วัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร
วัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร เป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดราชวรมหาวิหาร ตั้งอยู่ที่ตำบลพระปฐมเจดีย์ อำเภอเมืองนครปฐม จังหวัดนครปฐม ประเทศไทย เป็นวัดสำคัญประจำจังหวัดและเป็นที่ประดิษฐานขององค์พระปฐมเจดีย์ ซึ่งถือเป็นเจดีย์ที่สูงที่สุดในประเทศไทย โดยมีความสูง 120.45 เมตร

องค์พระปฐมเจดีย์ในปัจจุบันเป็นเจดีย์ทรงลังกาแบบสุโขทัย สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยทรงให้สร้างครอบเจดีย์เดิมที่อยู่ภายในสองชั้น ได้แก่ เจดีย์ทรงสถูปสาญจีตามแบบอินเดียสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช และเจดีย์ทรงขอมโบราณ ซึ่งแสดงถึงพัฒนาการของสถาปัตยกรรมศาสนาในประเทศไทย
นอกจากนี้ ภายในลานชั้นลดทางทิศใต้องค์พระเจดีย์ และในพระอุโบสถ ยังประดิษฐานพระพุทธรูปศิลาขาว ซึ่งเป็นพระพุทธรูปปางแสดงธรรมประทับนั่งห้อยพระบาท สร้างขึ้นในสมัยทวารวดี ถือเป็นพระพุทธรูปศิลปะทวารวดีที่สำคัญและหายากในประเทศไทย ปัจจุบันมีหลักฐานว่าพระพุทธรูปศิลาขาวจำนวนหนึ่งจากนครปฐมถูกขนย้ายไปยังกรุงศรีอยุธยาในอดีต

พระปฐมเจดีย์
องค์พระปฐมเจดีย์ เป็นปูชนียสถานอันสำคัญของประเทศไทย อยู่ภายในวัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร มีประวัติความเป็นมายาวนาน เชื่อว่าเป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุขององค์พระโคตมพุทธเจ้า
องค์พระปฐมเจดีย์ เป็นเจดีย์ใหญ่ รูประฆังคว่ำ ปากผายมหึมา โครงสร้างเป็นไม้ซุง รัดด้วยโซ่เส้นมหึมา ก่ออิฐถือปูน ประดับด้วยกระเบื้องปูทับ ประกอบด้วยวิหาร 4 ทิศ กำแพงแก้ว 2 ชั้น ถือเป็นอดีตเจดีย์ที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย เป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้า เป็นที่เคารพสักการบูชาของบรรดาพุทธศาสนิกชนทั่วโลก ทางวัดกำหนดให้มีงานเทศกาลนมัสการองค์พระปฐมเจดีย์ ในวันขึ้น 12 ค่ำ เดือน 12 ถึงวันแรม 5 ค่ำ เดือน 12 รวม 9 วัน 9 คืน เป็นประจำทุกปี

ประวัติ
พระปฐมเจดีย์ หรือเดิมเรียกว่า พระธมเจดีย์ มีฐานะเป็นมหาธาตุหลวง ทั้งนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชวินิจฉัยว่า พระธมเจดีย์องค์นี้อาจเป็นเจดีย์ที่สร้างขึ้นเมื่อคราวที่พระสมณทูตในพระเจ้าอโศกมหาราชเดินทางมาเผยแผ่ศาสนายังสุวรรณภูมิก็เป็นได้ เพราะเจดีย์เดิมมีลักษณะทรงโอคว่ำหรือทรงมะนาวผ่าซีกแบบเดียวกับพระสถูปสาญจี แต่ปรากฏว่ามียอดเป็นแบบปรางค์ ซึ่งพระองค์ฯ มีพระราชวินิจฉัยว่า อาจมีเจ้านายพระองค์ใดมาบูรณะไว้ก็เป็นได้ ซึ่งตรงกับความใน ศิลาจารึกหลักที่ 2 (ศิลาจารึกวัดศรีชุม) ของพระมหาเถรศรีศรัทธา อันได้กล่าวไว้ว่า พระมหาเถรศรีศรัทธาฯ ท่านทรงได้แวะมาบูรณะพระธมเจดีย์องค์นี้ ก่อนที่ท่านจะเดินทางกลับเมืองราด เมื่อคราวที่ท่านเสด็จกลับจากศึกษ
