Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tâi-oân thóng-tī-chiá lia̍t-toaⁿ

| **Jīm-kî** | **Uē-siōng** | **Sènn-miâ** | **Tsiū-jīm** | **Sià-jīm** | **Tsìng-tóng** | **Hù-tsóng-thóng** | **Tsìn-tsîng tsit-uī** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **Tâi-uân Bîn-tsú-kok** |
| 1 |  | Tn̂g Kíng-siông | 1895 nî 5 gue̍h 25 hō | 1895 nî 6 gue̍h 6 hō | bô | bô | Hok-kiàn Tâi-oân sûn-hú (1894-1895) |
| 2 |  | Lâu Íng-hok | 1895 nî 6 gue̍h 26 hō | 1895 nî 10 gue̍h 21 hō | bô | bô | Tsóng-ping (1894-1895) |
|  **Tsiàn-āu Tâi-uân** |
| Kok-bîn tāi-huē kàn-tsiap suán-kí |
| 1~5 |  | Tsiúnn Kài-se̍k (1887-1975) | 1950 nî 3 gue̍h 1 hō | 1975 nî 4 gue̍h 5 hō |  Tiong-kok Kok-bîn Tóng |  |  |
| 5 |  |  | 1975 nî 4 gue̍h 6 hō | 1978 nî 5 gue̍h 20 hō |  Tiong-kok Kok-bîn Tóng |  |  |
| 6, 7 |  | Tsiúnn Keng-kok (1910-1988) | 1978 nî 5 gue̍h 20 hō | 1988 nî 1 gue̍h 13 hō |  Tiong-kok Kok-bîn Tóng |  |  |
| 7, 8 |  | Lí Ting-hui | 1988 nî 1 gue̍h 13 hō | 1996 nî 5 gue̍h 20 hō |  Tiong-kok Kok-bîn Tóng |  |  |
| Jîn-bîn ti̍t-suán |
| 9 |  | Lí Ting-hui | 1996 nî 5 gue̍h 20 hō | 2000 nî 5 gue̍h 20 hō |  Tiong-kok Kok-bîn Tóng | Liân Tsiàn |  |
| 10, 11 |  | Tân Tsúi-pínn | 2000 nî 5 gue̍h 20 hō | 2008 nî 5 gue̍h 20 hō | Bîn-tsú Tsìn-pō͘ Tóng | Lū Siù-liân |  |
| 12, 13 |  | Má Ing-kiú | 2008 nî 5 gue̍h 20 hō | 2016 nî 5 gue̍h 20 hō |  Tiong-kok Kok-bîn Tóng | Siau Bān-tiông (12) Ngôo Tun-gī (13) |  |
| 14, 15 |  | Chhòa Eng-bûn | 2016 nî 5 gue̍h 20 hō | 2024 nî 5 gue̍h 20 hō | Bîn-tsú Tsìn-pō͘ Tóng | Tân Kiàn-jîn (14) Lōa Chheng-tek (15) |  |
| 16 |  | Lōa Chheng-tek | 2024 nî 5 gue̍h 20 hō |  | Bîn-tsú Tsìn-pō͘ Tóng | Siau Bí-khîm |  |

## Siong-kuan

* Tâi-uân
# Sè-kài ê le̍k-sú

**Sè-kài ê le̍k-sú** sī leh kóng **lâng ê le̍k-sú**, kì-su̍t ê kun-kù sī khó-kó͘-ha̍k, jîn-lūi-ha̍k, ûi-thoân-ha̍k, giân-gí-ha̍k kap kî-tha ha̍k-būn; nā sī chū siá-jī hoat-bêng liáu-āu ê sî-kî, koh thang tùi kì-lio̍k-tek le̍k-sú kap jī-chhù chu-liāu kiam ián-kiù tit--lâi.
# Tâu-hâng

**Tâu-hâng** (投降) ia̍h sī kiò chò **hâng-ho̍k** (降伏), sī kun-jîn tī chū-goān ia̍h-sī tióng-koaⁿ bēng-lēng hā thêng-chí chiàn-tàu, pēng-chhiáⁿ sêng-ûi te̍k-jîn ê hu-ló͘ ê hêng-ûi.

Tâu-hâng ē sái pun chò iú-tiâu-kiāⁿ tâu-hâng kap bô-tiâu-kiāⁿ tâu-hâng.
# Kheh-ka

Kheh-ka thô͘-lâu.
**Kheh-ka** (客家, *Hak-kâ*) sī Hàn-bîn-cho̍k lāi-bīn ê chi̍t-ê bîn-hē, chú-iàu tòa tī Hok-kiàn, Kńg-tang, Kang-se chham Tâi-ôan, tī Tang-lâm-a mā-ū chiok-chōe. Chôan-sè-kài lóng-chóng ū tāi-iok 4000 bān ê Kheh-ka-lâng, tī Bân-lâm-gí it-poaⁿ kiò **Kheh-lâng**. Kheh-ka-lâng ê gí-giân sī Kheh-gí, m̄-koh kóng Kheh-gí ê bîn-cho̍k m̄-chí Kheh-lâng.
# Chià-thn̂g

**Chià-thn̂g** (Eng-gí: *sucrose*) sī 1-chióng siang-thn̂g (*disaccaride*), hē-thóng-miâ hō-chò α-D-glucopyranosyl-β-D-fructofuranoside, iû 1-ê phô-tô-thn̂g hun-chí kap 1ê fructose hun-chí liân-kiat cho·-sêng.

Chià-thn̂g ê hun-chí kiat-kò· tô·.
Chià-thn̂g sī tēng, pe̍h-sek, ta ê cheng-thé, 1-lia̍p-1-lia̍p he̍k hún-hún-soa-soa, tam--khí-lâi sī tiⁿ ê, phīⁿ--khí-lâi bô-bī, ah chiâⁿ gâu iûⁿ tī chúi--līn, sió-khóa-á iûⁿ tī chiú-cheng, soah bē iûⁿ tī benzene, petroleum, kap kî-thaⁿ ê iú-ki-iûⁿ-chē (*organic solvent*).

