به‌گزارش خبرنگار فرهنگی در طول هفت ماه گذشته پخش سریال تلویزیونی "کلاه پهلوی" با واکنش‌ها و اظهار نظرهای مختلفی همراه بوده است. دست‌اندرکاران این سریال با جمع‌بندی دیدگاه‌های مخاطبان در طول ماههای گذشته، به ابهام‌ها و سوال‌های آنها پاسخ دادند. در این مطلب نکاتی همچون: حضور نمادهای فراماسونری در سریال، خانواده میرزا رضا، شخصیت فروغ، نظام آموزشی دوره پهلوی، پوشش زنان در سریال، نقش علی اصغر حکمت در ماجرای کشف حجاب، شخصیت کریم در سریال، روایت سریال در شهری فرضی به‌نام سامان، نشان دادن نماد ابلیسک در سریال، نحوه دسترسی میرزا رضا تدین به اطلاعات روز جامعه و . مورد توجه مخاطبان قرار گرفته است. نکاتی که بخشی از آنها خارج از حیطه سریال بوده و بیشتر به مباحث تاریخی مرتبط با این سریال مربوط است. هرچند در سالهای اخیر و همزمان با پخش سریال‌های تاریخی، شبکه یک سیما با پخش برنامه "هنگام درنگ" سعی در پاسخ‌گویی به این سوال‌ها نموده اما به‌نظر می‌رسد اشتیاق مخاطبان تلویزیون به تماشای آثار تاریخی از یک‌سو و دسترسی به منابع تاریخی مختلف از سوی دیگر مهمترین علت شکل‌گیری سوال‌هایی است که پاسخ‌گویی به آنها می‌تواند به درک بهتر مفاهیم یک اثر نمایشی کمک کند. البته سبک خاص در روایت سریال هم دلیل دیگر بروز چنین سوال‌هایی است. در کلاه پهلوی به‌خلاف آثار مشابه که به تاریخ این دوره پرداخته‌اند، به‌جای روایت زندگی شخصیت‌های سیاسی، به زندگی مردم عادی پرداخته شده است. کنار این ویژگی، وجود سایتی رسمی و اختصاصی برای این سریال زمینه‌ای برای طرح دیدگاه‌ها و سوال‌های مختلف در مخاطبان را بیش از سایر آثار مشابه ایجاد کرده است. برخی از مهمترین پرسش‌های این سریال که به‌صورت اختصاصی در اختیار خبرنگار ما قرار گرفته است، به‌شرح زیر است: در فیلم‌نامه اولیه، در شهر سامان چهار روحانی در حد مجتهد حضور داشتند که یک نفرشان آیت‌الله بود. اما در بررسی نهایی مشخص شد چنانچه روحانی در آن طراز در شهری مانند سامان باشد، دیگر میرزارضا نمی‌تواند شخصیت اول مثبت سریال باشد تا در مقابل فرخ قرار گیرد. چون درآن‌صورت امکان‌پذیر نبود که یک آیت‌الله تنها در شهر حرکت کند، در حجره بازار مردم به ملاقات او بیایند و یا به فرمانداری برود. در ادامه داستان خواهید دید که میرزارضا درجه اجتهاد دارد اما به‌خواست خودش ملبس نمی‌شود تا بتواند در مواجهات درام حضور موثری داشته باشد. درام همیشه پیش‌فرض‌هایی دارد و براساس آن پیش‌فرض‌ها حرکت می‌کند. نکته قابل ت مل دیگر هم که قبلا توضیح داده شد این است که در دوره رضاخان و در سال 1307 قانون منع پوشش لباس روحانیت به‌اجرا درآمد و در مقطعی که سریال را مشاهده می‌کنید، زمان قصه سال 1314 است و هفت سال از اجرای این قانون می‌گذرد. در آن دوره فقط برای کسانی که مجتهد جامع الشرایط بودند، امکان به تن کردن لباس روحانیت وجود داشت و این افراد برای ملبس شدن باید از حوزه علمیه قم مجوز می‌گرفتند لذا هرکسی نمی‌توانست لباس روحانیت