Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 4 november

|  |
| --- |
| jannewari – feberwari – maerte april – meie – juni juli – auhustus – september oktober – **november** – december |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |

**4 november** is d'n 308e of 309e dag (bie een schrikkeljear) van 't jaer.

## Gebeurtenisse

* 1898 - Het Franse expeditieleher ontruumt Fashoda in de Afrikaonse Soedan. De Franse regerieng voorkomt zoô een Frans-Britse oôrlog. De Fransen en de Britten proberende aollebei d'r gebied in Afrika uut te breiden en kwamme makaore bie Fashoda tehen. Dizze gebeurtenisse is bekend 'erocht as 't Fashoda-incident.
* 1971 - In 't 'Uus van Bewaerienge in Hroniengen breek een oproer uut. Vier bewaokers worn egijzeld en vernieliengen worn anericht. Hevangenen eisen een vrieheleide. Vier uur nae de actie heven de hevangenen der eihen over.
* 2013 - Een windoôs veroorzaekt flienke schae in het stadje Wiek bie Duurstede. Er ontstoot een schaedespoor van 2 km, weerbie vee 'uuzen en bedrieven zwaer beschaedigd worre.

## Gesturve

* 1203 - Dirk VII van 'Olland, graef van 'Olland en Zeêland
* 1995 - Yitzhak Rabin (73), Israëlisch generael, diplomaet en politicus (premier, vermoôrd)
# Sardinië

Liggienge
Kaerte
**Sardinië** (Italiaons: *Sardegna*, Sardiens: *Sardigna / Sardinnia*) is 't twidde groôste eiland van Itâlië en liet in 't uuterste westen. D'r weune 1,6 meljoen mins'n (2024) op 'n oppervlakte van 24.099 km². D'n 'oôdstad en groôste stad is Cagliari.

Sardinië is ok 't twidde groôste eiland in de Middellanse Zeê en liet daerbinn'n in de Tyrrheênse Zeê.

Groôste steê mie inweuners (2024):

* Cagliari - 147.000
* Sassari - 121.000
* Quartu Sant'Elena - 68.000
* Olbia - 61.000
* Alghero - 42.000

## Lienks nae buten

* Regione Autonoma della Sardegna (over'eid)
* Landenweb
* Britannica
* City Population
* Klimaatinfo

* Cagliari
* Siligo (provincie Sassari)
* Provincies
* Satellietfoto
# Mars (planete)

| **Mars** |
| --- |
|  |
| Informatie |
| **Symboôl** |  |
| **Type** | Planete Aerdse planete  |
| **Vernoemd ní** | Mars, een god in de Romeinse mythologie  |
| **Antal Maenen** | 2  |
| **Diameter** | 6794 km(±8) km (equator) 6752 km (polair)  |
| **Massa** | 6,419×1023 kg  |
| **Valversnelling** | 3,74  |
| **Ontsnappingssnelheid** | 5,022  |
| **Rotatietied** | 24 uur en 37 minuten  |
| **Saemenstelling kern** | Fe en Ni  |
| **Aofplatting** | 1 / 154,4  |
| **Periode (p)** | 686,98 dagen  |
| **Scheinbaere 'elder'eid** | 1,8 tot -2,91  |
| **Temperatuur** | −63 °C = 210 K  |
| **Saemenstelling** | Voornaemelijk CO2 |