Chià-thn̂g chú-iàu sī ùi kam-chià kap sugar beet (*Beta vulgaris* L.) lâi chè-chō, sī ji̍t-siông seng-oa̍h siāng-chia̍p sú-iōng ê thn̂g. I kah chiù-khí ū ti̍t-chiap ê koan-hē, kah bó·-1-kóa kî-thaⁿ jîn-lūi ê pēⁿ-thiàⁿ mā-ū koan-hē.

## Gōa-pō· liân-kiat

* Chià-thn̂g kán-kài Archived 2005-04-09 at the Wayback Machine. (Hôa-gí)
# Tân Sêng

Tân Sêng
**Tân Sêng** (陳誠, 1898 nî 1 goe̍h 4 ji̍t – 1965 nî 3 goe̍h 5 ji̍t) sī Tiong-hoâ Bîn-kok--ê 1--ê chèng-tī-ka kap hù-chóng-thóng, i ê jīm-kî chîng 1954 nî kàu 1965 nî.
# Tāi-ha̍k Liân-ha̍p Chiau-seng Khó-chhì

**Tāi-ha̍k Liân-ha̍p Chiau-seng Khó-chhì** (大學聯合招生考試), kán-chheng **Tāi-ha̍k Liân-khó** (大學聯考), sī Tâi-oân kàu-io̍k le̍k-sú siōng bat chûn-chāi ê kong-su-li̍p tāi-ha̍k ji̍p-ha̍k khó-chhì. 2002 nî hùi-tû tāi-ha̍k liân-khó, kái chò to-goân ji̍p-ha̍k hong-àn.
# Tân Kiàn-jîn

| Tân Kiàn-jîn |
| --- |
| 陳建仁 |
|  |
|  |
| Tē 31 jīm Tiong-hoâ Bîn-kok Hêng-chèng-īⁿ īⁿ-tiúⁿ |
| **Jīm-kî** 2023 nî 1 goe̍h 31 ji̍t – 2024 nî 5 goe̍h 20 ji̍t |
| Chóng-thóng | Chhòa Eng-bûn |
| Chêng-jīm | So͘ Cheng-chhiong |
| Kè-jīm | Toh Êng-thài |
| Tē 14 jīm Tiong-hoâ Bîn-kok hù-chóng-thóng |
| **Jīm-kî** 2016 nî 5 goe̍h 20 ji̍t – 2020 nî 5 goe̍h 20 ji̍t |
| Chóng-thóng | Chhòa Eng-bûn |
| Chêng-jīm | Ngô͘ Tun-gī |
| Kè-jīm | Lōa Chheng-tek |
|  |
| Kò-jîn chu-sìn |
| Chhut-sì | 1951 nî 6 goe̍h 6 ji̍t （1951-06-06）(75 hòe)  Tâi-oân Ko-hiông-koān Kî-san-tìn (taⁿ sio̍k Ko-hiông-chhī Kî-san-khu) |
| Chèng-tóng | Bû-tóng-che̍k (2022 nî í-chêng) Bîn-chú Chìn-pō͘ Tóng (2022 nî í-āu) |
| Bú-hāu | Kok-li̍p Tâi-oân Tāi-ha̍k Johns Hopkins Tāi-ha̍k |

**Tân Kiàn-jîn** (陳建仁, 1951 nî 6 goe̍h 6 ji̍t chhut-sì ) sī Tâi-oân ê 1 ê chhut-miâ ê liû-hêng-peⁿ-ha̍k kiam kong-kiōng ūi-seng kho-ha̍k-ka, Tiong-iong Gián-kiù-īⁿ īⁿ-sū.

I tī 2015 nî 11 go̍eh 16 ji̍t chham-ka Tiong-hoâ Bîn-kok ê chóng-thóng hù-chóng-thóng soán-kí, i choè Chhoà Eng-bûn ê hù-chhiú. 2016 nî 1 goe̍h 16 ji̍t, tòng-soán hù-chóng-thóng, 2020 nî sià-jīm. 2023 nî 1 goe̍h 31 ji̍t chiū-jīm Hêng-chèng-īⁿ īⁿ-tiúⁿ.

|  |
| --- |
| **Tân Kiàn-jîn** |
| chèng-hú chit-bū
 |
| Chiap-sio̍k Ngô͘ Tun-gī | **Tiong-hoâ Bîn-kok hù-chóng-thóng** 2016 nî–2020 nî | Kè-sio̍k Lōa Chheng-tek |
| Chiap-sio̍k So͘ Cheng-chhiong | **Hêng-chèng-īⁿ īⁿ-tiúⁿ** 2023 nî–2024 nî | Kè-sio̍k Toh Êng-thài |
# Marshal

Marshal sī chi̍t jī Eng-gí tan-jī, ēng chò chē khoán bô-kâng ki-koan ê tiúⁿ-koaⁿ hâm-thâu. Tī hiān-tāi, khah phó͘-thong ê nn̄g khoán sī kun-sū kai-ki̍p kap bîn-sū ê hoat-lu̍t chip-hêng khang-khòe.

Nā chò kun-sū hâm-thâu, pún jī thang hoan-e̍k chò goân-sè; lēng-gōa tī Bí-kok, ū chi̍t khoán sio̍k Su-hoat-pō͘ ê liân-pang pó-an-koaⁿ to̍h kiò chò *marshal*.
# Se-pan-gâ ê séng

Se-pan-gâ ê 50 ê séng-hūn.
Tī Se-pan-gâ, choân-kok hun-chòe 50 ê **séng** (Se-pan-gâ-bûn: *provincia*).