بپوشد به‌ویژه در یک شهرستان کوچک که فقط منبری‌های روضه‌خوان حضور داشتند که اکثریت قریب به اتفاق آنها به‌دلیل نداشتن همان مدارک علمی در آن سالها منع لباس شدند. تا خروج رضاخان از کشور، مساجد فقط برای ختم متوفیان مورد استفاده واقع می‌شد و فقط واقعه گوهرشاد مشهد که در سریال توضیح داده شد در سطحی گسترده در مسجد رخ داد. تجدد سوغات تحمیلی اروپا بوده است. این دعوا در سال 1314 علنی شد. از مشروطه تا 1314 زمزمه‌وار و کج‌دار و مریز بحث تجدد مطرح بود اما از 1314 به‌زور تجدد با کشف اجباری حجاب، این بحث کامل شد. از خرداد 1342 تا 1356 این بحثها در خفا تداوم یافت و از 1357 دوباره آغاز شد. در سال 57 چون سطح سواد جامعه بالاتر رفته بود، واژه‌های جدید نیز به این بحث وارد شد. در یک سریال تلویزیونی لازم است تا بعضی نکات حساس تکرار شوند، چون مخاطبان گاه بعضی از صحنه‌ها را از دست می‌دهند. به‌همین جهت معمولا بعضی مفاهیم مهم با جمله‌بندی متفاوت برای مخاطبان در بخشهای مختلف تکرار می‌شود. این مسیله در یک سریال تاریخی که جنس تحلیلی هم دارد، بیش از سایر آثار مورد نیاز است. تعداد دفعاتی که سیدعلی بلانش را نگاه می‌کند در کل سریال بسیار محدود است. او یک بار بلانش را در تراس فرمانداری دید، با نفس خودش جنگید و چنان شرمگین شد که اسبش را رها کرد. وضع نامناسب بلانش را مخاطب تلویزیون باید بر مبنای ملاحظات تلویزیون حدس بزند. برای مردی چون سید علی، زن بدون چادر با ظاهر بلانش کاملا حکم بی‌حجابی را دارد. علی اصغر حکمت مردی فاضل بود که علوم دینی، فقهی و علوم جدید را خوب می‌دانست. او رابط بین دولت رضاخان و روحانیت وقت بود و سعی می‌کرد با بحثهای اقناعی آنها را راضی کند. اگرچه موفق نمی‌شد ولی در عوض مردم عادی و یا مردمی را که سواد معمولی داشتند، جذب خود می‌کرد. او توجیه‌گر اعمال، تصمیمات و فرامین حکومت رضاخان بود. در ماجرای کشف اجباری حجاب هم امر تبلیغات را به‌عهده داشت که این مطالب در تاریخ نیز آمده است. کریم شخصیتی است که در روند ایام، هفته‌ها، ماهها و سالها تغییر می‌کند. سریال کلاه پهلوی مانند هر درام دیگری، شخصیت‌هایی را با خود پرورش می‌دهد و از آنها نتایجی می‌گیرد که به‌مرور مشخص می‌شود و شما در قسمت‌های بعدی شاهد اتفاق‌های عجیب درباره این شخصیت خواهید بود. چرا باید عجیب باشد؟ پروین اعتصامی در زمان پهلوی اول در خطه آذربایجان می‌زیست. اشعار او واقعا تکان دهنده است و کاربرد واژه‌ها، لغات و جنس شعر او حیرت‌انگیز است. البته این مسیله پذیرفتنی است که سطح سواد مردم در آن سالها بسیار نازل بوده ولی شاهکارهای ادبی چون دیوان حافظ متعلق به قرنها پیش و یا فردوسی و شاهنامه که در دوران بسیار قبل سروده شده، نشان دهنده حضور استعدادهای ناب و نوابغ چه از طبقه فرودست و چه طبقات بالا در جامعه ایران بوده است. برای درام‌نویس کافی است فقط یک مورد در تاریخ بوده باشد. او می‌تواند این شخصیت را قرض گرفته وارد قصه خود کند. قطعا در ایران آن سالها