Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Loa̍h-á

Tông-tiâu ê loa̍h-á
**Loa̍h-á** (捋仔) sī chi̍t-ê loa̍h thâu-chang (頭鬃) ê ke-si. Khah-chá ê loa̍h-á chin chē lóng-sī iōng bo̍k chè-chō--ê, só͘-í koh ē-tàng hō "**Chhâ-se / Chhâ-soe**" (柴梳). The̍h-lâi khì-tû thâu-sat ê loa̍h-á mā hō "**Sat-pìn**" (蝨篦).
# Chiapas Chiu

|  |
| --- |
| **Chiapas Chiu** |
| —  **Chiu**  — |
| **Estado Libre y Soberano de Chiapas** |
|  |
|

|  |
| --- |
|  **Kî-á** |

 |
| Chiapas Chiu ê uī-tì ê uī-tìChiapas Chiu ê uī-tì |
| Kok-ka
 |  Be̍k-se-ko
 |
| Siú-hú | Tuxtla Gutiérrez |
| **Bīn-chek** |
|  - Lóng-chóng
  | 73,289 km2 |
| **Jîn-kháu** |
|  - Lóng-chóng | 4,796,580 lâng |
|  - Bi̍t-tō͘ |
65.4/km2 |
| Sî-khu | CST (UTC-6)
  |
|  - Joa̍h-tang | CDT (UTC-5) |

**Chiapas Chiu** (Se-pan-gâ-bûn: *Estado Libre y Soberano de Chiapas*) sī Be̍k-se-ko ê chi̍t ê chiu.

 *Che sī chi̍t phiⁿ koan-î Be̍k-se-ko tē-lí ê phí-á-kiáⁿ. Chhiáⁿ tàu khok-chhiong.*
# Sím Koat

Sím Koat.
**Sím Koat** (沈括; 1031 nî - 1095 nî), pió-jī **Chûn-tiong** (存中), hō **Bōng-khe tiōng-jîn** (夢溪丈人), sī Tiong-kok Sòng-tiâu ê kho-ha̍k-ka, *Bōng-khe Pit-tâm* (夢溪筆談) ê chok-ka.
# SARS-CoV-2

| ?Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus 2 (SARS-CoV-2) |
| --- |
|  |
| **Pēⁿ-to̍k hun-lūi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Kûn: | Group IV ((+)ssRNA) |
| Kài: | *Viruses*  |
| Mn̂g: | *Riboviria*  |
| Kong: | *Coronavirus*  |
| Bo̍k: | *Nidovirales*  |
| Kho: | *Coronaviridae*  |
| Sio̍k: | *Betacoronavirus*  |
| Chéng: | SARS-CoV-2  |

 |
| Siâng-ì-miâ |
| * 2019 novel coronavirus
* 2019-nCoV
* Wuhan coronavirus
* Wuhan seafood market pneumonia virus
* Wuhan pneumonia
 |

**SARS-CoV-2**, choân-miâ **Giâm-tiōng Kip-sèng Ho͘-khip-tō Chèng-hō͘-kûn Koan-chōng Pēⁿ-to̍k 2** (嚴重急性呼吸道症候群冠狀病毒2) sī chi̍t chióng ū pau-mo̍͘h ê chèng-liân tan-kó͘ RNA koan-chōng pēⁿ-to̍k. I sī ín-khí 2019 koan-chōng pēⁿ-to̍k pēⁿ (COVID-19) ê goân-in. Chia pēⁿ-to̍k hō͘ Tiong-kok koaⁿ-hong chiām-sî kiò chò **2019 sin-hêng koan-chōng pēⁿ-to̍k** (新型冠狀病毒, 2019 novel coronavirus). Mā thang kiò chò **Bú-hàn koan-chōng pēⁿ-to̍k** (武漢冠狀病毒, Wuhan coronavirus).

## Koh khoàⁿ

* SARS-CoV
* COVID-19 (2019 koan-chōng pēⁿ-to̍k pēⁿ)
* COVID-19 tōa-liû-hêng

## Chham-khó chu-liāu
# IATA ki-tiûⁿ tāi-bé

**IATA ki-tiûⁿ tāi-bé** sī chi̍t ê iû Kok-chè Khong-ūn Hia̍p-hōe (IATA) kui-tēng, the̍h-lâi tāi-piáu choân sè-kài tāi-to-sò͘ ki-tiûⁿ ê tāi-bé hē-thóng. I-ê pian-hō kui-chek sī ēng 3 ê jī-bó cho͘-sêng. Siāng chia̍p-khoàiⁿ ê só͘-chāi sī tī teng-ki-chèng kap hêng-lí pâi-á téng.

Chia-ê tāi-bé ê hun-phòe iû IATA tē 763 hō koat-gī lâi koat-tēng, iû tī Montréal ê IATA chóng-pō͘ koán-lí. Chia-ê tāi-bé múi pòaⁿ-nî chhut-pán chi̍t pái, siu-lo̍k tī IATA ê hâng-khong kong-si pian-bé bo̍k-lio̍k lāi-té. M̄-koh tāi-to-sò͘ kok-ka ê chèng-sek hâng-khong khan-bu̍t lāi-bīn lóng sú-iōng ICAO tāi-bé, bô teh ēng IATA tāi-bé.

