# Gánà

| Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Gánà Republic of Ghana  |
| --- |
|
Àsìá

Àmì ọ̀pá àṣẹ

 |
| **Motto:**"Freedom and Justice" |
| **Orin ìyìn: "God Bless Our Homeland Ghana"
 |
|  |
| Olùìlú àti ìlú tótóbijùlọ | Accra ﻿ / ﻿ |
| Àwọn èdè ìṣẹ́ọba | English |
| Lílò national languages | British English (official Language)
* Asante Twi
* Akuapem dialect
* Akuapem Twi
* Bono
* Dagaare
* Dagbani
* Dangme
* Ewe
* Ga
* Gonja
* Kasem
* Mampruli
* Fante
* Nzema
* Wasa
* Talensi
* Frafra
* Kusaal
* Hausa
* Ghanaian Sign Language
 |
| Àwọn ẹ̀yà ènìyàn (2010) | * 47.5% Akans
* 16.6% Mole-Dagbani Dagbani
* 13.9% Ewe
* 7.4% Ga-Adangbe
* 5.7% Gurma
* 5.0% Fulani
* 3.7% Guan / Gonja
* 2.5% Gurunsi
* 1.2% Kusasi
* 1.1% Bissa / Mande
* 1.6% Other
 |
| Orúkọ aráàlú | Ghanaian |
| Ìjọba | * Unitary presidential
* constitutional republic
 |
|  |
| • President  | John Mahama |
| • Vice-President  | Jane Naana Opoku-Agyemang |
|  |
| Aṣòfin | Parliament |
| Independence from the United Kingdom |
|  |
| • Dominion  | 6 March 1957 |
| • Republic  | 1 July 1960 |
| • Current constitution  | 28 April 1992 |
|  |
| Ìtóbi |
| • Total | 239,567 km2 (92,497 sq mi) (80th) |
| • Omi (%) | 4.61 (11,000 km; 4,247 mi2) |
| Alábùgbé |
| • 2016 estimate | 28,308,301 (45th) |
| • 2010 census | 24,200,000 |
| • Ìdìmọ́ra | 101.5/km2 (262.9/sq mi) (103rd) |
| GDP (PPP) | 2019 estimate |
| • Total | $211.127 billion |
| • Per capita | $6,998 |
| GDP (nominal) | 2018 estimate |
| • Total | $68 billion |
| • Per capita | $2,262 |
| Gini (2012) | 42.4 medium |
| HDI (2017) | ▲ 0.592 medium · 140th |
| Owóníná | Ghanaian cedi (GHS) |
| Ibi àkókò | UTC+0 (GMT) |
| Ojúọ̀nà ọkọ́ | right |
| Àmì tẹlifóònù | +233 |
| ISO 3166 code | GH |
| Internet TLD | .gh |
| **Website** ghana.gov.gh |

**Gánà** IPA: [gá.nà], jẹ́ orílẹ̀-èdè ní ìhà ìwọ̀-oòrùn ilẹ̀ Afíríkà. Ní ìfọwọ́sí ''Republic of Ghana", jẹ́ orílẹ̀-èdè kan pẹ̀lú Gulf of Guinea àti Òkun Àtìláńtíìkì, ní orílẹ̀-èdè Ìwọ̀-oòrun Afíríkà. Gbígbà ibi-ilẹ̀ kan ti 238,535 km2 (92,099 sq mi), Gánà ń ko Ivory Coast ní ìwọ̀-oòrun, Burkina Faso ní àríwá, Tógò ní ìlà-oòrun, àti Gulf of Guinea àti Òkun Àtìláńtíìkì ní gúúsù. Ìlú Gánà túmọ̀ sí "Ọba Ajagun" ní èdè Soninke.

