มูลนิธินวราชดำริอนุรักษ์ฝ่ายเหนือ
และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โปรดเกล้าฯ ให้ทายาทเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์สุดท้ายและเจ้านายฝ่ายเหนือเข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ณ คุ้มวงษ์ตะวัน อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ พ.ศ. 2501]]
มูลนิธินวราชดำริอนุรักษ์ฝ่ายเหนือ เป็นมูลนิธิในประเทศไทย ที่ได้รับอนุญาตให้จดทะเบียนจัดตั้งเป็นมูลนิธิ ลำดับที่ ชม 4 ก่อตั้งขึ้นวันที่ 7 ตุลาคม พ.ศ. 2535 เกิดจากพระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ที่พระราชทานแก่พลตรี เจ้าราชบุตร (วงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่) กลุ่มเจ้านายฝ่ายเหนือ และทายาท ให้รวมกลุ่มกันรักษาความดีไว้ในฐานะทายาทผู้ครองนคร โดยมีพระราชดำริให้มีการอนุรักษ์ฟื้นฟูและเผยแพร่ขนบธรรมเนียมประเพณีและวัฒนธรรมโบราณของฝ่ายเหนือ
ประวัติ
เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินเยือนเชียงใหม่เป็นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2501 ทรงเล็งเห็นประวัติศาสตร์ที่ร้อยเรียงความสัมพันธ์ระหว่างประเทศไทยกับอาณาจักรล้านนา จึงมีพระราชกระแสรับสั่งให้ พลตรี เจ้าราชบุตร (วงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่) รวมกลุ่มเจ้านายฝ่ายเหนือและทายาททั้งหมดเข้าเฝ้าในเวลาพระกระยาหารกลางวัน ณ คุ้มวงศ์ตะวัน อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ และมีพระราชกระแสรับสั่งว่า "ถึงแม้บ้านเมืองจะเปลี่ยนแปลงไปอย่างไรให้สามัคคีกัน ให้รวมกลุ่มกันรักษาความดีไว้ ในฐานะทายาทผู้ครองนคร"
ในครั้งนั้น พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร มีพระราชดำริให้มีการอนุรักษ์ฟื้นฟูและเผยแพร่ขนบธรรมเนียมประเพณีและวัฒนธรรมโบราณของฝ่ายเหนือ และเป็นจุดเริ่มต้นของการก่อตั้ง "มูลนิธินวราชดำริอนุรักษ์ฝ่ายเหนือ" ในเวลาต่อมา โดยก่อตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 7 ตุลาคม พ.ศ. 2535 มีทุนเริ่มแรกเป็นเงินสด จำนวน 900,000 บาท และมีสำนักงานตั้งอยู่ที่สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดเชียงใหม่ ชั้น 4 อาคารอำนวยการ ศาลากลางจังหวัดเชียงใหม่ โดยมีวัตถุประสงค์ของมูลนิธิ ดังนี้
* เพื่อส่งเสริมอนุรักษ์วัฒนธรรม ประเพณีพื้นเมืองโบราณของฝ่ายเหนือ
* เพื่อส่งเสริมและสนับสนุนการบูรณะซ่อมแซมโบราณสถาน และโบราณวัตถุของฝ่ายเหนือ
* เพื่อส่งเสริมการศึกษา วิจัย และเผยแพร่ขนบธรรม
าณสถาน และโบราณวัตถุของฝ่ายเหนือ
* เพื่อส่งเสริมการศึกษา วิจัย และเผยแพร่ขนบธรรมเนียมประเพณีวัฒนธรรมพื้นเมืองโบราณของฝ่ายเหนือ
คณะกรรมการมูลนิธิ
ในตอนแรก มูลนิธิจะให้เจ้านายฝ่ายเหนือชั้นผู้ใหญ่ดำรงตำแหน่งประธานกรรมการ แต่เจ้านายฝ่ายเหนือต้องการให้มูลนิธิอยู่ในความดูแลของข้าราชการ จึงได้ให้นายชนะศักดิ์ ยุวบูรณ์ ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงใหม่ในสมัยนั้นดำรงตำแหน่งประธานกรรมการดำเนินงาน และหลังจากนั้นมูลนิธิฯ ก็มีผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงใหม่ในแต่ละสมัยดำรงตำแหน่งประธานสืบต่อกันมา รายนามคณะกรรมการผู้ก่อตั้งมูลนิธินวราชดำริอนุรักษ์ฝ่ายเหนือมีสองพระองค์เท่านั้นที่อยู่ในครอบครัวประธานเจ้านายฝ่ายเหนือและในราชกิจจานุเบกษาใช้คำนำหน้าชื่อว่า "เจ้า"

