Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Chia̍h-mi̍h

**Chia̍h-mi̍h** (Hàn-jī: 食物, chia̍h-mn̍gh , bûn-giân-im Si̍t-bu̍t) sī kióng-kip êng-ióng-hun ê mi̍h-kiāⁿ, bô kâng-khoán ê tōng-bu̍t só͘ su-iàu ê chia̍h-mi̍h mā bô kâng. Chia̍h-mi̍h ê chia̍h-si̍t nā sī bô-kàu, tio̍h ê sán-seng êng-ióng-put-liông.
# Bay Village (Ohio)

|  |
| --- |
| **Bay Village** |
| —  **Chng-thâu (*city*)**  — |
| Bay Village ê kéng-sek
 |
| Bay Village só͘-chāi-tô͘ ê uī-tìBay Village só͘-chāi-tô͘ |
| Bay VillageBay Village tī Bí-kok Ohio ê ūi-tì |
| Keng-hūi-tō͘: ﻿ / ﻿ |
| Kok-ka
 |  Bí-kok
 |
| Chiu
 | Ohio
 |
| Kūn
 | Cuyahoga
 |
| **Chèng-hú** |
|  - Lūi-hêng | ''city'' |
| **Bīn-chek** |
|  - Lóng-chóng
  | 12 km2 |
| **Jîn-kháu** |
|  - Lóng-chóng | 14,976 lâng |
|  - Bi̍t-tō͘ |
1,248/km2 |

**Bay Village** sī Bí-kok Ohio chiu Cuyahoga kūn ê chi̍t ê chng-thâu (*city*).

## Tē-lí

Tī pún só͘-chāi sì-ûi ê tē-hng ū Westlake.

## Liân-kiat

* Koaⁿ-hong bāng-chām

 *Che sī chi̍t phiⁿ koan-î Bí-kok Ohio Chiu tē-lí ê phí-á-kiáⁿ. Chhiáⁿ tàu khok-chhiong.*
# Gahanna (Ohio)

|  |
| --- |
| **Gahanna** |
| —  **Chng-thâu (city)**  — |
| Gahanna só͘-chāi-tô͘ ê uī-tìGahanna só͘-chāi-tô͘ |
| GahannaGahanna tī Bí-kok Ohio ê ūi-tì |
| Keng-hūi-tō͘: ﻿ / ﻿ |
| Kok-ka
 |  Bí-kok
 |
| Chiu
 | Ohio
 |
| Kūn
 | Franklin
 |
| **Chèng-hú** |
|  - Lūi-hêng | city |
| **Bīn-chek** |
|  - Lóng-chóng
  | 32.1 km2 |
| **Jîn-kháu** |
|  - Lóng-chóng | 33,080 lâng |
|  - Bi̍t-tō͘ |
1,030.5/km2 |

**Gahanna** sī Bí-kok Ohio chiu Franklin kūn ê chi̍t ê chng-thâu (*city*).

## Liân-kiat

* Koaⁿ-hong bāng-chām

 *Che sī chi̍t phiⁿ koan-î Bí-kok Ohio Chiu tē-lí ê phí-á-kiáⁿ. Chhiáⁿ tàu khok-chhiong.*
# Henry Kūn (Ohio)

| Henry County, Ohio |
| --- |
| **Henry Kūn *Henry County |
|  Tī Bí-kok Ohio chiu ê ūi-tì |
| Kiàn-li̍p | 2 goe̍h 12 ji̍t, 1820 nî |
| Kūn-hú | Napoleon |
| Jîn-kháu |  |
|  • Chóng-kè | 28,215 |
| Bāng-chām | www.henrycountyohio.com |

**Henry Kūn** (Eng-gí: *Henry County*) sī Bí-kok Ohio chiu ê kūn (*county*), ū jîn-kháu 28092.

## Tē-lí

Tī pún kūn-koān sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Fulton Kūn.

## Jîn-kháu

Henry Kūn tī 2010 nî 7 goe̍h sî ê jîn-kháu ū 28,102 lâng; kàu 2013 nî 7 goe̍h ê sî piàn 28,092.

## Chham-khó chu-liāu
# Streetsboro (Ohio)

|  |
| --- |
| **Streetsboro** |
| —  **Chng-thâu (city)**  — |
| Streetsboro só͘-chāi-tô͘ ê uī-tìStreetsboro só͘-chāi-tô͘ |
| StreetsboroStreetsboro tī Bí-kok Ohio ê ūi-tì |
| Keng-hūi-tō͘: ﻿ / ﻿ |
| Kok-ka
 |  Bí-kok
 |
| Chiu
 | Ohio
 |
| Kūn
 | Portage
 |
| **Chèng-hú** |
|  - Lūi-hêng | city |
| **Bīn-chek** |
|  - Lóng-chóng
  | 62.2 km2 |
| **Jîn-kháu** |
|  - Lóng-chóng | 14,185 lâng |
|  - Bi̍t-tō͘ |
228.1/km2 |

**Streetsboro** sī Bí-kok Ohio chiu Portage kūn ê chi̍t ê chng-thâu (*city*).

## Tē-lí

Tī pún só͘-chāi sì-ûi ê tē-hng ū Aurora.

