Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Cheng-thàm

**Cheng-thàm** (偵探) sī hū-chek tiau-cha àn-chêng ê chit-gia̍p tiau-cha-goân, pau-hâm hêng-kéng kah teng-sìn-siā. Choan-bûn tiau-cha hōan-chōe, gōa-gū, chhōe-lâng iáu-ū pì-bi̍t téng-téng ê gia̍p-bū chióng-lūi.

Tī bûn-ha̍k chok-phín lāi-bīn, ū chin choē sió-soat ê chú-kak lóng sī cheng-thàm, hō-chòe chhui-lí sió-soat.

## Siong-koan

* Teng-sìn-siā
* Bêng-cheng-thàm
# Wayback Machine

Wayback Machine|  |
| Screenshot
tóng-àn:20151221 Internet Archive Wayback Machine.png2015 nî 8 gue̍h ê Wayback Machine thâu-ia̍h |
| Native name | Wayback Machine  |
| Bāng-chām lūi-hêng | tshûn-tóng |
| Gia̍p-bū hoān-ûi | Worldwide (except China and Russia) |
| Ióng-iú-chiá | Internet Archive |
| Bāng-chí | web.archive.org  |
| Chù-chheh | ē-sái suán-ti̍k (choice) |
| Thui-chhut sî-kan | 2001 nî 10 gue̍h 24 ji̍t |
| Hiān-chōng | ua̍h-iāu |
| Têng-sek gí-giân | Java、Python |

**Wayback Machine** (bāng-tsām sî-kong-ki; poj: bāng-chām sî-kong-ki) sī web ê sòo-jī tóng-àn-khòo, iû khia teh Bí-kok ka-tsiu kū-kim-san ê hui îng-lī tsoo-tsit (nonprofit organization) Internet Archive sóo tshong-kèn-e̊, ia̍h-sī tsit-e̊ tsoo-tsit (organization) siong tiōng-iàu ê ho̍k-bū tsi it. I hoo iōng-hōo (user (computing)) "tńg-khi̊ kuè-khì" (go back to the past), tshâ-khuàñ kuè-khì bāng-tsām ê khuán-siùñ. I-e̊ tshòng-sí-jîn (The Founder) Brewster Kahle kap Bruce Gilliat nn̄g-lâng khai-huat (development studies) Wayback Machine, tsú-iàu iōng teh thong-kuè pó-tshûn í-king sit-hāu bāng-ia̍h ê tshûn-tóng hù-pún (carbon copy), kap "phóo-ki̍p sóo-ū ê tì-sik" (universal access to all knowledge). Tsū 2001 nî khai-sí thui-tshut í-lâi, í-king ū 4520 guā ê ia̍h-bīn hōo i ka-ji̍p Internet Archive tsit-e̊ tóng-àn-khòo.

## Tsù-kái

## Tsham-ua̍t

* WHOIS

## Guā-pōo liên-ket

* Koaⁿ-hong bāng-chām  (Eng-gí)
* *Internet history is fragile. This archive is making sure it doesn’t disappear*. San Francisco: PBS Newshour. September 19, 2018 khòaⁿ--ê.  (Eng-gí)
# Nî

**Nî** (Hàn-jī: 年) ia̍h-sī **tang** (冬) sī sî-kan ê tan-ūi. Chi̍t nî sī tē-kiû se̍h ji̍t-thâu 1 liàn ê kú, pêng-kin sī tāi-iok 365.24 kang.

