลมกลืนเป็นส่วนหนึ่งของสังคมมุกดาหารอย่างสมบูรณ์ สิ่งที่สะท้อนให้เห็นถึงอิทธิพลของชนชาตินี้ได้อย่างชัดเจนที่สุดคือ "วัฒนธรรมอาหาร" ซึ่งกลายมาเป็นอาหารท้องถิ่นยอดนิยมของมุกดาหาร เช่น ก๋วยจั๊บญวน (ข้าวเปียกเส้น), หมูยอ, แหนมเนือง, ปากหม้อญวน และกาแฟโบราณ อาศัยอยู่หนาแน่นในเขตเทศบาลเมืองมุกดาหาร โดยเฉพาะบริเวณใกล้ริมฝั
วน และกาแฟโบราณ อาศัยอยู่หนาแน่นในเขตเทศบาลเมืองมุกดาหาร โดยเฉพาะบริเวณใกล้ริมฝั่งแม่น้ำโขงและย่านตลาดอินโดจีน
* ชาวไทยเชื้อสายจีน : ชาวจีนนั่งเรือสำเภาและเดินทางรอนแรมมาตั้งถิ่นฐานในเมืองมุกดาหารตั้งแต่ยุคต้นรัตนโกสินทร์และช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 ส่วนใหญ่เป็นชาวจีนแต้จิ๋ว ไหหลำ และแคะ ชนชาติจีนได้นำเอาความรู้ทางด้านพาณิชยกรรมและระบบการค้าแบบสมัยใหม่เข้ามาสู่เมืองมุกดาหาร เป็นกลุ่มคนที่มีบทบาทสำคัญในการผลักดันเศรษฐกิจท้องถิ่นให้เติบโต ทั้งการเปิดร้านโชห่วย โรงสีข้าว และการค้าขายส่งสินค้าข้ามแดน นอกจากนี้ยังนำเอาประเพณีและความเชื่อเข้ามาผสมผสาน เช่น เทศกาลตรุษจีน สารทจีน ศาลเจ้า และมูลนิธิการกุศลต่าง ๆ ซึ่งเป็นกลุ่มประชากรหลักในย่านพาณิชยก
ีน สารทจีน ศาลเจ้า และมูลนิธิการกุศลต่าง ๆ ซึ่งเป็นกลุ่มประชากรหลักในย่านพาณิชยกรรมของอำเภอเมืองมุกดาหาร
สังคมพหุวัฒนธรรมและศาสนา
บริบททางภูมิรัฐศาสตร์และทุนทางวัฒนธรรมข้ามพรมแดน: 
มุกดาหารเป็นเมืองหน้าด่านที่มีความโดดเด่นทางภูมิศาสตร์อย่างยิ่ง แม้จะเป็นจังหวัดที่ไม่มีทางออกสู่ทะเล (Landlocked) แต่ด้วยความได้เปรียบทางภูมิศาสตร์ที่มีระยะทางเชื่อมโยงผ่านแขวงสะหวันนะเขต ประเทศลาว ไปยังชายฝั่งทะเลของประเทศเวียดนาม (บริเวณเมืองเว้) เพียงราว 150 - 200 กิโลเมตร ผ่านเส้นทางหมายเลข 9 ทำเลที่ตั้งกึ่งกลางภูมิภาคอินโดจีนนี้ ทำให้มุกดาหารไม่ได้เป็นเพียงจุดผ่านแดนทางเศรษฐกิจ แต่ยังเป็น "สะพานเชื่อมทุนทางวัฒนธรรม" ที่เปิดรับการอพยพย้ายถิ่นฐาน การค้าขาย และการผสมผสานทางสายเลือดและสถาบันทางสังคมมาตั้งแต่อดีตกาล
จุดเด่นที่สำคัญและงดงามที่สุดของมุกดาหารคือ "การอยู่ร่วมกันของพหุวัฒนธรรม" (Multiculturalism) ที่หล่อหลอมวิถีชีวิตของผู้คนหลากหลายกลุ่ม ทั้งกลุ่มชนพื้นเมืองดั้งเดิม 8 เผ่าไทยมุกดาหาร ชาติพันธุ์ที่อพยพเข้ามาใหม่ ตลอดจนผู้คนทุกชนชั้นทางสังคม โดยมีศาสนา ความเชื่อ และระบบเครือญาติเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวและจัดระเบียบโครงสร้างทางสังคมได้อย่างกลมกลืน ดังนี้
* พระพุทธศาสนาเถรวาท: เป็นศาสนาประจำจังหวัดและเป็นศูนย์รวมจิตใจของประชากรส่วนใหญ่ โครงสร้างทางสังคมของชาวพุทธในพื้นที่ผูกพันอยู่กับระบบ "บุญ" และประเพณีพื้นถิ่น โดยมี วัดศรีมงคลใต้ พระอารามหลวง เป็นวัดคู่บ้านคู่เมืองที่ประดิษฐาน "พระเจ้าองค์หลวง" พระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์ที่อยู่คู่ประวัติศาสตร์การสร้างเมือง สะท้อนถึงการใช้อำนาจรัฐเชิงพุทธบารมีในการปกครองเมืองแต่โบราณ 
* พระพุทธศาสนามหายานและลัทธิขงจื๊อ: เกิดจากการเข้ามาตั้งถิ่นฐานและประกอบอาชีพค้าขายของชาวไทยเชื้อสายจีนและชาวไทยเชื้อสายเวียดนาม (ญวน) ทำให้เกิดการสร้างศาลเจ้า วัดจีน และวัดญวน ขึ้นในพื้นที่ ชุมชนเหล่านี้ใช้ศาสนสถานเป็นทั้งที่พึ่งทางใจและเครือข่ายทางสังคม (Social Network) เพื่อเกื้
ี้ใช้ศาสนสถานเป็นทั้งที่พึ่งทางใจและเครือข่ายทางสังคม (Social Network) เพื่อเกื้อกูลกันในเชิงพาณิชย์และสืบทอดสถาปัตยกรรม พิธีกรรม และธรรมเนียมดั้งเดิมไว้อย่างเหนียวแน่น
* ศาสนาคริสต์ นิกายโรมันคาทอลิก: แผ่อิทธิพลเข้ามาตั้งแต่สมัยที่มิชชันนารีชาวฝรั่งเศสเดินทางเข้ามาสำรวจหัวเมืองลาวและภูมิภาคอีสาน เกิดการสร้างโบสถ์และวิหารสถาปัตยกรรมตะวันตกที่สวยงามตระการตา โดยมีสถานที่สำคัญระดับประเทศคือ สักการสถานพระมารดาแห่งมรณสักขีสองคอน (โบสถ์คริสต์บ้านสองคอน) ซึ่งเป็นอนุสรณ์สถานทางประวัติศาสตร์ของคริสตจักรที่ยิ่งใหญ่ สะท้อนถึงความศรัทธาที่มั่นคงและการหยั่งรากของคริสตศาสนาในพื้นที่ชายแดนโขง 
* ศาสนาอิสลาม: ในระยะหลังตามการขยายตัวของเมืองเศรษฐกิจชายแดน ได้
้นที่ชายแดนโขง 
* ศาสนาอิสลาม: ในระยะหลังตามการขยายตัวของเมืองเศรษฐกิจชายแดน ได้มีชาวมุสลิมเดินทางเข้ามาประกอบอาชีพ ค้าขาย และตั้งถิ่นฐาน ทำให้มีชาวมุกดาหารบางส่วนที่นับถือศาสนาอิสลาม เกิดเป็นชุมชนมุสลิมที่เติบโตขึ้น เติมเต็มความหลากหลายทางวัฒนธรรมของจังหวัดให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น
พลวัตทางภาษาและศิลปะวัฒนธรรมร่วมสมัย: 
นอกเหนือจากความหลากหลายทางศาสนาและกลุ่มชาติพันธุ์ดั้งเดิมแล้ว บริบทของการเป็นเมืองหน้าด่านยังส่งผลให้สถานศึกษาหลายแห่งในมุกดาหารมีการปรับตัว โดยนำภาษาของประเทศเพื่อนบ้าน เช่น ภาษาลาว และภาษาเวียดนาม (ญวน) เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนการสอน ยิ่งไปกว่านั้น การเข้ามาพำนักอาศัยของชาวต่างชาติและการไหลบ่าของวัฒนธรรมต่างชาติในยุคโลกาภิวัตน์
อย่างไรก็ตาม แม้จะมีความพยายามในการผลักดันความหลากหลายทางภาษาและการเปิดรับพหุวัฒนธรรมใหม่ ๆ แต่การเติบโตเหล่านี้ยังคงเผชิญกับความท้าทายอย่างมาก เนื่องจากขาดแคลนการสนับสนุนอย่างจริงจังและต่อเนื่อง ประกอบกับบริบทภาพรวมของเมืองที่ยังคงขาดการกระจายอำนาจและการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานจากภาครัฐเท่าที่ควร ทำให้ศักยภาพในการผลักดันต้นทุนทางวัฒนธรรมและการศึกษาของมุกดาหาร ยังไม่สามารถฉายแสงได้อย่างเต็มศักยภาพ