حتما در هر شهر، شهرستان یا بخش یک یا چند زن حضور داشته‌اند که به‌نسبت جمعیت آن منطقه، اطلاعات بیشتری از مردم عادی داشته و اندازه فروغ بدانند. جالب است بدانید "حسن تقی‌زاده" که به میان‌سالی او در این سریال پرداخته می‌شود یک تبریزی است و در همان شهر تبریز زبان فرانسوی را در 128 سال قبل آموخت. فروغ زنی سی و سه ساله است و از 10 سال پیش از تولد او ترجمه متون اروپایی به فارسی شروع شده و به‌سرعت در حال توسعه بود. لذا هم فروغ و هم شوهرش می‌توانسته‌اند در مجلات و یا کتاب‌هایی شبیه به کتاب جیبی، مطالبی را درباره اروپا خوانده باشند. در دهه‌های اولیه شروع ترجمه، متون فرانسوی یا انگلیسی به‌واسطه همان عناصر مرتبط با غرب بیشتر شامل زندگی‌نامه‌های شخصیت‌های تاریخی نظیر ژاندارک و یا زندگی شوالیه‌ها و قهرمانان اروپایی بود. به‌همین دلیل دانستن و شناختن ژاندارک یا واژه‌های چون دموکراسی و . خیلی امر دور از ذهنی نبوده است. از طرفی اگر شخصی مانند فروغ در سریال حضور نداشت، مخاطب با این ابهام مواجه می‌شد که چرا در آن شهر حتی یک زن که پاسخ بلانش و شادی را بدهد وجود ندارد؟! البته در ادامه داستان با گذشته فروغ آشنا خواهید شد و متوجه علت این دانایی خواهید شد. ابلیسک در میدان شهر توسط دو معمار یهودی ساخته می‌شود. آنها نماد خودشان را می‌سازند چون می‌دانند که کسی نمی‌داند آن چیست!؟ این کار نوعی شیطنت است، مثلا امروز در بیروت همان نماد هست و بسیاری از مردم آنجا نمی‌دانند چیست و بیشتر وجه تزیینی‌اش را در نظر می‌گیرند. ولی صهیونیست هرجا برود نمادهایش را آنجا برقرار می‌سازد. خودشان می‌دانند چیست. ماسون‌ها هم در همه جوامع بوده و هستند آنها هم می‌دانند این نماد چیست. مسلما در دوران مورد اشاره سریال اگر چنین نمادی را در جایی از ایران می‌ساختند رضاخان سازنده آن را نمی‌کشت و آن را به حساب تزیین می‌گذاشت. شما مطمین باشید اگر رضاخان ناچار از فرار نمی‌شد و ده سال دیگر سر قدرت می‌ماند، ماسون‌ها به‌توسط او در همین تهران ابلیسک را بنا می‌کردند هرچند در اواخر دوران پهلوی نمونه کوچکی از این نماد در میدان ونک نصب شد. هدف کارگردان در سریال معرفی این نماد بود و درام این اجازه را به من نویسنده می‌دهد تا برای بیان منظور خود چنین کاری بکند. شما به این فکر کنید که امروز میلیون‌ها نفر از مردم، این نماد را می‌شناسند و می‌دانند متعلق به فراماسونری صهیونیزم است و هیچ حکومتی نمی‌تواند آن را در ایران بنا کند. درعالم واقع حرف شما صحیح است اما بخش پر لیوان را ملاحظه بفرمایید و خوشحال باشید که ما این‌چنین از ظرفیت‌های درام استفاده کرده‌ایم. امروز مردم متدین ما می‌دانند وجود آن علامت در نزدیکی کاخ سفید و یا در میدان‌های اصلی پاریس، لندن، رم، لس‌آنجلس و . چیست؟ صهیونیزم کاری کرده که مردم مسیحی اروپا و آمریکا نماد آنها را که علامت شیطان است هرروز بدون آنکه بدانند چیست طواف می‌کنند. دوست عزیر میرزا رضا زبان خارجی نمی‌دانسته ولی ترجمه که می‌توانسته بخواند. منظور آن بوده که متن ترجمه شده یک مقاله خارجی را خوانده است. حتما در سریال دیده‌اید که پستچی برای میرزا رضا روزنامه و مجله می‌آورده است. پس چنین کاری خیلی دور از ذهن نبوده و نیست. ضمن آنکه نویسنده در درام می‌تواند از همه احتمالات استفاده کند. رضاخان خود با یک قجرزاده ازدواج کرد تا با خون اشراف آمیخته شود. رضاخان آن قجرهایی را می‌کشت که با او نساختند وگرنه فرمانفرماها با او ساخته و در پشت پرده سیاست او را یاری می‌دادند. فرزندان رضاخان تا مستوفی الممالک زنده بود در خانه او درس اشراف‌زادگی و شاهزادگی می‌گرفتند. ضمنا یکی از دلایل سقوط قاجاریه، خود نوادگان قاجاریه بودند مثل شاهزاده‌های سعودی که امروز علیه یکدیگر کودتا می‌کنند و ناراضی هستند. شاهزاده‌های قاجار وقتی به اروپا رفتند و پیشرفت‌های آنها را دیدند و فراماسون شدند، خود به ناراضیان درباری تبدیل شدند و نهایتا باعث سقوط سلسله خودشان شدند. شادی مستشارنیا از طرف مادر قجر است و از طرف پدر یک سیاست‌مدار نوپاست. بنابراین دوست دارد تا با قدرت و قلدری پهلوی، کشور اروپایی شود. آن نماد را معمارهای یهودی می‌سازند اما چون فرخ آن نماد را در پاریس دیده و می‌داند چیست سکوت می‌کند و در مواجهه با سیمپسون و مقامات عالی ماسونی، آن را ابتکار خود جلوه می‌دهد. البته ساخت میدان جلوی فرمانداری را فرخ شخصا پیشنهاد می‌دهد چون او از همان هنگام آشنایی با سیمسون در پاریس، گرایش انگلیسی پیدا می‌کند. سیمپسون با مشاهده حوض سامان که شبیه به میدان پیکادلی است و همچنین با دیدن ابلیسک، با ابراز خرسندی به فرخ می‌فهماند که این اقدام‌های او را ت یید می‌کند. سیمپسون تا پذیرش فرخ به‌عنوان یک عنصر وابسته به انگلستان سالها صبر پیشه می‌کند تا از فرخ یک عنصر واقعی ساخته شود. فرخ هم مدام تلاش می‌کند تا نظر سیمپسون را جلب کند. در واقع سیمپسون زن انتخاب شده تا کشمکش فرخ برای مورد قبولی انگلیسی‌ها جنبه نمایش و دراماتیک به خود بگیرد. ضمنا از این طریق تلاش شده تا به مخاطب بفهمانیم دیپلماسی بریتانیا تا چه‌اندازه می‌تواند فاسد و مخرب باشد. مسلما روند و منحنی انگلیسی شدن فرخ بسیار فراز و نشیب دارد. ضمنا چنانچه دقت نمایید متوجه می‌شوید که فرخ در پاریس با فراماسونری در حد محدود آشنایی حاصل کرده است اما روند پذیرش این مسیله در او اتفاق نیفتاده است اما ژان ماسون شده و حتی در خانه‌اش علامت ماسونی به دیوار است. سامان شهری فرضی است با جمعیت حدود 5000 نفر در حدود 80 سال قبل. این شهر فرضی طبق مختصاتی که در سریال ارایه شده شهری حاشیه کویری است. مانند ساوه، قم، کاشان، گلپایگان، خمین و . اهالی این مناطق لهجه‌ای باید داشته باشند. برای اهالی شهر سامان لهجه ساوه را در نظر گرفتیم، چون لهجه شناخته شده‌ای نیست یا آنکه کمتر شناخته شده است. م موران در استخدام دولت مثل یاور نیکوکار، احسان، موید و . بومی نیستند. در زمان رضاخان عمدا افراد بومی را در شهرها به مسیولیت‌ها منصوب نمی‌کردند