Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Riek (biologie)

Een **riek** in de biologie is 'n taxon, ok wè rang, in de classificaotie van de weetnschap. Der zien zes riek'n, mè vroeher wiern der mè drie onderscheien: de beêsten, plant'n en mineraolen. Tehenwoôrdig worn deze zes riek'n onderscheien:

* Riek van de beêsten
* Riek van de plant'n
* Riek van de schummels
* Riek van de protissen
* Riek van de bacteriën
* Riek van de archeeën

Ael soms wor der ok nog 'n riek van de virussen bie ereek'nd. Vadder is der in sommihe indeêliengen spraeke van drie superriek'n, die van de archeeën, de bacteriën en de eukaryoot'n.

## Indeêlieng

De indeêlienge van de orhanismes ni de meênienge van verschill'nde mensen ni helang de tied verstriek:

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Linnaeus 1735 2 riek'n | Haeckel 1866 3 riek'n | Chatton 1937 2 domein'n | Copeland 1956 4 riek'n | Whittaker 1969 5 riek'n | Woese e.a. 1977 6 riek'n | Woese e.a. 1990 3 domein'n |
| *(nie behandeld)* | Protista | Prokaryota | Monera | Monera | Eubacteria | Bacteria |
| Archaebacteria | Archaea |
| Eukaryota | Protoctista | Protista | Protista | Eukarya |
| Vegetabilia | Plantae

 | Fungi | Fungi
 |
| Plantae | Plantae | Plantae
 |
| Animalia | Animalia
 | Animalia | Animalia | Animalia
 |

## Zie ook

* Taxonomie
# Beêsten

De **beêsten** (Latiens **Animalia**) bin 'n belangriek riek van organismen uut 't domein van de eukaryoten, dan ze vurme zaemen mee de planten, de schimmels en de protisten. Ze bin gewoonlik meêrcellig, kunne d'r eige bewege en voeje d'r eige mee sukers uut aore organismen. Ze aeseme zuurstof in kooldioxide uut, welke lèste stof weêr deu planten gebruukt oor om sukers mee an te maeken. De groôtte van dieren verschilt van minder as 'n millimeter toet tientallen meters; de levensdier kan verschillen van maer 'n paer uren toet 200 jaer. Beêsten ore nie zoô oud as planten maer meêstal ouwer as bacteriën. Meêr as de 'elt van alle diersoôrten bin insekten (1.000.000 specie).

De eêrste beêsten bin ontstae rond 't begin van 't Paleozoïcum, 550 miljoen jaer vromme. Geleerden bin 't d'r nie over eêns of sommige ouwere fossielen ok a an beêsten toe te schrieven bin.

## Eigenschappen

Op 'n paer uutzonderiengen nae èn aolle beêsten verschillende weefsels, zoôas spieren om d'r eige te bewegen, zenuwen om prikkels op te vangen en te verwerken, en orgaonen. Bie oôgere beêsten is 't knoôppunt van de zenuwen uutgegroeid toet 'n orgaon op z'n eige: de essens. Verteêrienge van 't eêten gebeurt gewoonlik intern; de afvaolproducten daervan moete 't lief dan ok weer verlaete.

Awast komt aseksuele voortplantienge bie dieren ok vò (deu parthenogenese of deu fragmentaotie), seksualiteit is wè de norm. Seksuele voortplantienge oor bereikt deur meiose: 't anmaeken van ei- en zaedcellen mee aollef zoôvee chromosomen. As die bie mekaore komme ontstaet d'r 'n nieuwe cel mee evevee chromosomen as de ouwers. Vervolges groeit de celklomp uut toet 'n embryo, en daenae tot 'n volwaerdeg nieuw dier. Dit proces gebeurt meêstal in beschermde schillen die-an *eiers* genoemd ore, mae de meêste zoogdieren brienge ulder kinders levend op de wereld.

## Indeêlienge

't Beêstenriek is in drie onderrieken verdeêld: de Parazoa, de Mesozoa en de Eumetazoa De protozoën worn vandaeg d'n dag bie de protisten gerekend. 'n Globaole indeêlienge.

