Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tong-iōng Hàn-jī

**Tong-iōng hàn-jī** (当用漢字) sī Ji̍t-pún tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn tâu-hâng liáu-āu, tī Tông-bêng-kok ê chiàm-niá hā, tī 1946 nî 11 goe̍h 16 iû Ji̍t-pún lōe-koh hoat-pò͘ ê *Tong-iōng Hàn-jī-pió* (当用漢字表) lāi só͘ kong-pò͘ ê hàn-jī, lóng-chóng 1850 jī. Kóng-gī lâi kóng, iáu pau-hâm tio̍h *Tong-iōng Hàn-jī-pió* (当用漢字表), *Tong-iōng Hàn-jī Pia̍t-pió* (当用漢字別表), *Tong-iōng Hàn-jī Im-hùn-pió* (当用漢字音訓表), *Tong-iōng Hàn-jī Jī-thé-pió* (当用漢字字体表), *Tong-iōng Hàn-jī Kái-tēng Im-hùn-pió* (当用漢字改訂音訓表) téng-téng chham hàn-jī chèng-chhek siong-koan ê hoat-lēng. Tong-iōng hàn-jī lo̍h-bóe khì hō͘ siông-iōng hàn-jī chhú-tāi.

## Kán-kài

Tong-iōng hàn-jī chú-iàu sī iû hàn-jī tiong sú-iōng-lu̍t koân ê hàn-jī cho͘-sêng, chò-ûi kong-bûn, mûi-thé téng-téng ê bûn-jī piáu-sī hoān-ûi ê iōng-tô͘. Kāng-sî, pō͘-hūn pit-ōe ho̍k-cha̍p ê thoân-thóng hàn-jī, mā kái-chò lio̍k-jī (略字).

Kî-si̍t ùi chiàn-chêng khai-sí, piáu-im-chú-gī-chiá chiū jīm-ûi hàn-jī ê sò͘-bo̍k siuⁿ chē, bô lī-piān ha̍k-si̍p, só͘-í kiông-ngē chú-tiuⁿ èng-kai ài oân-choân hùi-tû Ji̍t-bûn lāi ê hàn-jī, kái chò iōng kha-nah ûi-chú. In-chhú si̍t-chè-siōng í Bûn-pō͘-séng ûi tiong-sim, khai-sí siūⁿ-beh hān-chè hàn-jī ê sú-iōng. Tān-sī bîn-kan kap bûn-jī giân-gú ê ha̍k-chiá ê hoán-tùi siaⁿ-lōng siong-tong kiông-lia̍t, tì-sú chit hāng kái-kek bô-hoat-tō͘ chìn-hêng. Chiàn-āu in-ūi Tông-bêng-kok chiàm-niá, kok-jī ê kái-kek gī-tê in-ūi siā-hōe hun-jiáu, hêng-sêng liáu kái-kek ê kiōng-sek. Só͘-í iû piáu-im-chú-gī-chiá chú-tō, í chiong-lâi choân-bīn hùi-chí hàn-jī ûi chiân-tê, chè-tēng tong-iōng hàn-jī ê chèng-chhek, chho͘-pō͘ kai-toāⁿ seng kiám-chió hàn-jī tī Ji̍t-bûn tiong ê sú-iōng pí-lē.

Tān-sī tong-iōng hàn-jī pit-kèng kan-na sī chi̍t ê thò-hia̍p-sèng ê lōe-iông, piáu-im-chú-gī-chiá kap piáu-ì-chú-gī-chiá tùi hàn-jī ê chûn-sio̍k gī-tê, bô chek-ke̍k ê ióng-hō͘, iā bô chek-ke̍k ê hoán-tùi. Só͘-í piáu-im-hoà kap piáu-ì-hoà ê gī-tê iu-goân kè-sio̍k, pēng bô chin-chiàⁿ choân-bīn-sèng ê lâi hùi-chí hàn-jī, jû-chhú si̍t-hêng liáu 35-tang.