IATA mā ū thè hóe-chhia-thâu kap ki-tiûⁿ keng-êng si̍t-thé thê-kiong tāi-bé. I mā ū chi̍t hūn hâng-khong kong-si kap thih-ki-lō͘-sòaⁿ (pau-hâm Amtrak, SNCF kap Tek-kok Thih-lō͘) tāi-békiōng-hióng hia̍p-gī, kap chi̍t hūn tī Bí-kok kap Ka-ná-tāi Amtrak chhia-thâu sú-iōng ê tan-to̍k chām-bé bo̍k-lio̍k.
# Keng-sí (Hàn)

|  |  |
| --- | --- |
| 更始**Keng-sí**

|  |
| --- |
| 23 nî ~ 25 nî |

 |
| **Kok-ka** | Lio̍k-lîm-kun |
| **Kun-chú** | Keng-sí-tè |
| **Tn̂g-té** | 3 tang |

**Keng-sí** (更始; 23 nî ~ 25 nî) sī Lio̍k-lîm-kun Keng-sí-tè ê liân-hō; chêng-āu 3 tang.

## Tōa Tāi-chì

## Chham sin-le̍k kap kan-chi ê tùi-chiàu-pió

## Siong-koan

* Tiong-kok ê liân-hō

|  |
| --- |
| **Keng-sí (Hàn)** |
| Chiap-sio̍k - | **Lio̍k-lîm-kun ê liân-hō** | Kè-sio̍k - |
# Tāi Sūn

**Tāi Sūn** (大順), 1644 nî kàu 1649 nî, ia̍h-sī kiò **Lí Sūn** (李順), sī Tiong-kok le̍k-sú siōng tī Bêng-tiâu boa̍t-nî iû lông-bîn-kun Chhoàng-ông Lí Chū-sêng thui-hoan Bêng-tiâu liáu-āu kiàn-li̍p ê chèng-khoân, m̄-koh āu-lâi koh khì hō͘ Chheng-tiâu kek-pāi pēng siau-bia̍t.
# Hóe-sio

Hoé-sio
**Hóe-sio** (Hàn-jī: 火燒), he̍k-chiá kóng **hóe-chai** (火災), sī kóng hoé só͘ chō-sêng ê chai-hāi, sī lâng ji̍t-siông seng-oa̍h só͘ bīn-tùi, só͘ thê-hông ê chi̍t khoán chāi-lān. Nā-sī lâng teh tòa ê só͘-chai hoat-seng bô hoat-tō͘ thang khòng-chè ê hóe-sio, kiò-chò **hóe-sio-chhù** (火燒厝). Tī hiān-tāi-hoà ê siâⁿ-chhī, kiù-hoé (ia̍h-sī kóng siau-hông) sī ki-pún ê chèng-hú gia̍p-bū chi it.

## Siong-koan

* hóe-sio-soaⁿ
# Kim-sú

| Jī-si̍p-sù-sú |
| --- |
| Chhù-sū | Chheh-miâ | Chok-chiá |
| 1 | *Sú-kì* | Su-má Chhian |
| 2 | *Hàn-su* | Pan Kò͘ |
| 3 | *Hiō Hàn-su* | Hoān Ia̍p |
| 4 | *Sam-kok-chì* | Tân Siū |
| 5 | *Chìn-su* | Pâng Hiân-lêng |
| 6 | *Sòng-su* | Sím Iok |
| 7 | *Lâm Chê-su* | Siau Chú-hián |
| 8 | *Liông-su* | Iâu Su-liâm |
| 9 | *Tân-su* | Iâu Su-liâm |
| 10 | *Gūi-su* | Gūi Siu |
| 11 | *Pak Chê-su* | Lí Pek-io̍k |
| 12 | *Chiu-su* | Lēng-ko͘ Tek-hun |
| 13 | *Sûi-su* | Gūi Teng |
| 14 | *Lâm-sú* | Lí Iân-siū |
| 15 | *Pak-sú* | Lí Iân-siū |
| 16 | *Kū Tông-su* | Lâu Hi |
| 17 | *Sin Tông-su* | Au-iông Siu, Sòng Kî |
| 18 | *Kū Ngó͘-tāi-sú* | Sih Ku-chèng |
| 19 | *Sin Ngó͘-tāi-sú* | Au-iông Siu |
| 20 | *Sòng-sú* | Thoat-thoat |
| 21 | *Liâu-sú* | Thoat-thoat |
| 22 | *Kim-sú* | Thoat-thoat |
| 23 | *Goân-sú* | Sòng Liâm |
| 24 | *Bêng-sú* | Tiuⁿ Têng-gio̍k |
| Jī-si̍p-lio̍k-sú |
| 25 | *Sin Goân-sú* | Koa Siāu-bîn |
| 26 | *Chheng-sú-kó* | Koa Siāu-bîn |

Kim-sú (金史) sī Tiong-kok ê Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Goân-tiâu Thoat-thoat téng lâng só͘ siá; kì-chài tio̍h Lú-chin-cho̍k ê heng-khí, Kim-tiâu ê kiàn-li̍p kap bia̍t-bông ê le̍k-sú.
# Siāu-heng (Lâm Sòng)

|  |  |
| --- | --- |
| 紹興**Siāu-heng**

|  |
| --- |
| 1131 nî ~ 1162 nî |

 |
| **Kok-ka** | Lâm Sòng |
| **Kun-chú** | Ko-chong |
| **Tn̂g-té** | 32 tang |

**Siāu-heng** (紹興; 1131 nî ~ 1162 nî) sī Lâm Sòng Ko-chong ê liân-hō; chêng-āu 32 tang.

## Tōa Tāi-chì

## Chham sin-le̍k kap kan-chi ê tùi-chiàu-pió

## Siong-koan

* Tiong-kok ê liân-hō

|  |
| --- |
| **Siāu-heng (Lâm Sòng)** |
| Chiap-sio̍k Kiàn-iām | **Lâm Sòng ê liân-hō** | Kè-sio̍k Liông-heng |
# Chhik-hú goân-kui