มเจดีย์องค์นี้ ก่อนที่ท่านจะเดินทางกลับเมืองราด เมื่อคราวที่ท่านเสด็จกลับจากศึกษาศาสนาพุทธในประเทศศรีลังกา ทั้งนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงพระราชทานนามใหม่ว่า พระปฐมเจดีย์
ในเรื่องนี้นักประวัติศาสตร์และนักโบราณคดีบางท่านได้ระบุว่า พระปฐมเจดีย์ไม่ได้เป็นเจดีย์ที่เก่าที่สุดของสุวรรณภูมิ แต่เป็นพระมหาธาตุหลวงในยุคทวารวดีมากกว่า เนื่องด้วยเหตุผลประกอบหลายประการ โดยเฉพาะการค้นพบเจดีย์ที่มีอายุเก่าแก่กว่าพระธมเจดีย์และหลักฐานลายลักษณ์อักษร ที่ระบุว่า "พระเจดีย์องค์นี้เดิมขอมเรียก พระธม ซึ่งไม่ว่าจะเป็นชาวขอมจริง ๆ หรือชาวลวรัฐ ซึ่งสมัยนั้นเราก็เรียกว่าขอม เช่น ขอมสบาดโขลญลำพง คำว่า ธม สำหรับชาวขอมนั้นแปลว่า ใหญ่ ตรงกับคำเมืองว่า หลวง ซึ่งเราก็เรียกพระนครธม ว่า พระนครหลวง ด้วยเหตุผลเดียวกัน
นอกจากนี้วัดพระปฐมเจดีย์ยังเป็นที่พระบรมราชสรีรางคารพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระสรีรางคารพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวีในรัชกาลที่ 6 และพระสรีรางคารสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี มหาธีรราชธิดา ซึ่งบรรจุไว้ที่ผนังเบื้องหลังพระร่วงโรจนฤทธิ์ ที่พระวิหารทิศเหนือองค์พระปฐมเจดีย์
ประเพณีแห่ผ้าห่มองค์พระปฐมเจดีย์
ประเพณีแห่ผ้าห่มองค์พระปฐมเจดีย์ เป็นพิธีสำคัญภายในงานนมัสการองค์พระปฐมเจดีย์ประจำปีของจังหวัดนครปฐม จัดขึ้นราววันเพ็ญเดือนสิบสอง ต่อเนื่องรวม 9 วัน 9 คืน เพื่อแสดงความเคารพบูชาพระบรมสารีริกธาตุ และเป็นเวทีรวมพลังศรัทธาของประชาชนในท้องถิ่น โดยมีขบวนแห่ "ผ้ากาสาวพัสตร์" เวียนรอบองค์เจดีย์ ก่อนอัญเชิญขึ้นห่มบริเวณช่วงคอ (เสาหาน) ขององค์พระเจดีย์ ซึ่งถือเป็นไฮไลต์ของงาน
ธรรมเนียมแห่ผ้าห่มฯ ควบคู่อยู่กับการสถาปนา “งานนมัสการองค์พระปฐมเจดีย์” ภายหลังการบูรณะพระปฐมเจดีย์ครั้งใหญ่ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งมุ่งให้ประชาชนมีพื้นที่แสดงศรัทธาต่อพระบรมสารีริกธาตุและร่วมทำนุบำรุงปูชนียสถานอย่างต่อเนื่อง
