Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1953

|  |  |
| --- | --- |
| **Eêuwen:**  | 19e eêuw · **20e eêuw** · 21e eêuw |
| **Decennia:** | 1940-1949 · **1950-1959** · 1960-1969 |
| **Jaeren:** | < · 1951 · 1952 · **1953** · 1954 · 1955 · > |

**1953** is een jaer.

Ouwe Tonge vanuut de locht
## Gebeurtenisse

* 13 jannewari - Een ongelok in de Escouffiaux kolenmiene bie 't Belhische Wasmes, 20 man komme omme.
* 20 jannewari - Dwight D. Eisenhower wor beëdigd as 34e president van de Vereênigde Staeten.
* 1 feberwari - Waetersnoȏdramp van 1953. In de nacht van 31 jannewari op 1 feberwari 1953 gebeurde *De Ramp*, daerbie voraol Schouwen-Duveland in Goeree-Overflakkee zwaer getroffen wier. Ok in de reste van Zeêland waeren overstroômiengen. In 1953 komme d'r in totaâl 1.836 mensen om.
* 1 auhustus - Noord-Rhodesië (noe Zambia), Zuud-Rhodesië (noe Zimbabwe) en Nyasaland wiere saemengevoegd tot een federâtie, genaemd Federâtie van Rhodesië en Nyasaland. In 1963 ging dat land ter ziele.
* 30 september - Koningin Juliana opent het verpleeg'uus D'r Boede in Koukerke.
* 7 november - 't leste gat (bie Ouwerkerk op Schouwen-Duveland) wor edicht.
* Zonger daotum - De Grifformeerde Gemeênten in Nederland onsto as kerkverband.

## Gebore

* 15 juni - Xi Jinping, Chineês politicus (leider)

## Gesturve

* 1 jannewari - Hank Williams sr. (29), Amerikaons zanger

* *De Verwoeste Stad* (1953) Ossip Zadkine
* *Die Bremer Stadtmusikanten* (1953) Gerhard Marcks
* *Vrede en Welvaert* (1953) Pieter Starreveld

## Bouwwêrken

* *Groôt'andelsgebouw*, Rotterdam (1953) Hugh Maaskant en Willem van Tijen
* *Laboratorium voor Landmeetkunde (Wageningen)* (1953) Frants Edvard Röntgen
# Oceaon

Een **oceaon / oceaen** is een biezonder hroôte oevee-eid zout waeter op aerde.

Eigelijk binne oceaon'n iel hroôte zeêën.

Zeêën binne heweunlijk ongerdiel van oceaon'n (den Kaspische Zeê is bevobbeld een uutzonderieng).

D'r binne vuuf oceaon'n:

* Arctischen Oceaon (Noôrdelijke Ieszeê)
* Atlantischen Oceaon
* Hroôten / Stillen Oceaon (Iengels: Pacific Ocean)
* Indischen Oceaon
* Zuudelijken Oceaon (Antartischen Oceaon / Zuudelijke Ieszeê)

## Zie ok

* Lieste van zeêën

## Lienks nae buten

* Cultureel Woordenboek
* Britannica
# Natuurkunde

Rehenbohe
De **natuurkunde**, ok wè **fysica**, is a een ael ouwe weetn'schap. Ok de Griekse filosofen waern a bezig mie de verschiensel'n van de natuur. De natuurkunde onderzoek de verschiensel'n in de natuur die a nie leef. Voebeeln iervan zien buvobbeld elektriciteit, licht, wermte en straelieng. Natuurkunde ang nauwe saemen mie de biologie en scheikunde, mè biologie bestudeêr de levende natuur en in de scheikunde worn veranderieng'n op moleculair niveau bekeek'n.

