METHODOLOGICAL ASSUMPTIONS FOR BENCHMARK ANALYSIS OF AIRPORTS

Airports, which constitute one of the vital components of the air transport system, have to meet increasingly sophisticated demands of competitiveness. One of the analytical methods used to isolate significant factors influencing the level of competitiveness of an airport is competitive benchmarking. The issue of the benchmarking of airports is a complex one that requires study and analysis. Benchmarking allows comparative studies of the effective use of airports' competitive potential. The article discusses methodological assumptions and typologies of benchmarking, as well as lists the needs and requirements of this type of research for the benefit of airports in the contemporary air transportation market.

section_content: sprostać stale wzrastającym wymaganiom konkurencyjnym. Obecnie zagadnienie konkurencyjności portów lotniczych -jego metod i analiz -stanowi nie tylko interesujący przedmiot badawczy, ale zasadniczo istotne jest dla egzystowania i efektywnego funkcjonowania lotnisk. Jedną z metod pozwalających na porównanie obiektów, jakimi są lotniska, ze względu na poziom ich konkurencyjności oraz ich rankingowanie w tym względzie jest benchmarking w licznych odmianach. Istotne jest zatem usystematyzowanie oraz uporządkowanie, a tym samym przedstawienie głównych założeń metodologicznych będących podstawą do analiz benchmarkingowych portów lotniczych.

section_content: Zagadnienie analizy konkurencyjności portów lotniczych stało się przedmiotem badań stosunkowo niedawno, a literatura w tym zakresie dopiero od pewnego okresu dostarcza istotnych publikacji. Początkowo badania prowadzili m. in. Doganis i Graham, którzy za pomocą różnych wskaźników badali jednostkę obciążenia pracą na wybranych lotniskach europejskich [Doganis, Graham 1987; Graham 1998 ], a w kolejnych latach przeprowadzono analizę francuskich lotnisk w oparciu o ich wydajność [Assailly 1998 ]. Wśród metod najczęściej stosowanych w ramach analizy konkurencyjności lotnisk [Bednarczyk, Grabińska 2015 ] można wymienić m. in. analizę SWOT, model pięciu sił Portera, PEST oraz STEEP, metody eksperckie, a także modele statystyczne, narzędzia i modele data mining (w tym Text Mining oraz Web Mining), a także benchmarking, w tym zwłaszcza benchmarking konkurencyjny (competitive benchmarking). 

Zbiór metod i narzędzi umożliwiających ocenę potencjału oraz pozycji konkurencyjnej, a także wspomagających decyzje strategiczne dotyczące konkurencyjności lotniska powinien być opracowywany na podstawie właściwych i poprawnie skonstruowanych założeń metodologicznych. Jest to warunkiem niezbędnym i koniecznym w celu uniknięcia błędnych analiz, a w konsekwencji na ich podstawie podejmowania niewłaściwych decyzji.
section_name: Konkurencyjność portów lotniczych

section_content: Istnieje wiele definicji i typów benchmarkingu, ale we wszystkich podkreśla się takie cechy, jak ciągłość, doskonalenie, uczenie się od innych oraz stosowanie najlepszych rozwiązań. Podstawowe informacje dotyczące idei i pojęcia, rozwoju koncepcji, a także głównych typów benchmarkingu przedstawione zostały w tabeli 1.
section_name: Analizy benchmarkingowe -przegląd koncepcji i typologii

section_content: Benchmarking rozwija sie w następujących odmianach:

• wewnętrzny -dotyczy porównań wewnątrz organizacji,

• zewnętrzny/konkurencyjny -dotyczy porównań między konkurującymi organizacjami,

• funkcjonalny -dotyczy porównań wybranych obszarów funkcjonalnych firmy z liderami w zastosowaniu podobnych rozwiązań,

• generyczny -dotyczy porównań procesów występujących we wszystkich rodzajach firm. Najistotniejszą odmianą benchmarkingu z punktu widzenia badań dotyczących określenia czynników determinujących konkurencyjność lotnisk oraz sposobu oceny efektywności ich wykorzystania na tle konkurencji jest benchmarking konkurencyjny. W ramach benchmarkingu konkurencyjnego, w celu oceny efektywności wykorzystania potencjału konkurencyjnego lotniska, możliwe jest zastosowanie metody DEA (Data Envelopment Analysis) 3. Z wykorzystaniem tej metody prowadzone były badania dotyczące portów lotniczych hiszpańskich [Martin, Roman 2006], jak również regionalnych lotnisk japońskich [Yoshida, Fujimoto 2004 ] czy też zastosowano ją w badaniach niemieckich. Natomiast zmienne lingwistyczne oraz teorie zbiorów rozmytych (fuzzy linguistic approach) zastosowano do analizy 9 głównych lotnisk wschodniej części Azji, biorąc pod uwagę 8 głównych czynników, np. cechy położenia geograficznego danego lotniska czy czynniki społeczno-ekonomiczne 4. Patrząc natomiast z perspektywy europejskiej, istotne są zwłaszcza działania Komisji Europejskiej, która utworzyła The Benchmarking Coordination Office i zainicjowała badania w ramach IV i V Programu Ramowego dotyczącego zastosowań benchmarkingu w transporcie 5. Należy również zaznaczyć, iż dla funkcjonowania 1 Przeglądu tych badań dokonali badacze niemieccy, realizujący projekt badawczy German Airport Performance, którego celem było określenie wpływu struktury własnościowej, konkurencji i regulacji ekonomicznych na efektywność działania portów lotniczych w Niemczech [Kamp i in. 2005 ]. 