Tshik-hú guân-kui
(冊府元龜) | Pen-tsip | Ông Khim-jio̍k, İông İk tt. |
| Kok-ka | Sòng-tāi |
| Gí-giân | Hàn-bûn |
| Tê-châi | Tsú-iàu sī tsìng-tī ham li̍k-sú |
| Chhut-pán ji̍t-chí | 1013-nî |

**Tshik-hú guân-kui** (hàn-gú: 冊府元龜) uî Tiongkok Sòng-tiâu sì-pōo luī-su tsi-it, tshoo-miâ "Li̍k-tāi kun-sîn sū-tsik" (歷代君臣事蹟), pak-sòng tsin-tsong kíng-tik 2-nî (1005-年) 9-gue̍h 22-ji̍t, hā-tsiàu Ông Khim-jio̍k, Iông Ik siu "Li̍k-tāi kun-sîn sū-tsik", tsiân-hiō 8-nî, tsì Tāi-tiong Siông-hû 6-nî (1013-nî) 8-gue̍h 13-ji̍t su-sîng. ū sòng-khik-pún thuân-sè, put-jī-kò í-king hui-huân-ti̍t. "Tshik-hú" (冊府) sī kóo-tāi hông-tè tsông su-tsheh tsi hú-khòo; "Guân-kui" (元龜) tsik-sī "Tāi-kui" (大龜), kóo-tāi iōng-teh tsiam-pok, ū "kui-kàm" (龜鑑) tsi-ì.

## Tsù-kái

## Tsham-khó bûn-hèn

* (宋)王欽若 等 編纂，《冊府元龜》，北京市，中華書局，1960年 (Hàn-gí)
* 郭武雄，《五代史料探源》，台北市，商務印書館，1987年 (Hàn-gí)
* (宋)王欽若 等 編纂，《宋本冊府元龜》，北京市，中華書局，1989年 (Hàn-gí)
* 岑仲勉，《唐史餘瀋·外一種》，北京市，中華書局，2004年 (Hàn-gí)
* 陳尚君，《舊五代史新輯會證》，上海市，復旦大學出版社，2005年 (Hàn-gí)
* (宋)王欽若 等 編纂; 周勛初 等 校訂，《冊府元龜》，南京市，鳳凰出版社，2006年 (Hàn-gí)
* 衣川強「冊府元亀」『大百科事典』　平凡社、1984年。 (Ji̍t-pún-gí)
* 古林森廣「冊府元亀」『世界歴史大事典』　教育出版センター、1995年。 (Ji̍t-pún-gí)
* 氣賀澤保規「『冊府元亀』 隠された中国史の宝庫・帝王学書」『しにか』1998-3, pp.45-49. (Ji̍t-pún-gí)
* Hu, Wenjie, *Cefu Yuangui* ("Prime Tortoise of the Record Bureau"). *Encyclopedia of China*, 1st ed. (Eng-gí)
* Kurz, Johannes. "The Compilation and Publication of the *Taiping Yulan* and the *Cefu Yuangui*", in Florence Bretelle-Establet and Karine Chemla (eds.), Qu'est-ce qu'écrire une encyclopédie en Chine?. Extreme Orient-Extreme Occident Hors série (2007), 39–76. (Eng-gí)

## Ên-sin ua̽t-to̽k

* 『冊府元亀』　中華書局、1960年。（影印本、全12冊） (Ji̍t-pún-gí)
* 『宋本冊府元亀』　中華書局、1989年。（影印本、全4冊） (Ji̍t-pún-gí)
* 周勛初等校訂『册府元亀（校訂本）』　鳳凰出版社、2006年。（横組み繁体字、全12冊、うち第12冊は人名索引） (Ji̍t-pún-gí)
* 宇都宮清吉・内藤戊申編『冊府元亀奉使部外臣部索引』　東方文化研究所、1938年。（再刊：臨川書店、1988年） (Ji̍t-pún-gí)

## Tsham-ua̍t

* Ti̍k-chai su-lio̍k khai-tê (Ti̍k-tsai su-lio̍k khai-tê/直齋書錄解題)
* Igor Konashenkov (Igor Konashenkov)
* USNS Red Cloud (T-AKR-313)
* USNS Pililaau (T-AKR-304)
* USNS Watson (T-AKR-310)

## Guā-pōo lên-ket

* *Cefu yuangui* "The Prime Tortoise of the Record Bureau" — Chinaknowledge.de. (Eng-gí)
# Lí Siong-ún

Lí Siong-ún
**Lí Siong-ún** (李商隱; 813 nî  – 858 nî ) sī chi̍t ūi Tiong-kok Tông-tiâu bóe-kî ê si-jîn; piáu-jī **Gī-san** (義山), hō **Gio̍k-khe-seng** (玉谿生) kap **Hoân-lâm-seng** (樊南生).
# Pian-liân-thé