چون نمی‌خواستند با مردم شهر مربوط و فامیل باشند. به‌همین دلیل یاور نیکوکار از انزلی آمده، احسان و موید هم تهرانی فرض شده‌اند. مرحوم شادروان عباس امیری هم قرار بود یک مهاجر گیلانی باشد و قرار بود با یاورنیکوکار در صحنه‌ای به‌زبان گیلانی حرف بزنند که اجل مهلت نداد. علت مهاجرتش هم ازدواج با زنی از سامان در داستان فرض شده بود. کریم نوکر و سورچی صمصام هم دو لهجه دارد، هم لهجه اهالی را دارد و هم از کودکی در قلعه صمصام لهجه پایتخت را فرا گرفته است. نکته بعدی اینکه در مناطق ذکرشده معمولا خانها، خرده مالک‌ها و کسبه تاجر (بنکدارهای بازار) سعی می‌کردند با لهجه پایتخت حرف بزنند و آن را یک پز می‌دانستند و به این ترتیب خودشان را با اکثریت محروم شهرستان و یا دهات اطراف متمایز می‌ساختند. ترکی مورد استفاده در بافت و بدنه شهر، ترکی آذربایجانی نیست، ترکی مزلقانی و همدانی است. مثلا اهالی ساوه و تفرش، فارسی را با لهجه حرف می‌زنند ولی روستاهای‌شان ترکی را به‌سبک ماشاءالله خان ( با بازی بیوک میرزایی) حرف می‌زنند. به آنها ترکی خلج هم گفته می‌شود. از طرفی عالیه هم بومی نیست. او مهاجر است. شخصیت او در سریال کمی تغییر یافت اما به‌لهجه سامان یا همان ساوه‌ای حرف می‌زند و تحت آموزش شادی و بلانش و فرخ و نیز تحصیل پنهان از کریم او هم به‌تدریج لهجه پایتخت را می‌آموزد. این شرایط متنوع به‌وفور وجود داشته است. در آن دوران کمتر بوده و حالا چون مهاجرت‌ها بیشتر شده، در شهری مانند ساوه حدود 000 / 50 هموطن شمالی زندگی می‌کنند. شخصیت میرزارضا و خانوده‌اش شیعه عملی هستند که به تعالیم دینی‌شان به‌درستی عمل می‌کنند. چون اصیل هستند، مودب حرف می‌زنند و احترام یکدیگر را نگاه می‌دارند. آنها اصالت رفتار دارند. نوه جواب مادربزرگش را نمی‌دهد و مادربزرگ حق دارد نسبت به پسرش و عروسش معترض باشد اما در نهایت خیرخواه آنها است. خانم بزرگ (با بازی ثریا قاسمی) از همان جامعه محروم نگاه داشته شده بیمناک است چون تجربه دارد و می‌داند مردم با وجود مومن بودن، به‌دلیل نداشتن تربیت اصولی کارهای ناشایست می‌کنند. در خانواده میرزارضا هم اختلاف نظرهایی وجود دارد. از طرف دیگر به این نکته هم دقت کنید که صمصام فقط یک فرد عادی نیست. او نماینده یک طبقه حاکم است. خان و مالک است. در قلعه‌اش چندین خانوار معادل یک ده زندگی می‌کنند. او نوعی حکومت می‌کند. زبانش زبان زور و ویژگی‌هایش طبقاتی است. این رفتار را با زن و فرزندش هم دارد. طبیعی است که با میرزارضا که بعدا می‌فهمیم یک روحانی است که به‌دلایل سیاسی ترجیح داده ملبس نباشد تفاوت دارد. آنچه در این سریال واضح است این است حکومت وقت می‌خواهد شکل زندگی مردم را به‌بهانه تجدد تغییر دهد و طبیعی است آدمهای اصیل تسلیم خواست حکومت نمی‌شوند. به‌ویژه وقتی می‌دانند حکومت وقت دست‌نشانده اجنبی هم بوده است. آنها که کمی سواد داشتند می‌دانستند انگلیسی‌ها پهلوی را به قدرت رساندند و به او اسلحه دادند تا اعتراض‌های داخلی