## Liân-kiat

* Koaⁿ-hong bāng-chām

 *Che sī chi̍t phiⁿ koan-î Bí-kok Ohio Chiu tē-lí ê phí-á-kiáⁿ. Chhiáⁿ tàu khok-chhiong.*
# Latin Bí-chiu

**Latin Bí-chiu** ê tēng-gī ū ē-kha kúi-chióng:

* Hām Lô-má gí-giân (*Romance* gí-hē) bûn-hòa ū tī-tāi ê kok-ka: pau-hâm Tiong-lâm Bí-chiu tōa-pō·-hūn. Chia-ê kok-ka ê koaⁿ-hong gí-giân chú-iàu sī Se-pan-gâ-gí kap Phû-tô-gâ-gí.
* Tiong-lâm Bí-chiu só·-ū ê kok-ka: Tiong-lâm Bí-chiu ū chi̍t-kóa-á khah sè ê kok-ka koaⁿ-hong gí-giân sī Eng-gí (Guyana kap Belize), Hoat-gí (Hoat-kok Guyane) á-sī Kē-tē-gí (Suriname), m̄-koh tī tē-lí/keng-chè siōng iu-gôan hām hù-kīn ê Se-pan-gâ-gí, Phû-tô-gâ-gí kok-ka ū siong-tong ê koan-hē. Lâm Bí-chiu ê kok-ka í-keng cho·-sêng liân-bêng, taⁿ tng-teh hoat-tián chò keng-chè kiōng-tông-thé.
* Pau-koah Hoat-gí ê Bí-chiu kok-ka: *chhiáⁿ pó·-siá*.

Kin-kù téng-koân tē-?-ê tēng-gī, Latin Bí-chiu pun-chò 33 ê to̍k-li̍p kok-ka kah 13 ê kî-thaⁿ ê chèng-tī tan-ūi. Bô-lūn sī biān-chek he̍k-chiá jîn-kháu, Pa-se lóng sī tē-it tōa ê, ū Latin Bí-chiu 40% ê thó·-tē, saⁿ-hun-chi-it ê jîn-kháu.

## Kok-ka kap léng-thó·

Latin Bí-chiu
* Argentina (A-kun-thêng)
* Bolivia
* Brasil (Pa-se)
* Chile
* Colombia
* Costa Rica
* Cuba
* Dominicana Kiōng-hô-kok
* Ecuador
* El Salvador
* Guatemala
* Honduras
* México (Be̍k-se-ko)
* Nicaragua
* Panama
* Paraguay
* Perú
* Puerto Rico (sio̍k Bí-kok)
* Uruguay
* Venezuela

Kiám-chhái sǹg-sī Latin Bí-chiu ê léng-thó·

* Ayiti
* Québec (sio̍k Ka-ná-tāi)
* Hoat-kok Guyane, Martinique, kap Guadeloupe (siok Hoat-kok)
* Sèng Pierre kap Miquelon (sio̍k Hoat-kok)

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ

* Anglo Bí-chiu
* Iberio Bí-chiu
# Houston

|  |
| --- |
| **Houston** |
|  |
| Houston ê tē-tô͘ ê uī-tìHouston ê tē-tô͘ |
| Houston |
| Keng-hūi-tō͘: ﻿ / ﻿ |
| Kok-ka
 | Bí-kok
 |
| Chiu
 | Texas
 |
| Kūn
 | Harris, Fort Bend kap Montgomery
 |
| **Bīn-chek** |
|  - Chhī-khu
  | 1,558 km2 |
|  - Thó͘-tē |
1,501 km2 |
|  - Chúi-bīn |
57.7 km2 |
| **Koân-tō͘** |
13 m |
| **Jîn-kháu** (2007) |
|  - Chhī-khu | 2,208,180 (tē−4) lâng |
|  - Bi̍t-tō͘ |
1,471/km2 |
|  - To͘-hōe-khu | 3,822,509 |
|  - To͘-chhī-khian | 5,728,143 |

**Houston** sī Bí-kok Texas siāng toā ê siâⁿ-chhī.
# Springfield (Illinois)

|  |
| --- |
| **Springfield** |
| Springfield |
| Keng-hūi-tō͘: ﻿ / ﻿ |
| Kok-ka
 | Bí-kok
 |
| Chiu
 | Illinois
 |
| **Bīn-chek** |
|  - Chhī-khu
  | 156.2 km2 |
|  - Thó͘-tē |
139.9 km2 |
|  - Chúi-bīn |
16.3 km2 |
| **Koân-tō͘** |
182 m |
| **Jîn-kháu** (2006) |
|  - Chhī-khu | 116,482 lâng |
|  - Bi̍t-tō͘ |
796.9/km2 |
|  - To͘-chhī-khian | 188,951 |