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ

* 365 ji̍t
# Aymara-gí

| Aymara-gí |
| --- |
| *Aymar aru* |
| Hoat-im | [ˈajmaɾ ˈaɾu] |
| Goân-chū kok-ka | Bolivia Chile Peru |
| Bîn-cho̍k | Aymara |
| bú-gí sú-iōng-chiá | 1.7 pah-bān (2007–2014) |
| Gí-hē | Aymara
* **Aymara-gí**
 |
| Bûn-jī hē-thóng | Latin bûn-jī Hangul |
| Koaⁿ-hong tē-ūi |
| Koaⁿ-hong gí-giân |  Bolivia  Peru |
| Sêng-jīn ê chió-sò͘ gí-giân |  Chile |
| Gí-giân tāi-bé |
| ISO 639-1 | `ay` |
| ISO 639-2 | `aym` |
| ISO 639-3 | `aym` – pau-hâm tāi-bé Pau-hâm tāi-bé: `ayr` – Central Aymara `ayc` – Southern Aymara |
| Glottolog | `nucl1667` |
| ELP | Aymara |
|  |
|

**Aymara-gí** sī Perú kap Bolivia ê koan-hong gí-giân.

## Chù-sik

## Chù-kái
# Pài-it

Chi̍t lé-pài ê 7 ji̍t|  |
| Pài-it Pài-jī Pài-saⁿ Pài-sì Pài-gō͘ Pài-la̍k Lé-pài-ji̍t |

**Pài-it** sī chi̍t-ê lé-pài tang-tiong ê chi̍t ji̍t, gia̍p tī lé-pài-ji̍t kap pài-jī chi kan.

Tī kok-chè piau-chún ISO 8601 lāi-té, pài-it sī chi̍t lé-pài ê thâu chi̍t ji̍t, m̄-koh tī ji̍t-siông ēng-hoat lāi-bīn mā tiāⁿ sǹg chò tē-2 ji̍t.
# Pài-jī

Chi̍t lé-pài ê 7 ji̍t|  |
| Pài-it Pài-jī Pài-saⁿ Pài-sì Pài-gō͘ Pài-la̍k Lé-pài-ji̍t |

**Pài-jī** sī chi̍t-ê lé-pài tang-tiong ê chi̍t ji̍t, gia̍p tī pài-it kap pài-saⁿ tiong-ng.

Tī kok-chè piau-chún ISO 8601 lāi-té, pài-jī sī chi̍t lé-pài ê tē-2 ji̍t, m̄-koh tī ji̍t-siông ēng-hoat lāi-bīn mā tiāⁿ sǹg chò tē-3 ji̍t.
# Pài-saⁿ

Chi̍t lé-pài ê 7 ji̍t|  |
| Pài-it Pài-jī Pài-saⁿ Pài-sì Pài-gō͘ Pài-la̍k Lé-pài-ji̍t |

**Pài-saⁿ** (拜三), sī chi̍t-ê lé-pài lāi ê chi̍t ji̍t, gia̍p tī pài-jī kap pài-sì chi kan.

Nā chiàu kok-chè piau-chún ISO 8601, pài-saⁿ sī chi̍t lé-pài ê tē-3 ji̍t, m̄-koh tī it-poaⁿ mā tiāⁿ sǹg chò tē-4 ji̍t.
# Pài-sì

Chi̍t lé-pài ê 7 ji̍t|  |
| Pài-it Pài-jī Pài-saⁿ Pài-sì Pài-gō͘ Pài-la̍k Lé-pài-ji̍t |

**Pài-sì** sī chi̍t-ê lé-pài tiong ê chi̍t ji̍t, gia̍p tī pài-saⁿ kap pài-gō͘ tiong-ng.

Nā ùi ISO 8601 phiau-chún lāi-té, pài-sì sǹg chi̍t lé-pài ê tē-4 kang. Nā sè-sio̍k mā tiāⁿ kā pài-sì chò tē-5 kang.
# Pài-gō͘

Chi̍t lé-pài ê 7 ji̍t|  |
| Pài-it Pài-jī Pài-saⁿ Pài-sì Pài-gō͘ Pài-la̍k Lé-pài-ji̍t |

**Pài-gō͘** sī chi̍t-ê lé-pài tang-tiong ê chi̍t ji̍t, gia̍p tī pài-sì kap pài-la̍k tiong-ng.

Nā ùi ISO 8601 (chhù-lí chu-liāu ê chi̍t khoán phiau-chún) lāi-té, pài-gō͘ sī sǹg chi̍t lé-pài ê tē-5 ji̍t. Chóng-sī sè-sio̍k mā tiāⁿ kā sǹg chò tē-6 kang.
# Pài-la̍k

