พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม
พลตรี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม (5 เมษายน พ.ศ. 2399 – 25 มกราคม พ.ศ. 2468) อดีตเสนาบดีกระทรวงกลาโหม เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาสังวาลย์ ในรัชกาลที่ 4 และเป็นต้นราชสกุลทองใหญ่

พระประวัติ
ประสูติ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาสังวาลย์ พระสนมโท ธิดานายศัลยวิชัยหุ้มแพร (ทองคำ ณ ราชสีมา) เป็นพระเจ้าลูกเธอองค์ที่ 25 และเป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 13 ในรัชกาลที่ 4 ประสูติในพระบรมมหาราชวัง เมื่อวันเสาร์ ขึ้น 1 ค่ำ เดือน 5 ปีมะโรง จุลศักราช 1218 ตรงกับวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2399 เมื่อสมโภชเดือนแล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานนามว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ เพราะในวันประสูติมีผู้นำทองคำก้อนใหญ่ ซึ่งขุดได้ที่ตำบลบางสะพานในเวลานั้นได้เข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงถือว่าเป
ำก้อนใหญ่ ซึ่งขุดได้ที่ตำบลบางสะพานในเวลานั้นได้เข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงถือว่าเป็นศุภนิมิตมงคลสำหรับพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์นี้
พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ มีพระอนุชา พระขนิษฐาร่วมเจ้าจอมมารดาเดียวกันอีก 3 พระองค์คือ
* พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าชายทองแถมถวัลยวงศ์ (ภายหลังได้รับสถาปนาเป็นกรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ ต้นราชสกุลทองแถม)
* พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าชายเจริญรุ่งราษี
* พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงกาญจนากร
การศึกษา
พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ทรงเริ่มการศึกษาวิชาอักษรไทย และภาษาบาลี กับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากฤษณา (พระราชธิดาในรัชกาลที่ 3) หม่อมเจ้าหญิงจอ นรินทรางกูร (พระธิดาในสมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนรินทร์รณเรศ) และพระยาปริยัติธรรมธาดา (เปี่ยม) และทรงศึกษาภาษาต่างประเทศกับ นางแอนนา เลียวโนเว็น และ นายแป็ตเตอสัน จนสามารถตรัส และเขียนภาษาอังกฤษได้ดี
ผนวช
ผนวชเป็นสามเณรที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อ พ.ศ. 2411 และเสด็จไปประทับ ณ วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร ผนวชที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อ พ.ศ. 2418 และประทับที่วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร และได้ศึกษาพระธรรมวินัยกับสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (สา ปุสฺสเทโว) เมื่อลาสิกขาแล้วทรงศึกษาวิชากฎหมายจากขุนหลวงไกรศรี (หนู) แล้วเข้ารับราชการเป็นนักเรียนศาลฎีกาในสมัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระเทเวศร์วัชรินทร์ เป็นอธิบดีศาลฎีกา

พระกรณียกิจ
เมื่อวันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2418 ได้เกิดสุริยุปราคาเต็มดวง ขึ้นในประเทศไทยพระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ได้ทรงคำนวณการเกิดสุริยุปราคาถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คณะนักดาราศาสตร์อังกฤษได้ตั้งค่ายสังเกตสุริยุปราคาที่แหลมเจ้าลาย จังหวัดเพชรบุรี นักดาราศาสตร์เหล่านี้ไม่สามารถถ่ายภาพสุริยุปราคาไว้ได้ คงมีแต่ภาพวาดฝีพระหัตถ์ของพระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ และถูกบันทึกอยู่ในตำราดาราศาสตร์ ในนามของ Prince Tong
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทรงกรมเมื่อ พ.ศ. 2424 เป็นกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ทรงเป็นกำลังสำคัญของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในการรักษาดินแดนไทยทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือในกรณีพิพาทกับประเทศฝรั่งเศสครั้งวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 ทรงเป็นแม่ทัพใหญ่ฝ่ายใต้ปราบปรามกบฏจีนฮ่อในมณฑลลาวพวนจนสงบราบคาบ และได้รับแต่งตั้งเป็นองคมนตรี
ในเวลาต่อมาทรงดำรงตำแหน่งข้าหลวงต่างพระองค์สำเร็จราชการมณฑลฝ่ายเหนือ พ.ศ. 2436 ในขณะดำรงพระยศเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ทรงดำรงตำแหน่งข้าหลวงใหญ่หัวเมืองลาวพวน ทรงตั้งกองบัญชาการมณฑลลาวพวนที่บ้านหมากแข้ง สร้างความเจริญจากหมู่บ้านชนบทจนเป็นเมืองอุดรซึ่งต่อมาได้ยกฐานะเป็นจังหวัดอุดรธานี