# เจ้าศรีรัตน์ ณ ลำปาง
# คุณหญิงเจ้าระวีพันธุ์ สุจริตกุล (ณ เชียงใหม่)
บุคคลนอกเหนือจากนี้ที่ได้รับแต่งตั้งเป็นกรรมการดำเนินงานมูลนิธินวราชดำริอนุรักษ์ฝ่ายเหนือทั้งในอดีตและปัจจุบันจะไม่มีคำนำหน้าชื่อว่า "เจ้า" เพราะว่าไม่ใช่ครอบครัวของประธานเจ้านายฝ่ายเหนือ (สมาชิกครอบครัวทายาทบุตรหลานเหลนสืบต่อจากเจ้าผู้ครองนครพระองค์สุดท้ายของ จังหวัดลำปาง จังหวัดเชียงใหม่ จังหวัดลำพูน)
ในปัจจุบันคณะกรรมการมูลนิธินวราชดำริอนุรักษ์ฝ่ายเหนือส่วนมากจะไม่ใช่บุตรหลานเหลนในเจ้าผู้ครองนครพระองค์สุดท้าย (ครอบครัวประธานเจ้านายฝ่ายเหนือ) และไม่ใช่สายตรงจากเจ้าผู้ครองนครพระองค์สุดท้าย (บุตรหลานเหลนในเจ้าผู้ครองนครพระองค์สุดท้ายกับชายาพระองค์แรกของ จังหวัดลำปาง จังหวัดเชียงใหม่ จังหวัดลำพูน) ในส่วนของรองประธานมูลนิธิในปัจจุบันก็ไม่ใช่สายของประธานเจ้านายฝ่ายเหนือและไม่ใช่ผู้สืบสกุลลำดับแรกในสามราชตระกูล (ณ ลำปาง ณ เชียงใหม่ ณ ลำพูน) ของทั้งสามจังหวัดซึ่งครอบครัวของประธานเจ้านายฝ่ายเหนือในปัจจุบันคือ:
* ประธานเจ้านายฝ่ายเหนือของจังหวัดเชียงใหม่คือ ครอบครัวทายาทสืบไปในพลตรีเจ้าราชบุตร (เจ้าวงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่ ท.จ.ว.) เช่น คุณหญิงเจ้าพงศ์แก้ว ณ ลำพูน ท.จ. (ณ เชียงใหม่), คุณหญิงเจ้าระวีพันธุ์ สุจริตกุล (ณ เชียงใหม่), เจ้าศักดิ์ขจร ณ ลำพูน (ณ เชียงใหม่), พลตรีเจ้าราชบุตรวงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่พระองค์เป็นโอรสในชายา (ภริยาเอกองค์แรกที่มียศเป็น ”ชายา” หรือ “แม่เจ้า”) ของพลตรีเจ้าแก้วนวรัฐเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่พระองค์สุดท้าย
* ประธานเจ้านายฝ่ายเหนือของจังหวัดลำปางคือ ครอบครัวทายาทบุตรหลานเหลนสืบไปในพันเอกพระเพชรคีรีศรีราชสงคราม (เจ้าแก้วเมืองไท ณ ลำปาง ท.จ.) เช่น เจ้าญาณรังษี ณ ลำปาง, เจ้าศรีรัตน์ ณ ลำปาง (ไม่มีทายาท) พันเอกพระเพชรคีรีศรีราชสงคราม
ณรังษี ณ ลำปาง, เจ้าศรีรัตน์ ณ ลำปาง (ไม่มีทายาท) พันเอกพระเพชรคีรีศรีราชสงคราม (เจ้าแก้วเมืองไท ณ ลำปาง ท.จ.) เป็นโอรสในพลตำรวจตรีเจ้าราชวงศ์ (แก้วปราบเมรุ ณ ลำปาง) ตามลำดับในเจ้าขันห้าของราชวงศ์ทิพย์จักราธิวงศ์พระองค์คือเจ้าผู้ครองนครลำปางพระองค์สุดท้าย และเป็นผู้ก่อตั้งกองบัญชาการตำรวจภูธรภาค 5 รวมถึงเป็นผู้บัญชาการตำรวจภูธรภาค 5 พระองค์แรกในภาคเหนือ
* ประธานเจ้านายฝ่ายเหนือของจังหวัดลำพูนคือ ครอบครัวทายาทสืบไปในเจ้าพงศ์ธาดา ณ ลำพูน (โอรสองค์โตในเจ้าหลวงจักรคำขจรศักดิ์ เจ้าผู้ครองนครลำพูนพระองค์สุดท้าย) กับหม่อมเจ้าจิตรจง ณ ลำพูน (จักรพันธุ์) เช่น พล.อ.ต.เจ้าวัฒนัน ณ ลำพูน, เจ้าวันทนีย์ ณ ลำพูน
ชุดแรก
คณะกรรมการมูลนิธิฯ ชุดแรก ประกอบด้วย

* ท่านผู้หญิง ฉัตรสุดา วงศ์ทองศรี องค์ประธานที่ปรึกษา
* นายชนะศักดิ์ ยุวบูรณ์ ประธานกรรมการ
* คุณหญิง เจ้าระวีพันธุ์ สุจริตกุล รองประธานกรรมการ
* นายชวพงษ์ วัฒนสินธุ์ กรรมการ
* นายสิทธิพร เกียรติศิริโรจน์ กรรมการ
* นายธวัชวงศ์ ณ เชียงใหม่ กรรมการ
* คุณ เจ้าดารารัตน์ ณ ลำพูน กรรมการ
* เจ้าศรีรัตน์ ณ ลำปาง กรรมการ
* นายสมพงษ์ ณ เชียงใหม่ กรรมการ
* คุณหญิง เจ้าวิจันทรา บุนนาค กรรมการ
* เจ้าวรจักร ณ เชียงตุง กรรมการ
* นางโสภา เมืองกระจ่าง กรรมการ
* นางแจ่มจิตต์ เลาหวัฒน์ กรรมการ
* นายชุมพร แสงมณี กรรมการ
