# Babaláwo

Bàbá Awo tí ó ń dáfá lọ́wọ́
Babaláwo ilẹ̀ Áfíríkà
**Babaláwo** tàbí **Babaalawo** ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà (tí wọ́n ń pè ní **babalao** ní èdè Sípáníìṣì ti Caribbean àti Gúúsù Amẹ́ríkà, àti **babalaô** ní èdè Pọtogí ti Brazil), túmọ̀ sí "baba awo" tàbí "baba àṣírí" nínú èdè Yorùbá. Ó jẹ́ oyè tẹ̀mí tó ń tọ́ka sí àlùfáà àgbà fún Ifá. Ifá jẹ́ ètò ìdáfá tó ń ṣàfihàn àwọn ẹ̀kọ́ òrìṣà Ọ̀rúnmìlà, òrìṣà ọgbọ́n, ẹni tó tún ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí aṣojú Olódùmarè. Babaláwo ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí aṣíwájú ẹ̀sìn àti afárá àṣà, wọ́n ń ṣe ìrànlọ́wọ́ láti tọ́jú èdè, òwe, àti àwọn àṣà ìsìn tó jẹ́ ìpìlẹ̀ fún ìdámọ̀ Yorùbá.

## Ìtàn babaláwo

Ọ̀rọ̀ náà "babaláwo" sábà máa ń tọ́ka sí aṣíwájú ẹ̀sìn Yorùbá, tí a sábà máa ń kà sí àlùfáà tàbí adífála, nínú ètò Ifá ti àwọn Yorùbá ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà. Ètò Ifá jẹ́ ọ̀nà ìdáfá àti ẹ̀sìn àtijọ́ tó díjú, tó ní orísun rẹ̀ nínú ìtàn àròsọ àti àṣà Yorùbá. Ó ti fẹsẹ̀múlẹ̀ jinlẹ̀ nínú ìtàn Yorùbá, èyí tó mú kí ó ṣòro láti sọ ìgbà gangan tí ó bẹ̀rẹ̀. Ṣùgbọ́n, a gbàgbọ́ pé ètò Ifá ti pẹ́ púpọ̀, ó sì ti bẹ̀rẹ̀ láti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rúndún sẹ́yìn nínú ọ̀làjú Yorùbá.

Ètò Ifá dálórí ìjọsìn Ọ̀rúnmìlà, ẹni tí a gba gẹ́gẹ́ bí òrìṣà ọgbọ́n àti ìdáfá. Wọ́n gbàgbọ́ pé Ọ̀rúnmìlà gba ìmọ̀ Ifá látọ̀dọ̀ Olódùmarè, Ọlọ́run tó ga jùlọ nínú ìgbàgbọ́ Yorùbá. Gẹ́gẹ́ bí ìtàn Yorùbá, Ọ̀rúnmìlà wá pín ìmọ̀ yìí fún ẹ̀dá ènìyàn, wọ́n sì gbé ìdáfá kalẹ̀ láti ṣe atọ́nà fún àwọn ènìyàn nínú ṣíṣe ìpinnu, mímọ kádàrá wọn, àti wíwá ìtọ́sọ́nà tẹ̀mí.

Àwọn babaláwo ni olùtọ́jú ìmọ̀ Ifá, wọ́n sì ń kó ipa pàtàkì nínú ṣíṣe ayẹyẹ ìdáfá, gbígbọ́ àti títúmọ̀ iṣẹ́ Ọ̀rúnmìlà, àti fífún àwọn ènìyàn àti àwùjọ ní ìtọ́sọ́nà. Wọ́n máa ń gba ìdálẹ́kọ̀ọ́ tó péye, wọ́n sì ń tẹ̀ wọ́n nífá láti di awo, wọ́n sábà máa ń fi ìmọ̀ wọn lélẹ̀ nípasẹ̀ ìkọ́ṣẹ́ àti ọ̀rọ̀-ẹnu. Nígbà mìíràn, ẹ̀kọ́ wọn máa ń pẹ̀lú kíkọ́ ọgọ́rọ̀ọ̀rún ẹsẹ odù Ifá sọ́rí, ìmọ̀ oògùn ewébe, ṣíṣe ètò ìsìn, àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí tẹ̀mí ti Yorùbá.

