Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hâm-sûn (Lâm Sòng)

|  |  |
| --- | --- |
| 咸淳**Hâm-sûn**

|  |
| --- |
| 1265 nî ~ 1274 nî |

 |
| **Kok-ka** | Lâm Sòng |
| **Kun-chú** | Tō͘-chong |
| **Tn̂g-té** | 10 tang |

**Hâm-sûn** (咸淳; 1265 nî ~ 1274 nî) sī Lâm Sòng Tō͘-chong ê liân-hō; chêng-āu 10 tang.

## Tōa Tāi-chì

## Chham sin-le̍k kap kan-chi ê tùi-chiàu-pió

## Siong-koan

* Tiong-kok ê liân-hō

|  |
| --- |
| **Hâm-sûn (Lâm Sòng)** |
| Chiap-sio̍k Kéng-tēng | **Lâm Sòng ê liân-hō** | Kè-sio̍k Tek-iū |
# Sù-it-jī Sū-kiāⁿ

| Sù-it-jī Sū-kiāⁿ |
| --- |
| the Chinese Civil War ê chi̍t pō͘-hūn |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Sî-kan | 12 April 1927 |
| Tē-tiám | Shanghai, China |
| Kiat-kó |
Beginning of the Chinese Civil War |

 |
| Kau-chiàn-hong |
|  Kuomintang |  Communist Party of China |
| Chí-hui-koaⁿ kap léng-tō-chiá |
|  Chiang Kai-shek (NRA commander-in-chief)  Bai Chongxi (NRA commander in Shanghai) Du Yuesheng (Green Gang leader) |
Chen Duxiu (CPC general secretary) Zhou Enlai |
| Units involved |
|  Tiong-hoâ Bîn-kok; Green Gang and other Shanghai gangs |
Communist Party of China; Shanghai labor union militias |
| Peng-le̍k |
|
Approx. 5,000 soldiers of the 2nd Division of the 26th Army and members of various gangs |
Thousands from labor union militias |
| Sí-siong |
|
Minimal |
5,000 to 10,000 killed |

**Sù-it-jī Sū-kiāⁿ** (Hàn-jī: 四一二事件), hoat-seng tī Tiong-kok Siōng-hái. Sī 1927 nî 4 goe̍h sî, Tiong-kok Kok-bîn Tóng ê kun-sū thâu-lâng Chiúⁿ Kài-chio̍h léng-tō ê iū-phài, liân-ha̍p Chheng-pang (青幫), hiòng chó-phài chham kiōng-sán-tóng lâi hoat-tōng ê tìn-a̍p kap chèng-tī chheng-sé.

Kok-bîn-tóng hong-bīn chheng chit-ê sū-kiāⁿ sī "Chhen-tóng" (清黨); Kiong-sán-tóng chheng "Sù-it-jī Hoán Kek-bēng Chèng-piàn" (四·一二反革命政变). Tī kok-chè-siōng mā kiò **Siōng-hái Tô͘-sat**.
# Kang Te̍k-bîn

| Kang Te̍k-bîn |
| --- |
| 江泽民 |
|  |
|  |
| Tiong-kiōng Tiong-iong chóng-su-kì |
| **Jīm-kî** 1989 nî 6 goe̍h 24 ji̍t – 2002 nî 11 goe̍h 15 ji̍t |
| Chêng-jīm | Tiō Chí-iông |
| Kè-jīm | Ô͘ Kím-tô |
| Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok chú-se̍k |
| **Jīm-kî** 1993 nî 3 goe̍h 27 ji̍t – 2003 nî 3 goe̍h 15 ji̍t |
| Chóng-lí | Lí Phêng→Chu Iông-ki |
| Hù chú-se̍k | Êng Gī-jîn→Ô͘ Kím-tô |
| Chêng-jīm | Iûⁿ Siōng-khun |
| Kè-jīm | Ô͘ Kím-tô |
| Tiong-iong Kun-sū Úi-ôan-hōe chú-se̍k |
| **Jīm-kî** 1990 nî 3 goe̍h 19 ji̍t – 2005 nî 3 goe̍h 8 ji̍t (Kok-ka) 1989 nî 11 goe̍h 9 ji̍t – 2004 nî 9 goe̍h 19 ji̍t (Tóng) |
| Chêng-jīm | Tēng Siáu-pêng |
| Kè-jīm | Ô͘ Kím-tô |
|  |
| Kò-jîn chu-sìn |
| Chhut-sì | 1926 nî 8 goe̍h 17 ji̍t(1926-08-17)  Tiong-hoâ Bîn-kok Kang-so͘-séng Kang-to͘-koān (kin-á-ji̍t Iông-chiu-chhī Kang-to͘-khu) |
| Kòe-sin | 2022 nî 11 goe̍h 30 ji̍t (96 hòe)  Tiong-kok Siōng-hái-chhī |
| Chèng-tóng | Tiong-kok Kiōng-sán Tóng |
| Bú-hāu | Siōng-hái Kau-thong Tāi-ha̍k |

**Kang Te̍k-bîn** (江澤民, 1926 nî 8 goe̍h 17 ji̍t – 2022 nî 11 goe̍h 30 ji̍t) sī Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok kap Tiong-kok Kiōng-sán-tóng ê chèng-tī jîn-bu̍t. I tī 1989 nî kàu 2002 nî sī Tiong-kok Kiōng-sán-tóng tiong-iong uí-oân-hoē chóng-su-kì.