In-ūi tong-iōng hàn-jī san-tû liáu bōe-chió si̍t-chè-siōng sú-iōng-lu̍t chin koân ê hàn-jī, só͘-í tī 1981 nî, lōe-koh kong-kò͘ liáu kan-na chò-ûi "bo̍k-piau", m̄-sī "kiông-chè" ê *Siông-iōng Hàn-jī* (常用漢字), tui-ka 196 ê sin ê hàn-jī, peng hùi-chí liáu *Tong-iōng Hàn-jī-pió* kán-hoà kap hān-chè hàn-jī ê chèng-chhek.
# Gô͘-im

**Gô͘-im** sī Hàn-jī tī Ji̍t-gí ê chi̍t khoán tha̍k-im, sī Ji̍t-pún tī ín-ji̍p Tiong-kok Sûi-tiâu kap Tông-tiâu ê Hàn-im (漢音) chìn-chêng tio̍h lûi-thong ê Hàn-jī tha̍k-hoat, khó-lêng sī tùi hit tang chūn Tiong-kok ê Lâm-tiâu lâi thoân-ji̍p.
# Kana

**Kana** (khá-nah; Ji̍t-pún-gí: 仮 (か)名 (な), Katakana: カナ) sī chi̍t khoán Ji̍t-pún bûn-jī, hiān-sî Ji̍t-gí só͘ thong-iōng ê kana ū 2-cho͘: Hiragana (平仮名, ひらがな) kap Katakana (片仮名, カタカナ). Lēng-goā khah chá mā ū Man'yôgana (万葉仮名), sī chi̍t thò ēng Hàn-jī lâi piáu-sī ê kó͘-sek kana; koh ū chi̍t koá hō chò Hentaigana (変体仮名) ê piàn-hêng.

Tû-liáu Ji̍t-gí, kana mā hōng ēng lâi pheng Ainu-gí kap Liû-kiû-gí. Tī Ji̍t-pún sî-tāi ê Tâi-oân, kana mā hông èng-iōng lâi chò Tâi-oân-oē kap kî-tha Tâi-oân chāi-tē gí-giân ê pheng-im.

## Siong-koan

* Katakana
* Hiragana
* Tâi-oân-gí khá-nah
# Okurigana

**Okurigana** (送り仮名) sī chí Ji̍t-gí bûn-jī lāi-bīn chiap tī Hàn-jī āu-piah cho͘ chhut tan-gí ê kana. Chok-iōng ū nn̄g koán: piàn-hòa hêng-iông-sû kap tōng-sû gí-hêng, kap siat hō͘ Hàn-jī it-tēng ê ì-gī. Phì-jū nā kán-tan tōng-sû ê *miru* (見る, "khòaⁿ"), ē-tàng piàn chò *mita* (見た, kòe-khì-sek ê "khòaⁿ"), chia nn̄g ê tan-gí lāi-té ê る kap た to̍h sī okurigana. Tōa-hūn ê okurigana lóng sī sú-iōng tī hùn-tha̍k ê Hàn-jī āu-piah.
# ISO 3602

**ISO 3602** sī ISO chhut-pán--ê 1 thò piau-chún, iōng-lâi tēng-gī Ji̍t-gí **Hùn-lēng-sek Lô-má-jī** (Ji̍t-pún-gí: 訓 (くん)令 (れい)式 (しき)ローマ字 (じ) *Kunrei-siki Lômaji*) khá-nah--ê pheng-siá.