 *Che sī chi̍t phiⁿ koan-î Se-pan-gâ tē-lí ê phí-á-kiáⁿ. Chhiáⁿ tàu khok-chhiong.*
# Hok-ní-mô͘-sa Ko-sok-kong-lō͘

Hok-ní-mô͘-sa Ko-sok-kong-lō͘ lō͘-soàⁿ
**Hok-ní-mô͘-sa Ko-sok-kong-lō͘** (福爾摩沙高速公路, kán. **Hok-ko**) sī Tâi-oân ê tē-jī tiâu lâm-pak-hiòng ko-sok-kong-lō͘, iā hō-hò **Kok-tō Sam-hō** (國道三號), **Tē-jī Ko-sok-kong-lō͘** (第二高速公路, kán. **Jī-ko**). Nā àn-chiàu heng-kiàn kun-toāⁿ kap tē-lí ūi-tì, koh ē-ēng hun-chò **Pak-jī-ko** (北二高), **Tiong-jī-ko** (中二高) kap **Lâm-jī-ko** (南二高) saⁿ-toā khu-toāⁿ. Jī-ko choân-tn̂g 431.5 kong-lí, sī choân Tâi-oân siōng-tn̂g ê ko-sok-kong-lō͘. Tong-chho͘ heng-kiàn Jī-ko ê chú-iàu kong-lêng sī beh so͘-sàn Tiong-san Ko-sok-kong-lō͘ chhu-kīn páu-hô ê kau-thong liû-liōng. Jī-ko tông-sî mā ū pêng-hêng siâⁿ-hiong hoat-tián ê jīm-bū, só͘-í hām It-ko sio-pí, Jī-ko ê lō͘-soàⁿ chú-iàu chhǹg-kòe Tâi-oân sai-pō͘ ê tiong-sió-hêng siâⁿ-tìn kap hiong-chhun só͘-chāi, chhiok-chìn iân-soàⁿ tē-khu ê keng-chè hoat-tián. Jī-ko chū 1987 nî ùi Pak-jī-ko khai-sí tāng-kang, 1993 nî khai-sí hun-toāⁿ thong-chhia, chì 2004 nî 1 goe̍h 11 ji̍t choân-soàⁿ oân-kang.
# Thóng-liân Kheh-ūn

**Thóng-liân Khì-chhia Kheh-ūn Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si** (Hàn-jī: 統聯汽車客運股份有限公司; Eng-gí: United Highway Bus Company Limited), kán-chheng **Thóng-liân Kheh-ūn** (統聯客運), **Thóng-liân** (統聯), **UBus**, sī Tâi-oân chi̍t keng kok-tō kheh-ūn kong-si. Tû-liáu kok-tō kheh-ūn lia̍h-gōa,iIn mā ū keng-iâⁿ Thô-hn̂g-chhī, Tâi-tiong-chhī, Ko-hiông-chhī, Hoa-liân-koān chhī-khu ê kong-chhia.

## Siòng-phìⁿ

* Thóng-liân Ko-hiông-chhī Kong-chhia Kiàn-kok Kan-sòaⁿ (建國幹線)
* Ko-thih khoài-chia̍t kong-chhia
*
* Chá-kî ê kok-tō kheh-ūn
* Thóng-liân Tâi-tiong-chhī Kong-chhia 73 hō
# So͘-ò-káng

So͘-ò-káng
**So͘-ò-káng** (蘇澳港) sī tiàm tī Tâi-oân Gî-lân-koān So͘-ò-tìn ê thian-jiân hái-káng. I khiā tī Gî-lân Pêng-goân lâm-pêng ê So͘-ò-oan lāi, tang-pêng khoàⁿ hiòng Thài-pêng-iûⁿ, ē-ēng kóng sī chi̍t ê tē-lí hêng-sè hui-siông iu-liông ê káng-kháu.
# Ūn-su-khì

*"Chhia" choán lâi pún ia̍h. "Chhia" ê kî-tha ì-sù khòaⁿ chhia (khu-pia̍t-ia̍h).*
Ūn-su-khì
**Ūn-su-khì**, **chài-kū**, **ūn-su khì-kū**, ia̍h sī kóng **kau-thong kang-kū**, sī ūn-sàng lâng mi̍h ê ki-koan, pau-koat chū-lián-chhia, hoé-chhia, khin-khì-kiû, chûn, hui-hêng-ki téng lóng sǹg.

## Siong-koan

* Tāng-ki-hâi
# Pó͘-si̍p-pan

Ji̍t-pún pó͘-si̍p-pan ê kàu-sek
**Pó͘-si̍p-pan** (補習班) sī chi̍t-khoán te̍k-pia̍t ê ha̍k-si̍p só͘-chāi, i-ê sèng-chit sio̍k-î hui-chiàⁿ-pān ê ha̍k-hāu. In tohng-siông iōng-lâi hùn-liān ha̍k-seng ka-kiông te̍k-tēng ê kho-bo̍k, pí-lūn Eng-bûn kap sò͘-ha̍k, lâi èng-hù te̍k-tēng ê khó-chhì. Chit-kóa pó͘-si̍p-pan sī ūi tāi-ha̍k têng-khó ê ha̍k-seng só͘ siat-kè, thê-kiong choân-nî ê khò-têng lâi pang-chō͘ ha̍k-seng chún-pī keh-tńg-tang ê khó-chhì.

Pó͘-si̍p-pan thong-siông sī su-li̍p ê, tī Tang-a chi̍t-kóa tē-khu hui-siông sî-kiâⁿ, pí-lūn Ji̍t-pún, Tâi-oân, Hiang-káng, Tiong-kok, Hân-kok kap Sin-ka-pho téng-téng siū-tio̍h Jû-ka su-sióng kap le̍k-sú-siōng ê hàn-o̍h, kho-kí kap pat-pí chè-tō͘ éng-hióng ê A-chiu Hàn-jī bûn-hòa-khoan tē-khu.
# Peh-goe̍h-cheh

Peh-go̍eh-cheh ê goe̍h-piáⁿ.
**Peh-go̍eh-cheh**/**Peh-ge̍h-cheh** sī tang-a tē-khu ê chi̍t-ê cheh-ji̍t, sî-kan sī kū-le̍k 8 go̍eh 15. Àn Hôa-jîn ê thôan-thóng, tī chit-kang, chhin-chiâⁿ pêng-iú ē sio-chio khì hó hong-kéng ê só·-chāi ta̍k-ke khai-káng, khòaⁿ go̍eh-niû, chia̍h goe̍h-piáⁿ kap iū-á. Tī Tâi-ôan, mā chin liû-hêng hang-bah, chia̍h iû-pn̄g.