## Verschill'nde vakhebieden

* Astrofysica
* Atoomfysica
* Kernfysica
* Kwantummehanica
* Meteorolohie
* Optica

## Ienkele belangrieke natuurkundihen

* Christophorus Buys Ballot
* Michael Faraday
* Galileo Galileï
* Otto Hahn
* Johannes Kepler
* Isaac Newton
* Wilhelm Conrad Röntgen
# Paese

Een Paesvier is gebruukelek int oôs'en van Nederland
**Paese(n)** is een christelek feêst weerbie den opstandieng van Jezus Christus uut den doôd wor 'erdocht.

Deêze hebeurtenis staet beschreve int Nieuwe Testamant van den Biebel, o.a. int Evanhelie van Lucas 'oôdstuk 24.

Paese(n) bestaet uut Eêste en Twidde Paesdag en is altied op een zoondag en maendag in (maerte of) april.

't Vaolt drie à vier maenden nae Kossemisse en twi daegen nae Goeie Vriedag, veêrtig daegen voô 'Emelvaert en vuuftig daegen voô Pienkstern.

Den betekenis van Goeie Vriedag en Paese is dat deu den doôd en opstandieng van Jezus Christus d'r vergevieng van zonden is.

## Weêtenswaerdigeid

Paese is anders dan vuuftig, zestig jaer vrom. Het is meêr waerelds eworre. A je Paese intikt op Google dan krieg je eêst aanbiedingen om een weekend naè een park te gaen. 't Kost bienae niks. Pas daènae kriieg je tekst en uutleg over de oorsprong en beteêkenisse van Paese. Op Eintjeszand is t'r zelfs een rommelmart op eêste Paese. Zôiets op Twidde Paese kan wè. Dat is een dag van vrolijkheid en mie de fiets d'r op uut. Naè de kermis in Answest bevoorbeeld. 't Was d'n eêste kermis van 't jaer in Zuud-Beveland.

Tiejens paese bin d'r regelmaetig anslaegen op christenen zoas in Niheria en Indonesië en in 2019 in Sri Lanka.

## (Kommende) jaeren

| jaer | daotums |
| --- | --- |
| 2025 | 20 + 21 april |
| 2026 | 5 + 6 april |
| 2027 | 28 + 29 maerte |
| 2028 | 16 + 17 april |
| 2029 | 1 + 2 april |
| 2030 | 21 + 22 april |
| 2031 | 13 + 14 april |
| 2032 | 28 + 29 maerte |
| 2033 | 17 + 18 april |
| 2034 | 9 + 10 april |
| 2035 | 25 + 26 maerte |

## Lienks nae buten

* EO

## Bronn'n/noôten/rifferenties

|  |
| --- |
| **Bron'n en/of noôten:** |
|  |

|   Christeleke feêsten |  |
| --- | --- |
|
Kossemisse —
Goeie Vriedag —
Paese —
'Emelvaert —
Pienkstern —
Drievuldig'eidszoondag |
# Soedan

Liggienge
Kaerte
**Soedan** (Araobisch: السودان), *Sūdān*, officieel de **Republiek Soedan** of **Republiek Sudan**, ok we **Noord-Soedan** of **Noord-Sudan** ter ongerscheid van Zuud-Soedan) is een groôt land in Afrika. Soedan was tot de jaeren vuuftig een Iengelse kolonie, saemen mee het noordelijk van Soedan gelegen Ehypte. Soedan is een Araobisch land, wa-a de zwarte en christelijke mindereid in het zuujen vervolgde. In 2011 wier het zuujen uuteindelijk onafankelijk onger de naem Zuud-Soedan. Traegisch genoeg brak d’r kort deernae een burheroorlog uut.

De oôdstad van Soedan Khartoem is gelegen an de Nijl. Deze rivier loôpt van zuud nae noord deu het 'ele land.

Tot 2011 was Soedan het groôste land van Afrika. D'r weune ongeveêr 48 meljoen mins'n (2023).

Op 15 meie 2014 wordt de 27-jaerige Mariam Yahia Ibrahim Ishag ter doôd veroordeeld omdat 'ur d'r eihe bekeerd 'eit van d'n islam tot het christendom. Dat leidt internationaol tot vee protest.

## Lienks nae buten

* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.

| Afrika |
| --- |
| **Lan'n:** Alherije | Anhola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centraol-Afrikaonse Rippebliek | Comoôr'n | Djibouti | Ehypte | Equatoriaol Hunea | Eritrea | Eswatini | Ethiopië | Gabon | Gambia | Ghâna | Guinee | Guinee-Bissau | Ivoôrkust | Kaopverdië | Kammeroen | Kenia | Konho-Brazzaville | Konho-Kinshasa | Lesotho | Liberia | Libië | Madahaskar | Malawi | Mali | Marokko | Mauritanië | Mauritius | Mozambique | Namibië | Niher | Niheria | Oehanda | Rwanda | São Tomé e Príncipe | Senehal | Seychell'n | Sierra Leone | Soedan | Somaolië | Tanzânia | Toho | Tsjaod | Tunesië | Zambia | Zimbabwe | Zuud-Afrika | Zuud-Soedan |
| **Afankelijke hebied'n:** Cenaorische eilan'n | Ceuta | Madeira | Mayotte | Melilla | Réunion | Sint Helena |
| **Niet-erkende staeten:** Somâliland | Westelijke Sahara |
| **Waerelddeêlen**: Afrika - Amerika - Azië - Europa - Oceanië |
# Griek'nland

| Ελληνική Δημοκρατία Elliniki Demokratia |
| --- |
|  |  |
|  Liggienge in Europa |
| Officiële toale | Grieks |
| Hoofdstad | Athene |
| Stoatsvorm | Republiek |
| Stoatshoofd | President Katerina Sakellaropoulou |
| Eêste minister | Kyriakos Mitsotakis |
| Oppervlak | 131.957 km² (0,86% woater) |
| Inweuners | 10.414.000 (2023) (79/km²) |
| Munte | Euro  (vo 2002: Drachme) |
| Tiedzone | UTC+2 (zomertyd: UTC+3) |
| Landcode | GR, GRC |
| Telefooncode | +30 |
| Nationaole feêstdag | 25 maerte |

**Griek'nland** (Grieks: Ελλάδα, *Elláda*, Oudgrieks: Ελλάς, *Hellas*) officieel de **Helleensche Republiek** (Grieks: Ελληνική Δημοκρατία, *Ellīnikī́ Dīmokratía*) is een land in Zuud-Europa. 't Bestoat uut 't zudelikste deêl van 't Balkanschiereiland en verscheie eiland'n.

Griek'nland grenst in 't noôrd'n an Albanië, Noôrd-Macedonië, Bulgarije en Turkije. Vo de rest is 't vasteland van Griek'nland omgeve deur de Middellandse Zeê (in 't zuudn), de Ionische Zeê (in 't west'n) en de Egeïsche Zeê (in 't oôst'n). De groôste eilandn binne Kreta, Euboia, Lesbos en Rodos.

D'n hoofdstad van Grieknland is Athene. Griek'nland is 'arde 'etroffe deu de crisis van 2008 tot 2015.

## Zie ok

* Griekse Genocide

## Lienks nae buten

* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.
* Europese Unie

Kaerte van Griek'nland

| Europa |
| --- |
| **Lan'n:** Albanië | Andorra | Armenië | Aâzerbeidzjan | België | Bosnië-Hercegovina | Bulharije | Cyprus | Denemarken | Duutsland | Estland | Finland | Frankriek | Georhië | Griek'nland | Honharije | Ierland | Iesland | Itâlië | Kazachstan | Kosovo | Kroaotië | Letland | Liechenstein | Litouwen | Luxemburg | Malta | Moldâvië | Monaco | Montenehro | Nederland | Noôrd-Macedonië | Noorwegen | Oekraïne | Oesteriek | Poôl'n | Portuhal | Roemenië | Rusland | San Marino | Servië | Slovenië | Slowakije | Spanje | Tsjehhië | Turkije | Vaticaânstad | Vereênigd Konienkriek | Wit-Rusland | Zweden | Zwitserland |
| **Afankelijke hebied'n:** Adjara | Akrotiri en Dhekelia | Åland | Azoôr'n | Eiland Man | Faeröer | Gagaoezië | Guernsey | Hibraltar | Jan Mayen | Jersey | Krim | Nachitsjevan | Nagorno-Karabach | Spitsberhen |
| **Niet-erkende staeten:** Abchazië | Kosovo | Noôrd-Cyprus | Sealand | Transnistrië | Zuud-Ossetië |
| **Waerelddeêlen**: Afrika - Amerika - Azië - Europa - Oceanië |
# Taele

**Tael / taol / taele / taole** is een systeem dat a een betêkenisse weerheef deur middel van een alfabet van arbitraire symboôl'n as klank'n, hebaer'n of schriftteêkens. Die symboôl'n zurhen voe een basis voe 't opzett'n van de grammaotica, 't rehelsysteem voe een tael. Ze zurhen ok da'n de woôrden tot een passende eêneid worn herangschikt.

## Tael overal

Nie alle taelen op de waereld beschikk'n over gestandariseerde vurm'n en dideur ka'j nie weten oevee taelen an der zien. Ok is 't er nie percies een grens wunneer iets een tael is of nie. 't Antal taelen op de waereld wor vaâk ehouen op rond de 6700.

## Mensen en beêsten

Tael onderschei mensen van beêsten. Elk mens leêr in z'n jonge jaeren van eihens z'n moedertael, mè beêsten zien di nie toe in staet. Wè zien sommihe beêsten, zoas ond'n, in staet bevelen op te volhen ni herhalen, mè ze zien nie in staet zelf een tael te spreken. Wè besti 't er een soôrt dierentael in geval van gevaer en ienkele are diengen.

Taelen worn opedeêld in taelfemieljes en bestudeêrd in de taelkunde.

## Kunsttaelen

De leste tied zien der ok taelen deur mensen zelf emikt. Deze taelen worn kunsttaelen enoemd. Binn'n de kunsttaelen kan een onderverdeêlieng emikt worn tussen kunsttaelen die an *auxlang* zien en kunsttaelen die an *conlang* zien.

Kunsttaelen die an auxlang zien, zien taelen as Esperanto, Interlingua, Interlingue en Ido. Dit zien hulptaelen, *auxiliary language* (hulptael), die an dien'n om de communicaotie te verhemakkelijkn. 't Esperanto is echter hin volmikte kunsttael omdan der ok mensen zien die an deze tael as moedertael ène.

Kunsttaelen die an *conlang* zien, *constructed language* (heconstrueerde taele), zien taelen die an ontwurpen zien voe boeken of aore fictieve werken. Een voebeêld is 't Klingon uut Star Trek.
# Connecticut

**Connecticut** is een staet van de Vereênigde Staeten.

D'r weune 3,7 meljoen mins'n (2024) op een oppervlakte van 13 duuzend km² (293 inw./km²).

'Oôdstad is Hartford, groôste stad is Bridgeport.

Temperatuur in jannewari is -9 toet +1 °C, in juli 17 toet 29 °C.

Op 9 jannewari 1788 trad Connecticut as 5e staet toe toet de Vereênigde Staeten.