|  |
| --- |
| **Kang Te̍k-bîn** |
| chèng-tóng chit-bū |
| Chiap-sio̍k Tiō Chí-iông | **Tiong Kiōng Tiong-iong chóng-su-kì** 1989 nî–2002 nî | Kè-sio̍k Ô͘ Kím-tô |
| Chiap-sio̍k Tēng Siáu-pêng | **Tiong Kiōng Tiong-iong Kun-sū Úi-ôan-hōe chú-se̍k** 1989 nî–2004 nî |
| Chiap-sio̍k Joē Hēng-bûn | **Tiong Kiōng Siōng-hái chhī-úi su-kì** 1987 nî–1989 nî | Kè-sio̍k Chu Iông-ki |
| koaⁿ-liâu |
| Chiap-sio̍k Iûⁿ Siōng-khun | **Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok chú-se̍k** 1993 nî–2003 nî | Kè-sio̍k Ô͘ Kím-tô |
| Chiap-sio̍k Tēng Siáu-pêng | **Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Tiong-iong Kun-sū Úi-ôan-hōe chú-se̍k** 1990 nî–2005 nî |
| chèng-hú chit-bū
 |
| Chiap-sio̍k Ang Tō-hâm | **Siōng-hái-chhī chhī-tiúⁿ** 1985 nî–1987 nî | Kè-sio̍k Chu Iông-ki |
| Chiap-sio̍k Tiuⁿ Théng | **Tiān-chú Kang-gia̍p-pō͘ pō͘-tiúⁿ** 1983 nî–1985 nî | Kè-sio̍k Lí Thih-èng |
# Léng-sū-koán

Nô͘-ui chù Hiong-káng ê léng-sū-koán
**Léng-sū-koán** (領事館) sī tāi-piáu chi̍t ê kok-ka chèng-hú phài-chù lēng-goā chi̍t ê kok-ka chhú-lí goā-kau sū-bū ê ki-koan, mā kiam chò léng-sū ê khiā-ke, thong-siông siat-li̍p chāi siú-to͘ í-goā ê siâⁿ-chhī，pí-lūn khah-chē kiâu-bîn toà ia̍h-sī kok-bîn tiāⁿ-tiāⁿ chiân-óng ê siâⁿ-chhī. Léng-sū-koán thong-siông hū-chek chhiam-chèng ê hoat-hòng, bûn-su ê jīn-chèng, kiâu-bîn pó-hō͘ kap hia̍p-chō͘ téng-téng ê sū-bū. Léng-sū-koán chham tāi-sài-koán bô-kāng ê só͘-chāi sī tāi-sài kan-na chi̍t lâng, tān-sī léng-sū ē-tàng ū kúi-nā ūi.
# Kám-á-tiàm

Chi̍t-keng tiàm-tī Hiong-káng ê Kám-á-tiàm
Thó͘-ní-kî
**Kám-á-tiàm** sī chi̍t-chióng sió-bē ê tiàm-thâu, choan-bûn bē seng-oa̍h iōng-phín, chia̍h-mi̍h, koàn-thâu, sì-siù-á, lâm-pak-hòe, hun, chiú, cha̍p-sè téng-téng.
# Chu Iông-ki

| Chu Iông-ki |
| --- |
| 朱镕基 |
|  |
|  |
| Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok chóng-lí |
| **Jīm-kî** 1998 nî 3 goe̍h 17 ji̍t – 2003 nî 3 goe̍h 16 ji̍t |
| Hù-chóng-lí | Lí Lâm-chheng Chhîⁿ Kî-thim Gô͘ Pang-kok Un Ka-pó |
| Chêng-jīm | Lí Phêng |
| Kè-jīm | Un Ka-pó |
| Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok tē 1 hù chóng-lí |
| **Jīm-kî** 1993 nî 3 goe̍h 29 ji̍t – 1998 nî 3 goe̍h 17 ji̍t |
| Chóng-lí | Lí Phêng |
| Chêng-jīm | Iâu I-lîm |
| Kè-jīm | Lí Lâm-chheng |
| Tiong-kok Jîn-bîn Gîn-hâng hâng-tiúⁿ |
| **Jīm-kî** 1993 nî 7 goe̍h – 1995 nî 6 goe̍h |
| Chóng-lí | Lí Phêng |
| Chêng-jīm | Lí Kùi-sian |
| Kè-jīm | Tè Siòng-liông |
|  |
| Kò-jîn chu-sìn |
| Chhut-sì | 1928 nî 10 goe̍h 23 ji̍t （1928-10-23）(97 hòe)  Tiong-hoâ Bîn-kok Ô͘-lâm-séng Tn̂g-soa |
| Chèng-tóng | Tiong-kok Kiōng-sán Tóng |
| Bú-hāu | Chheng-hôa Tāi-ha̍k |

**Chu Iông-ki** (朱鎔基, 1928 nî 10 goe̍h 1 ji̍t chhut-sì ), Ô͘-lâm Tn̂g-soa lâng, sī Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok ê chèng-tī jîn-bu̍t. 1998 nî kàu 2003 nî sī Tiong-kok ê Kok-bū-īⁿ chóng-lí.

|  |
| --- |
| **Chu Iông-ki** |
| chèng-tóng chit-bū |
| Chiap-sio̍k Kang Te̍k-bîn | **Tiong Kiōng Siōng-hái chhī-úi su-kì** 1988 nî–1991 nî | Kè-sio̍k Gô͘ Pang-kok |
| chèng-hú chit-bū
 |
| Chiap-sio̍k Kang Te̍k-bîn | **Siōng-hái chhī-tiúⁿ** 1989 nî–1991 nî | Kè-sio̍k N̂g Kiok |
| Chiap-sio̍k Lí Kùi-sian | **Tiong-kok Jîn-bîn Gîn-hâng hâng-tiúⁿ** 1993 nî–1995 nî | Kè-sio̍k Tè Siòng-liông |
| Chiap-sio̍k Lí Phêng | **Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok chóng-lí** 1998 nî–2003 nî | Kè-sio̍k Un Ka-pó |
# Chhiūⁿ-kî

Chhiūⁿ-kî ê kî-pôaⁿ
**Chhiūⁿ-kî** (象棋), he̍k-chiá **bú-kî** (武棋) ia̍h **kun-kî** (軍棋/君棋), sī chi̍t chióng kî-pôaⁿ iû-hì.