It-poaⁿ Peh-go̍eh-cheh siōng-chia̍p thiaⁿ-tio̍h--ê sī Sò·-ngô· ( 素娥; Siông-ngô·, 嫦娥 ) poe chiūⁿ go̍eh-niû ê kò·-sū, koh-lâi tō sī tâng-chê hām Sò·-ngô· tòa tī go̍eh-niû téng-kôan ê thò·-á, kap mî-nōa tī hia teh chhò 1-châng chhò bē tò ê chhiū-á ê Gô Kang. ( 吳剛 ).

## Kin-thâu

Peh-go̍eh-cheh ê go̍eh-niû.
Peh-go̍eh-cheh ê kin-thâu taⁿ í-keng chin oh khe-khó--ah. Ū 1-khóan kóng-hoat sī kū-le̍k 8-go̍eh 15 tú hó sī kū-le̍k chhiu-thiⁿ ê pòaⁿ-tiong-nôa, hō-chò "Tiong-chhiu"( 中秋 ), í-chá jīn-ûi chit-ji̍t ê go̍eh-niû siōng-îⁿ mā siōng kng, só·-í sio-chio tī chit-kang khòaⁿ go̍eh-niû.

Mā ū kóng Peh-go̍eh-cheh khêng-si̍t kap kó·-chá kó·-chá pài go̍eh-sîn, he̍k-chiá-sī siu-sêng liáu-āu chò lāu-jia̍t ū koan-hē.

### Oa̍t-lâm *Tết Trung Thu* ("Chiat Tiong Chhiu") ê kin-thâu

Oa̍t-lâm in mā ū Peh-go̍eh-cheh, Oa̍t-lâm-ōe hō-chò "Tết Trung Thu ( 節中秋 )". Nā in kóng ê kin-thâu sī 8-sè-kí ê sî ū 1-ê hông-tè kiò-chò Bêng-hông (明皇, Minh-Hoang), Bêng-hông chhōa i ê hông-tè-niû Iûⁿ Kùi-hui (楊貴妃, Duong Quy Pho) khì 1-ê ô· piⁿ, tī hia go̍eh-niû chhiō kah kng-kng-kng, Bêng-hông kā i ūi Iûⁿ Kùi-hui siá ê si tha̍k hō· i thiaⁿ.

## Ji̍t-pún kap Hân-kok ê Peh-go̍eh-cheh

### Ji̍t-pún ū 2-ê Peh-go̍eh-cheh

Ji̍t-pún lâng kā peh-go̍eh-cheh hō-chò "Goe̍h-kiàn (Ji̍t-pún-gí: 月 (つき)見 (み) *tukimi*)", in m̄-na tī kū-le̍k 8-go̍eh 15 àm-sî, mā tī 9-go̍eh 13 ê àm-sî khòaⁿ go̍eh-niû. In kā 8-go̍eh 15 ê go̍eh-niû hō-chò Ō͘-bêng-goe̍h (芋 (いも)名 (めい)月 (げつ) *imomeigetu*), 9-go̍eh 13 ê go̍eh-niû kiò-chò La̍t-bêng-go̍at (栗 (くり)名 (めい)月 (げつ) *kurimeigetu*), mā ū lâng kóng Tāu-bêng-go̍at (豆 (まめ)名 (めい)月 (げつ) *mamemeigetu*).

8-go̍eh 15 àm-sî, Ji̍t-pún-lâng ē tī khòaⁿ go̍eh-niû ê só·-chāi pâi toh-á pài-pài, ēng koaⁿ-bang chng-thāⁿ, kā Peh-go̍eh-cheh môa-chî (月見団子), ō·-á, mô·-tāu té--leh, chiú pâi--leh, chò-hóe khòaⁿ go̍eh-niû, mā saⁿ-kap kiû hó-nî-tang.

Chôan-sè-kài kan-taⁿ Ji̍t-pún-lâng ke chò 1-kang 9-go̍eh 13, in hit-kang ē ēng tōa-tāu kap la̍t-chí lâi chè-pài, hit-chūn tōa-tāu kap la̍t-á tú tio̍h-sî, che mā sī ūi-sím-mi̍h hit-kang ê go̍eh-niû kiò-chò La̍t-bêng-go̍at (栗名月) ia̍h-sī Tāu-bêng-go̍at (豆名月) ê gôan-in.

### Hân-kok ê Peh-go̍eh-cheh

Hân-kok-lâng in oan-ná ū tī kū-le̍k 8-go̍eh 15 khòaⁿ go̍eh-niû ê hong-sio̍k. Hân-kok-ōe kā peh-go̍eh-cheh hō-chò "Chhiu-sia̍h (Hân-kok-gí: 추석／秋夕 *chuseog, óa-im: chhiu-so·k*)", hit-kang ta̍k-ê hioh-khùn, hām kò·-hiong ê chhin-chiâⁿ thôan-îⁿ, sǹg sī in kòe-nî hām kúi-cheh í-gōa ê tē-3-ê tōa cheh-ji̍t. In hit-kang ē chia̍h hō-chò siông-piáⁿ (송병 / 松䭏 *Songbyeong, óa-im: son-pion*） ê sì-siù.
# Phoaⁿ An-pang

**Phoaⁿ An-pang** (潘安邦; 1954 nî 9 goe̍h 10 ji̍t - 2013 nî 2 goe̍h 3 ji̍t) sī Tâi-oân chhut-miâ ê Kok-gí-koa koa-chheⁿ. I lâng seⁿ liáu chiâⁿ iân-tâu , m̄-koh í-keng koè-sin. I siōng chhut-miâ ê koa sī *Goā-pô(goā-má) ê Phêⁿ-ô͘-oan*(外婆的澎湖灣).