Chi̍t lé-pài ê 7 ji̍t|  |
| Pài-it Pài-jī Pài-saⁿ Pài-sì Pài-gō͘ Pài-la̍k Lé-pài-ji̍t |

**Pài-la̍k** sī chi̍t-ê lé-pài tang-tiong ê chi̍t ji̍t, gia̍p tī pài-gō͘ kap lé-pài-ji̍t tiong-ng.

Nā ùi ISO 8601 (chhù-lí chu-liāu ê chi̍t khoán phiau-chún) lāi-té, pài-la̍k sī sǹg chò chi̍t lé-pài ê tē-6 ji̍t. Chóng-sī sè-sio̍k mā tiāⁿ kā sǹg sī tē-7 kang, tiō sī siōng bóe kang.

## Chham-chiàu
# Lé-pài-ji̍t

Chi̍t lé-pài ê 7 ji̍t|  |
| Pài-it Pài-jī Pài-saⁿ Pài-sì Pài-gō͘ Pài-la̍k Lé-pài-ji̍t |

**Lé-pài-ji̍t**, phó͘-thong mā kóng **lé-pài**, siàu-liân-lâng ū-tang-sî kóng **pài-ji̍t**, sī chi̍t-ê lé-pài tang-tiong ê chi̍t ji̍t, gia̍p tī pài-la̍k kap pài-it tiong-ng.

Nā ùi ISO 8601 (chhù-lí chu-liāu ê chi̍t khoán phiau-chún) lāi-té, lé-pài-ji̍t sī sǹg chò chi̍t lé-pài ê tē-7 ji̍t. Chóng nā sè-sio̍k mā tiāⁿ kā sǹg thâu chi̍t ji̍t.

## Chham-chiàu
# Tiám-cheng

**Tiám-cheng** (sio-sî ) sī kè-sǹg, piáu-sī sî-kan ê tan-ūi, sī chi̍t-ê mî-ji̍t (àm-mî kàu ji̍t-sî) ê jī-cha̍p-sì hūn chi-it. La̍k-cha̍p hun-cheng sī chi̍t-tiám-cheng.
# Lé-pài (sî-kan)

Chi̍t lé-pài ê 7 ji̍t|  |
| Pài-it Pài-jī Pài-saⁿ Pài-sì Pài-gō͘ Pài-la̍k Lé-pài-ji̍t |

**Lé-pài** sī chi̍t khoán sî-kan tan-ūi, tī hiān-tāi thong-iōng ê sǹg-hoat lāi-bīn, chi̍t lé-pài sī 7 kang ê ì-sù. Lâng nā kóng "lé-pài", ū-sî sī jīn-hô liân-sio̍k ê 7 kang; mā ū-sî sī kong-iōng ê sin-le̍k téng-bīn chiàu pâi ê lé-pài chiû-kî.

## Gí-goân

"Lé-pài" chit-ê sû, sī tùi Ki-tok-kàu "chò lé-pài" ê kui-lu̍t só͘ hō--lâi. Tû-liáu "lé-pài" í-goā, "chiu" (周, 週) kap "seng-kî" (星期) mā sī kâng-khoán ì-sù.

## 7 kang ê miâ

Chi̍t lé-pài ê 7 kang sī lé-pài-it, lé-pài-jī, lé-pài-saⁿ, lé-pài-sì, lé-pài-gō͘, lé-pài-lak kap lé-pài-ji̍t. Thong-sio̍k it-poaⁿ tiāⁿ kóng pài-it, pài-jī kàu pài-lak, nā lé-pài-ji̍t it-poaⁿ tio̍h kan-taⁿ kóng "lé-pài".

Tī Ji̍t-pún-oē kap Hân-kok-oē, sī ēng "chhit-iāu" (七曜), iā tio̍h sī Ji̍t, Goe̍h, Hoé, Chúi, Bo̍k, Kim, Thó͘ chò 7 kang ê miâ; chhan-chhiūⁿ pài-ji̍t kiò "ji̍t-iāu-ji̍t" (日曜日), pài-it tio̍h hō "goe̍h-iāu-ji̍t" (月曜日), chá-kî Tiong-kok mā bat ēng koè chit khoán hō-miâ.