ดัชนีความก้าวหน้าของคน
ดัชนีความก้าวหน้าของคน ปี 2565
{| class="wikitable floatright" style="width:400px;"
|- 
| style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;"| สุขภาพ
| style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;"| การศึกษา
| style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;"| การทำงาน
| style="text-align:center; width:100px; background:black; color:white;"| รายได้
|-
| 
| 
| 
| 
|-
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| 41
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| 60
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| 41
| style="text-align:cent
"text-align:center; background:black; color:white;"| 41
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| 74 
|-
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| ที่อยู่อาศัย
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| ครอบครัว
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| การคมนาคม
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| การมีส่วนร่วม 
|-
| style="height:100px;"| 
| 
| 
| 
|-
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| 9
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| 56
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| 37
| s
:white;"| 56
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| 37
| style="text-align:center; background:black; color:white;"| 26 
|-
| colspan="4"; style="background:black; color:white;"| จังหวัดมุกดาหาร มีค่าดัชนีความก้าวหน้าของคน ปี 2565 (HAI 2022) อยู่ที่ 0.6276 จัดอยู่ในระดับ "ค่อนข้างต่ำ" และอยู่ในอันดับที่ 59
|}
ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2546 โครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ (UNDP) ประจำประเทศไทย ได้ติดตามความก้าวหน้าของการพัฒนาคนระดับภูมิภาคโดยใช้ ดัชนีความก้าวหน้าของคน (Human achievement index - HAI) ซึ่งเป็นดัชนีรวมที่ครอบคลุมมิติหลัก 8 ประการของการพัฒนาคน โดยต่อมา สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) ได้เข้ามารับผิดชอบภารก
ยต่อมา สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) ได้เข้ามารับผิดชอบภารกิจนี้ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2560 เป็นต้นมา
{| class="wikitable" valign=top
||อันดับ||ระดับการพัฒนา
|-
||1–13||"สูง"
|-
||14–29||"ค่อนข้างสูง"
|-
||30–45||"ปานกลาง"
|-
||46–61||"ค่อนข้างต่ำ"
|-
||62–77||"ต่ำ"
|}

{|role= "presentation" class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed"
|แผนที่แสดงจังหวัดและอันดับดัชนีความก้าวหน้าของคน ปี 2565
|-
| 
|}

