ปางพระพุทธรูป
วัดศรีชุม จังหวัดสุโขทัย]]

ปางพระพุทธรูป คือ ลักษณะของรูปสมมุติของพระพุทธเจ้าในอิริยาบถต่าง ๆ ซึ่งสร้างขึ้นตามความเชื่อในพุทธประวัติ โดยช่างสมัยโยนก (คันธารราฐ) ราชวงศ์คุปตะ (พ.ศ. 863-1023) เป็นชาวกรีกพวกแรกที่กำหนดรูปแบบปางพระพุทธรูป ต่อมาช่างชาวอินเดียฝ่ายใต้ ซึ่งเป็นชาวกลิงคราฐข้างฝ่ายใต้ รวมทั้งในยุคสมัยต่าง ๆ ในภายหลังได้คิดปางพระพุทธรูปเพิ่มขึ้นอีกเป็นจำนวนมาก
ลำดับยุคสมัยของการเกิดปางพระพุทธรูป
* สมัยคันธาระ (กรีก) มีอยู่ 9 ปาง ด้วยกัน คือ ปางมารวิชัย ปางปฐมเทศนา ปางอุ้มบาตร ปางประทานพร ปางประทานอภัย ปางลีลา ปางมหาปาฏิหาริย์ และปางปรินิพพาน 
* อินเดียใต้ เมืองมธุร และอมราวดี (อินเดีย) มีอยู่ 7 ปางด้วยกัน คือ ปางตรัสรู้ ปางเทศนา ปางทรมานพญาวานร ปางทรมานช้างนาฬาคีรี ปางลีลา ปางมหาปาฏิหาริย์ และปางปรินิพพาน 
* ลังกา มีอยู่ 5 ปางด้วยกัน คือ ปางสมาธิ ปางรำพึง ปางลีลา ปางประทานอภัย และปางปรินิพพาน 
* สมัยทวาราวดี มีอยู่ 10 ปางด้วยกัน คือ ปางมารวิชัย ปางสมาธิ ปางเทศนา ปางลีลา ปางประทานอภัย ปางประทานพร ปางมหาปาฏิหาริย์ ปางบรรทม ปางโปรดสัตว์ และปางปรินิพพาน 
* สมัยศรีวิชัย มีอยู่ 6 ปางด้วยกัน คือ ปางมารวิช
ม ปางโปรดสัตว์ และปางปรินิพพาน 
* สมัยศรีวิชัย มีอยู่ 6 ปางด้วยกัน คือ ปางมารวิชัย ปางสมาธิ ปางนาคปรก ปางลีลา ปางประทานอภัย และปางปรินิพพาน 
* สมัยลพบุรี มีอยู่ 7 ปางด้วยกัน คือ ปางมารวิชัย ปางสมาธิ ปางนาคปรก ปางลีลา ปางประทานพร ปางประทานอภัย และปางปรินิพพาน 
* สมัยเชียงแสน มีอยู่ 10 ปางด้วยกัน คือ ปางมารวิชัย ปางสมาธิ ปางถวายเนตร ปางอุ้มบาตร ปางลีลา ปางเปิดโลก ปางประดิษฐานรอยพระพุทธบาท ปางประทับนั่งห้อยพระบาท ปางประทับยืน และปางไสยา 
* สมัยสุโขทัย มีอยู่ 8 ปาง ด้วยกัน คือ ปางมารวิชัย ปางสมาธิ ปางถวายเนตร ปางประทับยืน ปางประทานพร ปางประทานอภัย ปางลีลา และปางไสยา 
* สมัยอยุธยา มีอยู่ 7 ปางด้วยกัน คือ ปางมารวิชัย ปางสมาธิ ปางประทับยืน ปางลีลา ป
* สมัยอยุธยา มีอยู่ 7 ปางด้วยกัน คือ ปางมารวิชัย ปางสมาธิ ปางประทับยืน ปางลีลา ปางป่าเลไลยก์ ปางประทานอภัย และปางไสยา 
* สมัยรัตนโกสินทร์ มีอยู่ 6 ปางด้วยกัน คือ ปางมารวิชัย ปางสมาธิ ปางประทานอภัย ปางขอฝน ปางหมอยา และปางไสยา
* ปางสมาธิ (ขัดสมาธิราบ ปางตรัสรู้) และ ปางขัดสมาธิเพชร (วันพฤหัสบดี)
* ปางมารวิชัย
* ปางหมอยา
* ปางปฐมเทศนา
* ปางอุ้มบาตร (วันพุธ)
* ปางประทานอภัย
* ปางประทานพร
* ปางปาฏิหาริย์