## Hùn-lēng-sek ê Khá-nah Pheng-siá

| あ ア *a* | い イ *i* | う ウ *u* | え エ *e* | お オ *o* | (*ya*) | (*yu*) | (*yo*) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |
| か カ *ka* | き キ *ki* | く ク *ku* | け ケ *ke* | こ コ *ko* | きゃ キャ *kya* | きゅ キュ *kyu* | きょ キョ *kyo* |
| さ サ *sa* | し シ *si* | す ス *su* | せ セ *se* | そ ソ *so* | しゃ シャ *sya* | しゅ シュ *syu* | しょ ショ *syo* |
| た タ *ta* | ち チ *ti* | つ ツ *tu* | て テ *te* | と ト *to* | ちゃ チャ *tya* | ちゅ チュ *tyu* | ちょ チョ *tyo* |
| な ナ *na* | に ニ *ni* | ぬ ヌ *nu* | ね ネ *ne* | の ノ *no* | にゃ ニャ *nya* | にゅ ニュ *nyu* | にょ ニョ *nyo* |
| は ハ *ha* | ひ ヒ *hi* | ふ フ *hu* | へ ヘ *he* | ほ ホ *ho* | ひゃ ヒャ *hya* | ひゅ ヒュ *hyu* | ひょ ヒョ *hyo* |
| ま マ *ma* | み ミ *mi* | む ム *mu* | め メ *me* | も モ *mo* | みゃ ミャ *mya* | みゅ ミュ *myu* | みょ ミョ *myo* |
| や ヤ *ya* |  | ゆ ユ *yu* |  | よ ヨ *yo* |  |
| ら ラ *ra* | り リ *ri* | る ル *ru* | れ レ *re* | ろ ロ *ro* | りゃ リャ *rya* | りゅ リュ *ryu* | りょ リョ *ryo* |
| わ ワ *wa* | ゐ ヰ *i* |  | ゑ ヱ *e* | を ヲ *o* |  |
|  | ん ン *n* |  |
|  |
| が ガ *ga* | ぎ ギ *gi* | ぐ グ *gu* | げ ゲ *ge* | ご ゴ *go* | ぎゃ ギャ *gya* | ぎゅ ギュ *gyu* | ぎょ ギョ *gyo* |
| ざ ザ *za* | じ ジ *zi* | ず ズ *zu* | ぜ ゼ *ze* | ぞ ゾ *zo* | じゃ ジャ *zya* | じゅ ジュ *zyu* | じょ ジョ *zyo* |
| だ ダ *da* | ぢ ヂ *(zi)* | づ ヅ *(zu)* | で デ *de* | ど ド *do* | ぢゃ ヂャ *(zya)* | ぢゅ ヂュ *(zyu)* | ぢょ ヂョ *(zyo)* |
| ば バ *ba* | び ビ *bi* | ぶ ブ *bu* | べ ベ *be* | ぼ ボ *bo* | びゃ ビャ *bya* | びゅ ビュ *byu* | びょ ビョ *byo* |
| ぱ パ *pa* | ぴ ピ *pi* | ぷ プ *pu* | ぺ ペ *pe* | ぽ ポ *po* | ぴゃ ピャ *pya* | ぴゅ ピュ *pyu* | ぴょ ピョ *pyo* |

## Kî-thaⁿ

Tn̂g-im--ê bó-im téng-kôan ài ke iông-ek-hû (揚抑符, circumflex, ˆ), m̄-sī tn̂g-im-hû (Macron, ¯), lû Ôsaka (大阪, Tāi-pán)--ê "ô".

## Chham-khó

* Hepburn-sek Lô-má-jī

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* ISO 3602 Archived 2004-08-05 at the Wayback Machine. (Kunrei-siki = 訓令式; Nippon-no-Rômazi-Sya kiàn-gī) (Ji̍t-pún-gí)
# Lio̍k-su

**Lio̍k-su** (六書; pe̍h-ōe: *la̍k-chu*) sī Hàn-jī ê la̍k chióng chō-jī hong-hoat.

* Siōng-hêng (象形)
* Chí-sū (指事)
* Hōe-ì (會意)
* Hêng-seng (形聲)
* Choán-chù (轉注)
* Ká-chià (假借)

Kî-tiong, Siōng-hêng kap Chí-ì sī **chō-jī-hoat** (造字法); Hōe-ì kap Hêng-seng sī **cho͘-jī-hoat** (組字法); Choán-chù kap Ká-chià sī **iōng-jī-hoat** (用字法).
# Pō͘-siú