* **RIEK BEÊSTEN** (Animalia)
	+ Onderriek Parazoën (Parazoa)
		- Superstamme Porifera (Sponsbeêsten)

* + **Onderriek** Midd'nbeêsjes (Mesozoa)
		- Superstamme Acoelomorpha
		- Superstamme Chaetognatha
		- Superstamme Orthonectida
		- Superstamme Rhombozoa

* + **Onderriek** Eumetazoën (Eumetazoa)
		- Superstamme Placozoa (Plakbeêsjes)
		- Superstamme Radiata
			* Stamme Cnidaria (Netelbeêsten)
			* Stamme Ctenophora (Ribkwall'n)
			* Stamme Trilobozoa †
		- Superstamme Bilateria
			* Claode Oermondegen (Protostomata)
				+ Stamme Ecdysozoa
				+ Stamme Lophotrochozoa
				+ Stamme Platyzoa
			* Claode Nieuwmondegen (Deuterostomata)
				+ Stamme Stekel'udegen (Echinodermata)
				+ Stamme Chordabeêsten (Chordata)
				+ Stamme Hemichordata
				+ Stamme Xenoturbellida
				+ Stamme Vetulicolia †

|  |  |
| --- | --- |
|  | Kiek vò taxonomische informaotie over dit onderwerp op de bladzie **Animalia** van Wikispecies. |
# Stamme (biologie)

Een **stamme** of **fylum** in de biologie (Latiens: *phylum*) is 'n taxon, ok wè rang, binn'n de taxonomie. In de vroehe taxonomie van Linnaeus waern der nog hin stamm'n, mè wiern de beêsten in zes verschill'nde klassen inedeêld:

* Amphibia (Amfibieën)
* Aves (Veugels)
* Insecta (Insect'n)
* Mammalia (Zoogdieren)
* Pisces (Vissen)
* Vermes (de rest)

Noe worn in totaol zo'n 35 stamm'n onderscheien, wivan buvobbeld die van de Hemichordata, Mollusca, Placozoa en Xenoturbellida.

## Zie ok

* Taxonomie
# Onderstamme (biologie)

Een **onderstamme** of **substamme** (Latiens: *subphylum*) is 'n taxon, ok wè rang, binn'n de taxonomie. De onderstamme zit herankeêrd tussen derboven een stamme en deronder een klasse. Nie aolle stamm'n zien verdeêld in substamm'n.

Voebeêl'n van onderstamm'n zien:

* Urochordata
* Cephalochordata
* Vertebrata

## Zie ok

* Taxonomie
# Chordabeêsten

| Chordabeêsten |
| --- |
|  Wolf |
| Taxonomische indeêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Riek: | Beêsten (Animalia) |

 |
| Stamme |
| **Chordata** |

**Chordabeêsten** (Latiens **Chordata**) bin'n een stamme van zoô'n 60.000 beêsten mie 'n chorda dorsalis, een elastiesche strienge van een soôrt weefsel die a over den aele rik van 't beêst lop. Dezen chorda dorsalis heef 't beêst 'n steveg'eid en is de primitiefste vurm van 'n inwendeg skelet. De allerprimitiefste beêsten missen 'n schedel.

## Indeêlienge

**Stamme chordabeêsten** (Chordata)

* Onderstamme Mantelbeêsten (Urochordata; 3000 soôrten)
* Onderstamme Schedelloôz'n (Cephalochordata; 30 soôrten)
* Onderstamme Gewurvelde beêsten (Vertebrata; 58.000 soôrten)
	+ Infrastamme Kaeklozen (Agnatha; >100 soôrten)
		- Klasse Sliemprikken (Myxini; 65 soôrten)
		- Klasse Conodonta
		- Klasse Cephalaspidomorphi
			* Hyperoartia
	+ Infrastamme Gekaekten (Gnathostomata)
		- Klasse Kraekbeênvissen (Chondrichthyes)
		- Superklasse Beênvissen (Osteichthyes; >30.000 soôrten)
			* Klasse Straelvinnigen (Actinopterygii; 30.000 soôrten)
			* Klasse Kwastvinnigen (Sarcopterygii)
		- Superklasse Vierpoôters (Tetrapoda; >18.000 soôrten)
			* Klasse Amfibieën (Amphibia; 6.000 soôrten)
			* Claode Amniota
				+ Klasse Reptielen (Sauropsida; >8.000 soôrten)
				+ Klasse Veugels (Aves; 8800 - 10.000 soôrten)
				+ Klasse Zoogdieren (Mammalia; 5.800 soôrten)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Kiek vò taxonomische informaotie over dit onderwerp op de bladzie **Chordata** van Wikispecies. |
# Gewurvelde beêsten

| Gewurvelde beêsten |
| --- |
|  Rooie eekhoorn |
| Taxonomische indeêlienge |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Riek: | Beêsten (Animalia) |
| Stamme: | Chordabeêsten (Chordata) |

 |
| Suborde |
| Vertebrata (Cuvier, 1812) |

De **gewurvelde beêsten** (*Vertebrata*) zien een onderstamme van de chordabeêsten (*Chordata*). De beêsten van de Vertebrata èn hemeênschappelijk dan ze aollemille ruhhewervels ène. Mie uutzonderieng van de lampreien èn ze ok aollemille kaek'n.