**Pian-liân-thé** (編年體) sī chi̍t-chióng í le̍k-sú sî-kan sūn-sī lâi pian-choān kap kì-chài ê hong-sek. Chhái-iōng pian-liân-thé choān-siá ê le̍k-sú-chheh tiō hō-chò **pian-liân-sú** (編年史). Pí-kàu ū-miâ ê Tiong-kok pian-liân-sú ū *Chhun-chhiu*, *Tiok-su Kì-liân*, *Chū-tī Thong-kàm*, *Sio̍k Chū-tī Thong-kàm* kap *Bêng-thong-kàm*; lēng-gōa, Ji̍t-pún ê chèng-sú lio̍k-kok-sú: *Ji̍t-pún Su-kì*, *Sio̍k Ji̍t-pún-kì*, *Ji̍t-pún Hō͘-kì*, *Sio̍k Ji̍t-pún Hō͘-kì*, *Ji̍t-pún Bûn-tek Thian-hông Si̍t-lio̍k* kap *Ji̍t-pún Sam-tāi Si̍t-lio̍k*, mā sī pian-liân-thé ê le̍k-sú-chheh. Tiong-kok koaⁿ-hong ê chèng-sú jī-si̍p-sù-sú lóng sī iōng Kì-toān-thé lâi siá ê.
# Chúi-lō͘

**Chúi-lō͘** ū khó-lêng sī:

* Hô he̍k-chiá-sī khe tī tē-chiūⁿ teh lâu ê kò͘-tēng lō͘-sòaⁿ.

* Chúi-lō͘ (kau-thong), lī-iōng hô, khe he̍k-chiá-sī hái lâi kiâⁿ-chûn, thang chài lâng mā thang sàng hòe, chit-khóan kau-thong lō͘-sòaⁿ mā kiò-chò chúi-lō͘.
# Tóng-hāng

Se Hā bûn-jī sī Tóng-hāng bîn-cho̍k ê tiōng-iàu ûi-sán.
**Tóng-hāng** (党項) sī kó͘-chá Tiong-kok sai-pak-pêng ê chi̍t ê bîn-cho̍k. Se Hā sī in kiàn-li̍p ê ông-tiâu, só͘ kóng ê gí-giân sī Se-hā-gú. Tī Bông-kó͘ Tè-kok thóng-tī sî-tāi, Tóng-hāng pī hō-chò **Tông-gu̍t** (唐兀), hun-lūi chò Sek-bo̍k-jîn.
# Chhun-chhiu (chheh)

Chhun-chhiu
Chhun-chhiu (春秋) sī chi̍t ê Tiong-kok thoân-thóng bûn-hiàn, kap *Si-keng*, *E̍k-keng*, *Lé-kì* kap *Siōng-su* hō͘ Jû-ka tâng-chê kiò choè "Ngó͘-keng".

## Koh khoàⁿ

* Sù-su Ngó͘-keng
* Si̍p-sam-keng
# Chu-kat Liōng

Chu-kat Liōng ê ōe-siàng.
**Chu-kat Liōng** (Hàn-jī: 諸葛亮; 181 nî - 234 nî 8 goe̍h 23 ji̍t), pió-jī **Khóng-bêng** (孔明), sè-jîn chheng-ho͘ choè **Gō͘-liông** (臥龍).

Chu-kat Liōng sī Tiong-kok Sam-kok sî-tāi ê Sio̍k-hàn chèng-tī jîn-bu̍t.
# Khut Goân

Khut Goân
**Khut Goân** (Hàn-jī: 屈原; 340 BC – 278 BC) sī Tiong-kok chiàn-kok sî-tāi ê Chhó-kok-lâng, Bí (羋) sèⁿ, Khut sī, miâ Pêng (平), "Goân" sī i ê jī. Khut Goân sī Chhó Hoâi-ông sî-kî ê koaⁿ-oân, āu-lâi hō͘ ba̍t-lâng sio-kēng, i lī-khui Chhó Hoâi-ông, khai-sí siá chok-chē--ê bûn-ha̍k chok-phín. 278 BC, Chîn-kok chiàm-niá Chhó-kok ê kok-to͘, Khut Goân thiàu-chúi-sí---khì.
# Khai-goân (Tông)

|  |  |
| --- | --- |
| 開元**Khai-goân**

|  |
| --- |
| 713 nî ~ 741 nî |

 |
| **Kok-ka** | Tông-tiâu |
| **Kun-chú** | Hiân-chong |
| **Tn̂g-té** | 29 tang |

**Khai-goân** (開元; 713 nî ~ 741 nî) sī Tông-tiâu Hiân-chong ê liân-hō; chêng-āu 29 tang.

## Tōa Tāi-chì

## Chham sin-le̍k kap kan-chi ê tùi-chiàu-pió

## Siong-koan

* Tiong-kok ê liân-hō

|  |
| --- |
| **Khai-goân (Tông)** |
| Chiap-sio̍k Sian-thian | **Tông-tiâu ê liân-hō** | Kè-sio̍k Thian-pó |
# Tiō Hûn

Tiō Hûn
**Tiō Hûn** (趙雲, ?  – 229 nî ), piáu-jī **Chú-liông** (子龍), sī Tiong-kok Sam-kok sî-kî Sio̍k Hàn ê 1 ê chiong-kun. I kah Koan Ú, Tiuⁿ Hui, Má Chhiau, N̂g Tiong tâng-chê kiò choè „ngó͘-hó͘-chiòng“ (五虎將).
# Ló-chú

Ló-chú
**Ló-chú** (老子, iā ē-sái tha̍k **Nó͘-chú**) sī Tiong-kok Chhun-chhiu bóe-kî ê su-sióng-ka kah tiat-ha̍k-ka. I sī hit sî-hāu Tō-ka su-sióng ê chhòng-sí-jîn, «Tō-tek-keng» sī i siá ê.

Tō-kàu Thài-siōng Ló-kun ê goân-hêng tiō sī i.

