ฮาจาร์อีม
ฮาจาร์อีม ( ; ) เป็นหมู่วิหารหินใหญ่แห่งหนึ่งที่ตั้งอยู่บนเกาะมอลตาในทะเลเมดิเตอร์เรเนียน มีอายุย้อนไปถึงระยะจกันตียา (3,600–3,200 ปีก่อนคริสต์ศักราช) ถือเป็นหนึ่งในศาสนสถานที่เก่าแก่ที่สุดในโลก ใน ค.ศ. 1992 ยูเนสโกได้รับรองฮาจาร์อีมและโครงสร้างหินใหญ่อีก 4 แห่งของมอลตาให้เป็นแหล่งมรดกโลกในชื่อ "วิหารหินใหญ่แห่งมอลตา" วี. กอร์ดอน ไชลด์ ศาสตราจารย์สาขาโบราณคดียุโรปก่อนประวัติศาสตร์ซึ่งดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการสถาบันโบราณคดีในมหาวิทยาลัยลอนดอนระหว่าง ค.ศ. 1946–1957 เยี่ยมชมฮาจาร์อีมและเขียนพรรณนาว่า "ผมไปสำรวจซากปรักหักพังก่อนประวัติศาสตร์มาทั่วเมดิเตอร์เรเนียน ตั้งแต่เมโสโปเตเมียไปจนถึงอียิปต์ กรีซ และสวิตเซอร์แลนด์ แต่ผมไม่เคยเห็นสถานที่ไหนเก่าแ
ผู้สร้างฮาจาร์อีมใช้หินปูนแพลงก์ตอนโกลบิเจอไรนาในการก่อสร้างวิหาร ด้วยเหตุนี้ วิหารจึงประสบปัญหาการผุกร่อนจากลมฟ้าอากาศและการหลุดล่อนของพื้นผิวมาเป็นเวลานับพันปี ใน ค.ศ. 2009 งานขึงผ้าใบป้องกันบริเวณสิ่งก่อสร้างได้เสร็จสิ้น

ภาพรวม
หมู่วิหารหินใหญ่ฮาจาร์อีมตั้งอยู่บนขอบด้านใต้ของเกาะมอลตา บนแนวสันที่ปกคลุมด้วยหินปูนโกลบิเจอไรนาซึ่งไม่แข็งมากนัก หินปูนชนิดนี้เป็นหินที่เก่าแก่ที่สุดเป็นอันดับที่ 2 บนเกาะมอลตา โดยโผล่ขึ้นมาบนพื้นที่ประมาณร้อยละ 70 ของพื้นที่เกาะ ผู้สร้างฮาจาร์อีมนำหินปูนชนิดนี้มาใช้ในสถาปัตยกรรมของหมู่วิหารอย่างกว้างขวาง หินทั้งหมดที่โผล่ให้เห็นบนเกาะก่อตัวขึ้นจากการทับถมในสมัยโอลิโกซีนและสมัยไมโอซีนตามการแบ่งมาตราธรณีกาล
ห่างจากหมู่วิหารออกไปไม่กี่ร้อยเมตรเป็นที่ตั้งของแผ่นป้ายอนุสรณ์แด่พลเอก วอลเตอร์ คองกรีฟ (ผู้ว่าราชการมอลตาระหว่าง ค.ศ. 1924–1927) และหอฮัมรียาซึ่งเป็นหนึ่งในหอสังเกตการณ์สิบสามแห่งที่สร้างโดยปรมาจารย์มาร์ติน เด เรดิน ส่วนหมู่บ้านอิล-อเร็นดีตั้งอยู่ห่างออกไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ 2 กิโลเมตร

หมู่วิหาร
หมู่วิหารฮาจาร์อีมประกอบด้วยวิหารหลักและโครงสร้างหินใหญ่ด้านข้างอีก 3 โครงสร้าง วิหารหลักสร้างขึ้นในช่วงระหว่าง 3,600 ถึง 3,200 ปีก่อนคริสต์ศักราช อย่างไรก็ตาม ซากปรักหักพังทางทิศเหนือนั้นมีอายุเก่าแก่กว่ามาก
ด้านหน้าของวิหารมีความโดดเด่นด้วยทางเข้าที่มีโครงสร้างหินสามแท่ง (เสากับทับหลัง) แผ่นหินตั้ง และที่นั่งด้านนอก ทางเข้าจากด้านนอกยังทำหน้าที่เป็นทางเดินภายในและเชื่อมต่อห้องขนาดใหญ่ 6 ห้องเข้าด้วยกัน มุขโค้งด้านขวาสร้างเป็นช่องโค้งเพื่อป้องกันไม่ให้แผ่นหินตั้งตรงหล่นเข้ามาด้านใน กำแพงด้านนอกซึ่งสร้างจากบล็อกหินตั้งขนาดใหญ่ยื่นมาเข้าด้านใน จึงทำให้อาคารมีความมั่นคงอย่างมาก
จากทางเข้าด้านหน้า ปรากฏลานกว้างพร้อมกำแพงรับน้ำหนักและทางเดินผ่านกลางอาคาร แต่เดิมองค์ประกอบทั้งสองได้รับการออกแบบตามสถาปัตยกรรมหินใหญ่แบบมอลตา แต่เมื่อการก่อสร้างดำเนินไปก็มีการดัดแปลงแบบไปอย่างมาก ทางเข้าอีกทางหนึ่งนำไปสู่บริเวณกั้นล้อมแยกจากกัน 4 บริเวณซึ่งสร้างขึ้นแทนที่มุขโค้งด้านตะวันตกเฉียงเหนือ
ฮาจาร์อีมมีลักษณะสถาปัตยกรรมพื้นฐานคล้ายคลึงกับหมู่วิหารลิมนัยดรา, ฮัลตาร์ชีน และจกันตียา รูปร่างพื้นฐานประกอบด้วยลานด้านหน้าและส่วนหน้าของอาคาร ห้องใหญ่ทรงรียาว ห้องเล็กครึ่งวงกลม และทางเดินตรงกลางที่เชื่อมระหว่างห้องต่าง ๆ โครงแบบเช่นนี้มีศัพท์เรียกกันโดยทั่วไปว่า "รูปดอกจิกสามแฉก" มีการเสนอด้วยว่ารูปร่างของวิหารเลียนแบบประติมากรรมศักดิ์สิทธิ์ที่พบภายในวิหารไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง
ลักษณะสถาปัตยกรรมของฮาจาร์อีมเผยให้เห็นความสัมพันธ์ที่เป็นไปได้กับพิธีกรรมเกี่ยวกับการเจริญพันธุ์หรือความอุดมสมบูรณ์ ได้แก่รูปปั้นขนาดจิ๋วที่อ้วนท้วม ร่วมกับการวางตำแหน่งสอดรับกับแสงอาทิตย์และหินตั้งโด่แท่งหนึ่งที่มีการถกเถียงกันว่าสื่อถึงลึงค์หรือไม่ การปรากฏของแท่นบูชาที่มียอดเว้าบ่งชี้ว่าอาจเคยใช้ประกอบพิธีบูชายัญสัตว์ มีข้อเสนอว่าช่องประตูที่มีหินกั้นกลางวิหารอาจเป็นพื้นที่สำหรับโหร ในการขุดค้นทางโบราณคดียังพบเครื่องปั้นดินเผาที่มีลวดลายในพื้นที่หมู่วิหาร ตัวอย่างที่ดีที่สุดสามารถดูได้ที่พิพิธภัณฑ์โบราณคดีแห่งชาติ
ไม่มีการฝังศพในวิหารหรือบริเวณโดยรอบฮาจาร์อีมและยังไม่มีการค้นพบกระดูกมนุษย์ในวิหารใด ๆ ของมอลตา แต่พบกระดูกสัตว์บูชายัญจำนวนมาก คาดกันว่าการสร้างหมู่วิหารฮาจาร์อีมเกิดขึ้นในระยะ 3 ระยะตามการวิเคราะห์ทางทฤษฎี โดยเริ่มต้นจากมุขโค้งของ "วิหารเก่า" ทางทิศเหนือ ตามมาด้วย "วิหารใหม่" และในที่สุดโครงสร้างทั้งหมดก็เสร็จสมบูรณ์

ระเบียงภาพ
ไฟล์:Map of the temples of Hagar Qim.tif|ผังหมู่วิหารฮาจาร์อีม
ไฟล์:Hagar Qim par Houel.jpg|ภาพพิมพ์แกะลายหมู่วิหารใน ค.ศ. 1776 โดยฌ็อง-ปีแยร์ แวล
ไฟล์:Haġar Qim Temple in Qrendi.jpg|บริเวณหมู่วิหารยามสนธยา
ไฟล์:Trilithon Entrance to Ħaġar Qim.jpg|โครงสร้างหินสามแท่งที่ทางเข้าวิหารหลัก
ไฟล์:Ħaġar Qim Temple 06.jpg|มุขโค้งห้องโหรในวิหารหลัก
ไฟล์:Complejo de Ħaġar Qim, isla de Malta, Malta, 2021-08-25, DD 69.jpg|แท่งหินและแผ่นหินที่ตกแต่งด้วยการเจาะหลุมเล็ก ๆ บนพื้นผิว
ไฟล์:Autel site Hagar Qim Malte.jpg|แท่นบูชาแกะลายต้นไม้ซึ่งสื่อถึงชีวิต
ไฟล์:Couverture du temple Hagar Qim.jpg|ภาพจำลองการก่อหลังคามุขโค้งต่าง ๆ
ไฟล์:Rotund human figurine from
Hagar Qim.jpg|ภาพจำลองการก่อหลังคามุขโค้งต่าง ๆ
ไฟล์:Rotund human figurine from Ħaġar Qim.jpg|รูปปั้นหญิงอ้วนที่พบในบริเวณหมู่วิหาร
ไฟล์:Ħaġar Qim and Mnajdra Temples Heritage Malta Museum.jpg|แผ่นหินที่ตกแต่งด้วยการแกะลายก้นหอย