ปางไสยาสน์
ประดิษฐาน ณ วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร]]
ปางไสยาสน์ หรือ ปางสีหไสยาสน์ เป็นชื่อเรียกโดยทั่วไป ของลักษณะของรูปสมมุติของพระพุทธเจ้า (พุทธลักษณะ) ในอิริยาบถบรรทม (นอน) ซึ่งแต่เดิมนั้นหมายถึงเฉพาะปางปรินิพพาน แต่ในประเทศไทยได้มีการปรับเปลี่ยนคตินอกเหนือไปจากปางปรินิพพาน โดยอาจจำแนกอย่างไม่เป็นทางการ เป็น 9 ปาง ตามรายละเอียดในพุทธประวัติ ดังนี้ 
* ปางทรงพระสุบิน ประทับนอนตะแคงขวา พระหัตย์ซ้ายทอดทาบไว้กับพระวรกาย พระพาหาขวาแนบพื้น งอหลังพระหัตถ์ขวาแนบกับพระปราง หลับพระเนตร พระเศียรหนุนพระเขนย
* ปางทรงพักผ่อนปรกติ ประทับนอน มีพระอานนท์เป็นพุทธอุปัฏฐาก คอยนวดเฟ้นอยู่ด้านหลัง หลับพระเนตร ซึ่งเป็นอากัปกิริยาของการพักผ่อนโดยทั่วไป หรือสำราญพระอิริยาบถของพระพ
ลับพระเนตร ซึ่งเป็นอากัปกิริยาของการพักผ่อนโดยทั่วไป หรือสำราญพระอิริยาบถของพระพุทธองค์ 
* ปางโปรดอสุรินทราหู ประทับนอน พระกัจฉะ (รักแร้) ทับพระเขนย และพระหัตถ์ยกขึ้นประคองพระเศียร
* ปางทรงพยากรณ์พระอานนท์ ประทับนอนตะแคงขวา ลืมพระเนตร พระเศียรหนุนพระเขนย พระหัตถ์ซ้ายทาบบนพระวรกายเบื้องซ้าย พระหัตถ์ขวายกขึ้นวางระหว่างพระนาภี
* ปางโปรดสุภัททปริพาชก ประทับนอนตะแคงขวา ลืมพระเนตร พระเศียรหนุนพระเขนย พระหัตถ์ซ้ายทอดทาบไปตามพระวรกายเบื้องซ้าย พระหัตถ์ขวายกตั้งขึ้น จีบนิ้วพระหัตถ์เสมอระหว่างพระอังสา เป็นกิริยาขณะทรงแสดงธรรม
* ปางปัจฉิมโอวาท ประทับนอน และมีลักษณะพิเศษ คือ พระหัตถ์ขวายกตั้งขึ้นจีบพระองคุลี (จีบนิ้วหัวแม่มือจดข้อนิ้วมือแรกของนิ้วชี้) เส
พระหัตถ์ขวายกตั้งขึ้นจีบพระองคุลี (จีบนิ้วหัวแม่มือจดข้อนิ้วมือแรกของนิ้วชี้) เสมอพระอุระ
* ปางปรินิพพาน ประกอบด้วย 3 ปาง
** ปางที่ 1 ประทับนอนตะแคงขวา หลับพระเนตร พระเศียรหนุนพระเขนย พระหัตถ์ซ้ายทอดทาบพระวรกายเบื้องซ้าย พระหัตถ์ขวาหงายอยู่ที่พื้นขนาบพระเขนย เป็นพระอิริยาบถขณะเสด็จดับขันธปรินิพพาน 
** ปางที่ 2 ประทับนอนหงาย พระบาทเหยียดเสมอกัน พระหัตถ์วางทับซ้อนกันบนพระอุระ บ้างก็ว่าทับซ้อนบนพระนาภี เป็นพระอิริยาบถหลังจากเสด็จดับขันธปรินิพพาน 
** ปางที่ 3 ประทับนอนหงาย พระบาทเหยียดเสมอกัน พระหัตถ์วางทาบยาวขนาบพระวรกาย พระมหากัสสปะยืนถวายบังคมอยู่เบื้องพระบาท เป็นพระอิริยาบถหลังจากเสด็จดับขันธปรินิพพาน
ทั้งนี้ การจำแนกพุทธลักษณะว่าเป็นปางใดนั้น ต้องพิจารณาทิศเบื้องพระเศียร ประวัติและคติความเชื่อขณะที่สร้างพุทธลักษณะนั้น ๆ ด้วย

