Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1801

|  |  |
| --- | --- |
| **Eêuwen:**  | 18e eêuw · **19e eêuw** · 20e eêuw |
| **Decennia:** | 1790-1799 · **1800-1809** · 1810-1819 |
| **Jaeren:** | < · 1799 · 1800 · **1801** · 1802 · 1803 · > |

**1801** is 'n jaer.

## Gebeurtenisse

* zonger daotum - D'n Ouwe Meule van Krunehe wor 'ebouwd.

## Bouwwêrreken

* D'n Ouwe Meule van Krunehe
# 20 juli

|  |
| --- |
| jannewari – feberwari – maerte april – meie – juni **juli** – auhustus – september oktober – november – december |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

**20 juli** is d'n 201e of 202e dag (bie een schrikkeljaer) van 't jaer.
# 1892

|  |  |
| --- | --- |
| **Eêuwen:**  | 18e eêuw · **19e eêuw** · 20e eêuw |
| **Decennia:** | 1880-1889 · **1890-1899** · 1900-1909 |
| **Jaeren:** | < · 1890 · 1891 · **1892** · 1893 · 1894 · > |

**1892** is 'n jaer.

## Gebeurtenisse

* 17 juli - De Grifformeerde Kerken in Nederland worren op'ericht.
# Albert Einstein

Albert Einstein, 1921
**Albert Einstein** (Ulm, 14 maerte 1879 - Princeton, 18 april 1955) was nen Duuts-Zwitsers natuurkundige en uutvinder. Ie wor meesttieds ezieje as eee van de belangriekste natuurkundigen uut de geschiedenisse, naest Sir Isaac Newton.

Einstein was vooral bekend van de beide rellativiteatstheoriejen: de spesjale rellativiteatstheorie uut 1905 en de algemene rellativiteatstheorie van 1915 en deeropvolgende joeren.

Hie kreeg de Nobelpries voh Natuurkunde in 1921 voh z'n verkloaring van 't foto-elektries effekt en ok z'n beschrieving van de Brownse beweging was 'n belangrieken deurbraek. Vadder heit um nog eschreven over kwantummechaniek, Statistiese Thermodynamiek, kosmologie, theorie over straeling (fotonen en de theorie achter de laser) en de veldentheorie.

om um te eren ao ze 'n eenheid in de fotochemie naer um eneemd; 'n Einstein. Een *einstein* is geliekweardig an 't Getal van Avogadro voh fotonen. 't Chemiese elemeant einsteinium is ok noar um 'enoemd en ok de Einsteinreenk in de staerrekunde en 't Einsteincoëffisjent in de optiek.

Albert Einstein wier in ne Joodse femilie 'eboren in 't Duutse Keizerriek. Deerna weunde um in Itâlië, Zwitserland en t toenmaelige Oostenriek-Honharije. In 1933, toe-a Adolf Hitler in Duutland an de macht kwam, verhuusde um nae de Vereênigde Staeten. In 1955 was 'n uut de tied.

## Lienks nae buten

* Britannica
# Vaticaânstad

**Vaticaânstad** is 'n klein land in Europa in is gelegen binnen de stad Rome. Ier zetelt de Paus, het oôd van de Rooms-Kattelieke Kerk mee z'n medewerkers. Vaticaanstad is een zelfstandige staat, de kleinsten ter wearelt in valt dus niet onger Itâliaons gezag.

## Plaetjes

* Zwitserse garde
* Een stik mure
* Museum
* Tuun

| Europa |
| --- |
| **Lan'n:** Albanië | Andorra | Armenië | Aâzerbeidzjan | België | Bosnië-Hercegovina | Bulharije | Cyprus | Denemarken | Duutsland | Estland | Finland | Frankriek | Georhië | Griek'nland | Honharije | Ierland | Iesland | Itâlië | Kazachstan | Kosovo | Kroaotië | Letland | Liechenstein | Litouwen | Luxemburg | Malta | Moldâvië | Monaco | Montenehro | Nederland | Noôrd-Macedonië | Noorwegen | Oekraïne | Oesteriek | Poôl'n | Portuhal | Roemenië | Rusland | San Marino | Servië | Slovenië | Slowakije | Spanje | Tsjehhië | Turkije | Vaticaânstad | Vereênigd Konienkriek | Wit-Rusland | Zweden | Zwitserland |
| **Afankelijke hebied'n:** Adjara | Akrotiri en Dhekelia | Åland | Azoôr'n | Eiland Man | Faeröer | Gagaoezië | Guernsey | Hibraltar | Jan Mayen | Jersey | Krim | Nachitsjevan | Nagorno-Karabach | Spitsberhen |
| **Niet-erkende staeten:** Abchazië | Kosovo | Noôrd-Cyprus | Sealand | Transnistrië | Zuud-Ossetië |
| **Waerelddeêlen**: Afrika - Amerika - Azië - Europa - Oceanië |
# 1891