|  |
| --- |
| Pō͘-siú |
| Khong-hi Jī-tián 214 pō͘-siú |
| Jī-oe̍h | Jī-pêng | Pit-sūn |
| 1 | 一 | 丨 | 丶 | 丿 | 乙 | 亅 | 2 | 二 | 亠 | 人 | 儿 | 入 | 八 | 冂 |
| 冖 | 冫 | 几 | 凵 | 刀 | 力 | 勹 | 匕 | 匚 | 匸 | 十 | 卜 | 卩 | 厂 | 厶 |
| 又 | 3 | 口 | 囗 | 土 | 士 | 夂 | 夊 | 夕 | 大 | 女 | 子 | 宀 | 寸 | 小 |
| 尢 | 尸 | 屮 | 山 | 巛 | 工 | 己 | 巾 | 干 | 幺 | 广 | 廴 | 廾 | 弋 | 弓 |
| 彐 | 彡 | 彳 | 4 | 心 | 戈 | 戶 | 手 | 支 | 攴 | 文 | 斗 | 斤 | 方 | 无 |
| 日 | 曰 | 月 | 木 | 欠 | 止 | 歹 | 殳 | 毋 | 比 | 毛 | 氏 | 气 | 水 | 火 |
| 爪 | 父 | 爻 | 爿 | 片 | 牙 | 牛 | 犬 | 5 | 玄 | 玉 | 瓜 | 瓦 | 甘 | 生 |
| 用 | 田 | 疋 | 疒 | 癶 | 白 | 皮 | 皿 | 目 | 矛 | 矢 | 石 | 示 | 禸 | 禾 |
| 穴 | 立 | 6 | 竹 | 米 | 糸 | 缶 | 网 | 羊 | 羽 | 老 | 而 | 耒 | 耳 | 聿 |
| 肉 | 臣 | 自 | 至 | 臼 | 舌 | 舛 | 舟 | 艮 | 色 | 艸 | 虍 | 虫 | 血 | 行 |
| 衣 | 襾 | 7 | 見 | 角 | 言 | 谷 | 豆 | 豕 | 豸 | 貝 | 赤 | 走 | 足 | 身 |
| 車 | 辛 | 辰 | 辵 | 邑 | 酉 | 釆 | 里 | 8 | 金 | 長 | 門 | 阜 | 隶 | 隹 |
| 雨 | 靑 | 非 | 9 | 面 | 革 | 韋 | 韭 | 音 | 頁 | 風 | 飛 | 食 | 首 | 香 |
| 10 | 馬 | 骨 | 高 | 髟 | 鬥 | 鬯 | 鬲 | 鬼 | 11 | 魚 | 鳥 | 鹵 | 鹿 | 麥 |
| 麻 | 12 | 黃 | 黍 | 黑 | 黹 | 13 | 黽 | 鼎 | 鼓 | 鼠 | 14 | 鼻 | 齊 | 15 |
| 齒 | 16 | 龍 | 龜 | 17 | 龠 |  |

**Pō͘-siú** (部首), ia̍h **jī-pō͘** (字部), sī kā hàn-jī lāi kiōng-tông chhut-hiān ê kāng-khoán jī-pêng the̍h-lâi chò-ûi hàn-jī hun-lūi ê ki-chún. Só͘-ū ê hàn-jī lóng it-tēng sio̍k tī bó͘ chi̍t ê pō͘-siú lāi.

## Siong-koan

* Jī-pêng

## Chham-khó chu-liāu

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* Unicode CJK Pō͘-siú / Khong-hi Pō͘-siú
* Unicode CJK Pó͘-chhiong Pō͘-siú
# Jī-oe̍h

Éng (永) sī chi̍t ê pau-hâm chōe-chōe khoán jī-oe̍h ê hàn-jī, chham-khó: Éng-jī pat-hoat
**Jī-oe̍h** (字劃) sī ēng pit ia̍h-sī kî-thaⁿ su-siá kang-kū liân-sòa siá--chhut-lâi ê chi̍t tiâu sòaⁿ. Jī-oe̍h sī cho͘-sêng hàn-jī ê ki-pún tan-ūi, koh thang hun chòe ki-pún jī-oe̍h kap ho̍k-ha̍p jī-oe̍h 2 tōa lūi. Thoân-thóng-siōng, ki-pún jī-oe̍h ū oe̍h (劃, ), khiā (徛, ), phiat (撇, ), thoa (拖, ), tiám (點, ), thio (挑, ), khiau (曲, ) kap kau (鈎, ) 8 chióng, thâu 6 chióng ē-tàng to̍k-li̍p chhut-hiān, bóe 2 chióng bōe-tàng.
# Tâi-oân Tâi-gí Thui-chiàn Iōng-jī