อนึ่ง ปางไสยาสน์ที่นิยมสร้างเป็นพระพุทธรูปในไทย คือ ปางโปรดอสุรินทราหู และปางปรินิพพาน ส่วนปางอื่น ๆ มักปรากฏเป็นภาพวาด
ในต่างประเทศ
 ศิลปะคันธาระ]]
ปางไสยาสน์ในทางสากล กล่าวคือ ในวัฒนธรรมต้นทางที่อินเดียและดินแดนโดยรอบ หมายถึง พุทธลักษณะขณะปรินิพพาน โดยแสดงภาพพระพุทธองค์นอนตะแคงเบื้องขวา หลับพระเนตร พระเศียรหนุนพระเขนย พระหัตถ์ซ้ายทอดทาบไปตามพระวรกาย พระหัตถ์ขวาวางหงายอยู่ข้างพระเขนย พระบาทซ้ายทับซ้อนพระบาทขวา หลักฐานสำคัญ เช่น ถ้ำอชันตาในประเทศอินเดีย ซากพุทธสถานแห่งตัขต์ภาอีและซากนครใกล้เคียงที่ซาห์รีบาห์ลอลในอดีตแคว้นคันธาระในประเทศปากีสถานในปัจจุบัน และนครโบราณโปโลนนรุวะในศรีลังกา เป็นต้น
การสร้างพุทธปฏิมาไสยาสน์ได้รับความนิยมในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่น พระพุทธรูปไสยาสน์ขนาดใหญ่ในประเทศพม่า (พระนอนชเวตาลย่อง และพระนอนตาหวาน) พระพุทธรูปหินที่ปราสาทบาปวน ประเทศกัมพูชา และวัดไชยมังคลาราม ประเทศมาเลเซีย เป็นต้น

ในประเทศไทย
ประวัติ
ปรากฏหลักฐานพุทธลักษณะปางไสยาสน์ในดินแดนที่เป็นประเทศไทยในปัจจุบันตั้งแต่ครั้งวัฒนธรรมทวารวดี ได้แก่ ภาพสลักหินนูนต่ำที่ถ้ำฝาโถ เขางู จังหวัดราชบุรี องค์พระมีความยาว 8.75 เมตร สูง 1.85 เมตร หันพระเศียรไปทางปากถ้ำ มีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 11-16 พบบริบทประกอบอย่างชัดเจนว่าเป็นปางปรินิพพาน และพระพุทธรูปปางไสยาสน์วัดธรรมจักรเสมาราม สลักจากหินทราย ยาว 13.3 เมตร สูง 2.8 เมตร ที่อำเภอสูงเนิน จังหวัดนครราชสีมา
ในสมัยสุโขทัย พบพุทธปฏิมาไสยาสน์ที่ปรากฏอยู่ในกลุ่มพระสี่อิริยาบถ คือ อิริยาบถ นั่ง นอน ยืน เดิน ที่วัดพระสี่อิริยาบถและวัดพระแก้วในอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร คาดว่าสื่อความหมายว่าพุทธองค์ทรงสำราญอิริยาบถไสยาสน์ ขณะที่ทรงดำรงพระชนม์ชีพอยู่ตามพระอรรถกถาแห่งกลิสูตร

ในสมัยอยุธยาตอนปลายเรื่อยมาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น เป็นช่วงเวลาที่มีความนิยมการสร้างพุทธปฏิมาไสยาสน์ที่มีขนาดใหญ่ และปรากฏให้เห็นอย่างแพร่หลาย เช่น พระนอนจักรสีห์ จังหวัดสิงห์บุรี, พระพุทธไสยาสน์ที่วัดขุนอิทรประมูล และวัดป่าโมก จังหวัดอ่างทอง และพระพุทธไสยาส วัดพระเชตุพนฯ กรุงเทพมหานคร
การสร้างพุทธปฏิมาไสยาสน์ขนาดใหญ่หลัง พ.ศ. 2500 เป็นต้นมา ปรากฏคติความเชื่อในการสร้างพุทธปฏิมาไสยาสน์ขนาดใหญ่ว่าเป็น ปางโปรดอสุรินทราหู อย่างไรก็ตาม ปางนี้ไม่ปรากฏอยู่ในตำราพระพุทธรูปปางต่าง ๆ ตามมติ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ด้วยตำราดังกล่าวได้มีการรวบรวมปางพระพุทธรูปที่ทรงคิดจากเรื่องราวในพุทธประวัติรวมทั้งสิ้น 40 ปาง ซึ่งถือเป็นต้นแบบของปางพระพุทธรูปในสมัยรัตนโกสินทร์ แต่ปรากฏอยู่ในหนังสือตำนานพระพุทธรูปปางต่าง ๆ ที่เขียนขึ้นราว พ.ศ. 2505 โดยพระธรรมโกศาจารย์ (ชอบ อนุจารี)

=== พระพุทธรูปปางไสยาสน์ขนาดใหญ่ในไทย ===
{| class="wikitable sortable" width="100%" 
|- 
! width="3%" align="center" | อันดับ
! | ชื่อ
! width="20%" | วัด
! width="10%" | ที่ตั้ง
! width="5%" align="center" | ความยาว
! width="5%" align="center" | ความสูง
! width="5%" | ปีที่สร้างเสร็จ
! class="unsortable" width="120px" align="center" | ภาพ
! class="unsortable" width="3%" | อ้างอิง
|-
|1
|พระพุทธไสยาสน์
|วัดสะพานเลือก 
|อำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี
| 56 เมตร
| 16 เมตร
| พ.ศ. 2547
| 
| 
|-
|2
|พระพุทธไสยาสน์
|วัดไผ่ล้อม 
| อำเภอเมือง จังหวัดจันทบุรี 
| 54.19 เมตร
|
| พ.ศ. 2531
| 
| 
|-
|3
|พระศากยมุนีศรีสุเมธบพิตร
|วัดบางพลีใหญ่กลาง 
|อำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ
| 52.7 เมตร
| 18 เม
เมธบพิตร
|วัดบางพลีใหญ่กลาง 
|อำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ
| 52.7 เมตร
| 18 เมตร
| 
| 
| 
|-
|4
|พระพุทธไสยาสน์
|วัดสะตือ 
|อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
| 52 เมตร
|
| พ.ศ. 2413
| 
| 
|-
| rowspan=3| 5
|พระศรีเมืองทอง
|วัดขุนอินทประมูล 
|อำเภอโพธิ์ทอง จังหวัดอ่างทอง
| 50 เมตร
| 
| ก่อน พ.ศ. 2296 
| 
| 
|-
|พระพุทธไสยาสน์
|วัดป่าโมกวรวิหาร 
|อำเภอป่าโมก จังหวัดอ่างทอง
| 50 เมตร
| 
| ก่อน พ.ศ. 2135
| 
| 
|-
|พระพุทธไสยาสน์วิเชียรบุรีศรีรัตนมิ่งมงคล
|วัดวิเชียรบำรุง
|อำเภอวิเชียรบุรี จังหวัดเพชรบูรณ์
| 50 เมตร
| 5 เมตร
| ก่อน พ.ศ. 2135
|
| 
|-
|8
|พระนอนจักรสีห์
|วัดพระนอนจักรสีห์วรวิหาร 
|อำเภอเมือง จังหวัดสิงห์บุรี
| 47.40 เมตร
|
| ก่อ
ีห์
|วัดพระนอนจักรสีห์วรวิหาร 
|อำเภอเมือง จังหวัดสิงห์บุรี
| 47.40 เมตร
|
| ก่อน พ.ศ. 2297 
| 
| 
|-
|9 ||พระพุทธไสยาส|| วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร || เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร || 46 เมตร || 15 เมตร || พ.ศ. 2375
| 
| 
|-
|10
|พระนอนแหลมพ้อ
|วัดแหลมพ้อ 
|อำเภอนาหม่อม จังหวัดสงขลา
| 42.99 เมตร
|
| พ.ศ. 2537
| 
| 
|-
|11
|พระพุทธไสยาสน์
|วัดพระพุทธไสยาสน์ 
|อำเภอเมือง จังหวัดเพชรบุรี
| 43 เมตร
| 
| 
| 
| 
|-
|12
|พระพุทธไสยาสน์
|วัดโลกยสุธาราม 
|อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
| 42 เมตร
| 8 เมตร
| พ.ศ. 1995 
| 
| 
|-
| rowspan=2|13
|พระโสคันธ์
| วัดพิกุลโสคันธ์
| อำเภอบางบาล จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
| 40 เมตร
| 
| พ.ศ. 2456
| วัดพิกุลโสคันธ์
| อำเภอบางบาล จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
| 40 เมตร
| 
| พ.ศ. 2456 
|
| 
|-
| พระพุทธไสยาสน์
| วัดไทยวัฒนาราม
| อำเภอแม่สอด จังหวัดตาก
| 40 เมตร
| 
| 
|
| 
|-
|15
|พระพุทธมหัตตมงคล
| วัดมหัตตมังคลาราม (วัดหาดใหญ่ใน)
| อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา
| 35 เมตร
| 15 เมตร
| พ.ศ. 2519
| 
| 
|-
|16
|พระพุทธไสยาสน์
| วัดราษฎร์ประคองธรรม 
| อำเภอบางใหญ่ จังหวัดนนทบุรี
| 32 เมตร
| 
|
| 
| 
|-
|}
อื่น ๆ