## Taxonomie

* + Onderstamme **Vertebrata** (Hewurveln)
		- Infrastamme Kaekloôzen (*Agnatha*)
			* Klasse Sliemprikken (*Myxini*)
			* Klasse Conodonta
			* Klasse Cephalaspidomorphi
				+ Hyperoartia
		- Infrastamme Gekaekten
		- Klasse Kraekbeênvissen (*Chondrichthyes*)
		- Superklasse Beênvissen (*Osteichthyes*)
			* Klasse Straelvinnigen (*Actinopterygii*)
			* Klasse Kwastvinnigen (*Sarcopterygii*)
		- Superklasse Vierpoôters (*Tetrapoda*)
			* Klasse Amfibieën (*Amphibia*)
			* Claode Amniota
				+ Anapsied'n (*Anapsida*)
					- Orde Schilpadd'n (*Testudines*)
				+ Diapsied'n (*Diapsida*)
					- Archosauriërs (*Archosauria*)
						* Orde Krokodill'n (*Crocodilia*)
						* Orde Dinosaurussen (*Dinosauria*)
						* Orde Pterosauriërs (*Pterosauria*)
					- Lepidosauriërs (*Lepidosauria*)
				+ Synapsida
					- Zoogdieren (*Mammalia*)
# Klasse (biologie)

Een **klasse** in de biologie is 'n rang ofwè taxon binn'n de taxonomie.

Voebeêl'n van klassen zien:

* Amfibieën (*Amphibia*)
* Reptielen (*Reptilia*)
* Veugels (*Aves*)
* Zoogdieren (*Mammalia*)

## Zie ok

* Taxonomie
# Orde (biologie)

Een **orde** in de biologie is 'n rang of taxon binn'n de taxonomie. De orde sti qua rankeêrieng onder de superorde en boven de onderorde ofwè suborde.

Voebeêl'n van een orde:

* Psittaciformes
* Tinamiformes
* Passeriformes
* Struthioniformes

## Zie ok

* Taxonomie
# Femielje (biologie)

Een **femielje** binn'n de biologie is 'n taxon of rang uut de taxonomie. Nae soôrt en heslacht is 't eên van de belangriekste taxons. Boven de rang van femielje sti die van de orde. Een femielje kan eên soôrt (zoa de femielje Ginkgoaceae allin Ginkgo biloba bevat), mè ok onderde soôrten bevatt'n.

Voebeêl'n van femieljes zien:

* Gaviidae
* Phasianidae
* Ramphastidae
* Trogonidae

## Zie ok

* Taxonomie
# 1904

|  |  |
| --- | --- |
| **Eêuwen:**  | 19e eêuw · **20e eêuw** · 21e eêuw |
| **Decennia:** | 1890-1899 · **1900-1909** · 1910-1919 |
| **Jaeren:** | < · 1902 · 1903 · **1904** · 1905 · 1906 · > |

**1904** is 'n jaer.

## Gebeurtenisse

* 8 feberwari - Een Japanse verrassingsanval op Port Arthur betekent het behun van de Russisch-Japanse Oôrlog.

## Gebore

* 6 april - Kurt Georg Kiesinger, Duuts advocaot en politicus (premier)
* 28 oktober - Marinus Nijsse in Wolfersdiek. Ie wor leater een bekende schriever.