2 W roku 2002 ATRS przeprowadził szeroko zakrojone badania na temat skuteczności działania lotnisk, znane pod nazwą Global Airport Benchmarking Report. Do zestawienia weszło 76 lotnisk, które porównano pod względem produktywności i efektywności, kosztów jednostkowych, wyników finansowych, a także relacji między różnymi wyznacznikami produktywności a cechami lotnisk, tak aby wyjaśnić różnice w ich wydajności [Airport Benchmarking Report 2002; Oum, Yu 2004 ]. 

3 Metoda ta pozwala na ocenę efektywności przekształcenia nakładów (wejść), w tym przypadku czynników określających potencjał konkurencyjny, na efekty wyjścia, czyli czynniki stanowiące o pozycji konkurencyjnej lotniska [Perfetti i in. 2014, Guan 2006 ]. 

4 Najbardziej konkurencyjnymi wówczas lotniskami okazały się New Hong Kong International Airport, Singapore Changi International Airport i Seoul Incheon International Airport [Park 1997 ]. 

5 W Polsce inicjatywę tę przejął J. Burnewicz z Uniwersytetu Gdańskiego, wskazując na potrzebę stworzenia benchmarkingowych instrumentów doskonalenia systemu regulacyjnego transportu i jego portów lotniczych istotną rolę odgrywa Międzynarodowa Rada ds. Portów Lotniczych (Airport Council International), która corocznie przeprowadza badania ACI Economic Survey obejmujące ok. 650 portów lotniczych 6. Ponadto wiele lotnisk korzysta z wewnętrznego benchmarkingu do monitorowania zarówno całej firmy, jak i wyników poszczególnych działów i oceny pracowników w odniesieniu do strategicznych celów [Maximise to benchmarking airport efficiency 2006]. 

Benchmarking lotnisk należy postrzegać jako kompleksowe zagadnienie, co jest związane ze zróżnicowanym wkładem oraz z różnicami w wytworzonych nakładach, a także z bardzo skomplikowanym środowiskiem biznesowym, w którym działają poszczególne lotniska. Badania wykorzystywane są zarówno przez podmioty zarządzające lotniskami, jak i będące ich właścicielami lub akcjonariuszami, a także organy państwowe lub też samorządowe. Istotne jest, aby badania były oparte na wiarygodnych danych wejściowych i porównywalnych miernikach; powinny być przeprowadzone w odpowiedni sposób, tak aby umożliwić zastosowanie różnych instrumentów i form analizy. Przeprowadzane badania często mają tylko charakter informacyjny, przez co mają ograniczoną wartość dla władz lotniska. Większą wagę ma analiza wielopoziomowa, która bada zależności różnych czynników oddziaływujących na wyniki operacyjne, ekonomiczne i techniczne. Ogólnie można stwierdzić, że im bardziej zróżnicowane stosuje się metody oraz takie, które przynoszą porównywalne wyniki, tym bardziej wiarygodna jest ta analiza. Dlatego też badania prowadzone są wieloaspektowo na różnych poziomach złożoności, w zależności od zamierzonych celów oraz potrzeb zleceniodawców, czyli podmiotów, dla których są przeprowadzane. Wyznaczane są najlepsze praktyki umożliwiające włączenie się w procedury organizacji w celu zwiększenia wydajności funkcjonowania poszczególnych działów, jak też jakości i zadowolenia klientów. Benchmarking pomaga w zarządzaniu krótko-i długoterminowymi strategicznymi inicjatywami oraz w realizowaniu planowanych celów strategicznych. Monitoruje się dane uzyskiwane ze wskaźników benchmarkingu, porównując z innymi lotniskami, tak aby uzyskać wgląd w ich działalność w celu poprawy efektywności, a właściwa ocena analizy porównawczej jest podstawą wielu strategicznych decyzji. sfery realnej w oparciu o wskaźnikowe oceny zjawisk wymiernych, jak i instrumenty porównań jakościowych. Na uwagę zasługują prace m. in. zespołu naukowców kierowanych przez E. Marciszewską, a także opracowania naukowe B. Gierczak-Korzeniowskiej. 

6 Benchmarking prowadzony jest na różnych poziomach złożoności: w przypadku regionu europejskiego (ACI Europe) stosuje się 30 parametrów będących tzw. kluczowymi wskaźnikami wydajności (Region's Key Airport Performance Indicators), a w przypadku krajów Ameryki Północnej (ACI-North America) prowadzi się badania za pomocą Airport Initiative on Measurement, porównując wydajność przy użyciu 52 zmiennych. Natomiast badania ogólnoświatowe prowadzone przez ACI w ramach Programu Badania Jakości (ASQ, Airport Service Quality) oceniają satysfakcję klientów za pomocą 32 parametrów opisujących poziom świadczonych usług.
section_name: Podstawowe odmiany

section_content: Obecnie, wskutek postępujących procesów prywatyzacyjnych i komercjalizacyjnych w sektorze usług lotniczych, benchmarking to jeden z najważniejszych instrumentów wykorzystywanych do oszacowania wydajności zarządzania infrastrukturą lotniska. Dla polskich portów lotniczych zagadnienie konkurencyjności stało się istotne stosunkowo niedawno, gdy w wyniku dokonującej się transformacji ustrojowo-gospodarczej nastąpiło przejście od systemu regulacji centralnie sterowanej do systemu regulacji rynkowej. Dlatego też wiele podmiotów, m. in. tych odpowiedzialnych za zarządzanie lotniskami, ale również badaczy i ekspertów, nie tylko zagranicznych, ale również z rodzimego kręgu, dostrzega oraz docenia znaczenie benchmarkingu. Badania przeprowadzane w sposób rzetelny oraz na właściwie opracowanych założeniach metodologicznych są niezbędne dla polskich lotnisk, które muszą sprostać zarówno obecnym, jak i przyszłym wymaganiom konkurencyjnego rynku usług lotniczych.
section_name: Zakończenie

section_name: Literatura