พิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์
พิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์ เป็นพิพิธภัณฑ์ที่จัดตั้งโดยกรมราชทัณฑ์ ตั้งอยู่ข้างอาคารที่ทำการของกรมราชทัณฑ์ บนถนนนทบุรี 1 ตำบลสวนใหญ่ อำเภอเมืองนนทบุรี จังหวัดนนทบุรี จัดแสดงเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ของงานราชทัณฑ์ในประเทศไทย

ประวัติ
พิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์ได้รับการจัดตั้งเป็นครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2482 จากการริเริ่มของชลอ ศรีธนากร (ขุนศรีศรากร) ซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งเป็นอธิบดีกรมราชทัณฑ์ โดยได้รวบรวมวัตถุที่เกี่ยวกับการลงโทษและวัตถุโบราณที่พบจากเรือนจำแห่งต่าง ๆ ทั่วประเทศไทยมาจัดแสดงที่เรือนจำกลางบางขวาง ในตำบลสวนใหญ่ อำเภอเมืองนนทบุรี จังหวัดนนทบุรี
เมื่อ พ.ศ. 2514 กรมราชทัณฑ์สร้างศูนย์ฝึกอบรมข้าราชการราชทัณฑ์ (ปัจจุบันคืออาคารสถาบันพัฒนาข้าราชการราชทัณฑ์) บริเวณตรงกันข้ามกับเรือนจำกลางบางขวาง หลังการก่อสร้างแล้วเสร็จ ประดิษฐ์ พานิชการ อธิบดีกรมราชทัณฑ์ในขณะนั้นมีคำสั่งย้ายวัตถุจัดแสดงจากเรือนจำกลางบางขวางมาจัดแสดงในนาม "พิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์" ณ ส่วนหน้าของที่ทำการชั้นล่างของศูนย์ฝึกอบรมข้าราชการราชทัณฑ์ และเปิดให้ประชาชนทั่วไปเข้าชมเมื่อวันที่ 21 เมษายน พ.ศ. 2515 พร้อมกับพิธีเปิดอาคารศูนย์ฝึกอบรมข้าราชการราชทัณฑ์
เมื่อวันที่ 27 มกราคม พ.ศ. 2530 คณะรัฐมนตรีมีมติให้ปรับปรุงบริเวณพื้นที่เดิมของเรือนจำพิเศษกรุงเทพมหานครในแขวงสำราญราษฏร์ เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร มอบหมายให้กรุงเทพมหานครจัดสร้างเป็นสวนสาธารณะเพื่อน้อมเกล้าฯ ถวายสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เนื่องในวโรกาสเฉลิมพระชนมพรรษาครบ 60 พรรษา สวนสาธารณะแห่งนี้ได้รับพระราชทานชื่อว่า "สวนรมณีนาถ" ทั้งนี้ ได้มีการกำหนดให้บริเวณอาคารด้านหน้า (ด้านถนนมหาไชย) จำนวน 3 หลังและอาคารแดน 9 ซึ่งกรมศิลปากรขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานแล้วนั้น มาจัดตั้งเป็นพิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์ โดยดำเนินการย้ายวัตถุจัดแสดงจากพิพิธภัณฑ์แห่งเดิมที่ศูนย์ฝึกอบรมข้าราชการราชทัณฑ์มาจัดแสดงที่พิพิธภัณฑ์แห่งใหม่ที
พิธภัณฑ์แห่งเดิมที่ศูนย์ฝึกอบรมข้าราชการราชทัณฑ์มาจัดแสดงที่พิพิธภัณฑ์แห่งใหม่ที่สวนรมณีนาถ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินเป็นประธานในพิธีเปิดสวนรมณีนาถและพิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์อย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 17 สิงหาคม พ.ศ. 2542
เมื่อ พ.ศ. 2557 สำนักงานปลัดกระทรวงยุติธรรมขอใช้พื้นที่ของพิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์ที่สวนรมณีนาถเพื่อจัดตั้งเป็นศูนย์การเรียนรู้ระหว่างประเทศด้านกระบวนการยุติธรรม โดยมีปรับปรุงอาคาร 3 หลังสำหรับจัดตั้งเป็นพิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์ ตั้งอยู่ ณ สถาบันพัฒนาข้าราชการราชทัณฑ์ ในตำบลสวนใหญ่ อำเภอเมืองนนทบุรี จังหวัดนนทบุรี บนพื้นที่ข้างเคียงกับอาคารที่ทำการของกรมราชทัณฑ์ เพื่อทดแทนพิพิธภัณฑ์เดิมที่สวนรมณีนาถ เมื่อการก่อสร้างแล้วเสร็จจึงส่งมอบให้กรมราชทัณฑ์พร้อมกับวัตถุจัดแสดงที่ย้ายมาจากพิพิธภัณฑ์เดิมที่สวนรมณีนาถเมื่อ พ.ศ. 2562
เมื่อวันที่ 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2566 อายุตม์ สินธพพันธุ์ อธิบดีกรมราชทัณฑ์ในขณะนั้น เป็นประธานในพิธีเปิดพิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์แห่งใหม่ และเปิดให้ประชาชนทั่วไปเข้าชมตั้งแต่วันที่ 19 พฤษภาคม พ.ศ. 2666 เป็นต้นไป

