ศิลปะทวารวดี
]]
อาณาจักรทวารวดี (พุทธศตวรรษที่ 11-16) เป็นของชนชาติมอญ มีศูนย์กลางอยู่บริเวณจังหวัดนครปฐม จังหวัดราชบุรี อำเภออู่ทอง และกินพื้นที่ไปจนถึงภาคตะวันออก และภาคตะวันออกเฉียงหนือ แถบจังหวัดบุรีรัมย์ จังหวัดปราจีนบุรี และขึ้นไปถึงทางเหนือ จังหวัดลำพูน จังหวัดเชียงใหม่ รวมถึงในภาคใต้เช่น จังหวัดสุราษฎร์ธานีและจังหวัดปัตตานี เป็นต้น

ประติมากรรม
เทวรูป
เป็นประติมากรรมศาสนาพราหมณ์หรือฮินดู อยู่ร่วมสมัยกับทวารวดีตอนต้นและตอนปลาย ในราวพุทธศตวรรษที่ 11-13 ที่เมืองศรีมโหสถและเมืองศรีเทพ และพบอยู่ร่วมกับศรีวิชัยและทวารวดีที่ภาคใต้ของประเทศไทย มักจะทำเป็นรูปพระนารายณ์
ลักษณะพระพักตร์จะไม่เหมือนพระพุทธรูปแบบทวารวดี จะมีลักษณะคล้ายกับอินเดีย ตัวอย่างเช่น พระนารายณ์ที่ไชยาแสดงลักษณะอิทธิพลศิลปะอินเดียแบบมทุราและอมราวดี(พุทธศตวรรษที่ 6-9) รวมทั้งที่พบที่นครศรีธรรมราช ซึ่งถือสังข์ด้วยพระหัตถ์ซ้ายด้านล่าง ผ้านุ่งและผ้าคาดที่พบที่ภาคใต้และที่เมืองศรีมโหสถ จะมีผ้าคาดเฉียงเหมือนศิลปะอินเดียหลังคุปตะ (ปัลลวะ) ในราวพุทธศตวรรษที่ 12 ส่วนเทวรูปรุ่นเก่าที่อำเภอศรีเทพจะมีอายุใกล้เคียงกัน และที่ศรีเทพนอกจากที่จะพบรูปพระนารายณ์แล้วยังพบรูปพระกฤษณะและพระนารายณ์ด้วย
ลักษณะของเทวรูปกลุ่มนี้ไม่เหมือนกับที่พบในเขมรเนื่องจากทำรูปลอยตัวอย่างแท้จริง ไม่ทำแผ่นหินมารับกับพระหัตถ์คู่บน แต่ยังไม่มีการนำเอากลุ่มเทวรูปนี้เข้าไปไว้ในศิลปะทวารวดี จึงเพียงมีแต่สมมุติฐานว่าเทวรูปกลุ่มนี้น่าจะเป็นทวารวดีที่เป็นพราหมณ์ การเข้ามาของเทวรูปนี่มีข้อคิดเห็นแตกไปเป็น 2 ทางคือ เป็นศิลปะอินเดียที่นำเข้าที่พร้อมกับการติดต่อค้าขาย หรือเป็นศิลปะแบบอินเดียที่ทำขึ้นในท้องถิ่น และมีการพัฒนาการภายใต้อิทธิพลศิลปะพื้นเมืองแบบทวารวดีและศรีวิชัย