พ.ศ. 2442 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ทรงดำรงตำแหน่งเป็นผู้บัญชาการทหารเรือ
ภายหลังเกิดคดีพญาระกาขึ้นในปี พ.ศ. 2452 - พ.ศ. 2453 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงกระทำปัพพานียกรรม ขับกรมหลวงประจักษ์ฯ และพระโอรส-ธิดาออกจากพระราชสำนัก พระองค์เองทรงถูกห้ามมิให้เข้าเฝ้าในที่รโหฐาน ให้เฝ้าได้แต่ในท้องพระโรงหรือในที่มีผู้เฝ้าอยู่มากเท่านั้น ห้ามหม่อมเจ้าไศลทองโดยเฉพาะมิให้เข้าในเขตพระราชฐาน และห้ามหม่อมเจ้าหญิงชายอื่น ๆ ในกรมหลวงประจักษ์ฯ มิให้ขึ้นสู่พระราชมณเฑียร ตั้งแต่วันที่ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2453 เป็นต้นมาจนตลอดรัชกาลก็มิได้พ้นพระราชอาญาจนพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สวรรคต
สิ้นพระชนม์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม สิ้นพระชนม์ด้วยโรคพระอันตะ (ไส้ใหญ่ ) พิการ ณ วังตรอกสาเก เมื่อวันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2467 (นับแบบปัจจุบันเป็น พ.ศ. 2468) เวลา 18.00 น. สิริพระชันษาได้ วันต่อมา เวลา 17.00 น. สมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช เสด็จแทนพระองค์ไปพระราชทานน้ำหลวงสรงพระศพ เจ้าพนักงานเชิญพระศพขึ้นรถพระวอวิมานไปพระที่นั่งทรงธรรม วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร เชิญพระศพขึ้นตั้งบนแว่นฟ้าสองชั้น ประกอบโกศมณฑป แวดล้อมด้วยเครื่องสูงสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดชทรงทอดผ้าไตรถวายพระภิกษุ 20 รูป มีสมเด็จพระวันรัต (จ
์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดชทรงทอดผ้าไตรถวายพระภิกษุ 20 รูป มีสมเด็จพระวันรัต (จ่าย ปุณฺณทตฺโต) เป็นประธาน มีพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุ วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร ในระหว่างวันที่ 3 - 5 พฤษภาคม 2469 ในการนี้พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระโกศทองน้อยทรงพระศพ ฉัตรตาดเหลือง 5 ชั้น แขวนเหนือพระโกศ เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี พระราชทานเพลิงพระศพ
พระโอรสและพระธิดา
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม มีหม่อม 9 คน ได้แก่