ส่วนจัดแสดง

พิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์ประกอบด้วยอาคาร 3 หลังบนพื้นที่ประมาณ 3 ไร่ 47 ตารางวา พิพิธภัณฑ์จัดแสดงภายใต้แนวคิด "การลงทัณฑ์...กับกาลเวลาที่เปลี่ยนผ่าน" โดยสะท้อนถึงแนวคิดมุมมองต่อปรัชญาการลงโทษที่เปลี่ยนแปลงไปตามบริบทของยุคสมัย พิพิธภัณฑ์ประกอบด้วยส่วนจัดแสดงดังต่อไปนี้ :

* อาคาร 1: จัดแสดงเกี่ยวกับประวัติความเป็นมาของพิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์ และประวัติการราชทัณฑ์ของจังหวัดนนทบุรี
* อาคาร 2
** ชั้น 1: จัดแสดงเกี่ยวกับวิวัฒนาการของการลงทัณฑ์ของไทย วัตถุจัดแสดงประกอบด้วย
*** เครื่องพันธนาการ เช่น ขื่อ คา ตรวน สมอบก ตะโหงก กลัง (หรือคลัง)
*** เครื่องลงทัณฑ์และเครื่องมือทรมาน เช่น ค้อนตอกเล็บ ตะกร้อลงโทษ เบ็ดเหล็ก หวาย หีบทรมาน ไม้บีบขมับ
*** ฉากจำลองการประหารชีวิต ได้แก่ การประหารชีวิตด้วยดาบ การประหารชีวิตด้วยปืน และการประหารชีวิตด้วยการฉีดยา รวมถึงจัดแสดงเครื่องมือที่เกี่ยวข้องกับการประหารชีวิต
** ชั้น 2: จัดแสดงเกี่ยวกับยุคที่สองของการราชทัณฑ์ ประกอบด้วย
*** พัฒนาการของการราชทัณฑ์ ตั้งแต่การปรับปรุงงานราชทัณฑ์ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ให้มีความก้าวหน้า รวมถึงการจัดตั้งกรมราชทัณฑ์เมื่อ
กล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ให้มีความก้าวหน้า รวมถึงการจัดตั้งกรมราชทัณฑ์เมื่อ พ.ศ. 2458 
*** กิจวัตรประจำวันของนักโทษตั้งแต่การรับประทานอาหาร การอาบน้ำ การพยาบาล การเข้านอน เป็นต้น 
*** เครื่องหมายและเครื่องแบบของข้าราชการราชทัณฑ์ในยุคต่าง ๆ 
*** โครงการในพระราชดำริที่เกี่ยวข้องกับการราชทัณฑ์ เช่น โครงการราชทัณฑ์ปันสุข,โครงการโคก หนอง นา แห่งน้ำใจและความหวัง กรมราชทัณฑ์, โครงการห้องสมุดพร้อมปัญญา, โครงการกาลังใจ เป็นต้น
* อาคาร 3: จัดแสดงเกี่ยวกับการราชทัณฑ์ในปัจจุบัน ที่เปลี่ยนแปลงจากแนวคิดการลงทัณฑ์ด้วยเครื่องลงโทษต่าง ๆ ในอดีต มาเป็นการแก้ไข พัฒนา และให้โอกาสกลับคืนสู่สังคม