**Mars** is vanaf de zunne geteld de vierde planete van ons zunnestelsel, om de zunne draoiend in een baen tussen die van de Aerde en Jupiter. De planeet is kleiner dan de Aerde en mie een (maximale) magnitude van -2,9 minder helder dan Venus en meestal minder helder dan Jupiter. Mars worre ok wè de rode planeêt genoemd maar is in werkelijkheid eerder okerkleurig. De planeet is vernoemd naar de Romeinse god van de oorlog. Mars is gemakkelijk mie het blote oog te zien, vooral in de maanden rond een oppositie. 's Nachts is Mars dan te zien as een heldere roôdachtige "sterre" die deu z'n relatieve nabie'eid hin puntbron is mar een schiefje. Deerom flonkert Mars nie zoas een vaerre rooie sterre as Aldebaran.
Mars is een terrestrische planeet mie een dunne atmosfeer. Het oppervlak is op sommige plekken net zoas dat van de Maene bezaaid mie inslagkraeters, terwijl op aore plekken net zoas op de Aerde, vulkanen, valleien, zanddunen en poolkappen voorkomen. Vadder komen ok de rotatieperiode ("dag") en de wisselingen van de seizoenen op Mars overeen mie de Aerde.
Mars ei tweê maenen, Phobos en Deimos, beide kleine onregelmatig gevormde objecten. Er is wel verondersteld dat deze twee maenen deu de zwaertekracht van Mars ingevangen planetoïden bin.
De diameter van Mars is 6794 km.
In 24 uur en 37 minuten draoit Mars om z'n as en in 686,98 dagen draoit 't om d'n zunne.

## Lienks nae buten

* 360° Panoramafoto Mars

| Zunnestelsel |
| --- |
| Zunne |
| Planeten |
|  Mercurius | Venus | Aerde | Mars | Jupiter | Saturnus | Uranus | Neptunus |
| **Dwergplaneten** |
| Pluto | Ceres | Haumea | Makemake | Eris
 |
# Keulen

Liggienge
Kaerte
**Keulen** (Duuts: *Köln*, Ripuarisch: *Kölle*) is een stad in den Duutse deêlstaet Nordrhein-Westfalen mie 1.025.000 inweuners (2024).

Den stad liet an den Rijn en is bekend van den Keulse Dom.

Keulen is arde getroffen in den Twidde Waereldoôrlog.

## Bekende inweuners

* Konrad Adenauer, politicus (premier, burgemeêster)

## Lienks nae buten

* Köln
* Britannica
* Historiek
* City Population
* Liggienge: ﻿ / ﻿

Dom van Keulen
# Oôst-Europa

Landen in Oôst-Europa
Donkergeel en lichtgeel: de lan'n die tiejes de Kouwe Oorlog toe Oôst-Europa wiere 'erekend
**Oôst-Europa** is 'n deêl van Europa dat-a z'n eige onderscheidt van Zuud-, Noôrd-, West- en Centraol-Europa doeu de geografie en deu de verschillen in geschiedenisse en cultuur. Tussen 1945 en 1990 waere deze lan'n meest communistisch in stonge ze onger leiding van de Sovjet-Unie op gespanne voet mee West-Europa.

## In Oôst-Europa leie volgende landen

|  |  |
| --- | --- |
| * Rusland (Europese deêl)
* Wit-Rusland
* Oekraïne
* Moldavië
* Roemenië
* Litouwen
 | * Letland
* Estland
* Aâzerbeidzjan
* Armenië
* Georhië
* Kazachstan (Europese deêl)
 |

Litouwen, Letland en Estland ore soms oôk toet Noôrd-Europa gerekend, awast ore ze meêstal gerekend bie Oôst-Europa.

Roemenië oôrt soms oôk toet Zuud-Europa gerekend, awast oôrt 't meêstal gerekend bie Oôst-Europa.

Bulharije oôrt soms oôk toet Oôst-Europa gerekend, awast oôrt 't meêstal gerekend bie Zuud-Europa.