Ìpínlẹ̀ àkọ́kọ́ tí ó wà títí ní agbègbè Gánà lónìí láti ọjọ́ kẹsàn-án ọdún 11 jẹ́, Ìpínlẹ̀ Bọ́nò ti ọ̀dúnrún náà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìjọba àti àwọn ìjọba tó fara hàn ní àwọn ọ̀rúndún, èyí tó lágbára jù lọ ni ìjọba Dagbon ati ìjọba Àṣáńtì. Láti ọdún karùn-úndínlógún, ìjọba Ìlú Potogí, pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè alágbára Yúróòpù mìíràn lẹ́yìn, díje agbègbè nítorí ìṣòwò, títí tí Ìjọba Gẹ̀ẹ́sì fi ìdí múlẹ̀ ìṣàkóso etíkun ní òpin ọdún 19k. Lẹ́yìn ọgọ́rùn-ún ọdún atakò ti àwọn ọmọ abínibí, ohun tí ó jẹ́ ààlà Gánà ní báyìí tẹ̀ lé ààlà tí èyí tí ó jẹ́ agbègbè ìjọba amúnisìn Gẹ̀ẹ́sì mẹ́rin ọ̀tọ̀tọ̀: Gold Coast, Àṣáńtì, Àwọn Agbègbè Àríwá àti Ilẹ̀ Tógò Gẹ̀ẹ́sì. Àwọn wọ̀nyí ni ìṣọ̀kan gẹ́gẹ́ bí ìjọba olómìnira láàárín Ìjọba àpapọ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní oṣù kẹta, ọjọ́ kẹfà, ọdún 1957.

Olùgbé Gánà tó tó mílíọ̀nù 30 ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀yà, èdè àti ẹ̀sìn àwọn ẹgbẹ́. Gẹ́gẹ́ bí ìkànìyàn ti 2010, 71.2% orílẹ̀-èdè jẹ́ onígbàgbọ́, 17.6% jẹ́ Mùsùlùmí, àti 5.2% jẹ́ onísìn ìbílẹ̀ tàbí kò sí ẹ̀sìn. Onírúurú ilẹ̀ àti ìmọ̀-jìnlẹ̀ ti àwọn sàkánì láti ọ̀dàn etíkun sí igbó kìjikìji olóoru.

Orílẹ̀-èdè Gánà jẹ́ ìjọba tiwantiwa t’orílẹ̀-ede kan tó jẹ́ olùdarí nípasẹ̀ adarí kan tó jẹ́ orí orílẹ̀-èdè àti olórí ìjọba. Ìdàgbàsókè ètò-ọrọ̀ ti ń mú Gánà dàgbà, ètò òṣèlú tiwantiwa sì ti jẹ́ kí Gánà jẹ́ orílẹ̀-èdè alágbára ní agbègbè òun ní Ìwọ̀-oòrùn Afíríkà. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ti Non-Aligned Movement, Ìṣọ̀kan Afíríkà (AU), Àgbàjọ Tòkòwò àwọn Orílẹ̀-èdè Ìwọ-oòrùn Afíríkà (ECOWAS), Ẹgbẹ́ 24 (G24) àti Àgbáyé ti Àwọn Orílẹ̀-èdè.

## Ìtàn

Ère alámọ̀ Akan ti ọ̀dúnrún 16k, Metropolitan Museum of Art, Gánà
Máàpù ọdún 1850 tó fi ọmọ Akan Ìjọba Àṣáńtì nínú ìhà Gínì àti ẹkùn àyíká ní ìwọ̀-oòrùn Afíríkà hàn
Ọnà onídẹ Àṣáńtì ti ọ̀rúndún 18k tí wọ́n pè ní *kuduo*. Eruku wúrà àti ègé wúrà ni wọ́n fi pamọ́ nínú *kuduo*, àti ohun ìní míì náà. Gẹ́gẹ́ bí kóló fún *kra (* ipá ìwàláàyè) ẹni tó ní i, *kuduo* ṣe kókó nínú ayẹyẹ fún bíbọ̀ onítọ̀hún.
A mọ Gánà gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan nínú àwọn ìjọba ńlá ní Bilad el-Sudan nípasẹ̀ ọ̀rúndún kẹsàn-án.