## Kî-jí

* Kun (君): hun chò o͘-sek ê chiong (將) kap âng-sek ê sòe (帥) 2 jí tùi-èng ê kî-jí.
* Sū (士/仕)
* Chhiūⁿ (象)
* Ki (車)
* Bé (馬)
* Phàu (砲)
* Chut/peng (卒/兵)
# Hiō Hàn-su

| Jī-si̍p-sù-sú |
| --- |
| Chhù-sū | Chheh-miâ | Chok-chiá |
| 1 | *Sú-kì* | Su-má Chhian |
| 2 | *Hàn-su* | Pan Kò͘ |
| 3 | *Hiō Hàn-su* | Hoān Ia̍p |
| 4 | *Sam-kok-chì* | Tân Siū |
| 5 | *Chìn-su* | Pâng Hiân-lêng |
| 6 | *Sòng-su* | Sím Iok |
| 7 | *Lâm Chê-su* | Siau Chú-hián |
| 8 | *Liông-su* | Iâu Su-liâm |
| 9 | *Tân-su* | Iâu Su-liâm |
| 10 | *Gūi-su* | Gūi Siu |
| 11 | *Pak Chê-su* | Lí Pek-io̍k |
| 12 | *Chiu-su* | Lēng-ko͘ Tek-hun |
| 13 | *Sûi-su* | Gūi Teng |
| 14 | *Lâm-sú* | Lí Iân-siū |
| 15 | *Pak-sú* | Lí Iân-siū |
| 16 | *Kū Tông-su* | Lâu Hi |
| 17 | *Sin Tông-su* | Au-iông Siu, Sòng Kî |
| 18 | *Kū Ngó͘-tāi-sú* | Sih Ku-chèng |
| 19 | *Sin Ngó͘-tāi-sú* | Au-iông Siu |
| 20 | *Sòng-sú* | Thoat-thoat |
| 21 | *Liâu-sú* | Thoat-thoat |
| 22 | *Kim-sú* | Thoat-thoat |
| 23 | *Goân-sú* | Sòng Liâm |
| 24 | *Bêng-sú* | Tiuⁿ Têng-gio̍k |
| Jī-si̍p-lio̍k-sú |
| 25 | *Sin Goân-sú* | Koa Siāu-bîn |
| 26 | *Chheng-sú-kó* | Koa Siāu-bîn |

Hiō Hàn-su (後漢書) sī chi̍t phō kì-chài Tong Hàn le̍k-sú ê kì-toān-thé le̍k-sú-chheh, Jī-si̍p-sù-sú ê tē 3 phō. Chok-chiá sī Lâm-pak-tiâu Lâu Sòng sî-kî ê Hoān Ia̍p (范曄).

 *Che sī chi̍t phiⁿ koan-î le̍k-sú-chheh ê phí-á-kiáⁿ. Chhiáⁿ tàu khok-chhiong.*
# Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu

Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu Thâm-siâⁿ-tìn
**Hok-kiàn-séng Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu** (福建省平潭綜合實驗區), kán-chheng **Pêng-thâm Si̍t-giām-khu**, sī Hok-kiàn-séng hā-sio̍k ê chi̍t ê chong-ha̍p si̍t-giām-khu, ūi-tī Hok-kiàn-séng Hok-chiu-chhī Pêng-thâm-koān.

2009 nî 7 goe̍h, Hok-chiu-chhī Jîn-bîn Chèng-hú tī Pêng-thâm-koān siat-li̍p Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu. 2012 nî, kái-miâ chò Hok-kiàn-séng Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu. 2013 nî 7 goe̍h, Pêng-thâm Si̍t-giām-khu chhú-tit hêng-sú siat-khu-chhī ê koán-lí koân-hān, put-chài sī Hok-chiu-chhī Chèng-hú ê hā-sio̍k ki-kò͘, kái iû Hok-kiàn-séng Chèng-hú ti̍t-sio̍k.

Pêng-thâm sī iû 126 ê tó-sū cho͘-sêng ê, chú-tó Hái-tân-tó ê bīn-chek ū 271 pêng-hong kong-lí, sī choân-kok tē-gō͘ toā tó-sū, mā sī kī-lī Tâi-oân siōng-kīn ê lio̍k-tē. 2009 nî 5 goe̍h 14 hō, Kok-bū-īⁿ chèng-sek hā-hoat Koan-î Chi-chhî Hok-kiàn-séng Ka-khoài Kiàn-siat Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu tek Jio̍k-kan Ì-kiàn, Hái-se Keng-chè Te̍k-khu kiàn-siat ùi khu-he̍k chiàn-lio̍k chiūⁿ-seng chiâⁿ-chò kok-ka chiàn-lio̍k. Kāng-nî 7 goe̍h té chiau-khai ê Hok-kiàn Séng-úi Pat-kài Lio̍k-chhù Choân-hōe téng chèng-sek chò-chhut siat-li̍p Hok-chiu (Pêng-thâm) Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu ê koat-tēng, kiàn-li̍p lióng-hoāⁿ kēng-ka kín-bi̍t ha̍p-chok kau-liû ê khu-he̍k pêng-tâi, koat-gī kā Pêng-thâm kaìn-siat chiâⁿ-chò thàm-soh Lióng-hoāⁿ ha̍p-chok sin bô͘-sek ê sī-hoān-khu.