## Chham-khó

* Wolfgang Kosack:*Laotse Von der Kraft und Vom Sinn*. Buch der Sinnsprüche in 81 Abschnitten und 2 Teilen. Uebertragen aus den Seidentexten zu Ma Wang Dui <Provinz Honan> Christoph Brunner, Basel 2014. ISBN 978-3-906206-18-9.
# Tân Tô

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Tân Tô 陳佗 |  |

 |
| Tân-kok kun-chú |
| Chāi-ūi | chiân 707 nî – chiân 706 nî |
|  |
|

| Choân-miâ |
| --- |
| Tô (佗) |

 |
| Chhut-sì | ? |
| Kòe-sin | chiân 706 nî |

**Tân Tô** (陳佗), pún-miâ hō-chòe **Kui Tô** (媯佗), sī Tiong-kok Chiu-tiâu Tân-kok ê tē-13 tāi kun-chú.
# Chhó͘-sû

Chhó͘-sû | *Khut-chú Hêng-gîm Tô͘* (屈子行吟圖), Tîn Hông-siú ōe (1616) |
| Chok-chiá | Khut Goân, Sòng Gio̍k |
| Original title | *楚辭 (Chǔ cí)* |
| Kok-ka | Tiong-kok |
| Gí-giân | Hàn-bûn |
| Lūi-hêng | Koa-si |

**Chhó͘-sû** (楚辭), ū-sî-chūn mā hông kiò-chò "So-thé" (騷體), Chhó͘-sû-thé (楚辭體), sī-í Khut Goân uî tāi-piáu chiàn-kok sî-kî Chhú-kok si-jîn só͘ chhòng-chok ê chi̍t ê bûn-thé. Se Hàn ê sî-chūn Lâu Hiòng (劉向) kā Khut Goân, Sòng Gio̍k (宋玉) téng-téng jîn-bu̍t ê chok-phín pian-chi̍p chiâⁿ-chò chi̍p-pún (集本), lî-chhiáⁿ koh hō-chò "*Chhó͘-sû*", *Chhó͘-sû* koh chiâⁿ-chò chi̍t-pō͘ koa-si (詩歌) chóng-chi̍p ê bêng-chheng. *Chhó͘-sû* iah-koh pau-koat kā *Chhó͘-sû* chi̍t-pō͘ si-chi̍p i-goa kî-thaⁿ ê Chhú-tē (楚地) chok-phín pau-koat chāi-lāi, teh Se Hàn chho͘-kî pat-sī tāi-piáu tùi ū chhú-tē te̍k-sek ê chok-phín ê hoān-chheng.

## Chù-kái

## Chham-khó bûn-hiàn

* 藤野岩友著，韓基國編譯：《巫系文學論——以《楚辭》為中心》（重慶：重慶出版社，2005）。
* 游天恩（即游國恩） (1999). *楚辭概論*. 臺灣商務印書館. ISBN 9789570516159.
* 熊良智 (2002). *楚辞文化研究*. 巴蜀書社. ISBN 9787806593875.
* 冈村繁：关于楚辞骚体文学的分离现象 Archived 2020-11-04 at the Wayback Machine.。

## Ên-sin oa̍t-to̍k

 Quotations related to Chhó͘-sû at Wikiquote

* "聽文物講故事·端午|屈原筆下的"香草美人"從何而來？-新華網". *big5.news.cn*. goân-loē-iông tī 2025-09-29 hőng khó͘-pih. 2025-05-31 khòaⁿ--ê.
* "【百家廊】文靜的菖蒲 - 香港文匯報". *大公文匯 www.tkww.hk*. 2025-05-31 khòaⁿ--ê.
* "芳菲菲其弥章——读《离骚》识香草-新华网". *www.xinhuanet.com*. 2025-05-31 khòaⁿ--ê.
* "《離騷》裡的花草你認識幾種？--時政--人民網". *politics.people.com.cn*. Goân-pún bāng-ia̍h Pó-chûn tī 2018-08-10. 2025-05-31 khòaⁿ--ê.

## Chham-ua̍t

* Sòng Gio̍k (宋玉)
* *Lî-so* (离骚)
* Tîn Hông-siú (陳洪綬/Tân Hông-siú)

## Goā-pō͘ liân-kiat

* 楚辞--百度 (Hàn-gí)
* 楚辭:九歌--中國哲學書電子化計劃 (Hàn-gí)
# Tiuⁿ Khian

Tiuⁿ Khian
**Tiuⁿ Khian** (張騫, iok chêng 200 nî - chêng 114 nî) sī Hàn-tiâu Se-hàn sî-kî tī Se-he̍k oa̍h-tāng ê goā-kau-ka, thàm-hiám-ka. I sī hit tong-sî Si-lō͘ ê khai-thok-chiá.
# Jîn-bîn Ji̍t-pò

1949 nî 10 goe̍h chhe 1 ê *Jîn-bîn Ji̍t-pò*
Jîn-bîn Ji̍t-pò (人民日報) sī Tiong-kok Kiōng-sán-tóng Tiong-iong Úi-oân-hōe ê chi̍t-hūn ki-koan-chóa, hām *Sin-hôa-siā* kap *Tiong-kok Tiong-iong Tiān-sī-tâi* ha̍p-chheng Tiong-kok Kiōng-sán-tóng kap Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok chèng-hú ê 3-tōa koaⁿ-hong thoân-mûi ki-koan. *Jîn-bîn Ji̍t-pò* sī Tiong-kok tē-it tōa sin-bûn-chóa, UNESCO kóng sī sè-kài 10-tōa sin-bûn-chóa chi-it.