**Tâi-oân Tâi-gí chhui-chiàn iōng-jī** (Hàn-jī : 臺灣台語推薦用字), kū-miâ **Tâi-oân Bân-lâm-gí chhui-chiàn iōng-jī** (Hàn-jī : 臺灣閩南語推薦用字), mā kiò-chò **Tâi-gí Hàn-jī** (台語漢字), sī Tiong-hoa bîn-kok Kàu-io̍k-pō͘ tī 2007 nî 5 goe̍h 30 ji̍t, 2008 nî 5 goe̍h 1 ji̍t, kah 2009 nî 10 goe̍h 2 ji̍t hoat-piáu ê Tâi-gí pe̍h-ōe-bûn (台語白話文) iōng-jī, lóng-chóng 700 ê Hàn-jī.

Phì-jū: "伊", "媠", "傱", "睭", "仝", "囝", "囥", "囡", "捀", "捒", "搝", "抾", "啉", "挵", "泅", "蹛", "賰", "刣", "撨", "徛", "甌", "覕", "攑".

## Kán-kài

Tâi-oân Kok-ka gí-giân chhui-hêng uí-oân-hōe (國家語言推行委員會, Kok-gí-hōe) tī bāng-lō͘ téng hoat-piáu Tâi-oân Bân-lâm-gí chhui-chiàn iōng-jī liáu-āu, bián-huì thê-kiong siā-hōe-jîn-sū kah ha̍k-seng sú-iōng.

### Kok-gí-hōe soán jī piau-chún

### Tâi-oân Bân-lâm-gí siông-iōng-sû sû-tián

## Būn-tê kah cheng-gī

## Huān-lē

| Hàn-gī (Tâi-gí hàn-gī) | Tâi-lô im-piau | Hàn-bûn ì-gī | Tâi-gí hàn-gī | Tâi-lô im-piau | Hàn-bûn ì-gī |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 伊 | i | 他 / 她 / 牠 / 它 | 仝 | kâng | 相同的 |
| 予 | hōo | 給、被 | 濟 | tsē / tsuē | 眾多的 |
| 臆 | ioh | 猜測 | 捒 | sak | 推 |
| 耍 | sńg | 玩樂 | 抾 | khioh | 撿拾 |
| 擲 | tàn | 丟擲 | 囥 | khǹg | 放置 |
| 毋 | m̄ | 不 | 歇 | hioh / heh / hennh | 休息 |
| 睏 | khùn | 睡覺 | 足 | tsiok | 非常地 |
| 媠 | suí | 美麗的、英俊的 | 䆀 | bái | 醜陋的 |
| 踅 | se̍h | 轉動、繞行 | 泅 | siû | 游泳 |
| 捀 | phâng | 端(手) | 縛 | pa̍k | 綑綁 |
| 囝 | kiánn | 兒子 | 攑 | gia̍h | 拿、舉、抬 |
| 覕 | bih | 躲藏 | 沃 | ak | 澆(水) |
| 甌 | au | 杯子 | 蹛 | tuà | 居住 |
| 刣 | thâi | 宰殺 | 傱 | tsông | 奔跑 |
| 睭 | tsiu | 眼睛 | 賰 | tshun | 剩餘 |
| 撨 | tshiâu | 調整 | 倩 | tshiànn | 聘用 |
| 挵 | lòng | 撞擊 | 搝 | giú | 拉、扯 |
| 喝 | huah | 喊、吼 | 啉 | lim | 飲用 |
| 徛 | khiā | 站立 | 遐 | hia | 那裡 |

## Chham-khó chu-liāu

## Gōa-kháu liân-kiat

* 臺灣閩南語卡拉OK正字字表 Archived 2018-01-20 at the Wayback Machine.
* 臺灣閩南語漢字輸入法
* 臺灣閩南語常用詞辭典Archived 2013-06-21 at the Wayback Machine.
# Kok-jī Piau-chún Jī-thé

**Kok-jī Piau-chún Jī-thé** (國字標準字體) sī Tiong-hôa Bîn-kok Kàu-io̍k-pō͘ pan-pò͘ ê *Siông-iōng Kok-jī Piau-chún Jī-thé-piáu* (常用 \*) kap *Chhù-siông-iōng Kok-jī Piau-chún Jī-thé-piáu* (次-) lāi-bīn kui-tēng ê piau-chún Hàn-jī siá-hoat.
# Tē-jī-chhù Hàn-jī Kán-hòa Hong-àn