เพื่อรองรับผู้แสวงบุญ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ขุดคลองเจดีย์บูชาเชื่อมแม่น้ำนครชัยศรีเข้าสู่องค์เจดีย์ เอื้อต่อการสัญจรและลำเลียงเครื่องสักการะ กลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานที่ผลักดันให้งานนมัสการฯ เติบโตและสืบเนื่องทุกปี ในเชิงคติ ชาวพุทธเชื่อว่าการถวายผ้ากาสาวพัสตร์เป็นอานิสงส์สูง จึงเกิดธรรมเนียม “ต่อผ้า” เป็นผืนยาว แห่เวียนรอบองค์เจดีย์ แล้วอัญเชิญขึ้นห่มบริเวณช่วงคอขององค์พระเจดีย์ ทำให้พิธีนี้ทำหน้าที่ทั้งการบูชา และเป็นกลไกระดมศรัทธาเพื่อทำนุบำรุงสถานที่ศักดิ์สิทธิ์
ประเพณีแห่ผ้าห่มองค์พระปฐมเจดีย์ จัดขึ้นระหว่างวันขึ้น 12 ค่ำ เดือน 12 ถึงวันแรม 5 ค่ำ เดือน 12 พิธีเริ่มจากการร่วมกันต่อผ้ากาสาวพัสตร์ ให้เป็นผืนยาว แล้วแห่เวียนรอบองค์เจดีย์ 1 รอบ จากนั้นให้ประชาชนเขียนคำอุทิศส่วนกุศลลงบนผืนผ้า ในคืนวันเพ็ญกับวันสุดท้ายของงาน นำผ้ากาสาวพัสตร์ดังกล่าวเวียนทักษิณาวัตรภายในองค์เจดีย์ 3 รอบ แล้วอัญเชิญผ้าขึ้นห่มพันบริเวณช่วงคอ (เสาหาน) ขององค์พระเจดีย์ เป็นอันเสร็จพิธี นอกจากพิธีการหลักดังกล่าว ยังมีพิธีกรรมทางศาสนา มหรสพ และการอำนวยความสะดวกแก่ผู้แสวงบุญด้วย

พระร่วงโรจนฤทธิ์
ปี พ.ศ. 2451 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จประพาสหัวเมืองเหนือ ได้ทอดพระเนตรพระพุทธรูปโบราณเป็นอันมาก แต่มีพระพุทธรูปองค์หนึ่งที่ศรีสัชนาลัย (จังหวัดสุโขทัย) ประกอบด้วยพระลักษณะงามเป็นที่ต้องพระราชหฤทัย แต่ชำรุดมากเหลืออยู่แต่พระเศียร พระหัตถ์และพระบาท จึงโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญลงมากรุงเทพฯ แล้วให้ช่างปั้นสถาปนาขึ้นมาบริบูรณ์เต็มพระองค์ และโปรดเกล้าฯ ให้จัดการพระราชพิธีเททองหล่อขึ้นเมื่อวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2456 ณ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม กรุงเทพมหานคร
พระร่วงโรจนฤทธิ์ เป็นที่เคารพบูชาของพุทธศาสนิก ชนชาวไทยทั่วไป ชื่อเต็มคือ พระร่วงโรจนฤทธิ์ ศรีอินทราทิตย์ธรรโมภาส มหาวชิราวุธราชปูชนียบพิตร ตามประกาศกระแสพระบรมราชโองการลงวันที่ 12 ตุลาคม พ.ศ. 2466 แต่ประชาชนทั่วไปจะเรียกว่า หลวงพ่อพระร่วง หรือ พระร่วงโรจนฤทธิ์
พระร่วงโรจนฤทธิ์ มีขนาดความสูงวัดจากพระบาทถึงพระเกศ 7.42 เมตร หรือราว 12 ศอก 4 นิ้ว เป็นพระพุทธรูปปางห้ามญาติ ศิลปะแบบสุโขทัย ประทับยืนอยู่บนฐานทองเหลืองลายบัวคว่ำบัวหงาย ทำวงพระพักตร์ตามยาว พระหนุเสี้ยมนิ้วพระหัตถ์และพระบาทไม่เสมอกัน ห้อยพระหัตถ์ซ้ายลงข้างพระวรกาย แบฝ่าพระหัตถ์ขวายกตั้งขึ้นยื่นออกไปข้างหน้าระดับพระอุระ เป็นกิริยาห้าม มีพระอุทรพลุ้ยออกมา ห่มจีวรบางคลุมแนบติดพระวรกาย บ่ายพระพักตร์สู่ทิศเหนือ ทำด้วยโลหะทองเหลืองหนัก 100 หาบ