เศรษฐกิจ

โครงสร้างทางเศรษฐกิจของจังหวัดมุกดาหารขับเคลื่อนด้วย 3 เสาหลัก ได้แก่ การค้าชายแดน ภาคการเกษตร และการท่องเที่ยว เนื่องจากมุกดาหารเป็นเมืองหน้าด่านสำคัญบนแนวระเบียงเศรษฐกิจตะวันออก-ตะวันตก (East-West Economic Corridor : EWEC) เชื่อมโยงประเทศไทย สปป.ลาว และเวียดนามเข้าด้วยกัน
รายได้เฉลี่ยต่อหัวประชากร (Per Capita GPP) ของจังหวัดมุกดาหาร จัดอยู่ในระดับปานกลางของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ แต่มีแนวโน้มเติบโตขึ้นอย่างต่อเนื่องจากการขยายตัวของการค้าข้ามแดนและนโยบายการลงทุนของภาครัฐ
การค้าชายแดนและเขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษ
จังหวัดมุกดาหารเป็น 1 ใน 10 จังหวัดที่ได้รับการประกาศให้เป็น เขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษ (SEZ) ระยะแรกของประเทศไทย คณะกรรมการพัฒนาพื้นที่เขตเศรษฐกิจพิเศษโดยมีพื้นที่ครอบคลุม 3 อำเภอ ได้แก่ อำเภอเมืองมุกดาหาร อำเภอหว้านใหญ่ และอำเภอดอนตาล 
* จุดศูนย์กลางการขนส่งอยู่ที่ สะพานมิตรภาพไทย-ลาว แห่งที่ 2 (มุกดาหาร-สะหวันนะเขต) ซึ่งเป็นช่องทางหลักในการส่งออกและนำเข้าสินค้าไปยัง สปป.ลาว และเวียดนามตอนกลาง มูลค่าการค้าชายแดนของจังหวัดมุกดาหารในแต่ละปีมีมูลค่าหลายหมื่นล้านบาท สินค้าส่งออกสำคัญ ได้แก่ เครื่องอุปโภคบริโภค น้ำมันเชื้อเพลิง ชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ และยานพาหนะ 
* ตลาดอินโดจีน บริเวณริมแม่น้ำโขง เป็นแหล่งค้าปลีกแ
นอิเล็กทรอนิกส์ และยานพาหนะ 
* ตลาดอินโดจีน บริเวณริมแม่น้ำโขง เป็นแหล่งค้าปลีกและค้าส่งสินค้าจากประเทศเพื่อนบ้านและจีนที่สำคัญ สร้างเม็ดเงินหมุนเวียนในระดับฐานรากเป็นจำนวนมาก
ภาคการเกษตร
แม้จะเป็นจังหวัดที่มีพื้นที่ไม่ใหญ่มาก แต่ภาคการเกษตรยังคงเป็นแหล่งรายได้หลักของประชากรส่วนใหญ่ พืชเศรษฐกิจที่สำคัญของจังหวัดมุกดาหาร ได้แก่
* ยางพารา: มุกดาหารเป็นหนึ่งในจังหวัดที่มีพื้นที่ปลูกยางพาราและผลผลิตยางพาราคุณภาพสูงในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
* มันสำปะหลัง และอ้อยโรงงาน: ปลูกมากในบริเวณพื้นที่ดอนและที่ราบลุ่ม รองรับอุตสาหกรรมแปรรูปในพื้นที่และจังหวัดใกล้เคียง
* ข้าว: เน้นการปลูกข้าวหอมมะลิและข้าวเหนียวเพื่อการบริโภคและจำหน่ายในประเทศ
ภาคอุตสาหกรรม
อุตสาหกรรมในจังหวัดมุกดาหารส่วนใหญ่เป็น อุตสาหกรรมแปรรูปการเกษตร (Agro-industry) เพื่อเพิ่มมูลค่าผลผลิตในพื้นที่ ได้แก่
* โรงงานผลิตน้ำตาลทรายและพลังงานชีวมวล
* โรงงานแปรรูปยางพารา (ยางแผ่นรมควันและน้ำยางข้น)
* โรงงานแป้งมันสำปะหลัง
นอกจากนี้ยังมีอุตสาหกรรมโลจิสติกส์และคลังสินค้าที่เติบโตควบคู่ไปกับการขยายตัวของการค้าชายแดน
ธุรกิจการท่องเที่ยว
จังหวัดมุกดาหารได้รับการส่งเสริมให้เป็นเมืองท่องเที่ยวรองที่มีความโดดเด่นทางด้านศิลปวัฒนธรรม 3 ชนเผ่า และการท่องเที่ยวเชิงความเชื่อริมฝั่งแม่น้ำโขง 
* การท่องเที่ยวเชิงศรัทธา (Mutelu Tourism): มุกดาหารโดดเด่นเรื่องคติความเชื่อเกี่ยวกับพญานาค โดยมีแลนด์มาร์กสำคัญอย่าง วัดรอยพระพุทธบาทภูมโนรมย์ (องค์พญาศรีมุกดามหามุนีนีลปาลนาคราช) และพญาศรีภุชงค์มุกดานาคราช ซึ่งดึงดูดนักท่องเที่ยวจากทั่วประเทศและประเทศเพื่อนบ้าน สร้างรายได้ให้กับธุรกิจโรงแรม ร้านอาหาร และของฝากท้องถิ่นเป็นอย่างมาก
พลังงาน
จังหวัดมุกดาหารได้รับการประกาศให้เป็นหนึ่งในพื้นที่ส่งเสริมเมืองอัจฉริยะ (Smart City) โดยมีการขับเคลื่อนในมิติพลังงานอัจฉริยะ (Smart Energy) ผ่านโครงการพลังงานหมุนเวียนที่สำคัญ ดังนี้

พลังงานลม
มีโครงการโรงไฟฟ้าพลังงานลมที่มีศักยภาพรวม 3 แห่ง กำลังการผลิตรวม 394.29 เมกะวัตต์ ซึ่งตั้งอยู่ในพื้นที่ยุทธศาสตร์ที่มีกระแสลมสูงและบางส่วนได้พัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญของจังหวัด ดังนี้:
* โครงการร่มเกล้าวินด์ฟาร์ม (Romklao Wind Farm): ตั้งอยู่ที่ตำบลร่มเกล้า อำเภอนิคมคำสร้อย ดำเนินการโดยบริษัท วินชัย จำกัด มีกำลังการผลิต 45 เมกะวัตต์ ไฮไลต์สำคัญคือใช้กังหันลมที่มีความสูงเสาถึง 162 เมตร ซึ่งเป็นหนึ่งในพิกัดกังหันลมที่สูงที่สุดในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก และกลายเป็นแลนด์มาร์กทางการท่องเที่ยวที่สำคัญ 
* โครงการบ่อทองวินด์ฟาร์ม 1 และ 2 (Bo Thong Wind Farm): ตั้งอยู่ในพื้นที่อำเภอนิคมคำสร้อย ดำเนินการโดยบริษัท บ่อทอง วินด์ ฟาร์ม จำกัด (บริษัทย่อยของบี.กริม เพาเวอร์) มีกำลังการผลิตรวม 16 เมกะวัตต์ ปัจจุบันได้เปิดดำเนินการเชิงพาณิชย์ (COD) จ่ายไฟฟ้าเข้าระบบให้กับการไฟฟ้าส่วนภูมิภาคเรียบร้อยแล้ว
* โครงการพื้นที่ส่วนขยายและเตรียมการพัฒนา
ห้กับการไฟฟ้าส่วนภูมิภาคเรียบร้อยแล้ว
* โครงการพื้นที่ส่วนขยายและเตรียมการพัฒนา (กลุ่มคำป่าหลายและดงเย็น): ครอบคลุมพื้นที่ตำบลคำป่าหลาย ตำบลดงเย็น ในอำเภอเมืองมุกดาหาร และบางส่วนของอำเภอนิคมคำสร้อย ซึ่งเป็นพื้นที่ศักยภาพสูงที่ภาคเอกชนอยู่ระหว่างการศึกษา สำรวจ และเตรียมพัฒนาโรงไฟฟ้าพลังงานลมเพิ่มเติม เพื่อผลักดันให้กำลังการผลิตรวมของจังหวัดบรรลุตามเป้าหมาย 394.29 เมกะวัตต์ ควบคู่ไปกับการพัฒนาระบบโครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะ (สมาร์ตกริด)
พลังงานชีวะมวลและขยะมูลฝอย
มีโครงการ 1 แห่งดังนี้
* โรงไฟฟ้าขยะชุมชน เทศบาลเมืองมุกดาหาร: โครงการผลิตพลังงานไฟฟ้าจากขยะมูลฝอยขนาดกำลังการผลิตติดตั้ง 9.9 เมกะวัตต์ ดำเนินการโดยบริษัท ทีพีไอ โพลีน เพาเวอร์ จำกัด (มหาชน) หรือ TPIPP โดยใช้ระบบปิดที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม มีกำหนดการพัฒนาเพื่อเตรียมจ่ายไฟฟ้าเข้าระบบเชิงพาณิชย์ และเป็นโครงการสำคัญที่จะช่วยให้มุกดาหารเข้าใกล้เป้าหมายการเป็นเมืองอัจฉริยะด้านพลังงานสะอาดอย่างเต็มตัว
ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ
เมืองพี่น้องและเมืองแฝดของจังหวัดมุกดาหาร
เมืองพี่น้อง ( ) และ เมืองแฝด ( ) เป็นคำที่ใช้เรียกเมืองที่การเจริญสัมพันธไมตรีอันดีต่อกัน จังหวัดมุกดาหารได้สถาปนาความสัมพันธ์ในฐานะเมืองพี่น้องและเมืองแฝด กับเมืองในกลุ่มประเทศอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขงและเอเชีย เพื่อส่งเสริมความร่วมมือด้านเศรษฐกิจ การค้า การท่องเที่ยว และวัฒนธรรม ดังนี้:
* แขวงสะหวันนะเขต (สปป.ลาว) (ลงนามเมื่อวันที่ 21 มีนาคม พ.ศ. 2547) เป็นเมืองคู่แฝดที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดที่สุดเนื่องจากมีอาณาเขตติดต่อกัน โดยมีสะพานมิตรภาพไทย-ลาว แห่งที่ 2 เป็นจุดเชื่อมต่อ ตลอดจนมีความผูกพันทางเครือญาติและวัฒนธรรมร่วมกันมายาวนาน 
* จังหวัดกว๋างจิ (สาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม) (ลงนามเมื่อวันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2548) เพื่อส่งเสริมการค้า ขนส่ง และการลงทุนร่วมกันตามแนวระเบียงเศรษฐกิจตะวันออก-ตะวันตก (East-West Economic Corridor: EWEC) 
* เมืองฉงจั่ว (Chongzuo) (เขตปกครองตนเองกว่างซีจ้วง สาธารณรัฐประชาชนจีน) (ลงนามเมื่อวันที่ 6 กรกฎาคม พ.ศ. 2554) เพื่อขยายความร่วมมือทางเศรษฐกิจระดับภูมิภาคและการขนส่งสินค้าข้ามแดนไปยังจีนตอนใต้
{| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:90%; margin-top:10px;"
|- style="background-color:#0056b3; color:white;"
! ประเทศ !! เมือง/จังหวัด !! ประเภท !! วันที่ลงนามความสัมพันธ์ !! วัตถุประสงค์หลัก
|-
| align="left" | || แขวงสะหวันนะเขต || เมืองแฝด || 21 มีนาคม พ.ศ. 2547 || ความสัมพันธ์ชายแดน, วัฒนธรรม และคมนาคมข้ามฟาก
|-
| align="left" | || จังหวัดกว๋างจิ || เมืองแฝด || 25 มกราคม พ.ศ. 2548 || การค้าและการขนส่งตามแนวระเบียงเศรษฐกิจ (EWEC)
|-
| align="left" | || เมืองฉงจั่ว || เมืองแฝด || 6 กรกฎาคม พ.ศ. 2554 || ความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการค้าโลจิสติกส์ระดับภูมิภาค
|}
ทิศทางการพัฒนาจังหวัดในอนาคต
ในปัจจุบัน จังหวัดมุกดาหารยังคงเผชิญกับข้อจำกัดด้านการคมนาคมขนส่งเดี่ยว (Single-Mode Transportation) ที่พึ่งพาระบบถนนเพียงอย่างเดียว และสภาวะความล่าช้าในการพัฒนาพื้นที่เขตเศรษฐกิจพิเศษชายแดน (SEZ) อย่างไรก็ตาม หากโครงการด้านโครงสร้างพื้นฐานได้รับการพัฒนาจนสำเร็จตามแผนยุทธศาสตร์ จะเกิดการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญ ดังนี้:
ทิศทางการพัฒนาจังหวัดในอนาคต
ในปัจจุบัน จังหวัดมุกดาหารยังคงเผชิญกับข้อจำกัดด้านการคมนาคมขนส่งเดี่ยว (Single-Mode Transportation) ที่พึ่งพาระบบถนนเพียงอย่างเดียว และสภาวะความล่าช้าในการพัฒนาพื้นที่เขตเศรษฐกิจพิเศษชายแดน (SEZ) อย่างไรก็ตาม หากโครงการด้านโครงสร้างพื้นฐานได้รับการพัฒนาจนสำเร็จตามแผนยุทธศาสตร์ จะเกิดการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญ ดังนี้:

ศูนย์กลางขนส่งต่อเนื่องหลายรูปแบบ (Multimodal Transport Hub)

* โครงการรถไฟทางคู่สายบ้านไผ่-มุกดาหาร-นครพนม ร่วมกับการจัดตั้ง "ท่าเรือบก" (Dry Port) จะเปลี่ยนมุกดาหารให้เป็นจุดกระจายสินค้าหลักของภูมิภาค เชื่อมต่อระบบรางตรงสู่ท่าเรือดานัง ประเทศเวียดนาม และตอนใต้ของจีน

เขตเศรษฐกิจพิเศษและโครงข่าย MR-Map
* การบูรณาการโครงข่ายทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองเข้ากับระบบราง จะดึงดูดการลงทุนภาคอุตสาหกรรมสีเขียว (Green Industry) และเทคโนโลยีข้ามแดน

นวัตกรรมเกษตรพึ่งพาตนเอง

* การส่งเสริมระบบเกษตรอัจฉริยะ (Smart Farming) ทดแทนแรงงานเกษตรดั้งเดิม และการนำเทคโนโลยีการตลาดสมัยใหม่มาประยุกต์ใช้เพื่อรองรับสังคมสูงวัย จะช่วยยกระดับรายได้และสร้างความมั่นคงให้เศรษฐกิจฐานรากอย่างยั่งยืน

การศึกษา

ระดับประถมและมัธยมศึกษา

ระดับอาชีวศึกษา
อาชีวศึกษารัฐ
* วิทยาลัยเทคนิคนวมินทราชินีมุกดาหาร
* วิทยาลัยการอาชีพนิคมคำสร้อย
* วิทยาลัยเทคโนโลยีและการจัดการดอนตาล
* วิทยาลัยการอาชีพคำชะอี
อาชีวศึกษาเอกชน
* วิทยาลัยเทคโนโลยีพณิชยการดงหลวง
* วิทยาลัยเทคโนโลยีบริหารธุรกิจรักไทย มุกดาหาร
* วิทยาลัยเทคโนโลยีมุกดาหาร

ระดับอุดมศึกษา
สถาบันอุดมศึกษารัฐ
* วิทยาลัยชุมชนมุกดาหาร
* มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี (สำนักงานบริหารวิทยาการ สถานีสร้างงานสร้างอาชีพ มุกดาหาร เพื่อเตรียมความพร้อมสู่การจัดตั้งมหาวิทยาลัยนานาชาติมุกดาหาร)

สถาบันอุดมศึกษาในกำกับสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา
* สถาบันการอาชีวศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ๒ วิทยาลัยการอาชีพนวมินทราชินีมุกดาหาร

สถาบันอุดมศึกษาในอดีต
* มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี วิทยาเขตมุกดาหาร:เป็นโครงการขยายโอกาสทางการศึกษาในอดีตของมหาวิทยาลัย ซึ่งเคยดำเนินการจนมีแผนงานเสร็จสิ้นและได้รับการประกาศจัดตั้งโดยมติสภามหาวิทยาลัยอุบลราชธานีอย่างเป็นทางการ โดยมีการกำหนดพื้นที่ก่อสร้าง ณ บริเวณภูผาเจี้ย อำเภอเมืองมุกดาหาร และได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินมาทรงวางศิลาฤกษ์อาคารโครงการจัดตั้งฯ อย่างไรก็ตาม ในเวลาต่อมาสภามหาวิทยาลัยได้มีมติให้ยกเลิกโครงการจัดตั้งวิทยาเขตดังกล่าว เนื่องจากประสบปัญหาข้อจำกัดด้านงบประมาณ และจำนวนนักศึกษาที่เข้าศึกษามีจำนวนน้อยไม่เป็นไปตามเป้าหมาย ประกอบกับนโยบายของมหาวิทยาลัยที่มุ่งเน้นการบร
กษามีจำนวนน้อยไม่เป็นไปตามเป้าหมาย ประกอบกับนโยบายของมหาวิทยาลัยที่มุ่งเน้นการบริหารจัดการและรวมศูนย์การพัฒนาไว้ที่วิทยาเขตหลัก (อำเภอวารินชำราบ จังหวัดอุบลราชธานี) ซึ่งไม่ไกลจากมุกดาหารเป็นสำคัญ
สถาบันอุดมศึกษาในอนาคต
* มหาวิทยาลัยนานาชาติมุกดาหาร Mukdahan International University (มหาวิทยาลัยในอนาคต)