## Chhut-sin

Phoaⁿ An-pang chhut-sì tī Phêⁿ-ô͘ Má-keng（媽宮). Láu-pe Phoaⁿ Sî-hoâ(潘時驊) sī kun-jîn, toè Kok-bîn-tóng kàu Tâi-oân, bat chò kàu chiong-kun. In ê chó͘-che̍k tī Tiong-kok Chiat-kang-séng Un-chiu（溫州).
# Tâi-oân-koa

**Tâi-oân-koa** (台灣歌) sī ēng Tâi-oân-ōe ián-chhiùⁿ ê Tâi-oân liû-hêng koa-khek.

Tâi-oân-koa iáu-koh ū chē-chē kóng-hoat, chhin-chhiūⁿ **Tâi-gí-koa** (台語歌), **Tâi-gí liû-hêng im-ga̍k** (台語流行音樂), **Tâi-gí koa-khek** (台語歌曲) téng-téng.

 *Che sī chi̍t phiⁿ koan-î koa-khek ê phí-á-kiáⁿ. Chhiáⁿ tàu khok-chhiong.*
# Kang Hūi

**Kang Hūi** (江蕙, pún-miâ Kang Siok-hūi 江淑惠, 196? nî 9 goe̍h 1) sī Tâi-gí koa thian-hō·-kip ê bêng-chheⁿ koa-chhiú. Ko-hiông lâng (?).

I ê saⁿ-mōe 江淑娜 oân-nā sī chhut-miâ ê koa-chheⁿ.

I chhut-sì tī 1 ê ka-kéng chheng-khó· ê ka-thêng, lóng-chóng 6 ê gín-á. sè-hàn chia̍h-pn̄g tiāⁿ-tiāⁿ toh-téng bô chhài, bián-kióng pn̄g kiáu tāu-iû chò 1 tǹg. In put-sî poaⁿ-chhù. 9-hoè ê sî-chūn kui-ke poaⁿ khì Tâi-pak Pak-tâu. In lāu-pē chò pò·-tē-hì ang-á. I chū sè-hàn tō hèng chhiùⁿ-koa, in pē-bó khêng koá chîⁿ hō· i toè Nakasi ê sai-hū o̍h koa. 9-hoè khai-sí tī Pak-tâu ê pn̄g-tiàm, chiu-ka chhiùⁿ àm-liām ê Ji̍t-pún koa hō· Ji̍t-pún koan-kong-kheh thiaⁿ, tō· ji̍t-chí. Āu--lâi poaⁿ khì Saⁿ-têng-po·, Tâi-pak-kiô piⁿ ê ē-kha-chân siā-hoē.

## Choan-chip lia̍t-tōaⁿ

* Hong-chhoe ê Goān-bāng (2003.11)
* Âng-soàⁿ (2002.12)
* Sè-kì Âng-koa (2001.09)
* 2001Kang Hūi (2001.06)
* Tâi-oân Âng-koa (2000.11)
* Góa Ài--kòe (2000.01)
* 半醉半清醒 1999.01
* 世紀金選1998.12
* 江蕙精選輯1997.03
* 等待舞伴1996.10
* Ài M̄ Tio̍h Lâng (愛毋著人) 1995.12
* 悲情歌聲1994.12
* 苦酒的探戈1994.03
* 感情放一邊1993.05
* 酒後的心聲1992.10
* 愛情雨1991.02
* 夢中情1990.10
* 日語金曲Ⅰ1990.04
* 一個紅蛋1990.03
* 唱過從前 1991
* 心內話1989.12
* 落山風1989.01
* 相思夢1988.06
* 褪色的戀情1987.11
* [知音]專輯1987.02
* 傷心的所在1986.08
* 大船入港1986.01
* 民4-母子鳥1985.10
* 不想伊1985.06
* 民3-海中花1985.04
* 民2-思想枝1985.02
* 無奈無奈1984.12
* 還鄉1984.09
* 民1-秋風夜雨1984.06
* 惜別的海岸1984.01 (thâu-1-tiuⁿ koh-jîn choan-chip)
* 白色的夢1983.08
* 你著忍耐1983.05
* 東京假期1981.04 Jit-gi
* 姑娘18一朵花1981.09
* 你不該輕視我1982.04
* 林晏如一生精選1998.00
* 明天會更好1985.10
* 一種感覺 1986.00

## Goā-pō· liân-kiat

*  Archived 2004-08-09 at the Wayback Machine.
# A-mei

|  |
| --- |
| A-mei |
| Amit Kulilay |
| Koa-chhiú |
| Sèngpia̍t | Lú-sèng |
| Gēmiâ | A-mei |
| Kokka | Tâi-oân |
| Seⁿji̍t | 1972.08.09 (45 hòe) |
| Kò͘hiong | Tâi-tang, Tâi-oân |
| Cho̍kkûn | Puyuma |
| Gígiân | pinuyumayan, Tâi-gí, Pak-kiaⁿ-ōe, Ji̍t-gí, Kńg-tang-ōe(bat sió-khóa) |
| Kàu-io̍k | Tâi-tang Ko-kip Lông-kang Chit-gia̍p Ha̍k-hāu(chit-má sī Kok-li̍p Tâi-tang Choan-kho Ha̍k-hāu) |

**A-mei**, Hàn-miâ **Tiuⁿ Hūi-moē** (張惠妹; 1972 nî 8 goe̍h 9 ji̍t chhut-sì), Puyuma-miâ **Kulilay Amit**, sī Tâi-oân ê koa-chhiú. I tī Tâi-tang chhut-sì, sī thong Tâi-oân siāng chhut-miâ ê liû-hêng-koa koa-chhiú chi it, iā tông-sî sī im-ga̍k chè-chō-jîn. Tī 1996 nî, chhut-pán i ê tē-it tiuⁿ chhiùⁿ-phìⁿ, "Chí-mōe."
# Chhòa Kiān-ngá