Tī Oa̍t-lâm-oē, lé-pài-ji̍t sī kóng *Chủ nhật*, sī "chú ji̍t" ê í-sù; nā pài-it sī kóng *Thứ Hai*, sī "tē jī" ê ì-sù, āu-piah sòa teh sǹg.

Chit khoán ê "Chú Ji̍t" (主日) hō-miâ, oa-ná sī chi̍t kóa Ki-tok-tô͘ tùi lé-pài-ji̍t ê kiò-hoat.
# Bió

1 bió hàiⁿ 1 pái
**Bió** (秒), he̍k-chiá **bió-cheng** (秒鐘), sī Kok-chè Tan-ūi Hē-thóng tiong sî-kan ê ki-pún tan-ūi, hû-hō sī s ia̍h-sī Eng-bûn ê sok-siá sec.. 1 hun-cheng hun-chò 60 bió, 1 tiám-cheng téng-î 60 hun-cheng, iā chiū sī 3,600 bió. Tī 1000 nî chì 1960 nî, bió ê tēng-gī sī pêng-kin Thài-iông-sî ê 1/86,400 (bo̍k-chiân tī chi̍t-kóa thian-bûn-ha̍k kap hoat-lu̍t tiong iu-goân sek-iōng). Tī 1960 nî chì 1967 nî, bió ê tēng-gī sī 1960 nî Tē-kiû chū-choán 1 chiu ê sî-kan ê 1/86,400. Hiān-chhú-sî sī lī-iōng goân-chú ê te̍k-sèng lâi tēng-gī.

Bió m̄ kan-nā sī Kok-chè Tan-ūi Hē-thong tiong ê sî-kan ki-pún tan-ūi, iā sī CGS, MKS, MTS kap Tè-kok tan-ūi só͘ chhái-iōng ê sî-kan tan-ūi.
# Goe̍h

**Goe̍h** (Hàn-jī: 月; Eng-gí: *month*) sī le̍k-hoat (calendar) lāi-té 1 chióng kè-sǹg sî-kan ê tan-ūi, iok-liōng sī Goe̍h-niû ê bó͘-mih khoán chiu-kî, pí-lūn kóng se̍h Tē-kiû 1 lìn kú. Pêng-sò͘ siāng chia̍p ēng--ê sī goe̍h-siòng (moon phase) ê chiu-kî, tāi-iok-á 29.53 kang. Ùi ó͘ (excavation)--chhut-lâi ê siàu-ki (tally stick) lâi kā khoàⁿ, jîn-lūi tī kū-chio̍h-khì sî-tāi (Paleolithic age) tō ē-hiáu ēng goe̍h lâi sǹg sî-kan.

| 1 tang ê 12 kó͘-goe̍h |
| --- |
|
1 goe̍h · 2 goe̍h · 3 goe̍h · 4 goe̍h · 5 goe̍h · 6 goe̍h · 7 goe̍h · 8 goe̍h · 9 goe̍h · 10 goe̍h · 11 goe̍h · 12 goe̍h |
# Àm-sî

Àm-sî
**Àm-sî** (暗時) sī ji̍t-thâu oân-choân lo̍h-soaⁿ liáu-āu ê kî-kan. Tòa tī bô-kāng só͘-chāi ê lâng, in só͘ kám-siū tio̍h ê àm-sî tn̂g-té mā ē bô-kāng.