การสาธารณสุข
สถานบริการด้านสาธารณสุขในจังหวัดมุกดาหาร มีโรงพยาบาลทั้งสิ้น 9 แห่ง สังกัดสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดมุกดาหาร 7 แห่ง และโรงพยาบาลเอกชน 2 แห่ง ประกอบไปด้วย

สถานบริการสาธารณสุข สังกัดกระทรวงสาธารณสุข
* โรงพยาบาลมุกดาหาร (โรงพยาบาลทั่วไป) - สำนักปลัดกระทรวงสาธารณสุข ขนาด 301 เตียง
* โรงพยาบาลชุมชน - สำนักปลัดกระทรวงสาธารณสุข รวม 6 แห่ง ได้แก่
** โรงพยาบาลคำชะอี อำเภอคำชะอี ขนาด 30 เตียง
** โรงพยาบาลดอนตาล อำเภอดอนตาล ขนาด 30 เตียง
** โรงพยาบาลนิคมคำสร้อย อำเภอนิคมคำสร้อย ขนาด 30 เตียง
** โรงพยาบาลดงหลวง อำเภอดงหลวง ขนาด 30 เตียง
** โรงพยาบาลหว้านใหญ่ อำเภอหว้านใหญ่ ขนาด 30 เตียง
** โรงพยาบาลหนองสูง อำเภอหนองสูง ขนาด 30 เตียง

สถานบริการสาธารณสุข สังกัดองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและอื่น ๆ
* โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) - สังกัดองค์การบริหารส่วนจังหวัดมุกดาหาร จำนวน 73 แห่ง และสังกัดกระทรวงสาธารณสุข กระจายครอบคลุมทั้ง 7 อำเภอ
สถานบริการสาธารณสุขเอกชน
* โรงพยาบาลมุกดาหารอินเตอร์เนชั่นแนล ขนาด 59 เตียง
* โรงพยาบาลพริ้นซ์ มุกดาหาร ขนาด 59 เตียง

การพัฒนาขีดความสามารถของโรงพยาบาลในจังหวัดมุกดาหาร
สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดมุกดาหาร และเขตสุขภาพที่ 10 มีแผนในการพัฒนาและยกระดับโรงพยาบาลชุมชนอย่างต่อเนื่อง เช่น โครงการเตรียมขยายศักยภาพของโรงพยาบาลคำชะอีเพื่อรองรับผู้ป่วยที่เพิ่มขึ้น รวมถึงการพัฒนาระบบสาธารณสุขชายแดน เพื่อให้ประชาชนในพื้นที่จังหวัดมุกดาหารรวมถึงประเทศเพื่อนบ้าน สามารถเข้าถึงบริการทางการแพทย์ได้อย่างครอบคลุมและมีประสิทธิภาพ

การคมนาคม
ทางหลวง
จังหวัดมุกดาหารเป็นศูนย์กลางคมนาคมที่สำคัญในภูมิภาคอินโดจีน โดยมีทางหลวงแผ่นดินสายหลักและสายรองที่เชื่อมโยงการเดินทางภายในจังหวัด ระหว่างจังหวัด และระหว่างประเทศ ดังนี้
ทางหลวงแผ่นดินสายหลัก
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 12 (ถนนแม่สอด–มุกดาหาร): เป็นเส้นทางคมนาคมหลักตามแนวระเบียงเศรษฐกิจตะวันออก-ตะวันตก (East-West Economic Corridor: EWEC) ตัดผ่านกลางจังหวัดมุกดาหาร มีจุดเริ่มต้นจากด่านชายแดนอำเภอแม่สอด จังหวัดตาก ตัดผ่านภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย มาสิ้นสุดที่จุดผ่านแดนถาวรสะพานมิตรภาพไทย–ลาว 2 (มุกดาหาร–สะหวันนะเขต) เชื่อมต่อไปยังสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว สาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม และสาธารณรัฐประชาชนจีน
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 212 (ถนนชยางกูร): เป็นเส้นทางคมนาคมแนวเหนือ-ใต้ที่ตัดผ่านใจกลางตัวเมือง ใจกลางเขตเทศบาลเมืองมุกดาหารและอำเภอสำคัญของจังหวัดมุกดาหาร มีเส้นทางเชื่อมต่อจากจังหวัดหนองคา
ลเมืองมุกดาหารและอำเภอสำคัญของจังหวัดมุกดาหาร มีเส้นทางเชื่อมต่อจากจังหวัดหนองคาย ผ่านจังหวัดบึงกาฬ จังหวัดนครพนม เข้าสู่จังหวัดมุกดาหาร และไปสิ้นสุดที่จังหวัดอุบลราชธานี เส้นทางสายนี้ยังทำหน้าที่เชื่อมต่อสะพานมิตรภาพไทย-ลาว ถึง 4 แห่ง ได้แก่ แห่งที่ 1 (หนองคาย), แห่งที่ 2 (มุกดาหาร), แห่งที่ 3 (นครพนม) และแห่งที่ 5 (บึงกาฬ)
ทางหลวงแผ่นดินและเส้นทางเชื่อมโยงอื่น ๆ
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 238 (ถนนเลี่ยงเมืองมุกดาหาร): เส้นทางวงแหวนรอบตัวเมืองมุกดาหาร ช่วยระบายการจราจรและการขนส่งสินค้าหนักไม่ให้ผ่านเข้าสู่ใจกลางเมือง
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 239 (ถนนเข้าสะพานมิตรภาพไทย-ลาว แห่งที่ 2): เส้นทางสายสั้นที่แยกจากทางหลวงหลักเพื่อนำทางเข้าสู่บริเวณด่านพรมแดนและตัวสะพานมิตรภาพไทย–ลาว 2
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2034 (สายมุกดาหาร–อุบลราชธานี): เส้นทางสายยุทธศาสตร์ริมฝั่งแม่น้ำโขง เริ่มต้นจากอำเภอเมืองมุกดาหาร ตัดเลาะเลียบพรมแดนธรรมชาติผ่านอำเภอดอนตาล เข้าสู่เขตจังหวัดอุบลราชธานี ไปสิ้นสุดที่อำเภอเขมราฐ
การเดินทางด้วยรถยนต์จากกรุงเทพมหานคร
จังหวัดมุกดาหารตั้งอยู่ห่างจากกรุงเทพมหานคร ประมาณ 652 กิโลเมตร สามารถเดินทางด้วยรถยนต์ส่วนบุคคลได้ 2 เส้นทางหลัก ดังนี้:
* เส้นทางที่ 1 (ผ่านกาฬสินธุ์): จากกรุงเทพมหานคร ใช้ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 (ถนนพหลโยธิน) แล้วแยกเข้าทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2 (ถนนมิตรภาพ) ผ่านจังหวัดสระบุรีและนครราชสีมา จากนั้นเลี้ยวขวาเข้าสู่ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 23 ที่อำเภอบ้านไผ่ ผ่านจังหวัดมหาสารคาม เลี้ยวซ้ายเข้าทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 213 ผ่านอำเภอยางตลาด เข้าสู่จังหวัดกาฬสินธุ์ แล้วใช้ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 12 ผ่านอำเภอคำชะอี เข้าสู่จังหวัดมุกดาหาร
* เส้นทางที่ 2 (ผ่านเลิงนกทา): จากกรุงเทพมหานคร ใช้ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 (ถนนพหลโยธิน) แล้วแยกเข้าทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2 (ถนนมิตรภาพ) จนถึงจังหวัดนครราชสีมา จากนั้นแยกเข้าทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 207 ที่บ้านวัด ผ่านอำเภอประทาย และอำเภอพุทไธสง
นั้นแยกเข้าทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 207 ที่บ้านวัด ผ่านอำเภอประทาย และอำเภอพุทไธสง เข้าสู่ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 202 ผ่านอำเภอพยัคฆภูมิพิสัย-อำเภอเกษตรวิสัย-อำเภอสุวรรณภูมิ แล้วแยกเข้าทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2169 ผ่านอำเภอทรายมูล-อำเภอกุดชุม-อำเภอเลิงนกทา จากนั้นเลี้ยวซ้ายเข้าสู่ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 212 (ถนนชยางกูร) ผ่านอำเภอนิคมคำสร้อย เข้าสู่จังหวัดมุกดาหาร
รถโดยสารประจำทาง
มีรถโดยสารประจำทางทั้งรถโดยสารธรรมดาและรถปรับอากาศ โดยรถร่วมบริการของผู้ประกอบการเอกชน
* กรุงเทพฯ - มุกดาหาร
* นครราชสีมา - มุกดาหาร
* ขอนแก่น - มุกดาหาร
* มุกดาหาร - ระยอง
* มุกดาหาร - พัทยา - ระยอง
* มุกดาหาร - หัวหิน
* มุกดาหาร - แม่สอด