การอัญเชิญพระร่วงโรจนฤทธิ์ เมื่อเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2457 จำเป็นต้องแยกชิ้นมาและมาประกอบเข้าด้วยกันที่จังหวัดนครปฐม แล้วเสร็จเป็นองค์สมบูรณ์เมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2458
หลังจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตแล้ว ตามความในพระราชพินัยกรรมของพระองค์ระบุว่า ให้บรรจุพระบรมราชสรีรางคารของพระองค์ไว้ใต้ฐานพระร่วงโรจนฤทธิ์ ที่องค์พระปฐมเจดีย์ วันที่ 31 สิงหาคม พ.ศ. 2469 จึงได้ทำพิธีบรรจุพระบรมราชสรีรางคาร ณ ผนังเบื้องหลังพระร่วงโรจนฤทธิ์ ตามพระราชประสงค์ทุกประการ ดังนั้น จึงมีผู้ที่ถือว่าวัดพระปฐมเจดีย์เป็นวัดประจำรัชกาลที่ 6 คู่กับวัดบวรนิเวศราชวรวิหารที่มีการบรรจุพระบรมราชสรีรางคารอีกส่วนหนึ่งของพระองค์
ต่อมาในปี พ.ศ. 2529 หลังจากพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพ พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี ในวันที่ 17 มีนาคม พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระสรีรางคารมาประดิษฐานไว้ที่ผนังเบื้องหลังพระร่วงโรจนฤทธิ์ เคียงข้างพระบรมราชสรีรางคารของพระสวามี
ในปี พ.ศ. 2555 หลังจากพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี มหาธีรราชธิดา เมื่อวันที่ 12 ธันวาคม พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระสรีรางคารมาประดิษฐานไว้ที่ผนังเบื้องหลังพระร่วงโรจนฤทธิ์เช่นกัน เคียงข้างพระบรมราชสรีรางคารของพระชนกนาถ และพระสรีรางคารของพระชนนี
ลำดับเจ้าอาวาส
เท่าที่มีบันทึกไว้ ลำดับเจ้าอาวาสมีดังนี้ 
{|class="wikitable" align="center" style="text-align:center"
|- style="background:#cccccc"
| ลำดับที่ || รายนาม || width=20%|เริ่มวาระ || width=20%|สิ้นสุดวาระ
|- 
| 1 || เจ้าอธิการแป้น || ก่อน พ.ศ. 2400 || พ.ศ. 2408
|-
| 2 || พระสนิทสมณคุณ (แก้ว) || พ.ศ. 2408 || พ.ศ. 2411
|-
| 3 || พระปฐมเจติยานุรักษ์ (กล่ำ) || พ.ศ. 2411 || พ.ศ. 2447
|-
| 4 || พระราชโมลี (ช้อน โสณุตฺตโร) || พ.ศ. 2453 || พ.ศ. 2455
|-
| 5 || พระพุทธรักขิต (พลอย) || พ.ศ. 2455 || พ.ศ. 2462
|-
| 6 || พระธรรมวโรดม (โชติ ธมฺมปฺปโชติโก) || พ.ศ. 2465 || พ.ศ. 2497
|-
| 7 || พระธรรมสิริชัย (ชิต ชิตวิปุโล) || พ.ศ. 2497 || พ.ศ. 25
65 || พ.ศ. 2497
|-
| 7 || พระธรรมสิริชัย (ชิต ชิตวิปุโล) || พ.ศ. 2497 || พ.ศ. 2527
|-
| 8 || พระราชสิริชัยมุนี (โชติ) || พ.ศ. 2528 || พ.ศ. 2535
|-