## Le̍k-sú

2009 nî , Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Kok-bū-īⁿ hoat-piáu liáu Koan-î Chi-chhî Hok-kiàn-séng Ka-khoài Kiàn-siat Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu tek Jio̍k-kan Ì-kiàn, sûi-āu tī Hok-kiàn Séng-úi八Pat-kài Lio̍k-chhù-hōe soan-pò͘ Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu chèng-sek sêng-li̍p. Kok-bū-īⁿ chóng-lí Un Ka-pó tī Cha̍p-it-kài Choân-kok Jîn-tāi Ngó͘-chhù Hōe-gī téng chò chèng-hú kang-chok pò-kò sî chí-chhut, ài choân-bīn chhim-hoà keng-chè kim-iông ha̍p-chok, thui-tōng Lióng-hoāⁿ keng-chè ha̍p-chok kheng-kè hia̍p-gī āu-sio̍k siong-tâm chhú-tit sin chìn-tián; ka-khoài Hái-se Keng-chè-khu kiàn-siat; chek-ke̍k khok-tāi kok-kài óng-lâi, khai-tián bûn-hoà, kàu-io̍k ê kau-liû. Lo̍h-bóe Hok-kiàn tùi Pêng-thâm tâu-chu ta̍k-nî cheng-tióng, iû 2010 nî ê 100-ek îⁿ Jîn-bîn-pè kàu 2011 nî ê 303-ek îⁿ, Si̍p-jī-ngó͘ kui-ōe kî-kan koh ta̍t-tiò 2500-ek îⁿ ê kui-bô͘.
# 1 goe̍h 1 ji̍t (kū-le̍k)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Kū-le̍k 1 goe̍h** | >> |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |
| Kū-le̍k goe̍h-le̍k |

**1 goe̍h 1 ji̍t** (Hàn-jī: 一月一日) sī kū-le̍k 1 goe̍h ê tē-1 ji̍t.

## Cheh-ji̍t

* Sin-nî
# Kamakura-chhī

Kamakura-chhī ê ūi-tì
**Kamakura-chhī** (鎌倉市 *Kamakura-si*) sī Ji̍t-pún Kanagawa-koān ê siâⁿ-chhī, ū jîn-kháu 174,354.

## Chham-khó

* 平成22年国勢調査 人口等基本集計結果, 総務省統計局.
# Bêng-tī Thian-hông

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Bêng-tī Thian-hông 明治天皇 |  |

 |
| Bêng-tī Thian-hông |
| Ji̍t-pún Thian-hông |
| Chāi-ūi | 1867 nî 2 goe̍h 3 ji̍t – 1912 nî 7 goe̍h 30 ji̍t |
| Tài-koan-sek | 1868 nî 9 goe̍h 12 ji̍t |
| Chêng-jīm | Hàu-bêng Thian-hông |
| Kè-jīm | Tāi-chèng Thian-hông |
|  |
| Phoè-ngó͘ | Chiau-hiàn Hông-hiō |
|

| Choân-miâ |
| --- |
| Mutuhito (睦仁) |
| Liân-hō kap sî-kan |
| Bêng-tī (明治): 1867 nî 2 goe̍h 3 ji̍t – 1912 nî 7 goe̍h 30 ji̍t |

 |
| Ông-sek | Ji̍t-pún hông-sek |
| Lāu-pē | Hàu-bêng Thian-hông |
| Lāu-bú | Nakayama Yosiko |
| Chhut-sì | 1852 nî 11 goe̍h 3 ji̍t(1852-11-03) Ji̍t-pún Kiaⁿ-to͘ |
| Kòe-sin | 1912 nî 7 goe̍h 30 ji̍t (59 hòe) Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ-to͘ |

**Bêng-tī Thian-hông** (明治天皇, *Meiji-tennō*, 1852 nî 11 goe̍h 3 ji̍t – 1912 nî 7 goe̍h 30 ji̍t) sī Ji̍t-pún ê tē-122 tāi thian-hông (1867 nî chì 1912 nî chāi-ūi), pún-miâ **Mutuhito** (睦仁). Bo̍k-jîn sī Hàu-bêng Thian-hông ê tē-2 ūi hông-chú, seⁿ-bó sī Tiong-san Khèng-chù. Bo̍k-jîn chhut-sì sî ê chheng-hō sī **Sati no miya** (祐宮), ìn-hō **Ei** (永).

Mutuhito sī Bō͘-boa̍t sî-tāi ê Jióng-î-phài ê tāi-piáu jîn-bu̍t, mā sī kīn-tāi Ji̍t-pún kái-kek ê tiōng-iàu léng-tō-chiá. I só͘ chù-chhî ê Bêng-tī Î-sin chhoā-niá tio̍h Jit-pún ùi hong-kiàn kiâⁿ hiòng kang-gia̍p-hoà ê sè-kài toā-kok.
# Hiàn-hoat

**Hiàn-hoat** (憲法), koh hō-chò **hiàn-chiong** (憲章), **kin-pún-hoat** (根本法) he̍k-chiá **hiàn-chè bûn-kiāⁿ** (憲制文件), sī chi̍t ê chú-khoân kok-ka, chèng-tī si̍t-thé, chū-tī tē-khu, liân-pang-chè kok-ka ê liân-pang-chiu, ia̍h-sī kok-chè cho͘-chit ê siāng ki-pún hoat-lu̍t. Hām hiàn-hoat ū kāng-khoán tē-ūi ê hoat-lu̍t iáu-koh ū ki-pún-hoat.