**Tē-jī-chhù Hàn-jī Kán-hòa Hong-àn** (第二次汉字简化方案), it-poaⁿ kóng **Jī-kán-jī** (二简字), sī 1977 nî Tiong-kok Bûn-jī Ká-kek Úi-oân-hōe thê chhut ê chi̍t thò kán-hòa Hàn-jī. Hong-àn lāi-bīn hâm nn̄g hūn, tē-1-piáu 248-ê jī ti̍t-chiap si̍t-hêng; lēng-gōa tē-2-piáu ê 605-ê jī thê-kiong lâng thó-lūn.

Pún hong-àn siū tio̍h chin chē hoán-tùi, tè-bé tī 1986 nî hòe-tû.
# Kū-jī-thé

Ji̍t-pún-gí bûn-jī hē-thóng ê **kū-jī-thé** (舊字體 *kyûzitai*; sin. 旧字体), sī thoân-thóng ê chi̍t thò Hàn-jī, sī 1946 nî chhái-ēng sin khoán tong-iōng hàn-jī chìn-chêng Ji̍t-gí su-siá ê chèng-sek jī-thé.
# Bûn-giân kap pe̍h-ōe

**Bûn-giân kap pe̍h-ōe** (文言--白話), ia̍h-sī **bûn-pe̍k ī-tho̍k** (文白異讀), sī Tiong-kok Hàn-cho̍k gí-giân ê chi̍t ê te̍k-teng. Chi̍t ê Hàn-jī ê hoat-im ē-ēng hun-chò 2 chióng he̍k-chiá 2 chióng í-siōng.

* **Tha̍k-chheh-im** (讀冊音), he̍k-chiá **bûn-tho̍k** (文讀), **Bûn-giân-im** (文言音), **tho̍k-su-im** (讀書音), sī gí-giân ê gōa-goân-chân.
* **Pe̍h-ōe-im** (白話音), he̍k-chiá **pe̍h-tha̍k/pe̍k-tho̍k** (白讀), sī gí-giân ê lāi-goân-chân.

Thong-siông Bûn-giân-im ē-tàng tùi Tiong-kó͘ Hàn-gí ê ūn-su (韻書) lâi ēng hoán-chhiat the̍h-tio̍h, nā-sī mā-ū te̍k-lē, pí-jû: "艦" tiāⁿ-tiāⁿ bô-kóng hoán-chhiat-im \*hám, sī lām. Kam Ûi-lîm ê *Ē-mn̂g-im Sin-jī-tián* lāi-té ê tōa-siá khí-thâu ê hàn-jī-im sī bûn-giân-im.

Tī Bân-lâm siong-koan ê gí-giân, pe̍h-ōe-im mā ū-tang-sî-á chhiau-kòe chi̍t khoán, pí-jû: 成 (Bûn: sêng) ē pe̍h-ōe-im ū "chiâⁿ" (jû: "chiâⁿ"-chò), "siâⁿ" (chí cha̍p hun (分) it). "chhiâⁿ" (jû: "chhiâⁿ" (晟)-ióng) mā ū chí-chhut hoān-sè sī.

Tī Eng-gí mā-ū chi̍t ê siâng-khoán ê ēng-sû "doublet", chí kâng chi̍t ê gí-goân lâi-ê, bô-kâng hoat-im he̍k-chiá sī siá-hoat ê sû. Pí-lūn: Hoat-gí ê góa (chú-sû) "je" kap sim-lí-ha̍k ēng-gí chū-ngó͘ "ego", lóng-sī tùi La-teng-gí "ego", tī bô kâng sī-kan thoân ji̍p-khì Hoat-gí--ê.