* พระไสยาสน์มงคลสรรเพชญ วัดบางปลาหมอ ยาว 23.59 เมตร 
* วัดสามวิหาร ยาว 21 เมตร
* พระพุทธไสยาสน์นารถชนินทร์ ชินสากยบรมสมเด็จ สรรเพชญพุทธบพิตร วัดราชโอรสารามราชวรวิหาร เขตจอมทอง กรุงเทพมหานคร ยาว 20 เมตร สูง 6 เมตร
* พระพุทธไสยาสน์ วัดใหญ่ชัยมงคล ยาว 8 เมตร
* พระพุทธไสยาสน์ วัดเสนาสนารามราชวรวิหาร ยาว 14.2 เมตร
* พระพุทธรรมิกราชมหาลาภอุดม วัดธรรมิกราช ยาว 12 เมตร
* วัดพระนอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน พ.ศ. 2427 ยาว 11.9 เมตร
* วัดพระนอน จังหวัดแพร่ ยาว 9 เมตร 
* วัดไม้รวก ยาว 7 เมตร
* วัดพระรูป สุพรรณบุรี ยาว 3 เมตร สูง 3 เมตร
* วัดพนมยงค์
* วัดพุทไธศวรรย์
* วัดพระธาตุสุโทนมงคลคีรี 
* วัดพระนอน จังหวัดสุพรรณบุรี มีลักษณะนอนหงาย
* วัดพระนอน จังหวัดนนทบุรี สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2388
* วัดพระนอน จังหวัดสิงห์บุรี
* วัดพระนอน จังหวัดเพชรบูรณ์
* วัดพระนอน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
* วัดพระนอน จังหวัดนครสวรรค์
* วัดพระนอน จังหวัดเชียงใหม่
* วัดราชปักษี (วัดนก) อำเภอเมือง จังหวัดอ่างทอง
* วัดสมเด็จ อำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี
* วัดป่าภูก้อน
* วัดพระธาตุสามหมื่น 
* วัดป่าประดู่ ระยอง
* วัดอรัญญิกาวาส อ.เมืองราชบุรี จ.ราชบุรี
* วัดกู้ อ.ปากเกร็ด จ.นนทบุรี
* วัดสุวรรณคูหา
* วัดไสไทย
* วัดถ้ำพระพุทธ
* ถ้ำคูหาสวรรค์
* ถ้ำเขาย้อย
* วัดถ้ำทองพรรณรา
* วัดธาตุน้อย วัดจันดี
กำลังก่อสร้าง
* พระพุทธเมตตามหาโลกนารถ ยาว 99 เมตร อุทยานลานบุญมหาวิหาร สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) อ.สีคิ้ว จ.นครราชสีมา 
* พระนอนใหญ่ (พระพุทธสีหไสยาสน์) ยาว 209 เมตร วัดป่าสว่างบุญ อ.แก่งคอย จ.สระบุรี
* พระพุทธสีหไสยาสน์ชนะมาร 108 เมตร วัดพระธาตุผาซ่อนแก้ว อำเภอเขาค้อ จังหวัดเพชรบูรณ์

ดูเพิ่ม
* รายชื่อรูปปั้นที่สูงที่สุดในประเทศไทย

อ้างอิง