ทางอากาศ
ปัจจุบันจังหวัดมุกดาหารยังไม่มีท่าอากาศยาน จึงต้องใช้บริการท่าอากาศยานของจังหวัดและประเทศใกล้เคียง ได้แก่ 
* ท่าอากาศยานนครพนม เดินทางประมาณ 1 ชั่วโมง 50 นาที (120 กม.)
* ท่าอากาศยานนานาชาติอุบลราชธานี เดินทางประมาณ 2 ชั่วโมง 30 นาที (169.7 กม.)
* ท่าอากาศยานร้อยเอ็ด เดินทางประมาณ 1 ชั่วโมง 55 นาที (138 กม.)
* ท่าอากาศยานนานาชาติสุวรรณเขต เดินทางประมาณ 30 นาที (20 กม.) ไม่ค่อยใช้
โดยปกติชาวจังหวัดมุกดาหารมักใช้บริการท่าอากาศยานนครพนมเป็นหลัก เนื่องจากความสะดวกในการเดินทางและระบบขนส่งสาธารณะที่รองรับ เช่น
* รถตู้ ท่าอากาศยานนครพนม - บขส.จังหวัดมุกดาหาร
* รถโดยสารประจำทาง บขส.จังหวัดนครพนม - บขส.จังหวัดมุกดาหาร (ไป-กลับ)

อนึ่ง ในปี พ.ศ. 2561 กรมท่าอากาศยาน ในสังกัดกระทรวงคมนาคม ได้ใช้งบประมาณ 6 ล้านบาทสำรวจพื้นที่เพื่อศึกษาความเป็นไปได้ในการสร้างท่าอากาศยานในจังหวัดมุกดาหาร หากดำเนินการสำเร็จจะกลายเป็นท่าอากาศยานนานาชาติแห่งที่ 30 ของประเทศไทย การสำรวจดังกล่าวแล้วเสร็จเมื่อเดือนมีนาคม 2562 และอยู่ในระหว่างขั้นตอนดำเนินการต่อไป คาดว่าจะใช้งบประมาณกว่า 5 พันล้านบาทในการก่อสร้าง
รถไฟ
ปัจจุบันจังหวัดมุกดาหารยังไม่มีระบบขนส่งทางราง แต่อยู่ระหว่างดำเนินการก่อสร้างใน โครงการก่อสร้างทางรถไฟทางคู่ บ้านไผ่-มุกดาหาร-นครพนม ซึ่งมีกำหนดก่อสร้างแล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2570

รถโดยสารระหว่างประเทศ
* มุกดาหาร - สะหวันนะเขต ให้บริการโดย บริษัท ขนส่ง จำกัด

การคมนาคมภายในตัวจังหวัด
* รถสองแถว มีให้บริการหลายสาย คิดค่าโดยสารตามระยะทาง
* รถสามล้อเครื่อง คิดค่าโดยสารตามระยะทาง (ส่วนใหญ่เป็นรถเหมา)
* แท็กซี่ คิดค่าโดยสารตามระยะทางบนมิเตอร์
ระยะทางจากตัวเมืองมุกดาหารไปยังอำเภอต่าง ๆ
* อำเภอนิคมคำสร้อย 29 กิโลเมตร
* อำเภอหว้านใหญ่ 32 กิโลเมตร
* อำเภอดอนตาล 34 กิโลเมตร
* อำเภอคำชะอี 38 กิโลเมตร
* อำเภอหนองสูง 53 กิโลเมตร
* อำเภอดงหลวง 55 กิโลเมตร

จุดผ่านแดนที่ติดต่อกับประเทศลาว
# จุดผ่านแดนถาวร ด่านสะพานมิตรภาพไทย-ลาว 2 ระหว่างอำเภอเมืองมุกดาหาร และนครไกสอน พมวิหาน แขวงสุวรรณเขต
# จุดผ่านแดนถาวร ท่าเรือเทศบาลเมืองมุกดาหาร ระหว่างอำเภอเมืองมุกดาหาร และนครไกสอน พมวิหาน แขวงสุวรรณเขต