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* Tiong-kok *Jîn-bîn Ji̍t-pò* ê Facebook choan-ia̍h (Eng-gí)
* Tiong-kok *Jîn-bîn Ji̍t-pò* ê Twitter bāng-ia̍h (Eng-gí)
* YouTube  téng ê **People's Daily *Jîn-bîn Ji̍t-pò pîn-tō (Eng-gí)
* Jîn-bîn Bāng Eng-bûn pán tī Sin-lōng Bî-phok (Hàn-gí)  (Eng-gí)
# Chô Phi

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Gūi Bûn-tè 魏文帝 |  |

 |
| *Chô Gūi ê hông-tè* |
|  |
| Chô Gūi ê hông-tè |
| Chāi-ūi | 220 nî – 226 nî |
| Chêng-jīm | Hàn Hiàn-tè (Hàn-tiâu) |
| Kè-jīm | Gūi Bêng-tè |
|  |
|

| Choân-miâ |
| --- |
| Chô Phi (曹丕) |
| Sē-hō |
| Bûn Hông-tè (文皇帝) |
| Biō-hō |
| Ko-chó͘ (高祖) |

 |
| Lāu-pē | Chô Chhò |
| Lāu-bú | Bú-soan Hông-hiō |
| Chhut-sì | 187 nî |
| Kòe-sin | 226 nî 6 goe̍h 29 ji̍t (39 hòe) |

**Chô Phi** (曹丕; 187 nî  – 226 nî 6 goe̍h 29 ji̍t), piáu-jī **Chú-hoân** (子桓), sè-miâ **Bûn-hông-tè** (文皇帝), āu-sè hō-chòe **Gūi Bûn-tè** (魏文帝). I sī Tiong-kok Sam-kok sî-tāi Gūi-kok ê khai-kok hông-tè. In pē-bú sī Chô Chhò kah Bú-soan Hông-hiō.
# Bân-oa̍t

Bân-oa̍t
**Bân-oa̍t** (Hàn-jī: 閩越 / 閩粵; Bân-tang-gí: *Mìng-uŏk*; Bân-pak-gí: *Mâing-ṳ̆e*; Phô͘-sian-gí: *Máng-e̤̍h*), mā hō-chò **Bân-oa̍t-kok** (閩越國) kap **Bû-chu-kok** (無諸國), sī Hok-kiàn ê chi̍t ê kó͘-chá ông-kok. Bân-oa̍t sī Pah-oa̍t Bân-oa̍t-cho̍k kiàn-li̍p ê kok-ka. Bân-oa̍t tī kong-goân chêng 202 nî khai-sí ê 60 chì 70 nî tiong-kan, kok-le̍k téng-sēng, sī hit-tong-sî Hàn-tiâu tang-lâm-bīn siāng kiông-sēng ê kok-ka. Bân-oa̍t-ông Bû-chu tī Siâⁿ-chhun kiàn-li̍p ê Ông-siâⁿ sī hit-tong-sî Tiong-goân tang-lâm-hong siāng-tōa ê siâⁿ-chhī.

## Le̍k-sú

### Khí-goân

Kin-kì khó-kó͘ kap bûn-hiàn gián-kiù, Bân-oa̍t ê ki-chhó͘ sī chāi-tē goân-chū-bîn bûn-hòa, in sī Pah-oa̍t ê chi̍t hūn, tī 3000 tang chêng, siong-tong Tiong-goân sī Siong ia̍h Chiu ê sî-tāi, to̍h í-keng tī--leh. Kàu Chiàn-kok sî-tāi, koh chìn chi̍t-pō͘ lām ji̍p chá-chêng hō͘ Chhó͘-kok siau-bia̍t ê Oa̍t-kok ê ûi-cho̍k, kàu hit chūn Bân-oa̍t chū-bîn ê chú-thé oa-ná sī chāi-tē goân-chū-bîn.

### Bân-oa̍t-kok ê kiàn-li̍p

Chiàu *Sú-kì* tùi Bû-chu chò Bân-oa̍t-ông ê kì-su̍t, ē-tàng chai-iáⁿ tī Chîn-kok cheng-ho̍k chìn-chêng, Bân-oa̍t í-keng ū kok-ka chèng-koân ê chûn-chāi.

## Chham-chiàu
# Éng-hô (Tong Hàn)

|  |  |
| --- | --- |
| 永和**Éng-hô**

|  |
| --- |
| 136 nî ~ 141 nî |

 |
| **Kok-ka** | Tong Hàn |
| **Kun-chú** | Sūn-tè |
| **Tn̂g-té** | 6 tang |

**Éng-hô** (永和; 136 nî ~ 141 nî) sī Tong Hàn Sūn-tè ê liân-hō; chêng-āu 6 tang.

## Tōa Tāi-chì

## Chham sin-le̍k kap kan-chi ê tùi-chiàu-pió

## Siong-koan

* Tiong-kok ê liân-hō

|  |
| --- |
| **Éng-hô (Tong Hàn)** |
| Chiap-sio̍k Iông-ka | **Tong Hàn ê liân-hō** | Kè-sio̍k Hàn-an |
# Tong-bêng Sèng-ông

Tong-bêng Sèng-ông ê tiau-siōng.
**Tong-bêng Sèng-ông** (Hàn-jī: 東明聖王; Ko-lê-jī: 동명성왕; chêng 59 nî - chêng 19 nî), miâ **Ko Chu-bông** (高朱蒙), sī Ko-kù-lê thoân-soat-ê kiàn-kok kun-ông.