## Lienks nae buten

* Britannica
* Fact File
* City Population
* Klimaatinfo

*
*
*

|  |  |
| --- | --- |
| Staeten van de Vereênigde Staeten |  |
|
Alabama · Alaska · Arizona · Arkansas · California · Colorado · Connecticut · Delaware · Florida · Georgia ·
Hawaii · Idaho · Illinois · Indiana · Iowa · Kansas · Kentucky · Louisiana · Maine · Maryland ·
Massachusetts · Michigan · Minnesota · Mississippi · Missouri · Montana · Nebraska · Nevada · New Hampshire · New Jersey ·
New Mexico · New York · North Carolina · North Dakota · Ohio · Oklahoma · Oregon · Pennsylvania · Rhode Island · South Carolina ·
South Dakota · Tennessee · Texas · Utah · Vermont · Virginia · Washington · West Virginia · Wisconsin · Wyoming |
# 15 november

|  |
| --- |
| jannewari – feberwari – maerte april – meie – juni juli – auhustus – september oktober – **november** – december |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |

**15 november** is d'n 319e of 320e dag (bie een schrikkeljaer) van 't jaer.

## Gebeurtenisse

* 1596 - Burgemeêster Adriaen Heindricxsen ten Haefft van Middelburg protesteert bie de Staten van Zeeland tehen de voorgenomen slaeven'andel. In de Staetennotulen is de strekkieng van Ten Haeffts protest weergegeven: *…dat hier waeren ingebracht mette Schepen uyt Guynéa, hier in gecommen veele Mooren, wel by de hondert, zoo Mans als Vrouwen ende Kinderen, wesende alle gedoopte Christenen, ende dat die daeromme nyet en behooren by yemanden gehouden oft vercocht te worden als Slaeven, maar gestelt in heure vrye liberteyt, zonder dat yemandt van derselver eygendom behoort te pretenderen.*
* 1971 - De Haeriengvlietdam wor offisjeel in hebruuk enoom'n. Deze sluut a sins 1970 't Haeriengvliet of.

## Gesturve

* 1630 - Johannes Kepler (58), Duuts weêtenschapper
# 4 april

|  |
| --- |
| jannewari – feberwari – maerte **april** – meie – juni juli – auhustus – september oktober – november – december |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |

**4 april** is d'n 94e of 95e dag (bie een schrikkeljaer) van 't jaer.

## Gebeurtenisse

* 1949 - In Washington, D.C. wor deu 12 lan'n 't Noôrd-Atlantisch Verdrag 'etekend. 't Verdrag voo'ziet in den oprichtienge van den Noôrd-Atlaontische Verdragsorganisaotie (NAVO).
# Mexico

Liggienge
**Mexico** is een land in Noôrd-Amerika, 't leit tussen de Vereênigde Staoten, Belize en Guatemala.

Den 'oôdstad is Mexico-Stad. In Mexico weunen ruum 128 meljoen mins'n (2023). De meêste mins'n in Mexico spreêken Spaons.

President van Mexico is Claudia Sheinbaum.

## Lienks nae buten

* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.

* Mexico
* Mexico City
* Teotihuacan
* Toluca
* Mitla
* Palenque
* Uxmal
* Chichen-Itza
* Isla Mujeres
* Guadalajara

| Noôrd-Amerika |
| --- |
| **Lan'n:** Antigua en Barbuda | Bahama's | Barbados | Belize | Canada | Costa Rica | Cuba | Dominica | Dominicaonse Rippebliek | El Salvador | Grenada | Guatemala | Haïti | Honduras | Jamaica | Mexico | Nicaragua | Panama | Saint Kitts en Nevis | Saint Lucia | Saint Vincent en de Grenadines | Trinidad en Tobago | Vereênigde Staeten‎ |
| **Afankelijke hebied'n**: Amerikaonse Maegdeneilan'n | Anguilla | Aruba | Bermuda | Britse Maegdeneilan'n | Caribisch Nederland | Clipperton | Curaçao | Guadeloupe | Hroenland | Kaeimaneilan'n | Martinique | Montserrat | Navassa | Puerto Rico | Saint-Barthélemy | Saint-Pierre en Miquelon | Sint Maerten (Nederland) | Sint-Maerten (Frankriek) | Spaonse Maegdeneilan'n | Turks- en Caicoseilan'n |
| Zie ok Zuud-Amerika |
| **Waerelddeêlen**: Afrika - Amerika - Azië - Europa - Oceanië |