สถานที่สำคัญและสถานที่ท่องเที่ยว

พระอารามหลวงและวัดสำคัญ
* วัดศรีมงคลใต้ วรวิหาร (พระอารามหลวง)
* วัดศรีสุมังค์วนาราม
* วัดศรีมงคลเหนือ
* วัดป่าศิลาวิเวก (สถาบันพลังจิตตานุภาพสาขา 105)
* วัดมโนภิรมย์ วัดเก่าแก่สร้างขึ้นราว พ.ศ. 2296 มีศิลปะทางสถาปัตยกรรมแบบเวียงจันทน์
* วัดพระศรีมหาโพธิ์
* วัดรอยพระพุทธบาทภูมโนรมย์ (พญาศรีมุกดามหามุนีนีลปาลนาคราช)
* วัดยอดแก้วศรีวิชัย
* วัดดานพระอินทร์ (รวมพญานาค)
* วัดป่าวิเวกวัฒนาราม (วัดหลวงปู่จาม)
* วัดศรีบุญเรือง (คำชะอี)
* วัดศรีบุญเรือง (ตำบลหนองแคน)
* วัดศรีบุญเรือง (ชะโนดน้อย)
* วัดเวินไชยมงคล
* วัดภูหล่มขุม มุกดาหาร
สิ่งศักดิ์สิทธิ์และอนุสาวรีย์
* พระเจ้าองค์หลวง (พระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองมุกดาหารค้นพบเมื่อครั้งสร้างเมืองเป็นพระพุทธรูปเก่าศิลปะล้านช้างเวียงจันทน์)
* พระพุทธมิ่งมงคลมหามุนีศรีมุกดาหาร (พระเจ้าใหญ่แก้วมุกดาศรีไตรรัตน์)
* พระพุทธนวมิ่งมงคลมหามุนีศรีมุกดาหาร (พระพุทธรูปที่ประดิษฐานอยู่บนส่วนไข่มุกของหอแก้วมุกดาหาร)
* พญาศรีมุกดามหามุนีนิลปาลนาคราช
* ศาลหลักเมืองมุกดาหาร
* ศาลเจ้าพ่อเจ้าฟ้ามุงเมือง
* ศาลเจ้าแม่สองนางพี่น้อง, ปราสาทสองนางสถิตย์, ศาลเจ้าแม่สองนางสถิตย์ (วิญญาณศักดิ์สิทธิ์มเหศักดิ์ผู้พิทักษ์เมือง สัญลักษณ์จังหวัด)
* ศาลเจ้าปู่อุปฮาดราชวงค์ เทศบาลตำบลบางทรายใหญ่
* พระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระปิยมหาราช (หน้าศูนย์ราชการ ศาลากลางจังหวัดมุกดาหาร)
* อนุสาวรีย์พระยาจันทรศรีสุราชอุปราชามันธาตุราช (เจ้าจันทกินรี เจ้าเมืองมุกดาหาร ข้างหอประชุม 250 ปีมุกดาหาร)
* พญาอนันตนาคราช
* อนุสรณ์สถานหอนาฬิกาพญานาค 4 ตระกูล (หอนาฬิกามุกดาหาร)
* สักการสถานพระมารดาแห่งมรณสักขี (โบสถ์คริสต์วัดสองคอน)
* อนุสาวรีย์และหอเกียรติยศจ่าโต๋ (พลตรีธวัชชัย บุสภา) ณ บ้านโนนสั
ิสต์วัดสองคอน)
* อนุสาวรีย์และหอเกียรติยศจ่าโต๋ (พลตรีธวัชชัย บุสภา) ณ บ้านโนนสังข์ศรี วีรบุรุษผู้สละชีพปกป้องอธิปไตยในสงครามชายแดนไทย-กัมพูชา
อุทยานแห่งชาติและพื้นที่อนุรักษ์ธรรมชาติ
* อุทยานแห่งชาติภูผาเทิบ (ที่ทำการอุทยานฯ ตั้งอยู่ที่บ้านคอนสาย ตำบลนาสีนวน อำเภอเมืองมุกดาหาร) 
* อุทยานแห่งชาติภูสระดอกบัว (ที่ทำการอุทยานฯ ตั้งอยู่ที่บ้านหนองเม็ก ตำบลป่าไร่ อำเภอดอนตาล จังหวัดมุกดาหาร — ครอบคลุมพื้นที่จังหวัดมุกดาหาร, ยโสธร และอำนาจเจริญ)
* อุทยานแห่งชาติภูผายล (ที่ทำการอุทยานฯ ตั้งอยู่ที่บ้านห้วยหวด ตำบลจันทร์เพ็ญ อำเภอเต่างอย จังหวัดสกลนคร — ครอบคลุมพื้นที่จังหวัดสกลนคร, นครพนม และมุกดาหาร)
* เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูสีฐาน (ที่ทำการเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าฯ ตั้งอยู่ที่อำเภอคำชะอี จังหวัดมุกดาหาร — ครอบคลุมพื้นที่จังหวัดมุกดาหาร และกาฬสินธุ์)
* วนอุทยานดงบังอี่ (ที่ทำการวนอุทยานฯ ตั้
ุมพื้นที่จังหวัดมุกดาหาร และกาฬสินธุ์)
* วนอุทยานดงบังอี่ (ที่ทำการวนอุทยานฯ ตั้งอยู่ที่ตำบลนากอก อำเภอนิคมคำสร้อย)
* เขตห้ามล่าสัตว์ป่าถ้ำผาน้ำทิพย์ (ที่ทำการเขตห้ามล่าสัตว์ป่าฯ ตั้งอยู่ที่ตำบลบึงงาม อำเภอหนองพอก จังหวัดร้อยเอ็ด — ครอบคลุมพื้นที่จังหวัดร้อยเอ็ด, กาฬสินธุ์ และมุกดาหาร)
แหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติและจุดชมวิว
* หอแก้วมุกดาหารเฉลิมพระเกียรติกาญจนาภิเษก
* แก่งกะเบา (พญาศรีภุชงค์มุกดานาคราช)
* หาดมโนภิรมย์
* น้ำตกตาดโดน
* น้ำตกถ้ำไทร, น้ำตกผาเจิ่น, จุดชมวิวผากิ่ว อำเภอนิคมคำสร้อย (ภายในวนอุทยานดงบังอี่)
* อ่างเก็บน้ำชลประทานห้วยขี้เหล็ก
* ทุ่งกังหันลมร่มเกล้าวินด์ มุกดาหาร
* สนามกีฬากลางจังหวัดมุกดาหาร

ย่านการค้า ตลาด และแหล่งท่องเที่ยววิถีชุมชน
* ตลาดอินโดจีน (ถนนคนเดินตลาดอินโดจีน)
* ท่าน้ำอินโดจีน
* ตลาดราตรี
* ถนนคนเดินลานสนุกมุกดาหาร
* มุกดาหารสแควร์
* หมู่บ้านท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมบ้านภู
* ไร่ภาสทอง
* ชั่งทองฟาร์มแอนด์คาเฟ่
สิ่งก่อสร้างและคมนาคมสำคัญ
* สะพานมิตรภาพไทย-ลาว แห่งที่ 2 (มุกดาหาร-สะหวันนะเขต)
* วงเวียนสะพานมิตรภาพไทย-ลาว แห่งที่ 2 มุกดาหาร

สวนสาธารณะและสนามกีฬา
* สวนสาธารณะเฉลิมพระเกียรติกาญจนาภิเษกเทศบาลเมืองมุกดาหาร (นาบึง)
* สวนสาธารณะเฉลิมพระเกียรติศาลเจ้าปู่อุปฮาดราชวงค์ เทศบาลตำบลบางทรายใหญ่
* สนามกีฬากลางจังหวัดมุกดาหาร