Àm-sî mā ē-sái hō-chò **iā** (夜) iáu-ū **àm-mî / àm-mê** (暗暝) téng-téng.
# Ji̍t-lo̍h

Ji̍t-lo̍h 1 hun-cheng chêng ê Ji̍t-thâu
**Ji̍t-lo̍h** (日落) sī ta̍k-kang Ji̍t-thâu in-ūi Tē-kiû chū-choán lâi siau-sit tī tē-pêng-sòaⁿ chi-hā ê hiān-siōng.
# Ji̍t-thâu

Ji̍t-thâu |  |
| kī-lī | 7011149597870700000♠1 AU ≈ 7011149600000000000♠1.496×108 km (kī-lī tē-kiû) ≈ 7020270000000000000♠2.7×1017 km (≈ 7004290000000000000♠29,000 Kong-liân, kī-lī Hô-khe tiong-sim) |
| **Te̍k-tiám** |
| Sī-chheⁿ WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  | 4.83 |
| Hêng-chheⁿ hun-lūi | G2V |
| Hoè | 46 ek nî（7009460000000000000♠4.6×109 nî） |
| Chit-liōng | 7030198850000000000♠1.9885×1030 kg |
| Poàⁿ-kèng | 695,700 km |
| chū-choán | 7003199694444444444♠7.189×103 km/h |
| He̍k-chheⁿ | Thài-iông-hē |

**Ji̍t-thâu** (日頭), ia̍h kiò **Thài-iông** (太陽), sī lán thài-iông-hē î-it ê 1 lia̍p chheⁿ. Tē-kiû kap só·-ū kî-thaⁿ ê hêng-seng lóng lia̍h ji̍t-thâu chò chiu-choán ê tiong-sim. Ji̍t-thâu mā-sī thian-bûn-ha̍k lāi-té lán khiā ê thian-hô-hē chē-chē chheⁿ ê kî-tiong 1 lia̍p.

In-ūi thài-iông-hē ê hêng-seng lóng àn ji̍t-thâu teh se̍h, só͘-í tī thian-bûn-ha̍k kap thài-khong lú-hêng ê kè-e̍k lāi-té, ji̍t-thâu oan-nā chin tiōng-iàu, it-poaⁿ lóng hō͘ lâng the̍h lâi ēng chòe kí-hô ê tiong-sim-tiám. Lēng-gōa thài-khong-chûn mā ē-tàng sūn thài-iông-hong lâi sái, thài-iông-hong sī ji̍t-thâu siā--chhut-lâi ê lia̍p-chí.

Thài-iông-lêng kap kong-ha̍p-chok-iōng hō͘ o̍ah-miā kā en-thu-lo͘-phi (entropy) ge̍k-choán, mā thàu-kòe chhòng-chō koh khah ho̍k-cha̍p ê hun-chú, chhin-chhiūⁿ nn̄g-pe̍h-chit kap kàⁿ-sò͘ (enzyme), lâi kā khah-bô ti̍t-sū ê hun-chú hôe-ho̍k ti̍t-sū.

Lán chòe-kīn chai-iáⁿ ū chi̍t-kóa khiā tī hái-té ê o̍ah-mi̍h, in sui-bóng chiò bē-tio̍h ji̍t-thâu, m̄-koh sī khò hòa-ha̍k-ha̍p-sêng (chemosynthesis) lâi seng-chûn--ê. In só͘ ēng--ê sī tē-kiû chiâⁿ-hêng ê sî lâu--lo̍h-lâi ê lêng-liōng. Chit-ê lia̍h-chāi-gōa, jîn-lūi mā ē-hiáu lī-iōng he̍k-iông-ha̍p kap he̍k-hun-lia̍t lâi tit-tio̍h lêng-liōng. Tî-liáu téng-bīn chiah-ê hong-sek í-gōa, lóng-chóng ê o̍ah-miā lóng tio̍h óa-khò Ji̍t-thâu téng-kôan só͘ hoat-seng ê he̍k-iông-ha̍p lâi tit-tio̍h seng-chûn su-iàu ê lêng-liōng.

Tī ji̍t-thâu téng-kôan, kheng (H, chúi-sò͘, hydrogen) hām hāi (He, helium) kap chò-hóe lâi sán-seng lêng-liōng, tī khah-óa ji̍t-thâu tiong-sim ê só͘-chāi mā ū kî-thaⁿ khah tāng ê gôan-sò͘ teh iông-ha̍p.