**Springfield** sī Bí-kok Illinois ê siú-hú.
# Dominica Kiōng-hô-kok

| Dominica Kiōng-hô-kokRepública Dominicana |
| --- |
|
kok-kî

kok-hui

 |
| **Chu-kù:**Dios, Patria, Libertad "Siōng-tè, chó͘-kok, chū-iû" |
| **Kok-koa:** ¡Quisqueyanos Valientes! "Ióng-kám ê Quisqueyanos!"  |
|  |
| Siú-to͘ kap siāng-tōa siâⁿ-chhī | Santo Domingo |
| Koaⁿ-hong gí-giân | Se-pan-gâ-gí |
| Chèng-hú | tan-it-chè, chóng-thóng-chè, kiōng-hô-kok |
|  |
| • chóng-thóng  | Luis Abinader |
| • hù-chóng-thóng  | Raquel Peña de Antuña |
|  |
| Li̍p-hoat ki-kò͘ | Kiōng-hô-kok Gī-hoē |
| • Siōng-īⁿ | Goân-ló-īⁿ |
| • Hā-īⁿ | Tāi-gī-hoē |
| Bīn-chek |
| • Lóng-chóng | 48,671 km2 (18,792 sq mi) (tē 128 miâ) |
| • Chúi-he̍k (%) | 0.7 |
| Jîn-kháu |
| • 2018 nî kó͘-kè | 10,878,246 (tē 86 miâ) |
| • 2010 nî phó͘-cha | 9,445,281 |
| • Bi̍t-tō͘ | 220/km2 (569.8/sq mi) (tē 65 miâ) |
| GDP (PPP) | 2020 nî kó͘-kè |
| • Lóng-chóng | $215.999 cha̍p-ek |
| • Pêng-kin | $20,625 |
| GDP (bêng-gī) | 2020 nî kó͘-kè |
| • Lóng-chóng | $96.291 cha̍p-ek |
| • Pêng-kin | $9,195 |
| Gini (2018 nî) |  43.7 tiong |
| HDI (2019 nî) |  0.756 ko · tē 88 miâ |
| Hoè-pè | Dominica peso (DOP) |
| Sî-khu | UTC-4:00 (AST) |
| Khui-chhia hong-hiòng | iū |
|  tiān-oē khu-hō | +1-809, +1-829, +1-849 |
| ISO 3166 tāi-hō | DO |
| Siōng-téng domain | .do |

**Dominica Kiōng-hô-kok** (Se-pan-gâ-gí: República Dominicana), tiàm-tī Sió-se-pan-gâ tang-pêng ê kok-ka.

Kì-liām Sèng Dominic, Tō-bêng-hōe chhòng-pān-jîn.

## Hêng-chèng hun-khu
# 4 goe̍h 1 ji̍t

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **4 goe̍h** | >> |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| LP | P1 | P2 | P3 | P4 | P5 | P6 |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |

 |
| 2026 nî--ê ji̍t-chì |

**4 goe̍h 1 ji̍t**, ia̍h sī kóng **4 goe̍h 1 hō**, sī Gregorius Le̍k-hoat lāi-bīn chi̍t tang ê tē 91 kang (lūn-nî tē 92 kang), lī nî-té iáu ū 274 kang.

## Cheh-ji̍t

## Sū-kiāⁿ

* 1865 nî: Lâm-pak Chiàn-cheng: A-bí-lī-ka Ha̍p-chiòng-kok kap A-bí-lī-ka Liân-bêng-kok khí Five Forks Chiàn-tò͘, tè-bé Ha̍p-chiòng-kok sèng-lī.
* 1867 nî: Sin-ka-pho piàn-sêng Eng-kok ê si̍t-bîn-tē.
* 1945 nî: Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn: Bí-kok pō͘-tūi tī Ji̍t-pún thóng-tī ê Okinawa Tó chiūⁿ-hoāⁿ, í-āu phah cha-put-to chi̍t kò goe̍h, siang-hong lóng-chóng sí cha̍p kúi bān lâng (Okinawa Chiàn-tò͘).
* 1946 nî: Aleutian Kûn-tó tē-tāng.
* 1976 nî: Bí-kok-lâng Steve Jobs, Steve Wozniak tī California sêng-li̍p Apple Inc..
* 2001 nî: Bí-kok kap Tiong-kok hái-kun ê hui-hêng-ki tī pòaⁿ khong-tiong sio-tōng, ín-khí Hái-lâm-tó sū-kiāⁿ.