**Chhòa Kiān-ngá** (蔡健雅; 1975 nî 1 go̍eh 28 hō chhut-sì) sī chi̍t ūi Sin-ka-pho chhut-sin ê cha-bó͘ Hoâ-gí koa-chhiú kiam im-ga̍k chè-chok-jîn, Eng-bûn miâ-jī hō-chòe **Tanya Chua**. Chhòa Kiān-ngá bat hoat-hêng kòe chin chōe tiuⁿ Tiong-bûn kah Eng-bûn ê choan-chip, mā sī hiān-kim tit-tio̍h Tâi-oân Kim-khek-chióng siōng chōe pái ê cha-bó͘ koa-chhiú, lóng-chóng ji̍p-sóan 8-kái, 3-kái tit-chióng. Chū 2006 nî khai-sí, Chhòa Kiān-ngá poaⁿ-sóa Tâi-pak tēng-ki kiam hoat-tián kò-jîn sū-gia̍p.
# Chit-gia̍p iá-kiû

**Chit-gia̍p iá-kiû** (Hàn-jī: 職業野球; Eng-gí: *professional baseball*), he̍k-chiá **chit-gia̍p pāng-kiû** (職業棒球), sī chi̍t khoán chit-gia̍p ūn-tōng, kā iá-kiû chò-ûi ūn-tōng ê chú-thé. Bí-kok Chit-pāng, Ji̍t-pún Chit-pāng, Hân-kok Chit-pāng téng-téng lóng-sī thong-sè-kài ū-miâ ê chit-gia̍p iá-kiû liân-bêng, lēng-gōa Tâi-oân mā ū Tiong-hôa Chit-pāng, sī bo̍k-chêng Tâi-oân ûi-it--ê chit-gia̍p iá-kiû liân-bêng.

 *Che sī chi̍t phiⁿ kap **iá-kiû** siong-koan ê phí-á-kiáⁿ. Chhiáⁿ tàu khok-chhiong.*
# Tâi-oân ê tó-sū lia̍t-toaⁿ

Pún ia̍h kài-siāu bo̍k-chiân iû Tâi-oân ê Tiong-hôa Bîn-kok Chèng-hú iú-hāu thóng-tī ê tó-sū.

## Lia̍t-toaⁿ

| Sūn-ūi | Miâ | Koān-chhī | Ūi-tì | Biān-chek（km²） | Pī-chù |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Tâi-oân-tó | pún-tó | Tang A-chiu | 00,35807.82 |  |
| 2 | Kim-mn̂g-tó | Kim-mn̂g-koān | Ē-mn̂g-oan | 00,134.25 |  |
| 3 | Phêⁿ-ô͘-tó | Phêⁿ-ô͘-koān | Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó | 00,065.41 |  |
| 4 | Lân-sū | Tâi-tang-koān | Se Thài-pêng-iûⁿ | 00,046.82 |  |
| 5 | Sai-sū | Phêⁿ-ô͘-koān | Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó | 00,017.84 |  |
| - | Gōa-sòaⁿ-téng-chiu | Hûn-lîm-koān | Tâi-oân Hái-kiap | 00,017.22 |  |
| 6 | Le̍k-tó | Tâi-tang-koān | Se Thài-pêng-iûⁿ | 00,015.09 |  |
| 7 | Sió-kim-mn̂g | Kim-mn̂g-koān | Ē-mn̂g-oan | 00,014.85 |  |
| 8 | Pe̍h-soa-tó | Phêⁿ-ô͘-koān | Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó | 00,013.88 |  |
| 9 | Lâm-kan-tó | Liân-kang-koān | Má-chó͘ Lia̍t-tó | 00,010.43 |  |
| 10 | Chhit-bí-tó | Phêⁿ-ô͘-koān | Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó | 00,007.59 |  |
| 11 | Liû-khiû-sū | Pîn-tong-koān | Tâi-oân Hái-kiap | 00,006.80 |  |
| 12 | Bāng-oaⁿ-tó | Phêⁿ-ô͘-koān | Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó | 00,006.74 |  |
| 13 | Pak-kan-tó | Liân-kang-koān | Má-chó͘ Lia̍t-tó | 00,006.44 |  |
| 14 | Tang-ín-tó | Liân-kang-koān | Má-chó͘ Lia̍t-tó | 00,003.22 |  |
| 15 | Ka-pòa-sū | Phêⁿ-ô͘-koān | Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó | 00,003.06 |  |
| 16 | Ku-soaⁿ-tó | Gî-lân-koān | Se Thài-pêng-iûⁿ | 00,002.84 |  |
| 17 | Tang-kí-tó | Liân-kang-koān | Má-chó͘ Lia̍t-tó | 00,002.64 |  |
| 18 | Sai-kí-tó | Liân-kang-koān | Má-chó͘ Lia̍t-tó | 00,002.37 |  |
| 19 | Hó͘-chéⁿ-sū | Phêⁿ-ô͘-koān | Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó | 00,002.00 |  |
| 20 | Tang-kiat-sū | Phêⁿ-ô͘-koān | Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó | 00,001.77 |  |
| 21 | Tang-soa-tó | Ko-hiông-chhī | Lâm-hái | 00,001.74 |  |
| 22 | Sió-lân-sū | Tâi-tang-koān | Se Thài-pêng-iûⁿ | 00,001.57 |  |
| 23 | Chiong-kun-ò-sū | Phêⁿ-ô͘-koān | Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó | 00,001.56 |  |
| 24 | Tiong-tūn-tó | Phêⁿ-ô͘-koān | Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó | 00,001.41 |  |
| 25 | Ko-teng-tó | Liân-kang-koān | Má-chó͘ Lia̍t-tó | 00,001.39 |  |
| 26 | Hoe-sū | Phêⁿ-ô͘-koān | Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó | 00,001.27 |  |
| 27 | Phêⁿ-ka-sū | Ke-lâng-chhī | Tang-hái | 00,001.14 |  |
| 28 | Sai-ín-tó | Liân-kang-koān | Má-chó͘ Lia̍t-tó | 00,001.13 |  |
| 29 | Thài-pêng-tó | Ko-hiông-chhī | Lâm-hái | 00,000.51 |  |