را سرکوب کند. بنابراین موضع‌گیری شخصیت‌ها ممکن است حرفهای آنها را‌به‌نظر مخاطب امروزی کلیشه‌ای جلوه دهد. علی الخصوص که امروز حکومت در دست نسل بعد از میرزا رضا است. چون حکومت در دست مومنان است حرفهای میرزارضا و فروغ شکل کلیشه به خود می‌گیرد و چون غرب‌زده‌ها امروز حاکم نیستند به‌نظر می‌رسد که این شخصیت‌ها انقلابی‌اند. بسیاری از نکات این‌چنینی برای رعایت ایجاز در سریال بیان نشده است چون در آن صورت باید با سریالی 200 قسمتی مواجه بودیم. در جامعه ایران با شروع مدارس جدید ساخته شدند، آن هم با پول مردم. در شهرستان‌ها هم یک خانه دواتاقه را مدرسه می‌کردند. صبحها پسرانه بود و بعدازظهرها دخترانه. در بعضی شهرها مردم خودشان کمک می‌کردند و شهر را صاحب مدرسه پسرانه و دخترانه می‌کردند. در این سریال چون موضوع محوری زنان هستند، جهت اختصار مدرسه پسرانه نشان داده نشده است اما کجای مدرسه مدرن است؟ چطور بگوییم سامان شهرستان است، ولی شهرستان‌های ایران تا اواسط دهه 1340 مثل روستا بودند و از نیمه دوم دهه چهل، ساخت و سازهای امروزی رونق گرفت؟! برای افراد باسوادی همچون فروغ و شوهرش و حتی دختر نوجوانی چون تهمینه، این مسیله البته که دغدغه بوده است. حتی خاینان و وطن‌فروشان هم به این شعارها متوسل می‌شدند تا خودشان را دلسوز نشان دهند اما بحث حکومت دست‌نشانده پهلوی با میهن‌دوستی دو مبحث متفاوت است که قابل جمع‌شدن نیست. زمین شطرنجی و علایم ماسونی هرجا مشاهده می‌شود برای این است که مخاطب بفهمد فراماسونی آنجا حضور دارد. تکرار این نمادها، باعث می‌شود تا مخاطب عام کنجکاو شود. وقتی کنجکاو شد می‌پرسد و می‌فهمد. آن‌وقت دیگر بیهوده کف خانه‌اش را شطرنجی نمی‌کند و یا لااقل می‌فهمد چه‌کاری انجام می‌دهد. خانه زرین‌تاج، مستشارنیا، سیمسون، سفارت فرانسه و یا آنجا که فرخ می‌سازد عمارت فرمانداری این فرهنگ معماری مورد استفاده قرار گرفته است. مسیولان سابق در دوره پهلوی اول، در سطوح شهرستان و شهرهای بزرگ غیراز تهران افراد باکفایتی نبودند. هر کار عمرانی درست یا غلط در دوره پهلوی اول با نیروی زور و بیگاری از سربازان و دهاتی‌ها و بدون پرداختن پول به‌اجرا درآمد. علت هم این بود که خزانه مملکت خالی بود. درآمد نفت هم اندک و رضاخان چیزی از آن درآمدها را به ملت نمی‌داد. راه‌آهن، تونل و راهها همه به‌زور سربازان ارتش ساخته شدند. البته در این سریال اقدامات عمرانی شخصیتی مانند فرخ هم به‌تصویر کشیده شده است. روبند خانم‌ها یک حفاظ برای پرهیز از مردان احتمالا حیز بوده است. همه مردان فاسد و لاقید و حیز نبودند. خانم‌ها هروقت به اوباش و افراد ناشایست نزدیک می‌شدند، روبندهاشان را پایین می‌انداختند و پس از عبور دوباره بالا می‌زدند تا بتوانند راحت ببینند و راه بروند.
یکی از مهمترین سریال‌های دهه هشتاد بعد از طی چندساله مراحل ساخت سرانجام وارد مرحله پخش شد. اما پخش این سریال با ابهامات مختلفی روبه‌رو شد. عوامل سریال به بعضی از این ابهامات پاسخ گفته‌اند.