นอกจากนี้ยังมีอาคารจำหน่ายผลิตภัณฑ์ราชทัณฑ์ "หับเผย" ตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา ดำเนินการภายใต้คำขวัญว่า "ราชทัณฑ์แก้ไข คนไทยให้โอกาส" แบ่งเป็น 2 ชั้น ชั้นล่างเป็นร้านค้าจำหน่ายผลิตภัณฑ์จากการฝึกวิชาชีพของผู้ต้องขัง ชั้นบนเป็นร้าน "หับเผย คาเฟ่" จำหน่ายอาหารและเครื่องดื่ม บริการโดยผู้ต้องขังเพื่อให้ผู้ต้องขังได้ฝึกวิชาชีพก่อนพ้นโทษ

ส่วนจัดแสดงของพิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์ที่สวนรมณีนาถ
พิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์ในช่วงที่ตั้งอยู่ที่สวนรมณีนาถ (ที่ตั้งเดิมของเรือนจำพิเศษกรุงเทพมหานคร) ระหว่าง พ.ศ. 2542 ถึง พ.ศ. 2557 ประกอบด้วยอาคารด้านหน้าสวนรมณีนาถ 3 หลังและอาคารแดน 9 แบ่งส่วนจัดแสดงดังต่อไปนี้
* อาคารหลังที่ 1
** ชั้นล่าง: แบ่งเป็น 2 ห้อง
*** ห้องที่ 1 จัดแสดงเครื่องพันธนาการในสมัยโบราณ
*** ห้องที่ 2 จัดแสดงเครื่องลงทัณฑ์ในสมัยโบราณ
** ชั้นบน: แบ่งเป็น 3 ห้อง
*** ห้องที่ 1 จัดแสดงเกี่ยวกับการประหารชีวิตในสมัยโบราณ คือการประหารชีวิตด้วยดาบ
*** ห้องที่ 2 จัดแสดงอาวุธปืนซึ่งเคยใช้ในราชการของกรมราชทัณฑ์ในสมัยต่าง ๆ และอุปกรณ์การลักลอบนำยาเสพติดเข้าเรือนจำ อุปกรณ์การหลบหนี อุปกรณ์ก่อเหตุร้ายของผู้ต้องขังชนิดต่าง ๆ
*** ห้องที่ 3 จัดแสดงเกี่ยวกับการประหารชีวิตด้วยปืน
* อาคารหลังที่ 2
** ชั้นล่าง: จัดแสดงเกี่ยวกับประวัติความเป็นมาของเรือนจำพิเศษกรุงเทพมหานคร (เดิม) และจัดแสดงวัสดุอุปกรณ์ที่ยังเก็บรักษาไว้หลังการรื้อถอนอาคารของเรือนจำพิเศษกรุงเทพมหานคร (เดิม)
** ชั้นบน: จัดแสดงนิทรรศการพระมหากรุณาธิคุณของราชวงศ์จักรีในงานราชทัณฑ์

* อาคารหลังที่ 3: เป็นอาคารจัดจำหน่ายสินค้าที่ระลึก และเป็นสถานที่บรรยายสรุปประวัติความเป็นมาของการราชทัณฑ์ไทยให้กับผู้เยี่ยมชมที่เป็นหมู่คณะ

* อาคารหลังที่ 4 หรืออาคารแดน 9: เป็นอาคารเรือนนอนของผู้ต้องขังในเรือนจำพิเศษกรุงเทพมหานคร (เดิม) คงสภาพเดิมไว้เพื่อแสดงถึงลักษณะของห้องทำงานของเจ้าหน้าที่ ห้องควบคุมผู้ต้องขัง และสภาพการใช้ชีวิตประจำวันของผู้ต้องขัง
ดูเพิ่ม
* เรือนจำกลางบางขวาง
* สวนรมณีนาถ

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
* 
* พิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์ ที่เว็บไซต์ฐานข้อมูลพิพิธภัณฑ์ในประเทศไทย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร 
* พิพิธภัณฑ์ราชทัณฑ์ ที่เว็บไซต์การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย