# Ki-tok-kàu

|  |
| --- |
| Pún-chiuⁿ sī sio̍k-î **Ki-tok-kàu** hē-lia̍t ê chi̍t-ê pō·-hūn |
|  |
| **Ki-tok-kàu Le̍k-sú**
Iâ-so͘ Ki-tok
Cha̍p-jī ê Sù-tô·
Tong-hong Kéng-Kàu
Tang-sai Kàu-hōe ê hun-lia̍t
Si̍p-jī-kun ê Tang-cheng
Chong-kàu ê Kái-kek |
| **Ki-tok-kàu ê Sîn-ha̍k**
Ki-tok-kàu ê Chông-pài
In-tián · Kiù-in
San-siōng ê Kàu-hùn
Si̍t-chāi ê hok-khì
Chú ê Kî-tó-bûn
Cha̍p-tiâu-kài
Sèng-lêng
Tháu-pa̍k sîn-ha̍k
**Ki-tok-kàu ê Lé-chiat**
Sé-lé
Sèng-chhan-lé  |
| **Ki-tok-kàu ê Sèng-keng**
Kū-iok Sèng-keng
Sin-iok Sèng-keng
Âng-phoê Sèng-keng  |
|
Ki-tok-kàu ê Cheh-ji̍t
Sèng-tàn-cheh
Sèng-tàn Ló-jîn
Koh-oa̍h-cheh  |
| **Ki-tok-kàu ê Kàu-phài**
Tang Chèng-kàu
Thian-chú-kàu
Iâ-so·-hōe
Tō-bêng-hōe
Ki-tok-sin-kàu
Bí-kok Kong-lí-hōe
Bí-kok Kui-chèng Kàu-hōe
Eng-kok Kok-kàu
An-hioh-ji̍t Hōe
Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hoē
Gō·-sûn-chat Kàu-phài
Sù-tô·-sìn-sim-hoē
Sîn-tiàu-hōe
Sîn ê Kàu-hoē
Chin Iâ-so· Kàu-hōe
**Siū chèng-thóng kàu-hōe kheh-che̍h**
Iâ-hô-hoa Kiàn-chèng-jîn
Iâ-so· Ki-tok Āu-kî Sèng-tô· Kàu-hōe
Sin-iok Kàu-hōe
Thóng-it Kàu-hōe  |

Ki-tok-kàu-tô· ê chhun-liân.
**Ki-tok-kàu** sī it-sîn-lūn ê chong-kàu, siong-sìn ûi-it ê sîn, Bân-lâm-gí hoan-e̍k siōng-tè ia̍h-sī siōng-chú. Só͘-ū siong-sìn Iâ-so͘ Ki-tok sī kiù-sè-chú ê kàu-hōe lóng-chóng sǹg Ki-tok-kàu (mā hō chò **Iâ-so͘-kàu**). Ki-tok-kàu lāi-bīn ū chiâⁿ chōe bô-kāng ê chong-phài, pí-lūn kóng Thian-chú-kàu, Tang-chèng-kàu (東正敎) chham Ki-tok-sin-kàu (基督新敎).Che í-gōa, mā koh pau-koah siū chèng-thóng kàu-hōe kheh-che̍h (khoeh-cho̍eh, 排斥) ê Mô͘-bûn-kàu kah Iâ-hô-hoa Kiàn-chèng-jîn téng-téng. Chóng-sī tī Bân-lâm-gí, "Ki-tok-kàu" chit-ê miâ, ū-sî sī choan-bûn piáu-sī "Ki-tok-sin-kàu".