Hiàn-hoat thong-siông kui-tēng chi̍t ê kok-ka ê siā-hōe chè-tō͘, kok-ka chè-tō͘, kok-ka ki-koan, kong-bîn ê ki-pún khoân-lī kap gī-bū téng, m̄-koh bô-it-tēng pau-hâm í-siōng choân-pō͘ lōe-iông, chhin-chhiūⁿ ē chiām-chiām cheng-ka hiàn-hoat lōe-iông ê Eng-kok put-sêng-bûn hiàn-hoat. Ū-ê hiàn-hoat (te̍k-pia̍t sī sêng-bûn hiàn-hoat) ē hān-chè chèng-hú ê khoân-lī, i-ê hong-sek sī chè-tēng chi̍t-kóa chèng-hú khoân-lī ê ūn-chok hoān-ûi (chhin-chhiūⁿ jîn-bîn ê ki-pún-khoân), chhiūⁿ Bí-kok Hiàn-hoat chiū sī chit khoán hiàn-hoat. Hiàn-hoat ê chè-tēng kap siu-kái it-poaⁿ ài keng-kòe te̍k-tēng ê thêng-sū. Khó-niû Bí-kok Hiàn-hoat kap Bí-kok o͘-lô͘ chân-keng tông-sî pēng-chûn, jīn-tēng hiàn-hoat pēng m̄-sī bîn-chú kok-ka te̍k-iú ê hoat-lu̍t chióng-lūi, í hiàn-hoat ê goân-bûn *constitution* chò-ûi su-khó ê khí-tiám, hiàn-hoat ê tēng-gī kî-si̍t sī kok-ka ki-pún kiat-kò͘ ê ì-sù.

Ìn-tō͘ Hiàn-hoat sī sè-kài só͘-ū chú-khoân kok-ka phian-hok siāng tn̂g ê sêng-bûn hiàn-hoat, chóng-kiōng ū 444 tiâu, pun 22 chiuⁿ, 12 tiuⁿ pió, kap 118 ê siu-chèng-àn; nā hoan-e̍k chò Ìn-tō͘ Eng-gí ū 117,369 jī. Siong-tùi, Bí-kok Hiàn-hoat sī phian-hok siāng té ê sêng-bûn hiàn-hoat, chóng-kiōng 7 tiâu kap 27 ê siu-chèng-àn, ha̍p-kè 4,400 jī.

## Te̍k-sèng

Lí-lūn-siōng, hiàn-hoat ê hāu-le̍k pí pún-kok kî-thaⁿ hoat-lu̍t kap hoat-kui koân. Hiàn-hoat hoán-èng kai-kip le̍k-liōng ê tùi-pí koan-hē. M̄-koh tī hiān-si̍t tiong, hiàn-hoat pēng m̄-sī tī só͘-ū kok-ka lāi lóng ū khoân-ui-sèng. Tī bô-kāng ê sî-tāi kap lūi-hêng ê kok-ka, hiàn-hoat ê hêng-sek kap lōe-iông mā bô-siáⁿ-kāng, m̄-koh lóng sī thóng-tī kai-kip ì-chì ê piáu-hiān, sī si̍t-hiān in kai-kip choan-chèng ê tiōng-iàu kang-kū. Ūi-tio̍h beh pó-chèng hiàn-hoat ê khoân-ui-sèng, su-iàu chi̍t thò siong-èng ê thé-hē lâi khak-pó bô lâng ē-tàng ûi-pōe hiàn-hoat. Che chiū sī ûi-hiàn sím-cha. Tī hiān-tāi bîn-chú kok-ka, in-ūi si̍t-si ûi-hiàn sím-cha chè-tō͘, chi̍t tiâu hoat-kui jû-kó hām hiàn-hoat sio ûi-pōe, tiō ē sit-hāu. Ah tī hui-bîn-chú kok-ka, hiàn-hoat ê siāng koân hāu-le̍k keng-siông bē-tàng tit-tio̍h ū-hāu ê î-hō͘, tì-sú hiàn-hoat sit-khì ì-gī.
# Ji̍t-pún-chiú

Ji̍t-pún hóe-chhia téng kiong-èng ê liōng-sán Ji̍t-pún-chiú
**Ji̍t-pún-chiú** (日本酒) sī Ji̍t-pún thoân-thóng ê chiú; it-poaⁿ the̍h-lâi choan-bûn kóng Ji̍t-pún siāng ū tāi-piáu-sèng ê **chheng-chiú** (清酒). Ji̍t-pún-chiú ê chú-iàu goân-liāu sī tiū-bí, sī chi̍t khoán kek-chiú.
# Hiong-káng Tiong-bûn Tāi-ha̍k

Khiā tī soaⁿ-téng ê Tiong-bûn Tāi-ha̍k
**Hiong-káng Tiong-bûn Tāi-ha̍k** (香港中文大學), kán-chheng **Tiong-tāi** (中大), sī Hiong-káng ê chi̍t keng gián-kiù-hêng kong-li̍p tāi-ha̍k.
# Chiuⁿ-á

| ?Chiuⁿ-á |
| --- |
|  |
| **Seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Kài: | Plantae  |
| Mn̂g: | Magnoliophyta  |
| Kong: | Magnoliopsida  |
| Bo̍k: | Laurales  |
| Kho: | Lauraceae  |
| Sio̍k: | *Cinnamomum*  |
| Chéng: | C. camphora  |

 |
| Ha̍k-miâ |
| Cinnamomum camphora (L.) Sieb. |

Ji̍t-pún ê chi̍t-châng chiuⁿ-á, siāng-chió ū 1000 tang kú
**Chiuⁿ-á** (ha̍k-miâ: *Cinnamomum camphora*)
# Akune-chhī

Akune-chhī ê ūi-tì
**Akune-chhī** (阿久根市 *Akune-si*) sī Ji̍t-pún Kagosima-koān ê siâⁿ-chhī, ū jîn-kháu 23,151.