## Chham-khó
# Hok-chiu-lâng

Hok-chiu-lâng| Hók-ciŭ-nè̤ng, Sĕk-ék-nè̤ng, 福州儂, 十邑儂 |
|  |
|  |
| Chóng Jîn-kháu |
| ~10,000,000 |
| Hun-pò͘ Tē-khu |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  Tiong-kok | Hok-kiàn |  |
|  Tâi-oân | Má-chó͘ |  |
|  Bí-kok | New York Chhī |  |
|  Má-lâi-se-a | Sibu |  |

 |
| Gí-giân |
|
Bân-tang-gí |
| Chong-kàu Sìn-gióng |
|
Tō-kàu, Jû-kàu, Hu̍t-kàu, Ki-tok-kàu |
| Siang-koan Chéng-cho̍k |
|
Hok-kiàn-lâng (Hô-ló Bîn-cho̍k, Heng-hòa-lâng, ...), Hàn-cho̍k |

**Hok-chiu-lâng** (福州儂; Hok-chiu-ōe: *Hók-ciŭ-nè̤ng*) sī kā Hok-chiu-ōe tòng-chò sī bó-gú ê Tiong-kok bîn-cho̍k. Tī Hok-kiàn-ōe lāi, it-poaⁿ ē kā in kiò-chò **Hok-chiu-á** (福州仔).

## Chham-khó
# Tiong-hôa Bîn-kok Lāi-chèng-pō͘

| Lāi-chèng-pō͘ Ministry of Interior (Eng-bûn) |
| --- |
|  Tiong-hôa Bîn-kok Chèng-hú |
|  |
| Ki-koan ki-pún chu-sìn |
| Lē-sio̍k | Hêng-chèng-īⁿ |
| Ki-koan chú-iàu koaⁿ-oân |
| Pō͘-tiúⁿ |  |
| Jīm-bēng-chiá | Hêng-chèng-īⁿ-tiúⁿ chhiáⁿ Chóng-thóng jīm-bēng |
| Ki-koan cho͘-chit pian-chè |
| Sêng-li̍p iân-kek |
| Sêng-li̍p | 1912 nî |
| Liân-lo̍k chu-sìn |
| Chū-chí | Tâi-pak-chhī Tiong-chèng-khu |
| Bāng-chām |  |

**Tiong-hôa Bîn-kok Lāi-chèng-pō͘** (中華民國內政部) sī Tiong-hôa Bîn-kok ê lāi-chèng chòe-ko chú-koán ki-koan, lē-sio̍k Hêng-chèng-īⁿ. Gia̍p-bū hoān-ûi chin khoah, ū jîn-kháu, hō͘-chèng, tē-chèng, e̍k-chèng (役政), tī-an (kéng-chèng), î-bîn (chhut-ji̍p-kok), chong-kàu, pìn-chòng, lé-siok chè-sū, jîn-bîn thoân-thé koán-lí, chai-hāi koán-lí (siau-hông), kok-ka kong-hn̂g koán-lí, kok-thó͘ kui-ōe téng-téng.

## Chó͘-chit

### Hù-sio̍k ki-koan/ki-kò͘

#### 3-kip ki-koan/ki-kò͘

* Kéng-chèng Sú
* Siau-hông Sú
* Î-bîn Sú
* Kok-thó͘ Koán-lí Sú
* Kok-ka-kong-hn̂g Sú
* Tiong-iong Kéng-chhat Tāi-ha̍k

## Siong-koan tiâu-bo̍k

* Tâi-oân tē-lí

## Chham-khó chu-liāu
# Tâi-oân Pah-ga̍k

**Tâi-oân Pah-ga̍k** (台灣百岳; bûn-giân-im: **Tâi-oân Pek-ga̍k**) sī iû Tâi-oân teng-san-kài thâu-lâng soán-chhut ê piau-ko 3000 kong-chhioh í-siōng pēng-chhiáⁿ bêng-hián khí-lo̍h ê 100 lia̍p tōa niá-thâu.
# Lāi-chèng Pō͘ Kéng-chèng Sú

Kéng-chèng Sú ê phiau-chì
**Lāi-chèng-pō͘ Kéng-chèng-sú** (內政部警政署) sī Tâi-oân kéng-lāi iú-koan kéng-chhat sū-bū ê chòe-ko chú-koán ki-koan, lē-sio̍k tī Lāi-chèng-pō͘, hū-chek choân-kok só͘-ū kéng-chhat hêng-chèng, jîn-sū, kàu-io̍k téng kok-hāng gia̍p-bū ê koán-hat, hā-hat kok-chióng kéng-chhat cho͘-chit, pēng chí-hui kàm-tok kok ti̍t-hat-chhī, koān, chhī chèng-hú ê kéng-chhat-kio̍k.

## Hù-sio̍k ki-koan

* Lāi-chèng-pō͘ Kéng-chèng-sú Hêng-sū Kéng-chhat-kio̍k

## Hù-sio̍k ha̍k-hāu

* Tâi-oân Kéng-chhat Choan-kho Ha̍k-hāu

## Siong-koan

* Tâi-pak-chhī Chèng-hú Kéng-chhat-kio̍k
* Sin-pak-chhī Chèng-hú Kéng-chhat-kio̍k
* Thô-hn̂g-chhī Chèng-hú Kéng-chhat-kio̍k
* Tâi-tiong-chhī Chèng-hú Kéng-chhat-kio̍k
* Tâi-lâm-chhī Chèng-hú Kéng-chhat-kio̍k
* Ko-hiông-chhī Chèng-hú Kéng-chhat-kio̍k
# Te̍k-sû ê kok kap kok koan-hē

**Ti̍k-sû ê kok kap kok koan-hē**, mā thang kiò-chè **lióng-kok-lūn**, sī Tâi-oân chóng-thóng Lí Teng-hui tī 1999 nî thê-chhut ê chèng-tī koan-tiám, jīn-tīng Tiong-hoâ Bîn-kok kap Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok sī ti̍k-sû ê kok kap kok koan-hē: Tiong-hoâ Bîn-kok ê léng-thó͘ sī Tâi-oân, Phêⁿ-ô͘, Kim-mn̂g kap Má-chó͘; Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok ê léng-thó͘ sī Tiong-kok tāi-lio̍k.