แหล่งโบราณสถานโบราณคดีและแหล่งประวัติศาสตร์

* หอยสมัยหิน
* กลองมโหระทึก
* อุทยานสมเด็จย่า (ฐานวรพัฒน์)
* พิพิธภัณฑ์ท่านหนูฮัก พูมสะหวัน
* ถ้ำฝ่ามือแดง (ห้วยสิงห์)

แหล่งซากดึกดำบรรพ์
* แหล่งรอยตีนไดโนเสาร์หนองสูง พบซาก มุกดาหารโนดัส ไตรศิวกุลไล (Mukdahannodus trisivakulii) ฉลามโบราณน้ำจืด (ปลากระดูกอ่อน) ยุคดึกดำบรรพ์ 
* แหล่งไดโนเสาร์ภูผาเทิบ 
* แหล่งสัตว์มีกระดูกสันหลังภูหินเหล็กไฟ พบซากเกล็ดปลา ฟันจระเข้ และเศษกระดูกของสิ่งมีชีวิตยุคดึกดำบรรพ์ 
* แหล่งสัตว์มีกระดูกสันหลังดานเกิ้ง 
* แหล่งสัตว์มีกระดูกสันหลังดานหลวง 
* แหล่งสัตว์มีกระดูกสันหลังภูถ้ำพระ อุทยานแห่งชาติภูผาเทิบ 
* แหล่งซากดึกดำบรรพ์บ้านคำพอก (ตำบลคำพอก อำเภอหนองสูง จังหวัดมุกดาหาร) พบซากฟอสซิล เต่าทรงพระเจริญ (Basilochelys macrobios Tong et al., 2009) ซึ่งเป็นเต่าบกโบราณขนาดใหญ่ในอันดับ Testudinata สกุล Basilochelys  ที่มีอายุอยู่ในช่วงปลายยุคจูราสสิกถึงต้
่ในอันดับ Testudinata สกุล Basilochelys  ที่มีอายุอยู่ในช่วงปลายยุคจูราสสิกถึงต้นยุคครีเทเชียส และพบฟอสซิลของปลาซีลาแคนธ์ (Coelacanth) ที่ดำรงชีวิตมาตั้งแต่มหายุคพาลีโอโซอิก ในช่วงตอนกลางของยุคดีโวเนียน
ประเพณีและวัฒนธรรม
งานบุญประเพณี
* บุญข้าวยาคู บูชาพระบรมสารีริกธาตุ 
* ประเพณีบวงสรวงศาลหลักเมืองและสิ่งศักดิ์สิทธิ์คู่เมือง (พระเจ้าองค์หลวง ศาลเจ้าฟ้ามุงเมือง ศาลเจ้าแม่สองนาง อนุสาวรีย์เจ้าจันทกินรี ) 
* ประเพณีบวงสรวงก่อนงานแข่งเรือและเบิกน่านน้ำ 
* พิธีบวงสรวงพญานาคริมฝั่งโขง สะพานมิตรภาพไทย-ลาว
* ประเพณีแห่ดาวสองคอน 
* งานพญานาคมุกดาหาร 3 พิภพ
* บุญบั้งไฟ
* ประเพณีลอยกระทง ท่าน้ำเมืองมุกดาหาร
* ประเพณีพิธีบวงสรวงและสรงน้ำพระธาตุภูมโนรมย์
เทศกาล
* เทศกาลตรุษจีนมุก ซินจ่าวมุกดาหาร
* เทศกาลสงกรานต์
* เทศกาลแข่งเรือออกพรรษาและตีช้างน้ำนอง 
* งานของดีและงานกาชาด
* งานรวมเผ่าไทยมุกดาหารและงานมะขามหวานชายโขง
* งานออนซอนคำชะอี
* มหกรรมวิ่ง มุกดาหาร-สะหวันนะเขต

วัฒนธรรมท้องถิ่น
* งานโฮมเหง้าเผ่าผู้ไท 
* งานบรูไฮไทโซ่ดงหลวง 
* การลำผญา (ดอนตาล )  
* พิธีกรรมโส้ทั่งบั้ง 
* การฟ้อนผู้ไท (ภูไท) 
* พิธีเหยา 
* หัตถกรรมผ้าทอชนเผ่า
อาหารถิ่นประจำจังหวัด
* ตำเมี่ยงสมุนไพร 
* แกงอีลอกทรงเครื่อง
* พนาแก้แม่โขง
* ซะลีฮอกาบ
* อ่อมบ่อนบ้านนา
* อ่อมหวาย
* แกงเห็ดเผาะ
* ย่างเนื้อโคขุนหนองสูง จิ้มแจ่ว
* ไก่ย่างมดแดง
* ข้าวต้มผัด (ข้าวต้มแดก)
* ข้าวเปียกเส้นเวียดนาม 
บุคคลสำคัญ
บุคคลทั่วไป
* พระยาจันทรศรีสุราชอุปราชามันธาตุราช (เจ้ากินรี)
* เจ้าจันทรเทพสุริยวงษ์ดำรงรัฐสีมามุกดาธิบดี (เจ้าหนู)
* อำมาตย์เอก พระยาศศิวงษ์ประวัติ (เมฆ จันทรสาขา)
* จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ นายกรัฐมนตรีไทย คนที่ 11 (แม้ท่านไม่ได้เกิดที่มุกดาหารแต่เติบโตที่มุกดาหาร)
* หนูฮัก พูมสะหวัน อดีตประธานประเทศลาว
* รองอำมาตย์เอก หลวงพิทักษ์พนมเขตร์
* พลตรีธวัชชัย บุสภา วีรบุรุษผู้สละชีพปกป้องอธิปไตยในสงครามชายแดนไทย-
นักแสดง
* ชมพู่ ก่อนบ่ายคลายเครียด
* ศรุชา เพชรโรจน์

นักร้อง
* มนต์สิทธิ์ คำสร้อย
* นิว มุกดา อดีตนักร้องเพลงลูกทุ่ง
* นุชรียา มุกดา (เปียโน) นักร้องเพลงลูกทุ่ง
* ไอดิน อภินันท์ นักร้องเพลงลูกทุ่งอีสาน

นักการเมือง
* วิริยะ ทองผา สส.มุกดาหาร จากพรรคภูมิใจไทย
* เลขาดำ ไตรสรณคม หนองเรือง สส.มุกดาหาร จากพรรคกล้าธรรม
* ณกร ชารีพันธ์  อดีตสส.มุกดาหาร จากพรรคประชาชน
* บุญฐิน ประทุมลี อดีตผู้สมัคร สส.มุกดาหาร จากพรรคเพื่อไทย
* วิทยา บุตรดีวงศ์ อดีตผู้สมัคร สส.มุกดาหาร
* อนุรักษ์ ตั้งปณิธานนท์ อดีต สส.มุกดาหาร พรรคเพื่อไทย

อ้างอิง

ดูเพิ่มเติม

แหล่งข้อมูลอื่น
* เว็บไซต์อย่างเป็นทางการของจังหวัดมุกดาหาร
* จังหวัดมุกดาหาร - อีสานร้อยแปด