Aâzerbeidzjan, Armenië en Georhië ore oôk toet Azië gerekend.

|   Rehio's van Europa |  |
| --- | --- |
|
Centraol-Europa —
Noôrd-Europa —
Oôst-Europa —
West-Europa —
Zuud-Europa —
Zuudoôst-Europa |
# 1 november

|  |
| --- |
| jannewari – feberwari – maerte april – meie – juni juli – auhustus – september oktober – **november** – december |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |

**1 november** is d'n 305e of 306e dag (bie een schrikkeljaer) van 't jaer.

## Gebeurtenisse

* 1570 - De Allereiligenvloed teistert Zeêland en het noor'n van Nederland. Alleên ao in Friesland verdrienke 3.273 meênsen. Het totaol antal doôden bedraegt vogges een nauwkeurige schattieng circa 10.000.
* 1922 - 't Sultanaot in Turkije wordt of'eschaft. De leste sultan Mehmet VI verlaet 't land.
* 1944 - Walchren wor bevrijd deu de Iengelse. Bie de Sloedam bin nog zwaere gevech'n.
* 1984 - Abortus gelegaoliseerd in Nederland, middels de aonname van de *Wet afbreking zwangerschap*.
# New York

**New York** is een staet van de Vereênigde Staeten.

D'r weune 19,9 meljoen mins'n (2024) op een oppervlakte van 122 duuzend km² (163 inw./km²).

'Oôdstad is Albany, groôste stad is New York City.

Temperatuur in jannewari is -3 toet +3 °C, in juli 20 toet 29 °C.

Op 26 juli 1788 trad New York as 11e staet toe toet de Vereênigde Staeten.

## Lienks nae buten

* Britannica
* Fact File
* City Population
* Klimaatinfo

*
*
*

|  |  |
| --- | --- |
| Staeten van de Vereênigde Staeten |  |
|
Alabama · Alaska · Arizona · Arkansas · California · Colorado · Connecticut · Delaware · Florida · Georgia ·
Hawaii · Idaho · Illinois · Indiana · Iowa · Kansas · Kentucky · Louisiana · Maine · Maryland ·
Massachusetts · Michigan · Minnesota · Mississippi · Missouri · Montana · Nebraska · Nevada · New Hampshire · New Jersey ·
New Mexico · New York · North Carolina · North Dakota · Ohio · Oklahoma · Oregon · Pennsylvania · Rhode Island · South Carolina ·
South Dakota · Tennessee · Texas · Utah · Vermont · Virginia · Washington · West Virginia · Wisconsin · Wyoming |
# 15 oktober

|  |
| --- |
| jannewari – feberwari – maerte april – meie – juni juli – auhustus – september **oktober** – november – december |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

**15 oktober** is d'n 288e of 289e dag (bie een schrikkeljaer) van 't jaer.
# 7 oktober

|  |
| --- |
| jannewari – feberwari – maerte april – meie – juni juli – auhustus – september **oktober** – november – december |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

**7 oktober** is d'n 280e of 281e dag (bie een schrikkeljaer) van 't jaer.

## Gebeurtenisse

* 1950 - In den Slag van Chando verslit 't Chinese Volksleher 't lehertje van Tibet, weermee den bezettieng van den bergstaet anvangt.
* 1989 - Den DDR viert d'r 40e en leste verjaerdag. De protesten in Oôst-Berlien, Leipzig en aore deêlen vant land houwe an.
# 8 december

|  |
| --- |
| jannewari – feberwari – maerte april – meie – juni juli – auhustus – september oktober – november – **december** |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

**8 december** is d'n 342e of 343e dag (bie een schrikkeljaer) van 't jaer.

## Gebeurtenisse

* 1537 - In Honduras wor de stad Santa María de la Nueva Valladolid, ofwè Comayagua esticht.
* 1881 - 't Riengtheater te Ween'n bran of.
* 1914 - Slag om de Falklandeilanden tussen Vereênigd Koninkriek en Duutsland.
* 1941 - ’t Conhres van de Vereênigde Staeten verklaer Japan d'n oôrlog.
* 1941 - Nederland verklaer Japan d'n oôrlog naeda Japan Britse en Amerikaanse gebieden anevaln ei.
* 1941 - In ’t concentraotiekamp Chelmno bie Łódź gebruuk Duutsland vò ’t eêrst op vrachtwaegens gemonteêrde gaskaemers om Joôden doôd te doeën.
* 1944 - Bie 'n overval op de Leêuwarder hevangenis worn meêr as vuuftig verzetsmensen bevried.
* 1949 - Den oôdstad van de Chinese Rippebliek wor verplekt van Nanking nae Taipei op Taiwan.
* 1965 - Bie wet wor prins Claus henaturaliseêrd toet Nederlander.
* 1976 - The Eagles briengen Hotel California uut, eên van de best verkoôp'nde albums aller tieden.
* 1982 - In Surinaome worn 15 critici van ’t bewind van Desi Bouterse - voôrnaemliek journalisten, vakbonsmensen en advocaten - doôdemikt.
* 1984 - Onderteêkenienge in Togo van de derde overeênkomst (Lomé III) tussen den Europese Hemeênschap en 66 lan'n in Afrika, 't Carïbisch Gebied en de Stillen Oceaon (ACS).
* 1991 - Leiders van Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne teêkene 't akkoord van Minsk wimie a 't 'n end komt an de Sovjet-unie, en daermeê de GOS behun.
* 1993 - D'n Amerikaonse president Bill Clinton teêken de North American Free Trade Agreement (NAFTA).
* 1994 - D'n Amerikaonse president Bill Clinton teêken 'n wet daedeu a de VS meedoe an de General Agreement on Tariffs and Trade (GATT, laeter WTO).
* 1999 - Rusland en Wit-Rusland sluten 'n unieverdrag. Allebei de landen motten zoô rond 2005 saemen eên munte èn. Dat is overiges nie 'ebeurd.
* 2003 - In Arhentinië wor bekend dan de sloppenwieken van Buenos Aires sin 1993 in omvang bin verdubbeld.

## Gesturve

* 993 - Egbert van Trier, aertsbisschop van Trier
* 1980 - John Lennon (40), Iengels popster (om 22:50 uure vò zien 'uus int Dakotagebouw aen 72nd straet New York doôdemikt deur Mark David Chapman)
# 1977

|  |  |
| --- | --- |
| **Eêuwen:**  | 19e eêuw · **20e eêuw** · 21e eêuw |
| **Decennia:** | 1960-1969 · **1970-1979** · 1980-1989 |
| **Jaeren:** | < · 1975 · 1976 · **1977** · 1978 · 1979 · > |

**1977** is een jaer.

De meule van Erremu nae de brand in 1977
## Gebeurtenisse

* 20 jannewari - Jimmy Carter wor beëdigd as 39e president van de Vereênigde Staeten.
* 27 maerte - Vliegramp op Tenerife. Hierbie komme 583 mêssen om 't leven, de grooste vliegramp ooit.
* 19 december - Het kabinet-Van Agt I treed an.
* 25 december - Scheepsramp op de Onte bij Bossele. Van de Belse tenker *Laguna* komme 5 van de 8 opvaerenden om na een anvaering.

## Gebore

* 15 jannewari - Giorgia Meloni, Italiaons premier
* 26 jannewari - Jack Werkman, Nederlands politicus
* 2 feberwari - Shakira, Colombiaens zangeres
* 20 maerte - Wouter Koolmees, Nederlands amtenaer, politicus en bestierder
* 19 meie - Natalia Oreiro, Uruguayaons zangeres, actrice, model, tv-presentatrice en modeontwerpster.
* 14 juni - Johan Aalberts, Nederlands politicus (gedeputeêrde Zeêland)
* 18 juni - Kaja Kallas, Ests politicus
* 18 juni - Dilan Yeşilgöz, Nederlands amtenaer en politicus
* 25 juni - Foort van Oosten, Nederlands advocaet en politicus
* 5 auhustus - Pieter Heerma, Nederlands judoka en politicus
* 26 september - Hugo de Jonge, Nederlands politicus (Commissaoris van den Konienk van Zeêland)
* 6 oktober - Carola Schouten, Nederlands politicus
* 20 oktober - Hanke Bruins Slot, Nederlands militair en politicus
* 27 oktober - Attje Kuiken, Nederlands politicus
* 27 oktober - Gidi Markuszower, Israëlisch-Nederlands bestierder en politicus
* 6 november - Annabel Nanninga, Nederlands journalist, columnist en politicus