## Chham-khó

* 平成22年国勢調査 人口等基本集計結果, 総務省統計局.
# Pho-su-oan

Pho-su-oan ê ūi-tì
Tùi thài-khong khòaⁿ Pho-su-oan
**Pho-su-oan** (Eng-gí: *Persian Gulf*) sī tī A-chiu sai-lâm, kap Ìn-tō͘-iûⁿ sio-chiap, koh giap tī I-lang (chá-chêng hō-chòe "Pho-su") chham A-la-pek poàn-tó chi-kan ê hái-he̍k. Ū-ê A-la-pek kok-ka kā hō-chòe **A-la-pek-oan**.
# Choân-bîn Kiān-khong Pó-hiám

**Choân-bîn Kiān-khong Pó-hiám** (全民健康保險) sī Tâi-oân ê chi̍t chióng kiông-chè-sèng ê kiān-khong pó-hiám, sī chi̍t chióng hok-lī chèng-chhek, mā sī chi̍t chióng piàn-siòng ê siā-hōe pó-hiám. Choân-bîn Kiān-khong Pó-hiám it-poaⁿ lóng ē kā i kán-tan hō-chò **Choân-bîn Kiān-pó** (全民健保) ia̍h-sī **Kiān-pó** (健保). Kiān-pó ê hoat-goân sī kin-kì Tiong-hôa Bîn-kok Hiàn-hoat Cheng-siu Tiâu-bûn só͘ si̍t-si ê choân-bîn i-liâu pó-hiám chè-tō͘.
# Baton Rouge

|  |
| --- |
| **Baton Rouge** |
|  |
|

|  |
| --- |
|  **Kî-á** |

 |
| Baton Rouge |
| Keng-hūi-tō͘: ﻿ / ﻿ |
| Kok-ka
 | Bí-kok
 |
| Chiu
 | Louisiana
 |
| **Bīn-chek** |
|  - Chhī-khu
  | 204.8 km2 |
|  - Thó͘-tē |
198.9 km2 |
|  - Chúi-bīn |
5.7 km2  2.81% |
| **Koân-tō͘** |
14 m |
| **Jîn-kháu** (2007) |
|  - Chhī-khu | 227,017 lâng |
|  - Bi̍t-tō͘ |
1,144.7/km2 |
|  - To͘-chhī-khian | 774,327 |

**Baton Rouge** sī Bí-kok Louisiana ê siú-hú kap tē-2 toā ê siâⁿ-chhī, pâi tī New Orleans āu-piah.
# Bastrop (Louisiana)

|  |
| --- |
| **Bastrop** |
| —  **Chng-thâu (*city*)**  — |
| Bastrop ê kéng-sek
 |
| Bastrop só͘-chāi-tô͘ ê uī-tìBastrop só͘-chāi-tô͘ |
| BastropBastrop tī Bí-kok Louisiana ê ūi-tì |
| Keng-hūi-tō͘: ﻿ / ﻿ |
| Kok-ka
 |  Bí-kok
 |
| Chiu
 | Louisiana
 |
| Kūn
 | Morehouse
 |
| **Chèng-hú** |
|  - Lūi-hêng | ''city'' |
| **Bīn-chek** |
|  - Lóng-chóng
  | 21.8 km2 |
| **Koân-tō͘** |
36 m |
| **Jîn-kháu** |
|  - Lóng-chóng | 12,345 lâng |
|  - Bi̍t-tō͘ |
566.3/km2 |

**Bastrop** sī Bí-kok Louisiana chiu Morehouse kūn ê chi̍t ê chng-thâu (*city*).

## Jîn-kháu

Chit ūi tī 2010 nî ê jîn-kháu-sò͘ sī 11,365 lâng.

## Liân-kiat

* Koaⁿ-hong bāng-chām

 *Che sī chi̍t phiⁿ koan-î Bí-kok Louisiana Chiu tē-lí ê phí-á-kiáⁿ. Chhiáⁿ tàu khok-chhiong.*
# Plaquemine (Louisiana)

|  |
| --- |
| **Plaquemine** |
| —  **Chng-thâu (city)**  — |
| Plaquemine ê kéng-sek
 |
| Plaquemine só͘-chāi-tô͘ ê uī-tìPlaquemine só͘-chāi-tô͘ |
| PlaqueminePlaquemine tī Bí-kok Louisiana ê ūi-tì |
| Keng-hūi-tō͘: ﻿ / ﻿ |
| Kok-ka
 |  Bí-kok
 |
| Chiu
 | Louisiana
 |
| Kūn
 | Iberville
 |
| **Chèng-hú** |
|  - Lūi-hêng | city |
| **Bīn-chek** |
|  - Lóng-chóng
  | 7.4 km2 |
| **Koân-tō͘** |
7 m |
| **Jîn-kháu** |
|  - Lóng-chóng | 6,691 lâng |
|  - Bi̍t-tō͘ |
904.2/km2 |

**Plaquemine** sī Bí-kok Louisiana chiu Iberville kūn ê chi̍t ê chng-thâu (*city*).

## Liân-kiat

* Koaⁿ-hong bāng-chām

 *Che sī chi̍t phiⁿ koan-î Bí-kok Louisiana Chiu tē-lí ê phí-á-kiáⁿ. Chhiáⁿ tàu khok-chhiong.*
# Pharaoh