## Chhut-sì

* 1220 nî – Go-Saga Thian-hông.
* 1282 nî – Ludwig 4-sè, Sîn-sèng Lô-má Hông-tè.
* 1776 nî – Sophie Germain, Hoat-kok sò͘-ha̍k-ka.
* 1815 nî – Otto von Bismarck, Tek-kok siú-siòng.
* 1861 nî – Katô Tomosaburô, Ji̍t-pún siú-siòng.
* 1865 nî – Richard Adolf Zsigmondy, Tek-kok hòa-ha̍k-ka.
* 1907 nî – Lîm Gio̍k-san, Tâi-oân ōe-ka.
* 1920 nî – Mihune Tosirô, Ji̍t-pún ián-oân.
* 1932 nî – Debbie Reynolds, Bí-kok ián-oân.
* 1940 nî – Wangari Maathai, Kenya chèng-tī ūn-tōng-chiá.
* 1947 nî – Alain Connes, Hoat-kok sò͘-ha̍k-ka.
* 1947 nî – Ingrid Steeger, Tek-kok ián-oân.
* 1961 nî – Susan Boyle, Eng-kok koa-chhiú.
* 1976 nî –
	+ David Oyelowo, Eng-kok ián-oân.
	+ Clarence Seedorf, Hô-lân kha-kiû-oân.

## Kòe-sin

* 1085 nî – Sòng Sîn-chong, Sòng-tiâu hông-tè.
* 1204 nî – Aquitaine ê Eleanor, Hoat-kok ông-hō͘.
* 1548 nî – Zygmunt 1-sè Stary, Pho-lân kok-ông.
* 1922 nî – Karl 1-sè, Ò-tē-lī hông-tè.
* 1960 nî – Abdul Rahman, Má-lâi-se-a ê Yang di-Pertuan Agong
* 1983 nî – John Axford, Ka-ná-tah iá-kiû-oân.
* 1991 nî – Martha Graham, Bí-kok bú-chiá.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
# Jîn-kháu

**Jîn-kháu** (人口) sī 1-ê khu-he̍k lāi-té lâng ê chóng-sò͘. Chhin-chhiūⁿ: kok-ka jîn-kháu tio̍h-sī 1-ê kok-ka lâng ê chóng-sò͘; siâⁿ-chhī jîn-kháu tio̍h-sī 1-ê siâⁿ-chhī lâng ê chóng-sò͘.

## Siang-koan bûn-chiuⁿ

* Jîn-kháu bi̍t-tō͘
* Kok-ka jîn-kháu bi̍t-tō͘ lia̍t-toaⁿ

## Gōa-pō͘ liân-kiat
# Kìm-chiú-lēng

1925 nî Canada ê kéng-chhat at-chè chiú hòe.
**Kìm-chiú-lēng** sī tùi chiú-lūi ê chè-chō, siu-khǹg, ūn-su kap bé-bē ê kìm-chí. 1920 nî kàu 1933 nî kî-kan Bí-kok ê kìm-chiú-lēng sī kî-tiong khah ū miâ ê chi̍t kái kìm-chiú-lēng.
# Su-pò͘-chuh

Su-pò͘-chuh
**Su-pò͘-chuh** (ji̍t. スポーツ; bí. *sports*; eng. *sport*), tiāⁿ kóng **thé-io̍k** iā **ūn-tōng**, sī kēng-cheng-sèng ê sin-thé oa̍h-tāng ia̍h iû-hì. It-poaⁿ kóng--ê sī ū it-tēng kui-chek jî-chhiá hun su-iâⁿ ia̍h sǹg sêng-chek ê ūn-tōng oa̍h-tāng. M̄-nā ūn-tōng, ū-sî chi̍t kóa bô sáⁿ tín-tāng ê châi-le̍k, pí-lūn kóng kiâⁿ-kî; he̍k-chiá sī chú-iàu óa-khò kî-hâi tōng-le̍k, tōng-bu̍t-la̍t teh ī--ê, pí-lūn chū-tōng-chhia kēng-cháu, bé-á kēng-cháu téng khoán, mā sǹg sī su-pò͘-chuh sū-gia̍p.

## Iōng-gí

Eng-gí ê *sport* chit jī, gí-goân sī Kó͘ Hoat-gí *desport*, ì-sù sī "êng-kang"; Tī 1300 nî chó-iū Eng-gí ê chi̍t khoán kó͘-sek ì-sù, thang piáu-sī "kok khoán hō͘ lâng kám-kak sim-sek iā gû-lo̍k ê tāi-chì".

Eng-gí ê kî-tha ì-sù koh pau-koat poa̍h-kiáu kap pān poa̍h-kiáu ê oa̍h-tāng; phah-la̍h; iû-hì kap chē chióng gû-lo̍k, hâm su-iàu sin-thé ūn-tōng ê chióng-lūi.

Tī 1883 nî chhut-pán, John Macgowan pian ê Ē-mn̂g-ōe sû-tián, *sport* ū "thit-thô" téng chē chióng hoan-e̍k.