พระพุทธรูป
ลักษณะสำคัญของพระพุทธรูปสมัยทวาราวดี แบ่งออกเป็น 3 ยุค คือ
# มีลักษณะของอินเดียแบบคุปตะและหลังคุปตะ บางครั้งก็มีอิทธิพลของอมราวดีอยู่ด้วย ลักษณะวงพักตร์แบบอินเดีย ไม่มีรัศมี จีวรเรียบเหมือนจีวรเปียก พระพุทธรูปนั่งจะขัดสมาธิหลวม ๆ แบบอมราวดี มีอายุในราวพุทธศตวรรษที่ 12
# พัฒนาขึ้นจากแบบแรก โดยมีอิทธิพลพื้นเมืองผสมมากขึ้น พระขนงต่อกันเป็นรูปปีกกา พระเกตุมาลาเป็นต่อมนูนใหญ่ บางทีมีรัศมีบัวตูมเหนือเกตุมาลา และสั้น พระพักตร์แบนกว้าง พระเนตรโปน พระหนุ (คาง) ป้าน พระนลาฏ (หน้าผาก) แคบ พระนาสิกป้านใหญ่แบน พระโอษฐ์หนา พระหัตถ์และพระบาทใหญ่ ยังคงขัดสมาธิหลวม ๆ แบบอมราวดี มีอายุอยู่ในราวพุทธศตวรรษ ที่ 13-15
# พระพุทธรูปในช่วงนี้ได้รับอิทธิพลศิลปะเขมร เนื่องจากเขมรเริ่มมีอิทธิพลมากขึ้นในสมัยเมืองพระนคร ประมาณพุท
ับอิทธิพลศิลปะเขมร เนื่องจากเขมรเริ่มมีอิทธิพลมากขึ้นในสมัยเมืองพระนคร ประมาณพุทธศตวรรษที่ 15 ในระยะนี้จึงมีอิทธิพลเขมรแบบบาปวนในประเทศไทยเรียกว่าศิลปะลพบุรีปะปน เช่น พระพักตร์เป็นรูปสี่เหลี่ยม มีลักยิ้ม นั่งขัดสมาธิราบ เป็นต้น นอกจากพระพุทธรูปแล้วยังพบสัญลักษณ์ของพระพุทธเจ้า ซึ่งแสดงการสืบทอดแนวคิดทางศิลปะอินเดียโบราณก่อนหน้าที่จะทำรูปเคารพเป็นรูปมนุษย์ภายใต้อิทธิพลศิลปะกรีก
สถาปัตยกรรม
 จังหวัดนครปฐม]]
สถาปัตยกรรมทวารวดีส่วนใหญ่แสดงให้เห็นว่าสร้างขึ้นในพุทธศาสนานิกายเถรวาท แบ่งออกเป็นสองลักษณะตามการพบเห็นคือ ศาสนสถานที่อยู่ในถ้ำ และศาสนสถานกลางแจ้ง
ศาสนสถานในถ้ำได้แนวคิดมาจาก "เจติยสถาน" ปรากฏในอินเดียตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 3–6 ในประเทศไทยพบได้เช่น ถ้ำเขางู จังหวัดราชบุรี ถ้ำพระโพธิสัตว์ จังหวัดสระบุรี ถ้ำถมอรัตน์ จังหวัดเพชรบูรณ์ และถ้ำคูหา จังหวัดสุราษฎร์ธานี ส่วนศาสนสถานกลางแจ้ง พบในเมืองโบราณสมัยทวารวดี สร้างขึ้นเนื่องในศาสนาพุทธ แต่ก็พบสถาปัตยกรรมเนื่องในศาสนาพราหมณ์ด้วย ส่วนใหญ่เหลือหลักฐานเพียงส่วนฐานเท่านั้น มักเป็นฐานของเจดีย์และมีแผนผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสเป็นส่วนใหญ่ มีที่เป็นแผนผังทรงกลมและทรงแปดเห
และมีแผนผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสเป็นส่วนใหญ่ มีที่เป็นแผนผังทรงกลมและทรงแปดเหลี่ยมพบน้อย นอกจากนี้ยังพบแผนผังรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ซึ่งคงเป็นอาคารหรือวิหารด้วย
ศาสนสถานสมัยทวารวดีมักสร้างด้วยอิฐ ซึ่งมีขนาดใหญ่สัดส่วนความกว้างประมาณ 20 เซนติเมตร ยาวประมาณ 40 เซนติเมตร หนาประมาณ 10 เซนติเมตร ผสมแกลบข้าวในอิฐมาก หลายแห่งใช้ศิลาแลง และก้อนหินปูนในการก่อสร้างและมักสอด้วยดิน (ดินเหนียวดิบผสมน้ำอ้อย) แต่ก็พบว่าหลายแห่งสอด้วยปูนตำด้วย ผนังมักประดับตกแต่งด้วยลวดลายปูนปั้น หรือแผ่นประติมากรรมดินเผา
องค์ประกอบและรูปทรง
แบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม คือ กลุ่มที่เป็นเจดีย์และกลุ่มที่เป็นอาคารหรือวิหาร ส่วนเจดีย์มักเหลือร่องรอยเฉพาะส่วนฐาน โดยส่วนใหญ่ฐานมักมีแผนผังรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสหรือสี่เหลี่ยมผืนผ้า มีส่วนน้อยที่อยู่ในแผนผังแปดเหลี่ยมหรือทรงกลม เจดีย์ทวารวดีประกอบด้วย ฐานชั้นล่างสุด เรียกว่า "ฐานเขียง" เหนือขึ้นมาเป็น "หน้ากระดาน" ส่วนใหญ่อยู่ในผังสี่เหลี่ยม มีบันไดทางขึ้น 2 หรือ 4 ด้าน ฐานชั้นถัดมาประกอบด้วยชุดฐานที่มีลักษณะคล้ายกับกลีบบัวและลูกแก้วผสมกันจนเกิดเป็นลักษณะโค้งมน เรียกว่า "ฐานบัววลัย" ซึ่งถือเป็นลักษณะเฉพาะของฐานเจดีย์สมัยทวารวดี ฐานบัววลัยนี้อาจอยู่ในผังสี่เหลี่ยมจัตุรัส หรือแปดเหลี่ยม ยกเก็จหรือกระเปาะ ส่วนท้องไม้ของฐานชุดนี้นิยมแบ่งเป็นช่อง ๆ มีกา
หรือแปดเหลี่ยม ยกเก็จหรือกระเปาะ ส่วนท้องไม้ของฐานชุดนี้นิยมแบ่งเป็นช่อง ๆ มีการประดับภาพประติมากรรมดินเผา หรือปูนปั้นเป็นภาพเล่าเรื่อง รูปบุคคล คนแคระ หรือรูปสัตว์ เป็นต้น
ลักษณะเจดีย์ที่พบ แบ่งเป็น 2 กลุ่มใหญ่ คือเจดีย์ไม่มีเรือนธาตุ เน้นส่วนองค์ระฆัง มี 2 ทรงหลักคือ ทรงภาชนะหม้อน้ำ (พบแพร่หลายที่สุด) และทรงระฆัง (ขนาดเล็กและเตี้ย) อีกลักษณะคือเจดีย์มีเรือนธาตุ มีส่วนตัวอาคารรูปสี่เหลี่ยม (เรือนธาตุ) เพิ่มเข้ามาเพื่อรองรับองค์ระฆังหรือทรงหม้อน้ำด้านบน