* หม่อมสุวรรณ (สกุลเดิม นาครทรรพ)
* หม่อมพริ้ง (สกุลเดิม นาครทรรพ)
* หม่อมแจ่ม (สกุลเดิม นาครทรรพ)
* หม่อมจันทร์ (สกุลเดิม นาครทรรพ)
* หม่อมนวม (สกุลเดิม นาครทรรพ)
* หม่อมเปลี่ยน
* หม่อมทองสุก หรือหม่อมศุข (สกุลเดิม สุริยวงศ์)
* หม่อมเติม (สกุลเดิม นาครทรรพ)
* หม่อมแก้ว (สกุลเดิม นาครทรรพ)
มีพระโอรส 11 องค์ และมีพระธิดา 15 องค์ รวม 26 องค์ ได้แก่
{| class="wikitable"
|- align="center"
!ลำดับ
!พระรูปและพระนาม
!เพศ
!พระมารดา
!ประสูติ
!สิ้นชีพิตักษัย
!คู่สมรส
|- align="center"
|1
| หม่อมเจ้าสุพรรณ์พิมพ์
|ญ.
|หม่อมสุวรรณ
|ไม่มีข้อมูล
| 
|
|- align="center"
|2
| หม่อมเจ้าประสบสุวรรณ
|ญ.
|หม่อมสุวรรณ
| 
|พ.ศ. 2422
|
|- align="center"
|3
| หม่อมเจ้าทองฑีฆายุ ทองใหญ่
|ช.
|หม่อมพริ้ง
| 
| 
|หม่อมลุดมิลา ทองใหญ่ ณ อยุธยา
|- align="center"
|4
| หม่อมเจ้าอุไรวรรณ ทองใหญ่
|ญ.
|หม่อมจันทร์
| 
| 
|
|- align="center" 
|5
| หม่อมเจ้าทองอนุวัติ ทองใหญ่
|ช.
|หม่อมพริ้ง
| 
| 
|หม่อมเยื้อน ทองใหญ่ ณ อยุธยา หม่อมจรูญ ทองใหญ่ ณ อยุธยา
|- align="cente
ง
| 
| 
|หม่อมเยื้อน ทองใหญ่ ณ อยุธยา หม่อมจรูญ ทองใหญ่ ณ อยุธยา
|- align="center"
|6
| หม่อมเจ้าพันธ์สิหิงค์ ทองแถม
|ญ.
|หม่อมนวม
| 
| 
|หม่อมเจ้าทองเชื้อธรรมชาติ ทองแถม
|- align="center" 
|7
| หม่อมเจ้าสอิ้งมาศ ทองใหญ่
|ญ.
|หม่อมจันทร์
| 
| 
|
|- align="center"
|8
| หม่อมเจ้านาฏนพคุณ ทองใหญ่
|ญ.
|หม่อมนวม
|พ.ศ. 2435
| 
|หม่อมเจ้าพันธุคำนพคุณ ทองแถม
|- align="center"
|9
| หม่อมเจ้าทองมุ่นใหญ่ ทองใหญ่
|ช.
|หม่อมเปลี่ยน
| 
|พ.ศ. 2506
|
|- align="center"
|10
| หม่อมเจ้าไศลทอง ทองใหญ่
|ช.
|หม่อมนวม
| 
| 
|หม่อมฟ้อน ทองใหญ่ ณ อยุธยา
|- align="center"
|11
| หม่อมเจ้าก่องกาญจนา ทองใหญ่
|ญ.
|หม่อมทองสุก
| 
|พ.ศ. 2506
|
|- align="center"
|12
| หม่อมเ
องกาญจนา ทองใหญ่
|ญ.
|หม่อมทองสุก
| 
|พ.ศ. 2506
|
|- align="center"
|12
| หม่อมเจ้ามาลากนก ทองใหญ่
|ญ.
|หม่อมจันทร์
| 
| 
|
|- align="center"
|13
| หม่อมเจ้ามาลกสุวรรณ ทองใหญ่
|ญ.
|หม่อมเปลี่ยน
|มีนาคม พ.ศ. 2439
|1 เมษายน พ.ศ. 2468
ถึง 
|
|- align="center"
|14
| หม่อมเจ้ากรัณฑ์คำ ทองใหญ่
|ญ.
|หม่อมทองสุก
| 
| 
|
|- align="center"
|15
| หม่อมเจ้าลำทองแร่ ทองใหญ่
|ญ.
|หม่อมนวม
| 
| 
|ไต๋ ปาณิกบุตร
|- align="center"
|16
| หม่อมเจ้าแพร่ทองทราย ทองใหญ่
|ญ.
|หม่อมนวม
| 
| 
|เภตรา ณ หนองคาย
|- align="center"
|17
| หม่อมเจ้าข่ายทองถัก ทองแถม
|ญ.
|หม่อมเปลี่ยน
| 
| 
|หม่อมเจ้าทองเชื้อธรรมชาติ ทองแถม
|- align="center"
|18
| สลักทองนูน คเนจร
|ญ.
|หม่อมน
เจ้าทองเชื้อธรรมชาติ ทองแถม
|- align="center"
|18
| สลักทองนูน คเนจร
|ญ.
|หม่อมนวม
| 
| 
|หลวงคัคณจรเสนีย์ (หม่อมหลวงอารี คเนจร)
|- align="center"
|19
| หม่อมเจ้าโหล
|ช.
|ไม่มีข้อมูล
|ไม่มีข้อมูล
|ก่อน 
|
|- align="center"
|20
| หม่อมเจ้าลายฉลุทอง ทองใหญ่
|ช.
|หม่อมจันทร์
| 
| 
|หม่อมเจ้านงลักษณ์ทัศนีย์ ทองใหญ่ หม่อมพริ้ม ทองใหญ่ ณ อยุธยา
|- align="center"
|21
| หม่อมเจ้าทองทูลถวาย ทองใหญ่
|ช.
|หม่อมนวม
| 
| 
|หม่อมสำเนียง ทองใหญ่ ณ อยุธยา
|- align="center"
|22
| หม่อมเจ้าเถาทองตรา ทองใหญ่
|ญ.
|หม่อมจันทร์
| 
|พ.ศ. 2496
|
|- align="center"
|23
| หม่อมเจ้าทองประทาศรี ทองใหญ่
|ช.
|หม่อมนวม
| 
| 
|หม่อมราชวงศ์วลี ทองใหญ่ หม่อมคำนวณ ทองใหญ่ ณ อยุ
รี ทองใหญ่
|ช.
|หม่อมนวม
| 
| 
|หม่อมราชวงศ์วลี ทองใหญ่ หม่อมคำนวณ ทองใหญ่ ณ อยุธยา
|- align="center" 
|24
| หม่อมเจ้าทองแกมแก้ว ทองใหญ่
|ช.
|หม่อมแก้ว
| 
| 
|หม่อมประกายคำ ทองใหญ่ ณ อยุธยา
|- align="center"
|25
| หม่อมเจ้าทองคำเปลว ทองใหญ่
|ช.
|หม่อมนวม
| 
| 
|หม่อมอรพิน ทองใหญ่ ณ อยุธยา
|- align="center"
|26
| หม่อมเจ้าแดง
|ช.
|ไม่มีข้อมูล
|ไม่มีข้อมูล
|ก่อน 
|
|}
พระเกียรติยศ