Bótilẹ̀jẹ́pé ó lè ṣòro láti mọ gbogbo ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ ìtàn rẹ̀ nítorí pé ètò Ifá ti pẹ́ púpọ̀, ó dájú pé babaláwo àti ẹ̀sìn Ifá ní ìjámọ́gádágí tó jinlẹ̀ nínú àṣà àti ẹ̀sìn àwùjọ Yorùbá. Lónìí, kì í ṣe orílẹ̀-èdè Nàìjíríà nìkan ni wọ́n ti ń ṣe Ifá, níbi tí àwọn Yorùbá pọ̀ sí jù, ṣùgbọ́n wọ́n tún ń ṣe é láàrin àwọn ọmọ Yorùbá tó wà lókè-òkun káríayé. Àwọn orílẹ̀-èdè bíi Cuba, Brazil, Trinidad, àti Amẹ́ríkà ti di gbùngbùn pàtàkì fún ìjọsìn Ifá àti Òrìṣà, pẹ̀lú àwọn babaláwo tó ń sọ àṣà wọn di mímọ́ nínú àwùjọ tuntun nígbà tí wọ́n ṣì ń tọ́jú òtítọ́ ìbílẹ̀ náà.

## Àwọn iṣẹ́ wọn láwùjọ

Wọ́n gbàgbọ́ pé àwọn babaláwo máa ń mọ ọjọ́-ọ̀la àwọn oníbàárà wọn nípa bábá Ifá sọ̀rọ̀. Wọ́n ń ṣe èyí nípa kíkà àti títúmọ̀ ìlànà ìdáfá pẹ̀lú ohun èlò tí a mọ̀ sí *ọ̀pẹ̀lẹ̀*, tàbí àwọn eyìn mímọ́ tí a ń pè ní ikin, lórí pákó tí a fi igi gbẹ́ tí a ń pè ní *ọpọ́n Ifá*.

Ní àfikún sí èyí, àwọn kan nínú wọn tún máa ń dáfá fún àwọn ọba àti àwọn ìjòyè àgbà ní ilẹ̀ Yorùbá. Àwọn wọ̀nyí, tí wọ́n ní oyè ìjòyè bíi **Àràbà** àti **Olúwo Ifá**, jẹ́ apá kan àwọn ọlọ́lá nínú oríṣiríṣi ìlú àti ìjọba ìbílẹ̀ Yorùbá. Wọ́n sábà máa ń wo Àràbà gẹ́gẹ́ bí babaláwo tó ga jùlọ nínú ipò ní ìlú tàbí agbègbè kan, tó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí aṣíwájú ẹ̀mí àti àwùjọ.

Àwọn ènìyàn lè bẹ babaláwo wò fún àyẹ̀wò tẹ̀mí, èyí tí wọ́n ń pè ní *Dídáfá*. Àjọ UNESCO ti gba gbogbo ètò ẹ̀sìn yìí wọlé gẹ́gẹ́ bí “Ọ̀kan lára Àwọn Iṣẹ́-Ọnà Ọ̀rọ̀-ẹnu àti Ogún Àìlèfojúrí ti Ẹ̀dá-ènìyàn." Iṣẹ́ ìdáfá lè yanjú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣòro, láti orí wíwá gbòǹgbò àrùn nípa tẹ̀mí títí dé mímọ àwọn ẹbọ tó yẹ láti dènà ibi tàbí àgbákò.

## Ipa àwọn babaláwo

Àwọn babaláwo ni olùtọ́jú pàtàkì fún ètò Ifá, wọ́n ń tọ́jú wọ́n sì ń ta ogún àṣà Yorùbá lọ́rẹ nípasẹ̀ ọ̀rọ̀-ẹnu, àṣà, àti ayẹyẹ. Ètò yìí ń pèsè ìlànà fún mímọ ìwà rere, ìbáṣepọ̀ ẹ̀dá-ènìyàn, àti ayé lápapọ̀. Gẹ́gẹ́ bí aṣíwájú ẹ̀mí àti adífála, àwọn babaláwo ń fún ẹnìkọ̀ọ̀kan àti àwùjọ ní ìtọ́sọ́nà nípasẹ̀ ìlànà ìdáfá, wọ́n ń yanjú onírúurú ọ̀rọ̀ ìgbésíayé bíi ìlera, ìbáṣepọ̀, àti yíyan iṣẹ́.

Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ètò Ifá ń mú ìṣọ̀kan wá bá àwùjọ nípasẹ̀ àwọn ayẹyẹ àpapọ̀, èyí tó ń ṣèrànwọ́ láti ní àṣà àti ẹ̀sìn tó fẹsẹ̀múlẹ̀. Àwọn babaláwo kan tún gbajúmọ̀ fún ìmọ̀ wọn nínú ìṣègùn ìbílẹ̀, wọ́n ń lo ewé, ofọ̀, àti iṣẹ́ ẹ̀mí láti wo àrùn ara àti ti ẹ̀mí sàn láàrin àwùjọ. Wọ́n sábà máa ń kópa nínú yíyanjú aáwọ̀ nínú ìdílé tàbí àwùjọ, wọ́n á lo ọgbọ́n àti ìlànà ìwà rere tí Ifá kọ́ni. Ipa yìí tún tàn dé àwọn ibi tí àwọn ọmọ Yorùbá lókè-òkun ti tẹ̀dó sí, èyí tó fa ìdàpọ̀ àṣà pẹ̀lú àwọn ẹ̀sìn mìíràn, gẹ́gẹ́ bí a ti rí i nínú Santería, Candomblé, àti Vodou.

Ṣùgbọ́n, àwọn ìṣòro àti awuyewuye wà. Àwọn kan lè rí àwọn àṣà kan gẹ́gẹ́ bí ohun asán tàbí kí wọ́n sọ ìbẹ̀rù wọn nípa ríráẹ́ni-jẹ lórí ọ̀rọ̀ owó. Bákan náà, èdèkòyédè lè wáyé láàrin àwọn àṣà ìbílẹ̀ àti èrò ìgbàlódé, pàápàá jùlọ nínú àwọn àwùjọ tó ń yípadà kíákíá.

Bótilẹ̀jẹ́pé ìṣòro wà, ètò Ifá ń ṣe àfikún ńlá sí ìdámọ̀ àṣà àwọn Yorùbá, ó ń mú wọn yàtọ̀ sí àwọn ẹ̀yà àti ẹ̀sìn mìíràn ó sì ń mú ìgbéraga bá ogún àṣà wọn. Pẹ̀lúpẹ̀lù, bí àwọn ọ̀mọ̀wé, arìnrìn-àjò, àti àwọn olùwá-ìtọ́sọ́nà-tẹ̀mí ṣe ń nífẹ̀ẹ́ sí ètò Ifá káríayé ń ṣàfihàn ipa rẹ̀ ní ìpele tó gbòòrò, èyí tó ní àwọn àǹfààní rere fún ọlá àṣà yìí, títí kan àwọn apá búburú tó rọ̀ mọ́ sísọ ọ́ di ọjà tàbí ṣíṣi àṣà náà ṣe. Ipa àwọn babaláwo àti ètò Ifá kò dúró sójú kan, ó ń tẹ̀síwájú nínú ìgbésíayé àṣà àti ẹ̀sìn nínú ayé tó ń yípadà yìí.

## Nínú àṣà ìgbàlódé

* Orin salsa tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ "Calle Luna, Calle Sol" láti ọwọ́ Willie Colón àti Héctor Lavoe tí ó dá lórí ìwà ọ̀daràn ní Puerto Rico, mẹ́nu kan babaláwo pé "o lè ní ẹni mímọ́ tó ń ṣọ́ ọ ṣùgbọ́n ìwọ kì í ṣe babaláwo" (*Tu tienes un santo pero no eres babalao*).

* Nínú apá kẹta, abala kìíní ti eré-oníṣẹ́ tẹlifíṣọ̀nù Amẹ́ríkà, It: Welcome to Derry tó dá lórí ìwé gbajúmọ̀ tí Stephen King kọ, ọ̀kan lára àwọn ẹ̀dá-ìtàn, Rich, sọ pé babaláwo ni ẹ̀gbọ́n baba tàbí ìyá òun, nínú ìgbìyànjú láti lóye ẹ̀mí búburú tó ń yọ ìlú Derry lẹ́nu.

## Ẹ tún wo

* Babalú-Ayé
* Ìyáláwo
* Pai-de-santo

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Àwọn Ìjápọ̀ Ìta

*
*
* Abdullahi, Aa (15 July 2011). "Trends and Challenges of Traditional Medicine in Africa". *African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines* **8** (5S): 115–123. doi:10.4314/ajtcam.v8i5S.5. PMC 3252714. PMID 22754064. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3252714.
*