Chu-bông 2-jī mā ē-sái siá-chòe **Cho͘-bô͘** (鄒牟), **Chiòng-kái** (眾解).
# Goân-siú (Se Hàn)

|  |  |
| --- | --- |
| 元狩**Goân-siú**

|  |
| --- |
| chêng 122 nî ~ chêng 117 nî |

 |
| **Kok-ka** | Se Hàn |
| **Kun-chú** | Hàn Bú-tè |
| **Tn̂g-té** | 6 tang |

**Goân-siú** (元狩) sī Se Hàn Bú-tè ê tē-sì ê liân-hō.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Thâu-chêng: **Goân-sok** | **Goân-siú** | Āu-piah: **Goân-téng** |
# Kiú-chiong Soàn-su̍t

*Kiú-keng Soàn-su̍t*
Kiú-chiong Soàn-su̍t (九章算術) sī hiān-chûn siāng-chá ê Tiong-kok kó͘-chá sò͘-ha̍k tù-chok chi-it, mā sī *Soàn-keng Si̍p-su* lāi siōng-tiōng-iàu ê chi̍t-chióng. Koan-î *Kiú-chiong Soàn-su̍t* ê chok-chiá, chit-má í-keng put-khó khó. It-poaⁿ jīm-ûi i sī keng-le̍k le̍k-tāi ê cheng-pó͘ siu-tèng, chiah ta̍uh-ta̍uh chiâⁿ-chò hiān-chhú-sî ê tēng-pún. *Kiú-chiong Soàn-su̍t* ê lōe-iông hong-hù, tê-châi kóng-hoat, lóng-chóng 9-chiong, hun-chò 246-tê (題) 202-su̍t (術), m̄-nā sī Hàn-tiâu sî-tāi ê tiōng-iàu sò͘-ha̍k tù-chok, mā tī Tiong-kok Kap thong-sè-kài sò͘-ha̍k ê le̍k-sú siōng chiàm-iú tiōng-iàu ê tē-ūi. Chok-ûi Tiong-kok thoân-thóng kó͘-chá sò͘-ha̍k ê hē-thóng chóng-kiat, *Kiú-chiong Soàn-su̍t* tùi Tiong-kok thoân-thóng sò͘-ha̍k ê hoat-tián ū chhim-oán ê éng-hiáng.
# Lâm-iông-chhī

**Lâm-iông-chhī** (Hàn-jī: 南陽市) sī Tiong-kok Hô-lâm-séng ê 1 ê tē-kip-chhī.

## Hêng-chèng-khu

* Ngō͘-liông-khu (臥龍區)
* Oán-siâⁿ-khu (宛城區)
* Tēng-chiu-chhī (鄧州市)
* Lâm-tiàu-koān (南召縣)
* Hong-siâⁿ-koān (方城縣)
* Se-kiap-koān (西峽縣)
* Tìn-pêng-koān (鎮平縣)
* Loē-hiong-koān (內鄉縣)
* Sek-chhoan-koān (淅川縣)
* Siā-kî-koān (社旗縣)
* Tông-hô-koān (唐河縣)
* Sin-iá-koān (新野縣)
* Tông-pek-koān (桐柏縣)
# Im-iông-ka

**Im-iông-ka** (陰陽家) sī Tiong-kok Tong Chiu Chiàn-kok sî-tāi tiong-kî ê chú-iàu ha̍k-phài, iā sī Chu-chú Pek-ka chi-it. In thê-chhiòng im-iông ngó͘-hêng ê su-sióng, só͘-í mā hō-chò **Ngó͘-hêng-ka** (五行家). Chau Ián, Lū Put-úi kap Lâu An sī Im-iông-ka su-sióng ê tāi-piáu jîn-bu̍t.

## Siong-koan

* Im-iông
* Ngó͘-hêng
# Lopnur-koān

**Lopnur-koān** (Uyghur-gí: لوپنۇر ناھىيىسى‎, Bông-kó͘-gí: ᠯᠣᠪᠨᠠᠭᠤᠷ
 ᠱᠢᠨᠢ, Hàn-gí: 尉犁縣) sī Tiong-kok Sin-kiong Uyghur Chū-tī-khu Bayingolin Bông-kó͘ Chū-tī-chiu ê chi̍t ê koān.
# Jiám Pek-giû

Jiám Pek-giû ê ōe-siōng
**Jiám Keng** (冉耕; ch. 544 nî - ?), piáu-jī **Pek-giû** (伯牛), Chhun-chhiu Ló͘-kok lâng, sī Khóng-chú ê ha̍k-seng, sio̍k Khóng-bûn Si̍p-tiat tek-hêng kho tiat-ha̍k-ka chi it. I chham Jiám Iú kap Jiám Tiōng-kiong kāng cho̍k.
# Su-má Ì

Su-má Ì
**Su-má Ì** (司馬懿, 179 nî  – 251 nî 9 goe̍h 7 ji̍t) piáu-jī **Tiōng-ta̍t** (仲達), sī Tiong-kok Sam-kok sî-kî Chô Gūi ê 1 ê koan-liâu. I sī Chìn-tiâu khai-kok hông-tè Chìn Bú-tè ê a-kong, tī Chìn-tiâu kiàn-li̍p í-āu hō͘ siōng biō-hō **Ko-chó͘**, sē-hō **Soan-hông-tè**.
# Kū-le̍k 9 goe̍h

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Kū-le̍k 9 goe̍h** | >> |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |
| Kū-le̍k goe̍h-le̍k |

**Kū-le̍k 9 goe̍h** (Hàn-jī: 舊曆九月) sī kū-le̍k ê tē-9 ê goe̍h-hūn.
# Hô (jîn-pêng)

| Hô |
| --- |
| Sèⁿ-sī |
| Hô |
| Hoat-im | Hôa-gí: ㄏㄜˊ *Hé / Ho¹* Kheh-gí: Hò Kńg-tang-ōe: Ho⁴ Oa̍t-lâm-gí: Hà Hân-gí: 하 *Ha* Ji̍t-gí: か *Ka* |
| Hun-pō͘ | Tang-a |

**Hô** (Hàn-jī: 何) sī chi̍t-ê Hàn-sèng, tī *Pek-ka-sèng* lāi-bīn pâi-lia̍t tē-21-ê, sī Tiong-kok tē-17-tōa, Tâi-oân tē-27-tōa ê sèⁿ.