* นางชวนชื่น ณ ลำปาง กรรมการและเหรัญญิก
* นายบัญญัติ อินทรธนู กรรมการและเลขานุการ

ชุดปัจจุบัน
*นิรัตน์ พงษ์สิทธิถาวร ประธานกรรมการมูลนิธิฯ 
*สุดาพร ณ เชียงใหม่ รองประธานกรรมการมูลนิธิฯ
*แสงตะวัน ณ เชียงใหม่ รองประธานกรรมการมูลนิธิฯ
*พงศ์เดช ณ ลำพูน กรรมการและเหรัญญิก
*วาทิต ธรรมเชื้อ กรรมการและเลขานุการ
*สุพัตรา ณ ลำปาง กรรมการ
*นราพงศ์ ณ ลำพูน กรรมการ
*สมศักดิ์ อ่อนอ้น กรรมการ
*ดร.ชัยณรงค์ ณ ลำพูน กรรมการ
*นางสาวกิตินาฎ ม่วงน้อยเจริญ กรรมการ
*ผศ.ดร.รัฐพงษ์ อังกับสิทธิ์ กรรมการ
*ผศ.ดร.สุกฤต สุจริตกุล กรรมการ
*นางสาว ศิริลักษณ์ ครุฑเงิน กรรมการ
กิจกรรมของมูลนิธิ
ดำเนินงานอนุรักษ์ฟื้นฟู ส่งเสริมการศึกษา วิจัย และเผยแพร่ขนบธรรมเนียมประเพณีและวัฒนธรรมโบราณของฝ่ายเหนือ รวมทั้ง สนับสนุนการซ่อมแซมโบราณสถานและโบราณวัตถุ เช่น 
* จัดพิธีบายศรีทูลพระขวัญ ทูลเกล้าถวายการรับเสด็จพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และพระบรมวงศานุวงศ์ ตลอดจนพระราชอาคันตุกะ ซึ่งสืบทอดมาตั้งแต่ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2501 จนถึงปี พ.ศ. 2547 
* จัดพิธีสักการะกู่เจ้าหลวงเชียงใหม่ ณ วัดสวนดอก อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ เป็นประจำทุกปี 
* จัดทำเอกสารเผยแพร่พระราชกรณียกิจที่เกี่ยวข้องกับฝ่ายเหนือ เช่น หนังสือ “เจ้าพ่อหลวง” ซึ่งรวบรวม
พร่พระราชกรณียกิจที่เกี่ยวข้องกับฝ่ายเหนือ เช่น หนังสือ “เจ้าพ่อหลวง” ซึ่งรวบรวมภาพพระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ที่เสด็จเยือนนครเชียงใหม่ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2501–2544
* จัดทำโครงการป้ายโบราณสถานและสถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ในนครเชียงใหม่ เพื่อแสดงความจงรักภักดีและน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมเป็นพระราชกุศล รวมถึงเพื่อส่งเสริมความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ในนครเชียงใหม่ให้แก่ประชาชนและเยาวชน โดยสร้างป้ายโบราณสถานจำนวน 72 แห่ง ในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ 5 ธันวาคม 2542
* จัดทำหนังสือ “ขัตติยานีศรีล้านนา” เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ใ
ฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ 12 สิงหาคม 2547
* จัดนิทรรศการเกี่ยวกับพระราชประวัติและการเสด็จเยือนเชียงใหม่ เพื่อเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ในโอกาสพระราชพิธีฉลองสิริราชสมบัติครบ 60 ปี พ.ศ. 2549 ณ หอศิลปวัฒนธรรมเชียงใหม่ 
* จัดนิทรรศการเฉลิมพระเกียรติเรื่องบายศรีทูลพระขวัญ และจัดทำหนังสือ “บายศรีทูลพระขวัญ” เพื่อเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 80 พรรษา 5 ธันวาคม 2550 ณ หอศิลปวัฒนธรรมเชียงใหม่ โดยเป็นนิทรรศการถาวร
* จัดพิธีบายศรีทูลพระขวั
าคม 2550 ณ หอศิลปวัฒนธรรมเชียงใหม่ โดยเป็นนิทรรศการถาวร
* จัดพิธีบายศรีทูลพระขวัญ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าสุทิดา พัชรสุธาพิมลลักษณ พระบรมราชินี เมื่อวันที่ 26 มกราคม 2568 เนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ 28 กรกฎาคม 2567 ณ บริเวณลานพระบรมราชานุสาวรีย์สามกษัตริย์ อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่