## Chù-kha
# Lī-tho̍k

Lī-tho̍k ê chok-phín
**Lī-tho̍k** (吏讀; Pak-hân tha̍k-chò: **Ridu**; Lâm-hân tha̍k-chò: **Idu**) sī chi̍t chióng iōng Hàn-jī piáu-kì Tiâu-sián-gí ê su-siá hong-hoat.
# Ji̍t-pún Su-kì

|  |
| --- |
|  |
| Ji̍t-bûn siá-hoat |
| Ji̍t-bûn | 日本書紀 |
| Kana | にほんしょき |
| Hepburn-sek Lô-má-jī | Nihon Shoki |

Ji̍t-pún Su-kì (日本書紀) sī Ji̍t-pún liû-thoân kàu-taⁿ ê siōng-chá ê chèng-sú, sī Lio̍k-kok-sú ê tē-it phō. *Ji̍t-pún Su-kì* ê goân-miâ hō-chò Ji̍t-pún-kì (日本紀), iû Toneri Chheng-ông chú-tō choān-siá; tī 681 nî chì 720 nî oân-sêng. *Ji̍t-pún Su-kì* kì-chài ùi Sîn-tāi chì Chhî-thóng Thian-hông sî-tāi ê le̍k-sú, lóng-chóng 30-koàn; tē-1 kap tē-2 koàn siá Sîn-tāi, tē-3 chì tē-30 koàn kì-chài ùi Sîn-bú Thian-hông chì Chhî-thóng Thian-hông ê le̍k-sú. *Ji̍t-pún Su-kì* sī chi̍t-pún Hàn-bûn le̍k-sú-chheh.
# Hàn Kong-bú-tè

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Hàn Kong-bú-tè 漢光武帝 |  |

 |
| *Hàn-tiâu ê hông-tè* |
|  |
| Hàn-tiâu ê hông-tè |
| Chāi-ūi | 25 nî – 57 nî |
| Chêng-jīm | Hàn Keng-sí-tè |
| Kè-jīm | Hàn Bêng-tè |
|  |
|

| Choân-miâ |
| --- |
| Lâu Siù (劉秀) |
| Sē-hō |
| Kong-bú Hông-tè (光武皇帝) |
| Biō-hō |
| Sè-chó͘ (世祖) |

 |
| Chhut-sì | chiân 5 nî 1 goe̍h 15 ji̍t |
| Kòe-sin | 57 nî 3 goe̍h 29 ji̍t (62 hòe) |

**Hàn Kong-bú-tè** (漢光武帝, chiân 5 nî 1 goe̍h 15 ji̍t – 57 nî 3 goe̍h 29 ji̍t), miâ **Lâu Siù** (劉秀), sī Tong Hàn ê tē-it tāi hông-tè, 25 nî kàu 57 nî chāi-ūi.
# Pek-chè

Sam-kok chá-kî ê chêng-sè.
**Pek-chè** (Hân-kok-gí: 百濟 / 백제 *Baekje*), iū-koh hō-chò **Lâm Hû-û** (南扶餘 / 남부여 *Nambuyeo*), sī kó͘-chá khiā tī Tiâu-sián Poàn-tó ê kun-chú kok-ka, sio̍k-î Tiâu-sián sam-kok chi-it.

## Le̍k-sú

### Kiàn-kok

Kin-kù Ko-lê sú-chheh *Sam-kok Sú-kì* ê kì-lo̍k, se-goân chiân 18 nî, Ko Chu-bông ê nn̄g uī hāu-seⁿ Hùi-liû (沸流) kap Un-chó͘ (溫祚), tòa-niá chi̍t tīn Ko-kù-lê-lâng kàu Poàn-tó lâm-hong ji̍p-chhim Má-hân, kiàn-li̍p sin kok-ka **Pek-chè** (伯濟). Un-chó͘ tī Ùi-lé-siâⁿ (慰禮城) kiàn-kok, kok-hō **Si̍p-chè** (十濟); Hùi-liû tī Bî-chau-hut (彌鄒忽) kiàn-kok, m̄-koh hia siuⁿ oá hái, chúi siuⁿ-kòe kiâm, Bî-chau-hut ê peh-sèⁿ chiām-chiām lóng poaⁿ-sóa khì Uì-lé-siâⁿ. Hùi-liû iau-kiû Un-chó͘ ài kā ông-ūi niū hō͘ ka-kī, khì-hō͘ Un-chó͘ kī-choa̍t. Nn̄g hiaⁿ-tī sio-chiàn, Hùi-liû chiàn-pāi chū-sat; Un-chó͘ chiah kā kok-hō kái chò **Pek-chè** (百濟).