## Le̍k-sú

## Jîn-bu̍t

* Hô Him-sûn
# Kū-le̍k 12 goe̍h

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Kū-le̍k 12 goe̍h** | >> |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |
| Kū-le̍k goe̍h-le̍k |

**Kū-le̍k 12 goe̍h** (Hàn-jī: 舊曆十二月) sī kū-le̍k ê tē-12 ê goe̍h-hūn.
# Gio̍k-lîm-chhī

**Gio̍k-lîm-chhī** (玉林市) sī Tiong-kok Kńg-sai Chòng-cho̍k Chū-tī-khu ê chi̍t-ê tē-kip-chhī, kó͘-miâ hō choè Ut-lîm (鬱林).

## Hêng-chèng-khu

* Gio̍k-chiu-khu (玉州區)
* Hok-biân-khu (福綿區)
* Pak-liû-chhī (北流市)
* Iông-koān (容縣)
* Lio̍k-chhoan-koān (陸川縣)
* Phok-pe̍k-koān (博白縣)
* Heng-gia̍p-koān (興業縣)
# Chiong-hô (Tong Hàn)

|  |  |
| --- | --- |
| 章和**Chiong-hô**

|  |
| --- |
| 87 nî ~ 88 nî |

 |
| **Kok-ka** | Tong Hàn |
| **Kun-chú** | Chiong-tè |
| **Tn̂g-té** | 2 tang |

**Chiong-hô** (章和; 87 nî ~ 88 nî) sī Tong Hàn Chiong-tè ê liân-hō; chêng-āu 2 tang.

## Tōa Tāi-chì

## Chham sin-le̍k kap kan-chi ê tùi-chiàu-pió

## Siong-koan

* Tiong-kok ê liân-hō

|  |
| --- |
| **Chiong-hô (Tong Hàn)** |
| Chiap-sio̍k Goân-hô | **Tong Hàn ê liân-hō** | Kè-sio̍k Éng-goân |
# Hàn Sūn-tè

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Hàn Sūn-tè 漢順帝 |  |

 |
| *Hàn-tiâu ê hông-tè* |
| Hàn-tiâu ê hông-tè |
| Chāi-ūi | 125 nî – 144 nî |
| Chêng-jīm | Lâu Ì |
| Kè-jīm | Hàn Chhiong-tè |
|  |
|

| Choân-miâ |
| --- |
| Lâu Pó (劉保) |
| Sē-hō |
| Hàu Sūn Hông-tè (孝順皇帝) |
| Biō-hō |
| Kèng-chong (敬宗) |

 |
| Chhut-sì | 115 nî |
| Kòe-sin | 144 nî 9 goe̍h 20 ji̍t (29 hòe) |

**Hàn Sūn-tè** (漢順帝, 115 nî  – 144 nî 9 goe̍h 20 ji̍t), miâ **Lâu Pó**, sī Hàn-tiâu ê hông-tè, 125 nî kàu 144 nî chāi-ūi.
# Hàn Chiong-tè

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Hàn Chiong-tè 漢章帝 |  |

 |
| *Hàn-tiâu ê hông-tè* |
|  |
| Hàn-tiâu ê hông-tè |
| Chāi-ūi | 75 nî – 88 nî |
| Chêng-jīm | Hàn Bêng-tè |
| Kè-jīm | Hàn Hô-tè |
|  |
|

| Choân-miâ |
| --- |
| Lâu Thán (劉炟) |
| Sē-hō |
| Hàu Chiong Hông-tè (孝章皇帝) |

 |
| Chhut-sì | 56 nî |
| Kòe-sin | 88 nî 4 goe̍h 9 ji̍t (32 hòe) |

**Hàn Chiong-tè** (漢章帝, 57 nî  – 88 nî 4 goe̍h 9 ji̍t), miâ **Lâu Thán**, sī Hàn-tiâu ê hông-tè, 75 nî kàu 88 nî chāi-ūi.
# Hàn Hô-tè

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Hàn Hô-tè 漢和帝 |  |

 |
| *Hàn-tiâu ê hông-tè* |
|  |
| Hàn-tiâu ê hông-tè |
| Chāi-ūi | 88 nî – 106 nî |
| Chêng-jīm | Hàn Chiong-tè |
| Kè-jīm | Hàn Siong-tè |
|  |
|

| Choân-miâ |
| --- |
| Lâu Tiāu (劉肇) |
| Sē-hō |
| Hàu Hô Hông-tè (孝和皇帝) |
| Biō-hō |
| Bo̍k-chong (穆宗) |

 |
| Chhut-sì | 79 nî |
| Kòe-sin | 106 nî 2 goe̍h 13 ji̍t (27 hòe) |

**Hàn Hô-tè** (漢和帝, 79 nî  – 106 nî 2 goe̍h 13 ji̍t), miâ **Lâu Tiāu**, sī Hàn-tiâu ê hông-tè, 88 nî kàu 106 nî chāi-ūi.