## Gesturve

* 10 maerte - Willem Schermerhorn (82), Nederlands ingenieur en politicus (premier)
* 5 meie - Ludwig Erhard (80), Duuts econoôm en politicus (premier)

## Noôten
# Geschiedenisse

De ontdekking van Amerika deu Christoffel Columbus, een van de belangriekste gebeurtenissen uut de geschiedenisse.
Ut woôrd **geschiedenisse** is de bestudeêrieng van ut verlee'n. Een synoniem van 't woôrd geschiedenisse is historie. Geschiedenisse is een breêd terrein 't a buvobbeld kan haene over de geschiedenisse van de mènsen of van de aerde. De geschiedenisse wor ebaseerd op archeologie en are bronnen as boek'n en interviews. De tied toen a'n ze nog nie konn'n schrieven sti bekend as de prehistorie. Mènsen kunn'n der eihen bezig ouen bie geschiedenisse as verriekieng van de heêst en om te leêr'n oe a'n de mènsen toen leefden.

## Relasiehebieden

* Archeolohie
* Ginialohie
* Historiohrafie
* Mytholohie
* Paliontolohie

## Indeêlieng

De geschiedenisse is in te deêl'n in verschill'nde perioden. Der zien verschill'nde opties meugelijk qua indeêlieng. We stell'n deze indeêlieng:

* 1 Prehistorie -3500 v.Chr.
* 2 Oud'eid 3500 v.Chr.-500 n.Chr.
* 3 Middeleêuwen 500-1450
* 4 Nieuwe tied 1450-1750
* 5 Nieuwste tied 1750-1945
* 6 Eihen tied 1945-noe

## Elk land verschill'nd

De geschiedenisse is per land verschill'nd. Je kan wè verheliekbère geschiedenissen ène, mè toch is de geschiedenisse aoltied ars.

## Zie ok

* Geschiedenisse van Zeêland
# Voedienge

Hroentekraem
**Voedienge** (ok eetn) is 'n verzaemelnaem voe aolles wat a 'n orhanisme tot z'n eihen neem om zen stofwisselienge haende 't ouwen. Dit zien aoltied orhaonische stoffen. Mie deze stoffen kunn'n orhanism'n innergie opwekk'n zodan aolle processen in zen lief haende bluven en 't betreffende orhanisme ok kan hroein en 'erstelln.

## Autotroof of heterotroof

Der zien verschill'nde meniern om an voedienge te komm'n, 'n orhanisme kan heterotroof, dus zen voedsel aeln van 'n aor orhanisme, mè ok autotroof zien, wat a beteêken dan de betreffende orhanism'n in staet zien om uut een anorhaonische stof een orhaonische stof te maekn. Bieni aolle orhanism'n zien heterotroof, mie uutzonderienge van de plant'n, alhen en sommihe bacteriën.
# Dominicaonse Rippebliek

Liggienge
Kaerte
Den **Dominicaonse Rippebliek** (Spaons: *República Dominicana*) is een land in Noôrd-Amerika mie as 'oôdstad Santo Domingo.

D'r weune 11,3 meljoen mins'n (2023).

Den Dominicaonse Rippebliek liet opt eiland Hispaniola in de Caraïben en grenst int wessen an Haïti.

Den taele is Spaons.