จิตรกรรม
ปรากฏเป็นหลักฐานทางด้านจิตรกรรมน้อยแทบไม่หลงเหลือ ชำรุดเสียหายไปหมดแล้ว เพราะงานจิตรกรรมเขียนด้วยวัสดุที่ไม่คงทนและถูกแดดถูกฝนจึงสูญหายไป

ในการขุดแต่งซากเจดีย์จุลประโทน ใกล้วัดพระประโทณ จังหวัดนครปฐม พบก้อนอิฐที่มีภาพลายเส้นขีดเขียนไว้ เป็นภาพใบหน้าด้านข้างขอชายต่างชาติ มีจมูกโด่งงองุ้ม ไว้เครา และสวมหมวกทรงครึ่งวงกลม
เครื่องมือเครื่องใช้
เครื่องมือเครื่องใช้ที่พบในแหล่งทวารวดีทั่วไปมักจะเป็นเครื่องมือเครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น เศษภาชนะดินเผา เนื้อดินมักทำเป็นภาชนะปากบาน ภาชนะทรงหม้อตาล เศษภาชนะเคลือบ มีทั้งที่เป็นเครื่องเคลือบจีนในสมัยราชวงศ์ถังถึงสมัยราชวงศ์หยวน เครื่องเคลือบจากเตาในเขตจังหวัดบุรีรัมย์ เครื่องเคลือบเปอร์เซีย เครื่องใช้อื่น ๆ ก็มีพบ เช่น กุณฑีดินเผา กาดินเผา ตะคันดินเผา กระสุนดินเผา ที่ประทับตราดินเผา ตุ๊กตาดินเผา ฯลฯ นอกจากเครื่องปั้นดินเผาแล้ว ยังพบเครื่องใช้สำริด ทั้งเป็นเครื่องใช้ทั่วไปกับที่เป็นของของสูง หรือของที่ใช้ในพีธีกรรม เช่นคันฉ่อง เครื่องประกอบราชยานคานหาม และเครื่องใช้ทำจากเหล็ก นอกจากเครื่องใช้แล้วยังพบเครื่องประดับทำจ
อบราชยานคานหาม และเครื่องใช้ทำจากเหล็ก นอกจากเครื่องใช้แล้วยังพบเครื่องประดับทำจากหิน แก้ว ดินเผา สำริด ทองคำ ได้แก่ ลูกปัด แหวนตุ้มหู กำไล ฯลฯ
ภาพ

Plaque with Standing Buddha.jpg|แผ่นทองพระยืน
Head of Krishna DP309912.jpg|พระกฤษณะ
Head of a Male Figure.jpg|ประติมากรรมศีรษะชาย
Head of a Male Deity.jpg|เทวรูป
Bronze standing Buddha, Thailand, Mon Dvaravati style, 7th-8th century, HAA.JPG|ประพุทธรูปสัมฤทธิ์

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น

*หอมรดกไทย-พระพุทธรูปสมัยทวาราวดี 
* พุทธสถาปัตยกรรม ทวาราวดี เมืองโบราณบ้านคูบัว