Ji̍t-thâu-o͘-chí ē kái-piàn tē-kiû-téng ê thiⁿ-khì, mā-ē éng-hióng tio̍h tiān-chú-khì-châi.

| Thài-iông-hē |
| --- |
|  |
| **Chheⁿ:** Ji̍t-thâu |
| **He̍k-chheⁿ:** Chúi-chheⁿ | Kim-chheⁿ | Tē-kiû | Hóe-chheⁿ | Bo̍k-chheⁿ | Thó͘-chheⁿ | Thian-ông-chheⁿ | Hái-ông-chheⁿ |
| **É-he̍k-chheⁿ:** Ceres | Mê-ông-chheⁿ | Haumea | Makemake | Eris |
| **Sió-bu̍t-thé:** Sió-he̍k-chheⁿ | Hái-ông-chheⁿ goā chheⁿ-thé | Tn̂g-boé-chheⁿ |
| **Oē-chheⁿ:** Goe̍h-niû | Hoé-chheⁿ ê | Bo̍k-chheⁿ ê | Thó͘-chheⁿ ê | Thian-ông-chheⁿ ê | Hái-ông-chheⁿ ê |
| **Tīn:** Sió-he̍k-chheⁿ-toà | Kuiper-toà | Sàn-loān îⁿ-poâⁿ | Oort-hûn |
| Chhiáⁿ chham-khó thian-bûn bu̍t-thé, thài-iông-hē ê chheⁿ-thé lia̍t-toaⁿ, chiàu poàⁿ-kèng pâi iah sī chiàu chit-liōng pâi |
# Wiktionary

Wiktionary ê phiau-á-thâu
**Wiktionary** (Ûi-ki Sû-tián) sī Wikipedia (Ûi-ki Pah-kho) ê chí-mōe sū-kang, ī kap Ûi-ki Pah-kho siāng-khóan sú-iōng wiki (Ûi-ki) ê hē-thóng, só·-í jīn-hô-lâng lóng ē-sái chham-ú pian-siá.

Wikitionary ê bo̍k-phiau sī beh khí-chō 1 thò chē-chióng gí-giân ê sû-tián kap jī-tián, ia̍h-sī kok-chióng gí-giân chi-kan ê tùi-chiàu-tián.

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* Hō-ló-ōe ê Wikitionary
* Wiktionary gí-giân chóng-lia̍t-toaⁿ
# Le̍k-hoat

**Le̍k-hoat** (calendar) sī kā sî-kan hō-miâ ê hē-thóng, pí-lūn kóng bó͘-mih kang, bó͘-mih nî. Hō ê miâ tō sī le̍k-hoat ji̍t-chí (calendar date).

Le̍k-hoat ê siat-kè tiāⁿ ē kap chit-koá thian-bûn hiān-siōng sio it-tì. Le̍k-hoat ê kū-thé piáu-hiān tō sī **le̍k-thiah**, mā hō chò **la̍h-ji̍t**. Le̍k-thiah ū chin chē khoán, chhan-chhiūⁿ kóng 1 kang 1 kang ê "ji̍t-thiah", 1 kò goe̍h 1 kò goe̍h ê "goe̍h-thiah", ...
# Tē-kiû chū-choán

Tē-kiû chū-choán
**Tē-kiû chū-choán** (Hàn-jī: 地球自轉) sī tē-kiû se̍h ka-kī ê te̍k choán-tōng ê hiān-siōng; chū-choán ê hong-hiòng sī ùi sai kàu tang. Ùi thian-kiû ê pak-ke̍k khoàⁿ, tē-kiû sī ge̍k-sî-chiam chū-choán; ùi lâm-ke̍k khoàⁿ, sī sūn-sî-chiam chū-choán.
# Ji̍t-beh-àm

Ji̍t-beh-àm
**Ji̍t-beh-àm** (日欲暗) mā hō **Beh-àm-á**, **Óa-àm-á**, **Mê-hng** (Tiô-sòaⁿ) kap **Ji̍t-khah-mńg**, sī chi̍t kang lāi-tóe ji̍t-thâu khai-sí lo̍h-soaⁿ ê hit tuānn sî-kan.
# Sèⁿ-miā

Tī seng-bu̍t-ha̍k ê lí-lō͘, **sèⁿ-miā** sī mi̍h-kiāⁿ ê chi̍t kóa sèng-chit. Chia ê sèng-chit hâm tāi-siā, hêng-tēng-sèng (*homeostasis*) ê pó-chhî, seng-tióng, seⁿ-thoàⁿ, koh ū tùi chhì-kek ê hoán-èng.