### Tēng-gī

Su-pò͘-chuh ū chē-chē ì-sù. Nā chiàu SportAccord (chi̍t-ê ūi só͘-ū tōa-hêng su-pò͘-chuh liân-bêng só͘ siat ê cho͘-ha̍p cho͘-chit) thê-kiong ê tùi *sport* ê chi̍t khoán tēng-gī, su-pò͘-chuh èng-tong ài ū āu-piah chia ê sèng-chit:

* Ū kēng-cheng ê sêng-hun;
* Tùi kok chióng oa̍h-mi̍h bô siong-hāi-sèng;
* Bô óa-khò tan-to̍k kong-kip-chiá thê-kiong siat-pī (tû-liáu oa̍h-tāng pún-sin sī só͘-iú-chiá to̍k-chiàm--ê pí-lūn *arena football*);
* Bô óa-khò jīn-hô choan-bûn siat-kè ê "chhiàng-suh" sêng-hun tī oa̍h-tāng lāi-bīn.

SportAccord mā chiap-siū su-pò͘-chuh ē-tàng sī chú-iàu khò thé-le̍k--ê (chhiūⁿ la-gú-bih), chú-iàu khò sim-le̍k (chhiū kiâⁿ-kî), tōa-hūn khò tōng-le̍k--ê (chhiūⁿ Formula 1), chú-iàu khò hia̍p-tiâu (*co-ordination*) lêng-le̍k--ê (chhiūⁿ tōng-kiû), iā su-iàu tong-bu̍t chi-chhî--ê (chhiūⁿ bé-su̍t).

Chóng-sī sim-le̍k hong-bīn ê oa̍h-tāng iáu bô chin siū kong-jīn chiap-siū chò su-pò͘-chuh chi̍t hūn-chú, te̍k-pia̍t sī chi̍t kóa khoân-le̍k ki-koan tī hoat-lu̍t siōng bô kā in tòng chò su-pò͘-chuh.

## Le̍k-sú

Goân-sí kiam kó͘-tāi sî-kî ê su-pò͘-chuh tiāⁿ koan-sia̍p tio̍h chong-kàu gî-sek. Pí-lūn Maya lâng kap Aztec lâng ê kiû-lūi oa̍h-tāng sī tī biō-sī lāi sîn-sèng ê só͘-chāi kí-hêng, koh phòe-ha̍p hi-seng oa̍h-lâng ê lé-sek. Koh ū chhiūⁿ Jicarilla Apache ēng chiap-le̍k pí-sài lâi khèng-chiok chhun-thiⁿ koh-lâi kiam thó͘-tē ê seng-sán-le̍k. Iā ū ná Kó͘ Hi-lia̍p ēng lio̍k-siōng ūn-tōng o-ló sîn-bêng.

Tī Ai-ki̍p ê Tutankhamen bōng-tē, ū hoat-kiàn phah-la̍h, siā-chìⁿ, kap siong-koan ê ōe-tô͘, tang-tiong piáu-hiān kok-ông ēng chiàn-chhia phah-la̍h ê oa̍h-tāng. Tī Mesopotamia mā ū chi̍t khoán m̄ sī ūi keng-chè su-iàu, sī ūi gû-lo̍k iā chèng-tī piáu-tat só͘ si̍t-hêng ê kok-ông chē chiàn-chhia siā-chìⁿ phah-la̍h ê tô͘, pí-lūn tāi-iok CC 9–7 sè-kí tùi Ashurnasirpal ê kì-su̍t lāi-bīn to̍h ū.

## Chham-chiàu

### Su-chì

* David Levinson; Karen Christensen, pian. (1999). *Encyclopedia of World Sport*. Oxford University Press. ISBN 0-19-513195-9.
	+ Guttmann, Allen (1999). *Modernization*.
	+ Renson, Roland (1999). *Archery*.

### Chù-kha
# Hái-poa̍t

**Hái-poa̍t** (海拔; *altitude*) sī chi̍t ê só͘-chāi chham hái-pêng-bīn ê koân-tō͘ chha-kī. It-poaⁿ lóng iōng pêng-kin hái-pêng-bīn chò piau-chún lâi kè-sǹg.

## Siong-koan

* Pêng-kin hái-poa̍t
# Seneca Kūn (Ohio)

| Seneca County, Ohio |
| --- |
| **Seneca Kūn *Seneca County |
|  Tī Bí-kok Ohio chiu ê ūi-tì |
| Kiàn-li̍p | 2 goe̍h 12 ji̍t, 1820 nî |
| Kūn-hú | Tiffin |
| Jîn-kháu |  |
|  • Chóng-kè | 56,745 |
| Bāng-chām | www.senecacounty.com |

**Seneca Kūn** (Eng-gí: *Seneca County*) sī Bí-kok Ohio chiu ê kūn (*county*), ū jîn-kháu 55914.

## Tē-lí

Tī pún kūn-koān sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Sandusky Kūn, Crawford Kūn.

## Jîn-kháu

Seneca Kūn tī 2010 nî 7 goe̍h sî ê jîn-kháu ū 56,621 lâng; kàu 2013 nî 7 goe̍h ê sî piàn 55,914.