|  |  |
| --- | --- |
| **Eêuwen:**  | 18e eêuw · **19e eêuw** · 20e eêuw |
| **Decennia:** | 1880-1889 · **1890-1899** · 1900-1909 |
| **Jaeren:** | < · 1889 · 1890 · **1891** · 1892 · 1893 · > |

**1891** is 'n jaer.

## Gebeurtenisse

* Grifformeerde Gemeênte van Melis geïnstitueerd deu doômenee E. Fransen uut Lisse.
# 1906

|  |  |
| --- | --- |
| **Eêuwen:**  | 19e eêuw · **20e eêuw** · 21e eêuw |
| **Decennia:** | 1890-1899 · **1900-1909** · 1910-1919 |
| **Jaeren:** | < · 1904 · 1905 · **1906** · 1907 · 1908 · > |

**1906** is een jaer.

## Gebeurtenisse

In Wasschappel wor begonnen an de bouw van het Groôt 'oôd. In de schilderkunst komt het kubisme op.

* zonger daotum - Lin Potappel wor ouwerling in de Ou Grifformeerde Gemeênte van Staevenisse ('ebleven toet an z'n doôd tiedens de waetersnoôdramp van 1953).
* 12 maerte - Bie de Sturmvloed van 1906 wiere voorà Zeêland en Vlaonder'n 'etroffen. Deu'da de overstroôming overdag plaes vong, vielen d'r gin slachtoffers. De schae was 'eêl groôt. Landverliers is overiges nie op'etreden.
* 9 april - Ontstaen van de Pienksterbewehieng in Los Angeles (Azusa Street Revival).
* 18 april - Oprichtieng van de Grifformeerde Bond.
* 18 april - Zwaere aerdbevieng mie 'n kracht van 7,9 in San Francisco.

## Gebore

* 17 december - Guus de Casembroot, de laetere commissaoris van de koningin tiejens de ramp in Zeêland

## Bouwwêrreken

* Diamantslieperie Asscher (1906) (Gerrit van Arkel), Amsterdam
* Waetertoren Woerden (Jan Schotel)
# 1 auhustus

|  |
| --- |
| jannewari – feberwari – maerte april – meie – juni juli – **auhustus** – september oktober – november – december |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

**1 auhustus** is d'n 213e of 214e dag (bie een schrikkeljaer) van 't jaer.

## Gebeurtenisse

* 1291 - Op de Rütli, 'n bergweide boven 't meêr van Uri (een stik van 't Vierwoudsteed'nmeêr), wor behun auhustus jaer 1291 de Rütlischwur uutesproken.
* 1417 - Hendrik V lan bie een vloot in de rivier de Touques, mè der is hin kip te beken'n wan de Fransen zien in de stad ekroop'n.
* 1477 - Maria van Bourhondië trouw mie Maximiliaon I van Habsburg.
* 1914 - Duutsland verklaert d'n oôrlog an Rusland.
* 1963 - De gemeênte Selfkant, dat na de Tweêde Weareldoorlog deu Nederland 'eannexeerd was, wor terug'eheven aan Duutsland.
# Alaska

**Alaska** is een staet van de Vereênigde Staeten.

D'r weune 0,7 meljoen mins'n (2024) op een oppervlakte van 1479 duuzend km² (0,5 inw./km²).

'Oôdstad is Juneau, groôste stad is Anchorage.

Temperatuur in jannewari is -14 toet -6 °C, in juli 11 toet 19 °C.

Op 3 jannewari 1959 trad Alaska as 49e staet toe toet de Vereênigde Staeten.

## Beschrievieng

Alaska op een kaerte uut 1860
Mount McKinley, de 'oôgste berg van de VS
Alaska leit apart van de rest van de Vereênigde Staoten, noordwestelijk van Canada. Het is ok de groôste staet, ruum 40x zoô groôt as Nederland. Alaska wier op 30 maerte 1867 deu Rusland verkocht an de Vereênigde Staoten voor US$ 7,2 miljoen. Op 11 meie 1912 wier Alaska officieel een incorporated territory. Alaska grens an Canada en vars an de Groôte Oceaân, de Tsjoektsjenzeê en de Beringzeê. De taele is Iengels en d'r worre ok nog wat Eskimo-Aleoetische taelen gesproke.

## Ankoôp

Alaska wier op 9 april 1867 van Rusland gekocht, op initiatief van Minister van Butenlanse Zaeken William Seward. De VS betaelden slechts 7.200.072 dollar voo het gebied, omdat Rusland docht dat het land weinig waerd was. De ankoôp van Alaska was niet erg populair in de VS en wier wè *Seward's Folly* genoemd.
De formele soevereiniteitsoverdracht vong plaes op 18 oktober 1867, een daotum die sindsdien gevierd wordt as *Alaska Day*. Toet 1884 stong het bekend as *Department of Alaska* en tot 1912 as *District of Alaska*. In 1912 wier het gebied formeel een territorium van de VS en 47 jaer naedien, op 3 jannewari 1959, wier het as 49e staet tot de Unie toegelaeten.
In de tied sins de ankoôp is gebleken 'oe weinig er voo het gebied is betaeld. Goud, steênkool, aerdolie brienge bakken mie geld op. Bovendien was de liggieng van het gebied strategisch tiejens de Kouwe Oôrlog. As de ankoôp van Alaska niet had plaesgevonden hao de Sovjet-Unie een bruggenoôd in Noord-Amerika gehad.

## Infraostuctuur

Weêgen loôpe d'r nauwelijks deu de staet. Van noôrd nae zuud loôpt de Trans-Alaska-puupleidieng, 1287 kilometer langk. D'r is een klein stikkie spoorlijn. Het meêste vervoer goôt over waeter of deu de locht.

## Lienks nae buten

* Britannica
* Fact File
* City Population
* Klimaatinfo

|  |  |
| --- | --- |
| Staeten van de Vereênigde Staeten |  |
|
Alabama · Alaska · Arizona · Arkansas · California · Colorado · Connecticut · Delaware · Florida · Georgia ·
Hawaii · Idaho · Illinois · Indiana · Iowa · Kansas · Kentucky · Louisiana · Maine · Maryland ·
Massachusetts · Michigan · Minnesota · Mississippi · Missouri · Montana · Nebraska · Nevada · New Hampshire · New Jersey ·
New Mexico · New York · North Carolina · North Dakota · Ohio · Oklahoma · Oregon · Pennsylvania · Rhode Island · South Carolina ·
South Dakota · Tennessee · Texas · Utah · Vermont · Virginia · Washington · West Virginia · Wisconsin · Wyoming |
# Germaonse taelen

**Germaonse tarlen in EuropaHroen:** Lan'n mie 'n Germaonse taele as nasjonale taele

**Blauw:** Lan'n mie 'n Germaonse taele as offisjele taele
De **Germaonse taelen** bin een taelfemielje binn'n de Indo-Europese taelen. De hroste Germaonse taele is 't Iengels dat a hebruukt wor as lingua franca over ael de waereld. Drie hroôte taelen neffen 't Iengels bin 't Duuts (meer as 100 miljoen Europeaon'n) en 't Nederlands en Afrikaons (20 miljoen in Nederland en evenzovee in Zuud-Afrika). Dit bin tevens aole West-Germaonse taelen. Kleinere Germaonse taelen bin de Noord-Germaonse taelen Ieslands, Deens en Faeröers.

## De verschill'nde taelen

De hroste Germaonse taelen van Europa qua antal sprekers bin 't Duuts (110 miljoen), Iengels (63 miljoen) en Nederlands (23 miljoen). Kleindere taelen bin 't Zweeds (10 miljoen), 't Noôrs en Deens (beie 5 miljoen). Nog kleindere taelen bin buvobbeld 't Fries (400.000) en Faeröers (70.000).