**Pharaoh** (Sèng-keng Hi-pek-lâi-gí: פרעה *par‘ōh*; Hi-lia̍p-gí: φαραώ *pharaō*) he̍k-chiá hoan-e̍k chò **Hoat-ló** (法老) ia̍h-sī **Hoat-ló-ông** (法老王), sī Kó͘ Ai-ki̍p ê kok-ông hâm-thâu, it-tī sú-iōng kàu Hi-lia̍p-hòa sî-tâi chìn-chêng.
# Cheng-hoat

Cheng-hoat ê hiān-siōng
**Cheng-hoat** (蒸發; Eng-gí: *evaporation*) sī e̍k-thé hun-chú ùi piáu-bīn khì-hòa ê bu̍t-lí kòe-têng. Cheng-hoat chham lēng-gōa chi̍t chióng khì-hòa kòe-têng hùi-thêng bô-kāng, ē-sái tī jīm-hô un-tō͘ hā hoat-seng.
# Tâi-oân Sè-kài Ûi-sán chiâm-le̍k-tiám

**Tâi-oân Sè-kài Ûi-sán chiâm-le̍k-tiám** (台灣世界遺產潛力點) sī Tâi-oân Hêng-chèng-īⁿ Bûn-hoà Kiàn-siat Úi-oân-hōe phêng-soán chhut kū-pī teng-lo̍k Sè-kài Ûi-sán tiâu-kiāⁿ ê Sè-kài Ûi-sán chiâm-le̍k-tiám; in hun-pò͘ tī Tâi-oân pún-tó, Phêⁿ-ô͘, Kim-mn̂g kap Má-chó͘. 2002 nî, tē-it kî phêng-kó͘ ū 12 ê só͘-chāi; lo̍h-bóe koh tī 2009 nî cheng-ka 5 ê chiâm-le̍k-tiám; kàu 2010 nî nî-té, í-keng ū 18 ê chiâm-le̍k-tiám.

## Chiâm-le̍k-tiám

## Goā-pō͘

* Tâi-oân Sè-kài Ûi-sán chiâm-le̍k-tiám
# Tâi-oân tē-lí

Tâi-uân tē-lí|  |
|  |
| Khu-he̍k | Tang A-chiu |
| Biān-chek | Tē 139 miâ |
|  • Lóng-chóng | 35,980 km2 (13,890 sq mi) |
|  • Lio̍k-tē | 89.7% |
|  • Chúi-he̍k | 10.3% |
| Hái-hoāⁿ | 1,566.3 km (973.3 mi) |
| Chòe-ko-tiám | Gio̍k-san, 3,952 m (12,966 ft) |
| Khì-hāu | Lia̍t-tài hái-iûnn-sìng khì-hāu |
| Chū-jiân chu-goân | sió-pōo-hūn tôo-thuànn thû-liōng, thian-jiân-khì, tsio̍h-hue-giâm, Tāi-lí-tsio̍h, tsio̍h-mî, lông-tē |
| Khoân-kéng būn-tê | Khong-khì u-jiám, Tsuí u-jiám, Pin-guî bu̍t-tsíng bé-bē, radioactive waste  |
| Choan-sio̍k keng-chè-khu (EEZ) | 83,231 km2 (32,136 sq mi) |

|  |
| --- |
| **Tâi-oân** |
|  |
|
Khài-hóng[tián-khui]

|  |
| --- |
| Jîn-bîn－Jîn-kháu |
| Keng-chè－Kau-thong |
| Chèng-khu－Siâⁿ-chhī |
| Chèng-tī－Chèng-hú |
| Chèng-tóng－Soán-kí |
| Hoat-lu̍t－Chóng-thóng |
| Gōa-kau－Kun-sū |
| Cho̍k-kûn－Goân-chū-bîn |
| jîn-koân－LGBT koân-ek |
| Tâi-hái hiān-chōng－Tâi-oân būn-tê |
| Tâi-oân kî-chek－Tâi-oân chi chòe |
| sè-kài kì-lio̍k |
| Tâi-oân tē-it lia̍t-toaⁿ |

 |
|
Bûn-hòa[tián-khui]

|  |
| --- |
| gí-giân－bûn-ha̍k |
| chong-kàu－song-chòng |
| kó͘-chek－ûi-chí |
| kok-pó－bîn-sio̍k bûn-bu̍t |
| chiat-ji̍t－bîn-sio̍k tīn-thâu |
| kàu-io̍k－thé-io̍k |
| mûi-thé－iû-phiò |
| ím-sit－tê gē |
| sió-tiám－iā-chhī-á |
| kiàn-tio̍k－koàn-chhun |
| bûn-hòa oa̍h-tāng－koan-kong kéng-tiám |
| kò͘-bu̍t tiong-sim－pah-hòe kong-si |
| sè-kài ûi-sán chiâm-le̍k tiám |
| le̍k-sú kiàn-tio̍k pah kéng |

 |
|
Gē-su̍t[tián-khui]

|  |
| --- |
| im-ga̍k－bú-tō |
| hì-kio̍k－tiān-sī-kio̍k |
| tiān-iáⁿ－liap-iáⁿ |
| bān-ōe－tōng-ōe |

 |
|
Tē-lí[tián-khui]

|  |
| --- |
| thian-bûn－khì-hāu |
| tē-chit－tē-tāng |
| toān-chân－hóe-soaⁿ |
| seng-thài－làm-á-tē |
| soaⁿ-hong－soaⁿ-me̍h |
| ô͘－chúi-khò͘ |
| hô－un-chôaⁿ |
| tó-sū－hái-hōaⁿ |
| te̍k-iú seng-bu̍t－pó-io̍k bu̍t-chéng |
| kok-ka kong-hn̂g kah pó-hō͘ khu |