## Chham-khó chu-liāu
# Jodie Foster

Jodie Foster (2011)
**Jodie Foster**, 1962 nî 11 goe̍h 19 ji̍t chhut-sì, sī Bí-kok ê ián-goân. I tùi gín-a sî-tāi tio̍h khai-sí ián-chhut, pat tī *Taxi Driver*, *The Accused*, *The Silence of the Lambs*, kap *Nell* téng tiān-iáⁿ chhut-ián, ū ti̍t koè Oscar Chióng "siāng-hó ê lú-ián-goân" sióng.
# Chông-ì

**Chông-ì** (Eng-gí: *allegory*) tī bûn-ha̍k siōng sī kóng chi̍t khoán àm-jū (*metaphor*), chiong bô͘ it-tēng hêng-thé ê ho̍k-cha̍p khài-liām he̍k-chiá ì-gī choán chò chi̍t tiuⁿ ōe-tô͘ he̍k-chiá chi̍t phiⁿ kò͘-sū ê lōe-iông.
# North Bend (Ohio)

|  |
| --- |
| **North Bend** |
| —  **Chng-thâu (village)**  — |
| North Bend ê kéng-sek
 |
| North BendNorth Bend tī Bí-kok Ohio ê ūi-tì |
| Keng-hūi-tō͘: ﻿ / ﻿ |
| Kok-ka
 |  Bí-kok
 |
| Chiu
 | Ohio
 |
| Kūn
 | Hamilton
 |
| **Chèng-hú** |
|  - Lūi-hêng | village |
| **Bīn-chek** |
|  - Lóng-chóng
  | 2.8 km2 |
| **Jîn-kháu** |
|  - Lóng-chóng | 604 lâng |
|  - Bi̍t-tō͘ |
215.7/km2 |

**North Bend** sī Bí-kok Ohio chiu Hamilton kūn ê chi̍t ê chng-thâu (*village*).

## Jîn-kháu

Chit ūi tī 2010 nî ê jîn-kháu-sò͘ sī 857 lâng.

## Liân-kiat

* Koaⁿ-hong bāng-chām

 *Che sī chi̍t phiⁿ koan-î Bí-kok Ohio Chiu tē-lí ê phí-á-kiáⁿ. Chhiáⁿ tàu khok-chhiong.*
# Lô-má

|  |
| --- |
| **Lô-má** |
|  |
| tī Roma Siú-to͘ Chhī ê ūi-tì ê uī-tìtī Roma Siú-to͘ Chhī ê ūi-tì |
| Lô-má |
| Keng-hūi-tō͘: ﻿ / ﻿ |
| Kok-ka
  | Í-tāi-lī
 |
| Toā-khu
  | Lazio
 |
| Séng
  | Roma Siú-to͘ Chhī
 |
| **Chèng-hú** |
|  - Chhī-tiúⁿ
 | Gianni Alemanno  |
| **Bīn-chek** |
|  - Lóng-chóng
  | 1,285.3 km2 |
| **Jîn-kháu** |
|  - Lóng-chóng | 2,726,539 lâng |
|  - Bi̍t-tō͘ |
2,121.3/km2 |
| Sî-khu | CET (UTC+1)
  |
|  - Joa̍h-tang | CEST (UTC+2) |
| Bāng-chām | comune.roma.it |

**Lô-má** (**Roma**) sī Í-tāi-lī ê siú-to͘, mā sī kó͘-chá Lô-má Tè-kok khai-sí ê só͘-chāi kap kiaⁿ-siâⁿ.

## Jîn-kháu

Jîn-kháu phó͘-cha (chheng-lâng)
# Monterey Kūn (California)

| Monterey County, California |
| --- |
| **Monterey Kūn *Monterey County |
| Monterey Kūn ê kéng-sek |
|  Tī Bí-kok California chiu ê ūi-tì |
| Kiàn-li̍p | 2 goe̍h 18 ji̍t, 1850 nî |
| Kūn-hú | Salinas |
| Jîn-kháu |  |
|  • Chóng-kè | 415,057 |
| Bāng-chām | www.co.monterey.ca.us |

**Monterey Kūn** (Eng-gí: *Monterey County*) sī Bí-kok California chiu ê kūn (*county*), ū jîn-kháu 428826.

## Tē-lí

Tī pún kūn-koān sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Fresno Kūn, San Benito Kūn, San Luis Obispo Kūn, Kings Kūn, Santa Cruz Kūn.

## Jîn-kháu

Monterey Kūn tī 2010 nî 7 goe̍h sî ê jîn-kháu ū 416,342 lâng; kàu 2013 nî 7 goe̍h ê sî piàn 428,826.