## Indeêlienge

Neffen de ieronder staende taelhroep'n bestoeng der vroeher nog de hroep van de Oôst-Germaonse taelen, mè dezen is uutesturven. Deze taelhroep bestoeng uut:

* Gotisch
* Vandaols
* Bourhondisch

| **Taele** | **Totaol antal sprekers** | **Verspreidieng** |
| --- | --- | --- |
| **Noôrd-Germaonse taelen:** |
| **Zweeds** | 9,3 miljoen | Zweden en Finland |
| **Noôrs Bokmål
* Nynorsk
 | 4,7 miljoen | Noorwegen |
| **Deens** | 5,5 miljoen | Denemarken, Faeröer, Hroenland |
| **Ieslands** | 300 000 | Iesland |
| **Faeröers** | 70.000 | Faeröer |
| **West-Germaonse taelen:** |
| **Iengels** | 350 miljoen | Vereênigd Konienkriek, Vereênigde Staeten, Canada, Ierland, Zuud-Afrika, Australië, Nieuw-Zeêland, Huyana, India, Niheria, Kenia, Tanzania, Namibië, Ghâna |
| **Duuts** | 110 miljoen | Duutsland, Oôsteriek, Zwitserland, Liechenstein, Luxemburg, Frankriek, België, Namibië |
| **Nederlands Afrikaons
 | 44 miljoen | Nederland, België, Zuud-Afrika, Namibië, Surinaome, Aruba, Nederlanse Antill'n, Frankriek, Duutsland |
| **Jiddisch** | 3 miljoen | Duutsland, Vereênigde Staeten, Israël |
| **Limburgs** | 2 miljoen | Nederland, België, Duutsland |
| **Luxemburgs** | 300 000 | Luxemburg, België |
| **Fries** | 500 000 | Nederland, Duutsland, Denemarken |

## Zie ok

* Lieste van taelen
# 1989

|  |  |
| --- | --- |
| **Eêuwen:**  | 19e eêuw · **20e eêuw** · 21e eêuw |
| **Decennia:** | 1970-1979 · **1980-1989** · 1990-1999 |
| **Jaeren:** | < · 1987 · 1988 · **1989** · 1990 · 1991 · > |

**1989** is een jaer.

## Gebeurtenisse

* 20 jannewari - George H.W. Bush wor beëdigd as 41e president van de Vereênigde Staeten.
* 14 feberwari - De Iraonse Ayatollah Khomeiny spreekt in een fatwa het doôdvonnis uut tehen de schriever Salman Rushdie vanwege zien boek *De Duvelsverzen*.
* 7 oktober - Den DDR viert d'r 40e en leste verjaerdag. De protesten in Oôst-Berlien, Leipzig en aore deêlen vant land houwe an.
* 9 november - Val van de Berliense mure. Groôt feêst in de stad, Oôst en West binne herienigd.

## Gebore

* 26 feberwari - Marieke Koekkoek, Nederlands advocaet en politicus
* 8 april - Derk Boswijk, Nederlands politicus
* 20 oktober - Don Ceder, Nederlands advocaet en politicus
* 19 december - Thierry Aartsen, Nederlands politicus

## Bouwwêrreken

* *Walt Disney Concert Hall*, Los Angeles Frank Gehry
* *Bank of China Tower*, Hongkong Ieoh Ming Pei
* Val van de Berliense mure in november 1989
# Normandie

Liggienge
Kaerte
**Normandie** (Nederlands: *Normandië*, Normandisch: *Nourmaundie*) is 'n rehio van Frankriek, gelegen in 't noordwesten langs 't Kanaol tussen Picardië en Bretagne. 't Is ok 'n 'istorische Franse provincie.

Normandie is in 2016 ontstô en bestit uit de voormaelige regio's Haute-Normandie an de benedenloop van de Seine, weera de Pont de Normandie de rivier de Seine overspant en het westelijker gelegen Basse-Normandie inclusief het schiereiland Cotentin. Toet Haute-Normandie be'orden de departementen Seine-Maritime en Eure, en toet Basse-Normandie 'orde de departementen Orne, Calvados en Manche, noe departementen van eêl Normandie.

Normandie spelende in de Twidde Weareldoôrlog een belangrieke rolle vanwege de landieng van de geallieerde troepen op D-Day (6 juni 1944) in het kaeder van Operaotie Overlord. Voora de steden Caen en Saint-Lô ao zwaere schae. In augustus 1944 waere de ergste gevechten voorbie, mae pas op 12 september wier Le Havre bevried.

## Demograofie

In Normandie weune onheveer 3,3 miljoen man (2019). De groôste steên bin Rouen, Le Havre, Caen, Cherbourg en Évreux. Rouen is d'n oôdstad van eêl Normandie en was ooit die van Haute-Normandie en Caen die van Basse-Normandie.

## Lienks nae buten

* Rehio
* Meer as 90 rivieren in Normandië
* D-Day 6.6.1944