* ปางลีลา
* ปางปรินิพพาน
* ปางนาคปรก (วันเสาร์)
* ปางประสูติ
* ปางเสด็จลงจากดาวดึงส์ 
* ปางทรงทรมานช้างนาฬาคิรี
* ปางทรงทรมานพระยาวานร
* ปางเปิดโลก
* ปางทรมานพระยามหาชมพู (พระทรงเครื่อง)
* ปางทรงตัดเมาลี
* ปางทรงรับมธุปายาส
* ปางลอยถาด
* ปางถวายเนตร (วันอาทิตย์)
* ปางเรือนแก้ว
* ปางประสานบาตร
* ปางพระเกศธาตุ
* ปางภัตตกิจ
* ปางชี้อัครสาวก
* ปางทรงรับผลมะม่วง
* ปางมหาภิเนษกรมณ์
* ปางบำเพ็ญทุกรกิริยา
* ปางเสวยมธุปายาส
* ปางทรงรับหญ้าคา
* ปางจงกรมแก้ว
* ปางห้ามมาร
* ปางฉั
กรกิริยา
* ปางเสวยมธุปายาส
* ปางทรงรับหญ้าคา
* ปางจงกรมแก้ว
* ปางห้ามมาร
* ปางฉันสมอ
* ปางชี้มาร
* ปางชี้อสุภะ
* ปางปฐมบัญญัติ
* ปางรับสัตตูก้อนสัตตูผง
* ปางรำพึง (วันศุกร์)
* ปางป่าเลไลย (วันพุธกลางคืน)
* ปางทรงพระสุบิน
* ปางประทานเอหิภิกขุ
* ปางห้ามสมุทร (วันจันทร์)
* ปางห้ามญาติ
* ปางประทับเรือขนาน
* ปางแสดงยมกปาฎิหารย์
* ปางห้ามพระแก่นจันทร์
* ปางสรงน้ำฝน
* ปางโปรดสัตว์
* ปางสนเข็ม
* ปางประดิษฐานรอยพระพุทธบาท
* ปางทรงพิจารณาชราธรรม
* ปางแสดงโอฬาริกนิมิต
* ปางทรงรับอุทกัง
* ปางขับพระวักกลิ
* ปางนาคาวโลก
* ปางปลงอายุสังขาร
* ปางทรงจีวร
* ปางห้ามพยาธิ
* ปางโปรดพุทธบิดา
* ปางโปรดพุทธมารดา
* ปางปัจเจกขณะ
* ปางแสดงโอวาทปาฏิโมกข์
* ปางโปรดองคุลีมาโจร
* ปางทรงพยากรณ์
* ปางประทานธรรม
* ปางโปรดอสุรินทราหู (วันอังคาร)
* ปางโปรดพกาพรหรม
* ปางโปรดสุภัททปริพาชก
* ปางโปรดอาฬาวก
อสุรินทราหู (วันอังคาร)
* ปางโปรดพกาพรหรม
* ปางโปรดสุภัททปริพาชก
* ปางโปรดอาฬาวกยักษ์
* ปางขอฝน
* ปางปลงกรรมฐาน หรือ ปางชักผ้าบังสุกุล
* ปางอธิษฐานเพศบรรพชิต
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. ตำนานพุทธเจดีย์. ธนบุรี : ศิลปาบรรณาคาร โรงพิมพ์รุ่งวัฒนา, 2513.
* เรื่องพระพุทธรูปปางต่างๆ หลวงบริบาลบุรีรัตน์ และนายเกษมบุญศรี (พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์ขึ้นเพื่อพระราชทานในงานพระราชกุศลราชคฤหมงคลขึ้นพระตำหนักจิตรลดารโหฐาน เมื่อวันที่ 31 ตุลาคม พ.ศ. 2500)
* สกุลศิลปพระพุทธรูปในประเทศไทย อาจารย์จิตร บัวบุศย์
* ศิลปในประเทศไทย ศาสตราจารย์ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิสกุล
* แสง มนวิทูร, ผู้แปล, คัมภีร์ลลิตวิสตระ: พระพุทธประวัติฝ่ายมหายาน, ตอนที่ 1 อัธยายที่ 1(พระนคร: กรมศิลปากร, 2512), 487.
* มอนต์ จันทนากร, ทำเนียบพระกริ่ง พระชัยวัฒน์ (กรุงเทพฯซ นครช่างการพิมพ์, 2527),6.