## Chham-khó chu-liāu
# Tùi-ōe

**Tùi-ōe** (對話 -ōa), he̍k-chiá **ìn-tap** (應答), **būn-tap**, sī lâng hām lâng só͘ chìn-hêng ê kau-tâm, sī chi̍t kóa tiûⁿ-ha̍p ē-té tùi lâng hōe-ōa ê kóng-hoat. Pí-lūn, bûn-ha̍k lāi-bīn tùi lâng kóng-ōe ê kì-su̍t.

## Siong-koan

* Hōe-ōe
# Chong-kàu

**Chong-kàu** sī in-ūi tùi sîn, Siōng-tè, chhiau-thoat ê chûn-chāi, sîn-sèng ê mi̍h téng-téng ê sìn-gióng, hō·-siōng kiat-ha̍p (hām chhiau-thoat ê tùi-siōng ê koan-hē), saⁿ-kap oa̍h-tōng (pí-lūn lé-pài téng-téng), sán-seng chè-tō· kap cho·-chit (biō-sī, kàu-hoē téng-téng), che kui-ê thāi-tō·, koan-hē, cho·-chit ê chóng-chheng.

Chong-kàu chit-ê sû, sī tùi Ji̍t-gí Hàn-jī-sû khip-siu--lâi-ê, nā goân-té ê Ji̍t-gí-sû, sī Ji̍t-pún tī bō·-hú boé-kî, hām Bí-kok chhiam thong-siong tiâu-iok ê sî-chūn, ūi-tio̍h si̍t-chè ê su-iàu, tùi Eng-gí *religion* só· chò ê hoan-e̍k.

## Chong-kàu ê tēng-gī

Khêng-si̍t nā beh kóng sím-mi̍h sī chong-kàu, lán ē hoat-kak-kóng sûi-lâng, chin chē ha̍k-chiá chi-kan ê khoàⁿ-hoat lóng koh-iūⁿ, ta̍k-ê lóng bô-ài kóng-liáu siuⁿ chīn-kak, m̄-koh mā bô-ài kóng-tio̍h bū-bū bô-bêng.

Ū lâng sī ēng thé-sek, kàu-gī ê tēng-gī lâi khoàⁿ, mā ū lâng sī the̍h keng-giām, kám-chêng, ti̍t-kak, kè-ta̍t-koan kap lûn-lí ê sèng-chit lâi chò tēng-gī.

Kho-ha̍k-ka kap jîn-lūi-ha̍k-ka kā chong-kàu tòng-chò sī tī bûn-hoà loē-iông lāi-té hoat-tián--khí-lâi-ê, 1-cho· thiu-siōng ê koan-liām, kè-ta̍t kap keng-giām. Goân-chho· ê chong-kàu chin oh tùi siā-hoē kap bûn-hoà oa̍h-tōng lāi-té thiah-hun, tī hiah-ê oa̍h-tōng--ni̍h, hong-sio̍k kap tián-lé lóng hông khoàⁿ-chò sī si̍t-chè--ê, hām chū-jiân ê pún-chit sio-kâng--ê.

Nā kî-thaⁿ ê chong-kàu ha̍k-chiá in teh kā chong-kàu tēng-gī ê sî-chūn, ē khì phiah-bián kā chong-kàu tòng-chò sī siā-hoē kap sim-lí-siōng bô-kâng ê tiâu-kui, ia̍h-chiū-sī in khah bô-ài kā chong-kàu siūⁿ-chò sī siā-hoē kap sim-lí tiâu-kui ê chi̍t-pō·-hūn.

Lán ē-ēng-tit kā chong-kàu tēng-gī chò tùi sèng ê tùi-siōng, chhiau-thoat ê tùi-siōng ê sìn-gióng. Rudolf Otto tī 1917-nî chhut-pán ê chheh "Sèng ê koan-liām" (*The Idea of the Holy*) lāi-té, kā chong-kàu ì-sek ê pún-chit tēng-gī chò kèng-ùi, kèng-ùi sī tùi sîn (sèng--ê, Siōng-tè) ê kiaⁿ-hiâⁿ kap ài-loân ê thàu-lām. Nā Friedrich Schleiermacher tī 18-sè-kí boé-kî, sī kā chong-kàu tēng-gī chò 1-khoán "choa̍t-tùi oá-khò ê kám-kak"(*feeling of absolute dependence*).

## Chú-iàu ê chong-kàu

Hiān-chhú-sî sè-kài chú-iàu ê chong-kàu, ū ki-tok-kàu (20-ek lâng, chiàm 33%), Islam (Islam-kàu, 13-ek lâng, chiàm 22%), Ìn-tō·-kàu (9-ek lâng, chiàm 15%), hu̍t-kàu (3-ek 6-chheng-bān lâng, chiàm 6%), Jû-kàu / Tō-kàu (2-ek 3-chheng-bān lâng, chiàm 4%).

Thâu-chêng chit-khoán lâng-gia̍h ê thóng-kè, bô-hoat-tō· kóng chò kah kài chiâu-chn̂g, in-ūi 1-ê lâng ê sìn-gióng, si̍t-chāi chin oh poé-hoē, koh chin pháiⁿ kā phoàⁿ-toàn.