 |
|
Le̍k-sú[tián-khui]

|  |
| --- |
| sú chêng sî-kî－Tōa-tō͘ Ông-kok |
| Hô Se Sî-tāi－Bêng-tēⁿ Sî-kî |
| Chheng léng Sî-tāi－Bîn-chú-kok |
| Ji̍t-pún sî-tāi－Chiàn-āu sî-tāi |
| kok hun-lūi le̍k-sú |

 |
| **Tâi-oân chú-tê** |

**Tâi-uân tē-lí** (Eng-gí: Geography of Taiwan) sū-su̍t Tâi-uân ê tē-lí kài-hóng, pau-kuat Tâi-uân pún-tó, Phênn-ôo Kûn-tó, Tiò-hî-tâi Lia̍t-tó tíng-tíng ê hù-sio̍k kûn-tó. Koh-kah Ku-suann-tó, Li̍k-tó, Lân-sū, Liû-kiû-sū (Sió-liû-khiû) tíng-tíng tsiu-pinn kò-pia̍t ê tó-sū.

Tâi-uân tang-pōo tuā-pōo-hūn sī suann-tē, m̄-koh se-pōo tuā-pōo-hūn sī sió-tshu-pho pîng-guân. Phênn-ôo lia̍t-tó tō uī-teh Tâi-uân pún-tó sai-pîng ê Tâi-uân hái-kiap.

## Tsham-ua̍t

* Tâi-uân ê tó-sū lia̍t-tuann
* Tâi-uân ê suann-me̍h lia̍t-tuann

## Tsù-kái

## Tsham-khó bûn-hiàn

* *The Republic of China Yearbook 2014* (PDF). Taipei: Executive Yuan, R.O.C. 2014. ISBN 978-986-04-2302-0.  (Eng-gí)

## Guā-pōo liân-kiat

* Taiwan datums, Open Source Geospatial Foundation Wiki
* National Parks of Taiwan, Construction and Planning Agency, Ministry of the Interior, Taiwan (ROC)
* Taiwan Pass, Tourism Bureau, Ministry of Transportation and communications, Taiwan (ROC)
* Geographic data related to Tâi-oân tē-lí at OpenStreetMap
# O͘-soaⁿ-thâu Chúi-khò͘

O͘-soaⁿ-thâu Chúi-khò͘
**O͘-soaⁿ-thâu Chúi-khò͘** (烏山頭水庫), kū miâ **O͘-soaⁿ-thâu Té-chúi-tî** (烏山頭貯水池), sī Tâi-oân ê chi̍t chō chúi-khò͘; ūi-tī Tâi-lâm-chhī Koaⁿ-tiān-khu; kū-iú chúi-le̍k hoat-tiān ê kong-lêng.

## Siong-koan

* O͘-soaⁿ-thâu Chúi-le̍k Hoat-tiān-chhiúⁿ
# Ko-hiông le̍k-sú

## Ji̍t-pún sî-tāi

Ko-hiông-chhī sī Tâi-oân Chóng-tok-hú tī 1924 nî siat-li̍p, Ji̍t-gí hō-chòe *Takao-si*. Tī siat chhī chìn-chêng, hō-chòe Ko-hiông-ke (高雄街, *Takao-mati*), sio̍k tī Ko-hiông-chiu (高雄州, *Takao-syû*) ê Ko-hiông-kūn (高雄郡, *Takao-gun*).

### Hêng-chèng-khu

Ji̍t-pún sî-tāi ê Takao-si ē-kha ū Syôsentyô (哨船町), Yamasitatyô (山下町), Tamati (田町), Tokobukityô (壽町), Horietyô (堀江町), Irihunetyô (入船町), Enteityô (鹽埕町), Sakaetyô (榮町), Kitanotyô (北野町), Minatotyô (湊町), Kigotyô (旗後町), Heiwatyô (平和町), Midorityô (綠町), Sinhamatyô (新濱町) téng-téng. Pau-hâm í-siōng ê hun-khu, Takao-si lóng-chóng ū kúi-ā-cha̍p-ê ooaza (大字).

## Chiàn-āu
# Tóng-gōa ūn-tōng

**Tóng-gōa ūn-tōng** (黨外運動) sī Tâi-oân tī 1986 nî Bîn-chìn-tóng sêng-li̍p chìn-chêng, iû hit-tong-sî hui-Kok-bîn-tóng-che̍k ê **tóng-gōa** (黨外) jîn-sū kap thoân-thé só͘ hêng-sêng ê chhin-chhiūⁿ chèng-tóng ê Tâi-oân bîn-chú-hòa tīn-iâⁿ. Tong-sî it-tóng choan-chèng ê Tiong-kok Kok-bîn-tóng chèng-hú si̍t-hêng kài-giâm kap ui-khoân thóng-tī, pak-toa̍t kap táⁿ-ap jîn-bîn chi̍p-hōe kap kiat-siā ê chū-iû, pau-hâm cho͘-chit chèng-tóng. hoán-tùi-phài kap to̍k-li̍p jîn-sū tī iáu-bōe chèng-tóng chìn-chêng, ēng tóng-goā ê miâ-gī teh thui-tōng Tâi-oân bîn-chú-hoà. Ài chù-ì ê sī, chia-ê tóng-goā léng-siù chú-iàu ê sò͘-kiû sī hoán-tùi Kok-bîn-tóng, hām lo̍h-bóe ê Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng pēng-bô choa̍t-tùi ê koan-liân.