## Lienks nae buten

* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.

|  |  |
| --- | --- |
| Caraïben |  |
| **lan'n**
Antigua en Barbuda —
Bahama's —
Barbados —
Cuba —
Dominica —
Dominicaonse Rippebliek —
Grenada —
Haïti —
Jamaica —
Saint Kitts en Nevis —
Saint Lucia —
Saint Vincent en de Grenadines —
Trinidad en Tobago

**afankelijke hebied'n**
Amerikaonse Maegdeneilan'n —
Anguilla —
Aruba —
Britse Maegdeneilan'n —
Caribisch Nederland —
Curaçao —
Guadeloupe —
Kaeimaneilan'n —
Martinique —
Montserrat —
Navassa —
Puerto Rico —
Saint-Barthélemy —
Sint Maerten (Nederland) —
Sint-Maerten (Frankriek) —
Spaonse Maegdeneilan'n —
Turks- en Caicoseilan'n |

| Noôrd-Amerika |
| --- |
| **Lan'n:** Antigua en Barbuda | Bahama's | Barbados | Belize | Canada | Costa Rica | Cuba | Dominica | Dominicaonse Rippebliek | El Salvador | Grenada | Guatemala | Haïti | Honduras | Jamaica | Mexico | Nicaragua | Panama | Saint Kitts en Nevis | Saint Lucia | Saint Vincent en de Grenadines | Trinidad en Tobago | Vereênigde Staeten‎ |
| **Afankelijke hebied'n**: Amerikaonse Maegdeneilan'n | Anguilla | Aruba | Bermuda | Britse Maegdeneilan'n | Caribisch Nederland | Clipperton | Curaçao | Guadeloupe | Hroenland | Kaeimaneilan'n | Martinique | Montserrat | Navassa | Puerto Rico | Saint-Barthélemy | Saint-Pierre en Miquelon | Sint Maerten (Nederland) | Sint-Maerten (Frankriek) | Spaonse Maegdeneilan'n | Turks- en Caicoseilan'n |
| Zie ok Zuud-Amerika |
| **Waerelddeêlen**: Afrika - Amerika - Azië - Europa - Oceanië |
# 1 april

|  |
| --- |
| jannewari – feberwari – maerte **april** – meie – juni juli – auhustus – september oktober – november – december |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |

Aprilgrap, 1962
**1 april** is d'n 91e of 92e dag (bie een schrikkeljaer) van 't jaer.

## Gebeurtenisse

* 1572 - D'n Briel wor ontzet deur de Waetergeuzen.
* 1965 - Op deze daotum wier de Greveliengendam 'eopend deur minister van Verkeer en Waeterstaat Jan van Aartsen.
# Bevolkienge

D'n **bevolkienge** is ut totael van al d'n inweuners in 'n hebied, plekke of land. Ut land mie d'n meeste mins'n is China mie 1,411 miljard inweuners (2022), Vaticaânstad is't land mie d'n minste inweuners (ongeveêr 800 in 2022). Synoniem voe 't woôrd bevolkienge is poppulaotie of inweuners.

Volgens de Vereênigde Naoties wiere d'r op 15 november 2022 acht miljard mins'n op aerde.

## Dich- en dinbevolkt

Een hebied mie rillatief weinig bevolkienge eêt dinbevolkt en 'n hebied mie vee bevolkienge dichbevolkt. Nederland is 'n dichbevolkt land. Binn'n Nederland zien wee hebied'n as de Randstad dichbevolkt en hebied'n as Friesland en Zeêland dinbevolkt.

## Bronn'n/noôten/rifferenties

|  |
| --- |
| **Bron'n en/of noôten:** |
|  |
# 1860

|  |  |
| --- | --- |
| **Eêuwen:**  | 18e eêuw · **19e eêuw** · 20e eêuw |
| **Decennia:** | 1850-1859 · **1860-1869** · 1870-1879 |
| **Jaeren:** | < · 1858 · 1859 · **1860** · 1861 · 1862 · > |

**1860** is een jaer.

## Gebeurtenisse

* 1 meie - Pretoria wor den 'oôdstad van den boerenrippebliek Transvael.

## Gebore

* 2 meie - Theodor Herzl, Honhaers-Oesterieks journalist en schriever, hronglegger vant zionisme
* 1 november - Laurens Boone, Nederlands predikant