## Koh-khoàⁿ

* Chi̍t ê Tiong-kok
* Nn̄g ê Tiong-kok
* Chi̍t piⁿ chi̍t kok
# Tâi-oân bîn-cho̍k-chú-gī

**Tâi-oân bîn-cho̍k-chú-gī** (台灣民族主義), he̍k-chiá kóng **Tâi-oân kok-cho̍k-chú-gī** (台灣國族主義), sī chi̍t chióng tī Tâi-oân-lâng tiong sēng-hêng ê bîn-cho̍k-chú-gī su-sióng. Chit-ê su-sióng í Tâi-oân ê pún-thó͘-chú-gī ûi ki-chhó͘, pēng sán-seng Tâi-oân chú-thé ì-sek téng lūn-su̍t, lâi tui-kiù Tâi-oân bîn-cho̍k lī-ek chòe-tāi-hòa, pái-thoat lâi-chū jīm-hô Tâi-oân í-gōa ê kok-ka bîn-cho̍k ê khòng-chè kap chi-phòe. Che mā tì-sú Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng ê chhut-hiān. Tâi-oân bîn-cho̍k-chú-gī hām cho̍k-kûn bîn-cho̍k-chú-gī bô-kāng, kan-na kiông-tiāu Tâi-oân-lâng èng-kai jīn-tông "Tâi-oân" chit-ê kok-ka, bô-lūn hiat-iân, chó͘-sian, bûn-hòa kap cho̍k-kûn.
# Tâi-oân Gîn-hâng-koàn

| Tâi-oân Gîn-hâng-koàn |
| --- |
| 臺灣銀行券 |
| Gia̍h-bīn |
| ho̍k-sò͘ | Chia hòe-pè miâ-jī ê gí-giân bô ho̍k-sò͘ kap tan-sò͘ ê khu-pia̍t. |
| Kì-hō | 圓（îⁿ） |
| Gîn-phiò | 1 îⁿ、5 îⁿ、10 îⁿ、100 îⁿ、1000 îⁿ |
| Thóng-kè |
| hō͘ chhú-tāi | Kū-tâi-phiò |
| Sú-iōng-chiá |  Ji̍t-tī Tâi-oân |
| Hoat-hêng |
| Tiong-iong gîn-hâng | Tâi-oân Gîn-hâng |
| Ìn-soat-chiá | Tāi Ji̍t-pún Tè-kok Ìn-soat-kio̍k |

**Tâi-oân Gîn-hâng-koàn** (臺灣銀行券) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi tī Tâi-oân thong-hêng ê chîⁿ, iû Tâi-oân Gîn-hâng hoat-hêng, si̍t-chè ê sú-iōng nî-hān tāi-io̍k sī ùi 1900 nî-tāi kàu 1946 nî ûi-chí. Tâi-oân le̍k-sú siōng ê tē-it tiuⁿ hiān-tāi choá-phiò chiū sī tī 1899 nî 9 goe̍h hoat-hêng ê Tâi-oân Gîn-hâng-koàn ê 1 îⁿ gîn-phiò.

## Phiò-bīn-gia̍h

| Bīn-gia̍h | Chiàⁿ-bīn | Pòe-bīn |
| --- | --- | --- |
| **Kim Chi̍t-îⁿ (1904 nî)** |  |  |
| **Chi̍t-îⁿ (1915 nî)** |  |  |
| **Chi̍t-îⁿ (1933 nî)** |  |  |
| **Cha̍p-îⁿ (1932 nî)** |  |  |
| **Chi̍t-îⁿ (1944 nî)** |  |  |

## Siong-koan

* Ji̍t-îⁿ
* Tiâu-sián Gîn-hâng-koàn
* Kū-tâi-phiò
* Sin-tâi-phiò
# Tâi-oân ê thih-lō͘ ūn-su

Tâi-oân ê thih-lō͘ bāng
**Tâi-oân ê thih-lō͘ ūn-su** sū-gia̍p ùi Chheng léng sî-tāi khai-sí, tī Ji̍t-pún sî-tāi tōa-heng, thih-lō͘ bāng chóng tn̂g-tō͘ bat óa 5,000 kong-lí chó-iū, pau-hâm kok-iú thih-lō͘ kap kok-chióng sán-gia̍p thih-lō͘ lóng chhim-ji̍p tōa-sè hiong-tìn. Jī-chhù Tāi-chiàn kiat-sok chìn-ji̍p Bîn-kok sî-tāi liáu-āu, í Tâi-thih ûi-chú ê kong-kiōng thih-lō͘ bāng-lō͘ sui-jiân ū khok-tiong, tān-sī in-ūi kong-lō͘ kiàn-siat tōa-heng, koh ka-siōng lîm-gia̍p kap khòng-gia̍p boa̍t-lo̍h, chē-chē sán-gia̍p thih-lō͘ kap ūn-su liōng khah kē ê kong-kiōng thih-lō͘ lō͘-sòaⁿ sio-sòa hòe-chí, tì-sú thih-lō͘ tn̂g-tō͘ tī 2003 nî ê sî kan-na chhun 1,496 kong-lí; m̄-koh, tòe khoân-pó ì-sek giâ-thâu kap kái-koat to͘-chhī kau-thong būn-tê ê su-kiû cheng-ka, ùi 1990 nî-tāi khai-sí lio̍k-sio̍k cheng-kiàn sin ê kúi-tō hē-thóng, chhin-chhiūⁿ lâm-pak ko-sok thih-lō͘ kap to͘-hōe-khu ê chia̍t-ūn hē-thóng. Tī jîn-kháu tiû-bi̍t ê se-pō͘ cháu-lông, thih-lō͘ ūn-su it-ti̍t lóng sī hui-siông tiōng-iàu ê kau-thong hong-sek, tòe tang-pō͘ ê liân-gōa kau-thong su-kiû cheng-ka, thih-lō͘ mā chiâⁿ-chò Tâi-oân tang-sai chi-kan ê chú-iàu kau-thong hong-sek.