### Khok-tiong

Pek-chè Kó͘-ní-ông (古爾王) sî-tāi, Pek-chè ê kok-ka chè-tō͘ í-keng oân-pī. Kin-kì *Ji̍t-pún Su-kì* ê kì-lo̍k, 249 nî, Pek-chè ê sè-le̍k khok-tiong kàu Lo̍k-tong-kang kap Sin-lô hām Ka-iâ sio-oá. 300 nî, Tiong-kok Chìn-tiâu hoat-seng Pat-ông chi loān; Pek-chè khai-sí kap Ko-kù-lê sio-cheⁿ Lo̍k-lōng-kūn (樂浪郡). *Ji̍t-pún Su-kì* kì-lo̍k, 367 nî, Pek-chè tē-it pái kap Ji̍t-pún ū gōa-kau óng-lâi.

Kīn-siàu-kó͘-ông (近肖古王) sî-tāi, Pek-chè hiòng pak ji̍p-chhim Ko-kù-lê, tông-sî mā chiām-chiām siau-bia̍t chhun-ê Má-hân pō͘-lo̍k; chit-chūn sī Pek-chè siōng-kài heng-ōng ê le̍k-sú sî-kî. Chit ê sî-kî tû-liáu chiàn-cheng, Pek-chè mā chú-tōng khip-siu chē-chē Hàn-bûn-hòa kap Tiong-kok ki-su̍t. Chia-ê mi̍h-kiāⁿ mā liû-thoân khì Ji̍t-pún, kî-tiong pau-hâm Hàn-jī, Hu̍t-kàu kap Tô-khì.

### Hîm-chin sî-kî

5 sè-kí, Ko-kù-lê hiòng lâm ji̍p-chhim Pek-chè; 475 nî, Ko-kù-lê kong-kek Uì-lé-siâⁿ. 475 nî chì 538 nî ê kî-kan, Pek-chè chhian-to͘ Hîm-chin (熊津). Hîm-chin tī soaⁿ-khu, sī hông-gū Ko-kù-lê kun-tūi chìn-kong chin hó ê só͘-chāi; m̄-koh án-ne, Pek-chè kap gōa-kháu tiō khah bô kau-liû. Lēng-gōa, in-ūi Hîm-chin khah oá Sin-lô, in-chhú nn̄g kok kiat-bêng, kiōng-tông tùi-khòng pak-hong ê Ko-kù-lê.

### Sù-pí Sî-kî

523 nî, Pek-chè kā siú-to͘ sóa-khì ūi tī pêⁿ-po͘ ê Sù-pí (泗沘), pēng-chhiáⁿ kā kok-hō kái-chò "Lâm Hû-û".

660 nî, Tông kah Sin-lô chò-hóe kong-kek Pek-chè, lo̍h-bóe Pek-chè bia̍t-bông, goân-pún--ê léng-thó͘ hō͘ Tông kah Sin-lô koa-hun, kok-ông kah bān-gōa peh-sèⁿ hŏng hu-ló͘ khì Tiong-kok Lo̍k-iông.
# Ôzin Thian-hông

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ôzin Thian-hông 応神天皇 |  |

 |
|  |
| Ji̍t-pún Thian-hông |
| Chāi-ūi | 270 nî – 310 nî |
| Chêng-jīm | Zingû Hông-hō͘  |
| Kè-jīm | Nintoku Thian-hông |
|  |
|

| Choân-miâ |
| --- |
| Homuta no Sumeramikoto (譽田天皇) |

 |
| Chhut-sì | 201 nî |
| Kòe-sin | 310 nî |

**Ôzin Thian-hông** (応神天皇(Èng-sîn Thian-hông)/ おうじんてんのう, *Ōjin Tennō*, 200 nî  – 310 nî ) sī Ji̍t-pún ê tē-15 tāi thian-hông, tī 270 nî chì 310 nî chāi-ūi. Ôzin sī Tyûai Thian-hông ê tē-4 ê hông-chú, mā sī Sîn-kong Hông-hō͘ ûi-it ê hāu-seⁿ.