Lēng-goā, "sèⁿ-miā" chit-ê bêng-sû mā ū chin chē tiat-ha̍k ha̍k-chiá chong-kàu ê ì-bī.

## Siong-koan

* Oa̍h-mi̍h
* Sèⁿ-miā ê khí-goân
# Ji̍t-kî

Tī ji̍t-le̍k tiong, ji̍t-kî sī chi̍t ê tī le̍k-hoat tiong te̍k-tēng ê ji̍t-chí. Ji̍t-kî ē-sái pang-chō͘ lán piáu-sī chi̍t ê chí-tēng ê ji̍t-chí. Lán ē-tàng kè-sǹg chhut nn̄g ê ji̍t-kî ê kī-lī.
# Kùi-chiat

Tē-kiû chū-choán chhia-sim (    ) kap kong-choán pêng-bîn (    ) sio chhu.
**Kùi-chiat** sī kun-kù bô-kâng sî-kan ê thiⁿ-khì, un-tō͘, he̍k-chiá sī seng-thài hiān-siōng, lâi tùi ji̍t-chí chò ê hun-toāⁿ, thoân-thóng ê kùi-chiat mā sī tùi chi̍t nî ê hun chiat, m̄-koh hiān-tāi ê le̍k-hoat kap kùi-chiat bô it-tēng tàu-tah.

Ki-pún ê kùi-chiat sī chhun-thiⁿ, joa̍h-thiⁿ (hā-thiⁿ, hē-thiⁿ), chhiu-thiⁿ, kap koâⁿ-thiⁿ (tang-thiⁿ), che sī ēng un-tài ê khì-āu ûi chú ê hun-hoat, mā kiò chò sī "**sù-kùi**". Chóng-sì che kap chin chē só͘-chāi ê chū-jiân chêng-hêng bô ha̍h, chhan-chhiūⁿ jia̍t-tài, lâm-ke̍k, pak-ke̍k téng-téng.

## Goân-lí

Tī Tē-kiû téng hêng-sêng kùi-chiat ê goân-lí, chú-iàu sī Tē-kiû chū-choán chhia-sim kap kong-choán ê pêng-bîn bô sûi-ti̍t (tāi-iok chhu 23.5°), che chō-sêng Tē-kiû teh se̍h Thài-iông ê sî-chūn, tī bô-kâng só͘-chāi siū ji̍t-chiò ê thêng-tō͘ bô-kâng; kâng chi̍t-ê só͘-chāi tī bô-kâng sî-chiat mā ū bô-kâng ê ji̍t-chiò-liōng.
# Goa̍t-siòng

Goa̍t-siòng ê piàn-hoà
**Goa̍t-siòng** (月相) sī thian-bûn-ha̍k léng-he̍k tùi tī tē-kiû téng koan-chhat tio̍h ê goe̍h-niû goā-koan. Goe̍h-niû se̍h tē-kiû chò îⁿ-chiu ūn-tōng, só͘-í tē-kiû, goe̍h-niû kap ji̍t-thâu saⁿ chiá ê siong-tùi ūi-tì ē put-toān piàn-hoà. In-ūi goe̍h-niû pún-sin bōe hoat-kng, só͘-í tī tē-kiû téng ē-sái khoàⁿ tio̍h ê goe̍h-niû ê pō͘-hūn sī hoán-siā thài-iông kng ê kiat-kó; kan-na ū pī ji̍t-thâu ti̍t-chiap chiò-siā tio̍h ê pō͘-hūn chiah ū thang hó hoán-siā thài-iông-kng.