Koh tō chún kā chin chē kî-thaⁿ ê chong-kàu lia̍h-goā, toā chong-kàu lāi-té, pún-sin tō ū hun-chò chin chē kàu-phài, chiah-ê kāng chong-kàu bô-kâng kàu-phài chi-kan, ì-kiàn ū khó-lêng chin koh-iūⁿ, thiⁿ chha leh tē--ê tō ū, nā hō·-siōng bô sêng-jīn tùi-hong, mā-sī sù-siông ū ê tāi-chì.
# Kiōng-hô Tóng (Bí-kok)

| Kiōng-hô Tóng |
| --- |
| Republican Party |
|  |
| Kán-séng-siá | GOP (Grand Old Party) |
| Chú-se̍k | Ronna McDaniel (MI) |
| Khai-ki-chiá | * Alvan E. Bovay
* Horace Greeley
* Edwin D. Morgan
* Henry Jarvis Raymond
* Amos Tuck
 |
| Khí-chō | 1854 nî 3 goe̍h 20 ji̍t​ (1854-03-20)  |
| Chiap-sio̍k | * Whig Party (majority)
* Free Soil Party
* Liberty Party
* Anti-Nebraska Party
* North American Party
 |
| Chóng-pō͘ |  Bí-kok Washington, D.C. |
| Tóng-ôan (2021) |  36,132,743 |
| Kok-chè liân-bêng | Kok-chè Bîn-chú Liân-bêng |
| Sek-chhái |      âng-sek |
| Siōng-īⁿ | 50 / 100 |
| Hā-īⁿ | 213 / 435 |
| Chiu-tiúⁿ | 27 / 50 |
| Chiu siōng-īⁿ | 1,091 / 1,972 |
| Chiu hā-īⁿ | 2,912 / 5,411 |
| Chún-chiu chiu-tiúⁿ | 1 / 5 |
| Chún-chiu siōng-īⁿ | 12 / 97 |
| Chún-chiu hā-īⁿ | 9 / 91 |
| Soán-kí piau-chì |
|  |
| Bāng-chām |
| www.gop.com |

**Kiōng-hô-tóng** (共和黨, Eng-gí: Republican Party) sī hiān-tāi Bí-kok 2 toā chèng-tóng ê kî-tiong 1 ê, 1854 nî kiàn-tóng, liáu-āu chiâⁿ kín tō chhú-tāi Whig Tóng chiâⁿ chò hoán-tùi Bîn-chú-tóng ê toā tóng. Abraham Lincoln sī thâu 1 ê Kiōng-hô-tóng-chek ê Bí-kok chóng-thóng. Hiān-tāi ê Kiōng-hô-tóng kiâⁿ pó-siú kiam sin-pó-siú-chú-gī.

## Chham-khó
# James Franck

James Franck
**James Franck** (1882 nî 8 goe̍h 26 ji̍t – 1964 nî 5 goe̍h 21 ji̍t) sī Tek-kok ê bu̍t-lí-ha̍k-ka. I tī 1925 nî kah Gustav Ludwig Hertz tâng-chê ti̍t tio̍h Nobel Bu̍t-lí-ha̍k Chióng.
# Ferenc Krausz

Ferenc Krausz
**Ferenc Krausz** (Hông-gâ-lī-gí: Krausz Ferenc, 1962 nî 5 goe̍h 17 ji̍t chhut-sì ) sī tī Hông-gâ-lī chhut-sì ê Bí-kok bu̍t-lí-ha̍k-ka. I tī 2023 nî kah Pierre Agostini, Anne L'Huillier tâng-chê ti̍t tio̍h Nobel Bu̍t-lí-ha̍k Chióng.
# Murphysboro (Illinois)

|  |
| --- |
| **Murphysboro** |
| —  **Chng-thâu (city)**  — |
| Murphysboro ê kéng-sek
 |
| MurphysboroMurphysboro tī Bí-kok Illinois ê ūi-tì |
| Keng-hūi-tō͘: ﻿ / ﻿ |
| Kok-ka
 |  Bí-kok
 |
| Chiu
 | Illinois
 |
| Kūn
 | Jackson
 |
| **Chèng-hú** |
|  - Lūi-hêng | city |
| **Bīn-chek** |
|  - Lóng-chóng
  | 12.5 km2 |
| **Koân-tō͘** |
122 m |
| **Jîn-kháu** |
|  - Lóng-chóng | 8,241 lâng |
|  - Bi̍t-tō͘ |
659.3/km2 |

**Murphysboro** sī Bí-kok Illinois chiu Jackson kūn ê chi̍t ê chng-thâu (*city*).

## Liân-kiat

* Koaⁿ-hong bāng-chām

 *Che sī chi̍t phiⁿ koan-î Bí-kok Illinois Chiu tē-lí ê phí-á-kiáⁿ. Chhiáⁿ tàu khok-chhiong.*