Ki-tok-kàu sī sè-kài siōng sìn-kàu jîn-khàu siōng-kài chōe ê chong-kàu, iok-lio̍k ū 20-ek khah-ke ê sìn-tô·. Ki-tok-kàu kah Iu-thài-kàu siāng tōa ê bô-kāng, chāi-î Ki-tok-tô· siong-sìn Iâ-so͘ to̍h-sī Kū-iok Sèng-keng (mā kiò-chòe Hi-pek-lâi Sèng-keng) kóng kàu ê Ki-tok (a̍h-sī kiò-chòe Be̍k-se-a, to̍h-sī kiù-sè-chú ê ì-sù). Ah nā Iu-thài-kàu-tô· khiok-sī jīn-ûi kiù-sè-chú Be̍k-se-a kàu taⁿ iau-bōe chhut-sì. Pîn-chià tio̍h Iâ-so͘ khì hông chhù-sí tiàm Si̍p-jī-kè chit chân tāi-chì, che sǹg sī beh hō· siōng-tè ê hiàn-chè (獻祭), án-ne, lán kah siōng-tè sǹg kóng í-keng tēng-li̍p liáu **kiù-chō· kah sio̍k-chōe** ê sin-iok. Chit-khóan **kiù-chō· kah sio̍k-chōe** hō·-chò "in sìn sêng gī"(因信成義), iā-to̍h-sī kóng chí-beh lán chiap-siū Ki-tok bat thè lán taⁿ-chōe ê kiat-kó, jî-chhiáⁿ lán kháu-thâu ū sêng-jīn, án-ne lâi kóng, lán chham siōng-tè to̍h sǹg ū iok-sok tī-leh, lán to̍h ē-tit tit-tio̍h sià-bián kah pang-chān. Ah chit-hūn lán hām siōng-tè só· kiàn-li̍p ê sin iok-sok, put-chāi hān-chè tī hia-ê gôan-pún to̍h hō· siōng-tè tiám tio̍h miâ ê Iu-thài-lâng, mā ài pau-koah phó·-thian-hā ê gōa-hiuⁿ-lâng kah gōa-kok-lâng.

Ah nā hia-ê m̄ siong-sìn Iâ-so͘ Ki-tok to̍h-sī kiù-sè-chú ê Iu-thài-kàu-tô·, in mā it-kòan chun-siú kó·-ló sian-ti Mô·-se só· liû-thôan--lo̍h-lâi ê lu̍t-hoat, put-tōan ūi in ka-kī ê chōe-hêng chò kok-sek kok-iūⁿ ê hiàn-chè.

## Kán-sú

Ki-tok-kàu hoat-gôan tī kong-gôan chi̍t-sè-kí ê Pa-lia̍t-su-thán chit-ê só·-chāi. Tī kong-gôan 4-sè-kí chìn-chêng, Ki-tok-kàu sī siū lâng pek-hāi ê, kàu-kah Lô-má Tè-kok kiàn-li̍p ê sî-chūn, Kun-su-thán-teng tāi-tè chôaⁿ kā Ki-tok-kàu soan-pò· chò kok-kàu, hit-chūn Ki-tok-kàu ê tē-ūi chiah tit-tio̍h ha̍p-hoat. Hit-chūn só·-ū ê kok-bîn lóng-ài sìn-gióng Ki-tok-kàu. Kong-gôan 1054 nî, Ki-tok-kàu hoat-seng chin tōa ê hun-lia̍t, tang-pō· kàu-hōe chhiàng-siaⁿ kóng in chiah-sī chiaⁿ-kàu (to̍h-sī Tang-chèng-kàu), iah sai-pō· kàu-hōe mā soan-pō· ké-miâ hō·-chò Kong-kàu (to̍h-sī Thian-chú-kàu. Kong-gôan 16-sè-kí ê sî-chūn, iū-koh ùi Thian-chú-kàu tang-tiong hun-lia̍t chhut-lâi chin chōe ê kàu-phài, kî-tiong khah ū miâ-siaⁿ ê sī Sin-kàu.

## Ki-pún kàu-gī

Ki-tok-kàu jīn-ûi sī siōng-tè chhòng-chō sè-kài, jîn-lūi chi̍t-chhut-hiān tī sè-kan to̍h í-keng hōan-chōe, to̍h lóng-chóng ài keng-siū khó·-chhó·, lóng-ài siū chiat-bôa, chí-beh sìn-gióng siōng-tè kah Iâ-so͘ Ki-tok, jîn-lūi chiah ē-tàng tit-tio̍h kái-kiù kah pang-chān. Ki-tok-kàu iōng *Kū-iok* kah *Sin-iok* chò in ê Sèng-keng.