## Gesturve

* 3 juli - Theodor Herzl (44), Honhaers-Oesterieks journalist en schriever, hronglegger van 't zionisme

## Bouwwêrreken

* *Damrak 80-81* (1904) Gerrit van Arkel
* *Hotel Hannon*, Brussel (1904) Jules Brunfaut
* *Sint-Gummaruskerke (Wagenberg)* (1904) P.J. van Genk
* *Raedhuus van Ouwdurp* (1904) Tjeerd Kuipers
# Beschermiengsstatus

| Beschermiengsstatus |
| --- |
| Risico van uutsturvieng |
| Uutsturvieng |
|
Uutesturven
Uutesturven in 't wild  |
| Bedreigd |
|
Kritiek
Bedreigd
Kwetsbaer  |
| Laeher risico |
|
Van beschermieng afankelijk
Hevoelig
Veilig  |
| Zie ok |
|
IUCN Rooie Lieste |

De **beschermiengsstatus** van 'n bepaeld soôrt is 'n indicator die a de vatbaerheid anheef van een soôrt mie betrekkieng toet 't overleven. Ierbie wor ni verschill'nde factoorn ekeek'n, buvobbeld ni 't antal, de toe- of ofnaeme per jaer, de situaotie van de predatoorn en de maete wirin a de soôrt zen eihen kan voeplant'n.

De bekenste beschermiengsstatus waereldwied is die van de IUCN, mè ierneffen zien der nog vee verschill'nde aore beschermiengsliesen. De IUCN onderschei nehen hroepen:

* Uutesturven (EX);
* Uutesturven in 't wild (EW);
* Kritiek (mie uutsturven bedreigd) (CR);
* Bedreigd (EN);
* Kwetsbaer (VU);
* Hevoelig (NT);
* Van beschermieng afankelijk (CD)
* Veilig (LC);
* Onzeker (DD);
* Nie heëvalueerd.

## Zie ok

* IUCN
* Rooie Lieste
* Lieste van uutesturven beêsten
* Lazarus-taxon
# Somaolië

**Somaolië** is 'n land in Afrika.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Dit artikel is nog vees te kort.**
Je oor uutgenoôd 't mee joe kennisse uut te breien. |

| Afrika |
| --- |
| **Lan'n:** Alherije | Anhola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centraol-Afrikaonse Rippebliek | Comoôr'n | Djibouti | Ehypte | Equatoriaol Hunea | Eritrea | Eswatini | Ethiopië | Gabon | Gambia | Ghâna | Guinee | Guinee-Bissau | Ivoôrkust | Kaopverdië | Kammeroen | Kenia | Konho-Brazzaville | Konho-Kinshasa | Lesotho | Liberia | Libië | Madahaskar | Malawi | Mali | Marokko | Mauritanië | Mauritius | Mozambique | Namibië | Niher | Niheria | Oehanda | Rwanda | São Tomé e Príncipe | Senehal | Seychell'n | Sierra Leone | Soedan | Somaolië | Tanzânia | Toho | Tsjaod | Tunesië | Zambia | Zimbabwe | Zuud-Afrika | Zuud-Soedan |
| **Afankelijke hebied'n:** Cenaorische eilan'n | Ceuta | Madeira | Mayotte | Melilla | Réunion | Sint Helena |
| **Niet-erkende staeten:** Somâliland | Westelijke Sahara |
| **Waerelddeêlen**: Afrika - Amerika - Azië - Europa - Oceanië |
# Ethiopië

Liggienge
Kaerte
**Ethiopië**, formeel de **Federale Democratische Republiek Ethiopië** (Amhaars: የኢትዮጵያ ፌዴራላዊዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ , *ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk*), is een land in 't oôs'n van Afrika.

't Hrenst an Eritrea, Djibouti, Somaolië, Kenia, Zuud-Soedan en Soedan.

Den 'oôdstad is Addis Abbeba.

't Land ao meer as 105 meljoen inweuners (2022).

Ethiopië is nooit gekoloniseerd gewist, alleenig een korte periode voo de Twidde Wereldoorlog deu Itâlië. In de jaeren '80 wier 't land geteisterd deu 'ongernoden. Eritrea scheiende z'n eigen behun jaeren '90 of van Ethiopië. Dimee bin laeter nog een paer oôrlogen gevoerd.

## Zie ok

* Aari

## Lienks nae buten

* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.

* Satellietfoto
* Reliëfkaerte

| Afrika |
| --- |
| **Lan'n:** Alherije | Anhola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centraol-Afrikaonse Rippebliek | Comoôr'n | Djibouti | Ehypte | Equatoriaol Hunea | Eritrea | Eswatini | Ethiopië | Gabon | Gambia | Ghâna | Guinee | Guinee-Bissau | Ivoôrkust | Kaopverdië | Kammeroen | Kenia | Konho-Brazzaville | Konho-Kinshasa | Lesotho | Liberia | Libië | Madahaskar | Malawi | Mali | Marokko | Mauritanië | Mauritius | Mozambique | Namibië | Niher | Niheria | Oehanda | Rwanda | São Tomé e Príncipe | Senehal | Seychell'n | Sierra Leone | Soedan | Somaolië | Tanzânia | Toho | Tsjaod | Tunesië | Zambia | Zimbabwe | Zuud-Afrika | Zuud-Soedan |
| **Afankelijke hebied'n:** Cenaorische eilan'n | Ceuta | Madeira | Mayotte | Melilla | Réunion | Sint Helena |
| **Niet-erkende staeten:** Somâliland | Westelijke Sahara |
| **Waerelddeêlen**: Afrika - Amerika - Azië - Europa - Oceanië |
# Djibouti (land)

Liggienge
Kaerte
**Djibouti** is een land in Afrika mie 1.067.000 inweuners (2024).

Den 'oôdstad is Djibouti.

Toet 1977 wast een kolonie van Frankriek.

## Lienks nae buten

* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.
* Larousse

| Afrika |
| --- |
| **Lan'n:** Alherije | Anhola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centraol-Afrikaonse Rippebliek | Comoôr'n | Djibouti | Ehypte | Equatoriaol Hunea | Eritrea | Eswatini | Ethiopië | Gabon | Gambia | Ghâna | Guinee | Guinee-Bissau | Ivoôrkust | Kaopverdië | Kammeroen | Kenia | Konho-Brazzaville | Konho-Kinshasa | Lesotho | Liberia | Libië | Madahaskar | Malawi | Mali | Marokko | Mauritanië | Mauritius | Mozambique | Namibië | Niher | Niheria | Oehanda | Rwanda | São Tomé e Príncipe | Senehal | Seychell'n | Sierra Leone | Soedan | Somaolië | Tanzânia | Toho | Tsjaod | Tunesië | Zambia | Zimbabwe | Zuud-Afrika | Zuud-Soedan |
| **Afankelijke hebied'n:** Cenaorische eilan'n | Ceuta | Madeira | Mayotte | Melilla | Réunion | Sint Helena |
| **Niet-erkende staeten:** Somâliland | Westelijke Sahara |
| **Waerelddeêlen**: Afrika - Amerika - Azië - Europa - Oceanië |
# Eritrea

Kaerte van Eritrea
**Eritrea** (Tigrinya: ሃገረ ኤርትራ , Hagere Ertra, Araobisch: ‏دولة إرتريا , Dawlat Al-Iritriyya) is 'n land in 't oôs'n van Afrika 't wier in het behun van de jaeren '90 onaf'ankelijk van Ethiopië. Dinae 'ao de tweê lan'n nog jaerenlang oorlog over 't verloôp van de grens.

Vò de jaren vuuftig is 't land nog een kolonie gewist van Italië. D'n oofdstrad is Asmara. Noe weune d'r zes miljoen mensen in het land, mar dat antal groeit stik 'arde zoas in vee lan'n in Afrika. D'r komme vee asielzoekers uut Eritrea nea Nederland. Ulder kriege gemakkelijk asiel vanwehe de dictatuur in het land. De Eritreese asielzoekers komme nie makkelijk inheburherd in Nederland. D'r bin d'r nie vee die werk 'ao.

| Afrika |
| --- |
| **Lan'n:** Alherije | Anhola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centraol-Afrikaonse Rippebliek | Comoôr'n | Djibouti | Ehypte | Equatoriaol Hunea | Eritrea | Eswatini | Ethiopië | Gabon | Gambia | Ghâna | Guinee | Guinee-Bissau | Ivoôrkust | Kaopverdië | Kammeroen | Kenia | Konho-Brazzaville | Konho-Kinshasa | Lesotho | Liberia | Libië | Madahaskar | Malawi | Mali | Marokko | Mauritanië | Mauritius | Mozambique | Namibië | Niher | Niheria | Oehanda | Rwanda | São Tomé e Príncipe | Senehal | Seychell'n | Sierra Leone | Soedan | Somaolië | Tanzânia | Toho | Tsjaod | Tunesië | Zambia | Zimbabwe | Zuud-Afrika | Zuud-Soedan |
| **Afankelijke hebied'n:** Cenaorische eilan'n | Ceuta | Madeira | Mayotte | Melilla | Réunion | Sint Helena |
| **Niet-erkende staeten:** Somâliland | Westelijke Sahara |
| **Waerelddeêlen**: Afrika - Amerika - Azië - Europa - Oceanië |