Orílẹ̀-èdè Gánà ni ó wà láàárín ogoro àti Ọjọ-iwari nípasẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìjọba Akan tó borí púpọ̀ jù lọ ní àwọn agbègbè Gúúsù ati Àárín gbùngbùn. Èyí pẹ̀lú Ottoman Àṣáńtì, Akwamu, Bonoman, Denkyira, ati ijọba Mankessim.

Bó tilẹ̀ jẹ́ pé agbègbè ti Gánà òde òní ni Ìwọ̀-oòrun Afíríkà ti ní ìrírí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àgbéká olùgbé, àwọn Akan ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní ọ̀rúndún karùn-ún. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún 11k, àwọn Akan ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ nílùú Akan tí wọ́n pè ní Bonoman, èyí tí a dárúkọ Ekun Brong-Ahafo.

Láti ọ̀rúndún kẹẹ̀dógún, àwọn ọmọ Akan ti inú ohun tí a gbàgbọ́ pé ó ti jẹ́ agbègbè Bonoman, láti ṣẹ̀dá ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìlú Akan ti Gánà, ní àkọ́kọ́ dá lórí òwò wúrà. Àwọn ìpínlẹ̀ wọ̀nyí pẹ̀lú Bonoman (Ẹkùn Brong-Ahafo), Àṣáńtì (Ẹkùn Àṣáńtì), Denkyira (Ẹkùn Ìwọ̀-oòrùn Àríwá), ìjọba Mankessim (Ẹkùn Àárín gbùngbùn),àati Akwamu (agbègbè Ìlà-oòrun). Ní ọdún 19k, agbègbè ti ìhà gúúsù ti Gánà ni ó wà nínú ìjọba Àṣáńtì, ọ̀kan nínú àwọn ìpínlẹ̀ tó lágbára jù lọ ní ìhà aṣálẹ̀ Afíríkà ṣáájú ìbẹ̀rẹ̀ ètò amúnisìn.

Ìjọba Àṣáńtì ṣiṣẹ́ ní ìṣáájú lọ́nà tí kò súnmọ́ tímọ́tímọ́, àti níkẹ̀yìn bí ìjọba àjùmọ̀ṣe pẹ̀lú ìlọsíwájú, iṣẹ́-ṣíṣe ayọ́gínní tó ga jù lọ tó dá ní olú-ìlú Kumasi. Ṣáájú ìbáṣepọ̀ Akan pẹ̀lú àwọn òyìnbó, àwọn èèyàn Akan ti ṣẹ̀dá ètò-ọrọ̀ tó ní ìlọsíwájú tó dá lé lórí pàtàkì wúrà àwọn ọjà oníwúrà tí wọ́n tà sáwọn ìlú Afíríkà.

Àwọn ìjọba àkọ́kọ́ tí a mọ̀ láti fara hàn nílùú Gánà ti òde òní ni àwọn ìlú Mole-Dagbani. Mole-Dagomba gẹṣin wá láti Burkina Faso ti òde òní lábẹ́ adarí Naa Gbewaa nìkan. Pẹ̀lú àwọn ohun ìjà tó já fáfá àti tó dá lórí aláṣẹ àárín gbùngbùn kan, wọ́n tètè gbógun tì wọ́n sì tẹ̀ dó sí ilẹ̀ èèyàn agbègbè Tendamba (àwọn àlùfáà ọlọ́run ilẹ̀) wọ́n ṣàkóso wọn, wọ́n sì fi ìdí wọn múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí aláṣẹ lórí àwọn abínibí, wọ́n fi Gambaga jọba. Ikú Naa Gbewaa fa ìjà abẹ́lé láàárín àwọn ọmọ rẹ̀, díẹ̀ nínú àwọn tó kúrò láti tẹ̀ dó àwọn ìjọba ọ̀tọ̀tọ̀ pẹ̀lú Dagbon, Mamprugu, Mossi, Nanumba àti Wala.

## Itokasi