| 9 || พระพรหมเวที (สุเทพ ผุสฺสธมฺโม) || พ.ศ. 2536 || พ.ศ. 2567
|-
| 10 || พระธรรมวชิรเจติยาจารย์ (ชัยวัฒน์ ปญฺญาสิริ) ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาส|| พ.ศ. 2567 || ปัจจุบัน
|}
ไฟล์:Phra-Pathom-Chedi Thailand.jpg|ภาพถ่ายองค์พระปฐมเจดีย์ในปี พ.ศ. 2468
ไฟล์:Model of Old Phra Pathommachedi.jpg|สถูปจำลองพระปฐมเจดีย์องค์เก่า
ไฟล์:ภาพจิตรกรรมภาพตัดขวางพระปฐมเจดีย์.jpg|ภาพจิตรกรรมภาพตัดขวางพระปฐมเจดีย์ ในผนังคั่นกลางด้านในพระวิหารทิศตะวันออก
ไฟล์:พระอุโบสถวัดพระปฐมเจดีย์.jpg|พระอุโบสถ
ไฟล์:พระพุทธรูปศิลาขาว พระประธานในพระอุโบสถวัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร.jpg|พระพุทธรูปศิลาขาว พระประธานในพระอุโบสถ
ไฟล์:พระร่วงโรจน์ฤทธิ์ ศรีอินทราทิตย์ธรรโมภาส มหาวชิราวุธราชบูชนิยบพิตร.jpg|พระร่วงโรจนฤทธิ์ ในวิหารทิศเหนือ
ไฟล์:พระปางโปรดปัญจวัคคีย์ในวิหารทิศใต้วัดพระปฐมเจดีย์.jpg|พระปางโปรดปัญจวัคคีย์ ในวิหารทิศใต้
ไฟล์:พระประธานในวิหารทิศต
ัดพระปฐมเจดีย์.jpg|พระปางโปรดปัญจวัคคีย์ ในวิหารทิศใต้
ไฟล์:พระประธานในวิหารทิศตะวันออกพระปฐมเจดีย์.jpg|พระนิรันตรายจำลอง พระประธานในวิหารทิศตะวันออก
ไฟล์:พระพุทธไสยาสน์ในวิหารทิศตะวันตกพระปฐมเจดีย์.jpg|พระพุทธไสยาสน์ ในวิหารทิศตะวันตก
ไฟล์:พระพุทธนรเชษฐ์ เศวตอัศมมัยมุนี ศรีทวารวดี ปูชนียบพิตร.jpg|พระพุทธนรเชษฐ์ เศวตอัศมมัยมุนี ศรีทวารวดี ปูชนียบพิตร หน้าวิหารทิศใต้
ไฟล์:พระพุทธสิงหิงค์จำลอง วัดพระปฐมเจดีย์.jpg|พระพุทธสิหิงค์จำลองบนองค์พระเจดีย์
ไฟล์:วัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร อ.เมือง จ.นครปฐม (29).jpg|สิทธัตถะราชกุมาร มุขหลังพระร่วงโรจนฤทธิ์
ไฟล์:(2023) วัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร อ.เมือง จ.นครปฐม (13).jpg|จิตรกรรมฝาผนังรูปเทพชุมนุม ฝีมือ
ฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร อ.เมือง จ.นครปฐม (13).jpg|จิตรกรรมฝาผนังรูปเทพชุมนุม ฝีมือพระยาอนุศาสน์จิตรกร (จันทร์ จิตรกร)
ไฟล์:พระพุทธรูปปางแสดงโอวาทปาติโมกข์ วัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร.jpg|พระพุทธรูปปางแสดงโอวาทปาฏิโมกข์
อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น

* หนังสือและบทความ
** สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ. (2533). พระปฐมเจดีย์ในความเหลื่อมแห่งมโนภาพทางประวัติศาสตร์. วารสารอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร. 12 (2) : 132-155.

*