พระอิสริยยศ

* พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ (5 เมษายน พ.ศ. 2399 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
* พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - พ.ศ. 2424)
* พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม (พ.ศ. 2424 - 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2442)
* พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม (10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2442 - 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 - 25 มกราคม พ.ศ. 2467)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ทรงได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทั้งสยามและต่างประเทศ ดังนี้
เครื่องราชอิสริยาภรณ์สยาม
เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ
* :
** พ.ศ. 2431 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัย ชั้นที่ 1 
* :
** พ.ศ. 2432 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎเหล็ก ชั้นที่ 1 
* :
** พ.ศ. 2434 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์นักบุญอันนา ชั้นที่ 1 
* :
** พ.ศ. 2445 – เครื่องราชอิสริยาภรณ์แดนเนอโบร ชั้นที่ 1

พระยศ

พระยศทหาร
*นายพลตรี
พระอนุสรณ์
*พระอนุสาวรีย์พลตรีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม เป็นพระอนุสาวรีย์ขนาดใหญ่ตั้งอยู่บริเวณภายในพื้นที่ค่ายประจักษ์ศิลปาคม กรมทหารราบที่ 13 มณฑลทหารบกที่ 24 อุดรธานี เป็นพระอนุสาวรีย์ทรงยืนขนาดใหญ่ที่สร้างขึ้นสำหรับเป็นสถานที่สักการะของทหารในสังกัดมณฑลทหารบกที่ 24 
*พระอนุสาวรีย์พลตรีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม เป็นพระอนุสาวรีย์ขนาดใหญ่ตั้งอยู่บริเวณห้าแยกกรมหลวงประจักษ์ ถนนทหาร ตำบลหมากแข้ง อำเภอเมืองอุดรธานี จังหวัดอุดรธานี เป็นพระอนุสาวรีย์ขนาดใหญ่ที่สร้างขึ้นสำหรับเป็นสถานที่สักการะของประชาชนทั่วไป แต่เดิมประดิษฐานอยู่ที่ สนามทุ่งศรีเมือง ต่อมาจึงได้อัญเชิญมาประดิษฐาน ณ ห้าแยกกรมหลวงประจักษ์
*พระอนุสาวรีย์พ
่งศรีเมือง ต่อมาจึงได้อัญเชิญมาประดิษฐาน ณ ห้าแยกกรมหลวงประจักษ์
*พระอนุสาวรีย์พลตรีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม เป็นพระอนุสาวรีย์ขนาดใหญ่ตั้งอยู่บริเวณภายในโรงเรียนประจักษ์ศิลปาคม อำเภอประจักษ์ศิลปาคม
วันก่อตั้งเมืองอุดรธานี
วันที่ 18 มกราคม ของทุกปีเป็นวันที่พลตรีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ยกทัพมาสร้างบ้านแปลงเมือง ณ บ้านเดื่อหมากแข้ง ทางจังหวัดอุดรธานีจึงได้เลือกวันดังกล่าวเป็นวันเฉลิมฉลองครบรอบการก่อตั้งเมืองอุดรธานีและจะมีการรำบวงสรวงทุกปีเพื่อแสดงออกถึงความรักและความสามัคคีของคนอุดรธานี

พงศาวลี

ดูเพิ่ม
* สุริยุปราคาเต็มดวงในประเทศไทย 6 เมษายน 2418

อ้างอิง

* Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง