Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lítíréṣọ̀

Old book bindings at the Merton College library.
**Litireso** tabi **iṣẹ́ọnàmọ̀ọ́kọmọ̀ọ́kà**

OHUN TÍ LÍTÍRÉṢỌ̀ JẸ́

Eléyìí náà kò ṣàì ní orírun tirẹ̀ láti inú èdè Látìn “LITERE” Èyí ni àwọn gẹ́ẹ́sì yá wọ inú èdè wọn tí wọ́n ń pè ni lete rature”
Ìtumọ̀ tí a fún lítíréṣọ̀ máa ń yípadà láti ọ̀dọ̀ ẹ̀yà ènìyàn kan sí èkejì láti ìgbà dé ìgbà. Lítíréṣọ̀ kò dúró sójú kan.
Babalọlá (1986), ṣàpèjúwe lítíréṣọ̀ pé:

“Àkójọpọ̀ ìjìnlẹ̀ ọ̀rọ̀ ní èdè kan tàbí òmíràn tó jásí ewì, ìtàn àlọ́, ìyànjú, eré onítàn, ìròyìn àti eré akọ́nilọ́gbọ́n lórí ìtàgé”

Tí a bá wo òde òní, ìtumọ̀ tí a fún lítíréṣọ̀ tún yàtọ̀, fún àpẹẹrẹ a máa ń ṣàkíyèsí ìlò èdè tí wọ́n fi kọ ìwé kan yàtọ̀ sí èyí, a tún ka lítíréṣọ̀ kùn iṣẹ́ òǹkọ̀wé alátinúdá tàbí iṣẹ́ tó ní í ṣe pẹ̀lú ọ̀rọ̀ ìlò ojú inú gẹ́gẹ́ bí ewì, ìtàn àròkọ àti eré oníṣe. A ó sì rí i pe awẹ́ tàbí ẹ̀yà lítíréṣọ̀ tí a mẹ̀nubà wọ̀nyí kó púpọ̀ nínú ìmọ̀ ìgbé ẹ̀dá láwújọ (folklore) mọ́ ara, yálà, a kọ, ọ́ sílẹ̀, a rò ó sọ tàbí a ṣe é léré yàtọ̀ fún àwọn àkọọ́ lẹ̀ iṣẹ́ ọwọ́.
 Lítírésọ̀ tún jẹ́ irúfẹ́ àkọọ́lẹ̀ tó ní àbùdá ẹ̀mí gígùn, ó máa ń fi ìṣẹ̀ṣe àti àṣà àgbáríjọ àwọn èèyàn kan hàn.
Àwọn míràn tó tún sọ̀rọ̀ lórí lítíréṣọ̀ ni àwọn ọmọ lẹ́yìn Mark: Àwọn Marxist (1977) yìí gbà pé:

“Scrutiny of the literature could not be realize without the society”

Èyí ni pé:

“Lítíréṣọ̀ kò lè ṣe é dá yẹ̀wò láìwo àwùjọ tí a kọ ọ́ fún”

Kí òǹkọ̀wé kan tó lè se iṣẹ́ rẹ̀ ní àṣeyanjú, irúfẹ́ oǹkọ̀wé náà gbọ́dọ̀ ni àtinúdá àtinúdá yìí pẹ̀lú ohun gan-an tí ó ń ṣelẹ̀ láwùjọ ni yóò wá sọ di ọ̀kan nínú iṣẹ́ rẹ̀.
Lara àwọn tí ó ṣiṣẹ́ lórí ìlànà Marx yìí ni: Trosky ara Russia, Lucas àti Goldmann.
Daviguand (1960) ni tíọ́rì sọ pé

“Literature enumerate the future thought of an individual (Human being)

Èyí ni pé:

“Lítíréṣọ̀ wà fún láti máa so èrò ọkàn ènìyàn jáde nípa ọjọ́ iwájú”

Nípa yíyẹ lítíréṣọ̀ wò, à ní láti wo ẹ̀hun ìpìlẹ̀ ìtumọ̀, èyí ni wíwo gbogbo nǹkan tí ó wà láwùjọ yẹn olápapọ̀ láì dá ọ̀kan sí.

## E tun wo

* Iṣẹ́ọnàmọ̀ọ́kọmọ̀ọ́kà èdè Yorùbá
* Iṣẹ́ọnàmọ̀ọ́kọmọ̀ọ́kà èdè Gẹ̀ẹ́sì

## Itokasi
# Ọrọ orúkọ

**Ọ̀rọ̀-orúkọní èdè YorùbaỌ̀rọ̀-orúkọ** ní ọ̀rọ̀kọrọ̀ tí a lè lò gẹ́gẹ́ bí i olùwà fún ọ̀rọ̀ ìṣe, àbọ̀ fún ọ̀rọ̀ ìṣe àti àbọ̀ fún ọ̀rọ̀ atọ́kùn.

**Ọ̀rọ̀-orúkọ** ni ọ̀rọ̀kọrọ̀ tí ó lè dúró gẹ́gẹ́ bí i ìdánimọ̀ fún *enìyàn*, *ẹranko*, *ibìkan*, tàbí *nǹkan*.

Bí àpẹẹrẹ:Ènìyàn:* Àánú, Ọmọladé, Pẹ̀lúmi, Ṣeun, abbl.

*Ẹranko:* ajá, olońgbò, ẹkùn, àmọ̀tẹ́kùn, ejò, abbl.

*Ibìkan:* Ìbàdàn, Ejìgbò, Oṣòdì,Ìkòròdú, Ìdúmọ̀tà, abbl.

*Nǹkan:* abọ́, ilẹ̀kẹ̀, ẹní, àwo, bàtà, aṣọ, ìgò, abbl.

A tún le dá ọ̀rọ̀-orúkọ mọ̀ nípa ipò wọn nínú gbólóhùn, nínú àwọn gbólóhùn alábọ́dé Yorùbá, ọ̀rọ̀-orúkọ ló sáàbà máa ń jẹ́ olùwà àti àbọ̀.

Bi àpẹẹrẹ**:*

1. Ṣọlá jẹ ẹran.
2. Ọpẹ lọ ọjà.
3. Tolú fọ aṣọ.
4. Adé fọ bàtà.P.s: Nígbà míìràn, a máa ń bá àwọn ìsọ̀rí ọ̀rọ̀ mìíràn pàdé ní ipò olùwà àti àbọ̀ nínú àwọn gbólóhùn alábọ́dé, tí wọn kì í bá ṣe àwọn ọ̀rọ̀ arópò-orúkọ (bí i mi, a, o, ẹ, ó, wọ́n abbl.) wọn ma jẹ́ àwọn ọ̀rọ̀ afarajorúkọ ( bí i èmi, àwa, ìwọ, ẹ̀yin, òun,àwọn abbl.).

Tí a bá ronú sí àwọn ọ̀rọ̀ tí ọ̀rọ̀ arọ́pò-orúkọ àti ọ̀rọ̀ afarajorúkọ máa tóka sí a ma ri pé ọ̀rọ̀-orúkọ ni wọ́n.

## Àwọn Ìtọkasí
# Ọ̀rọ̀ ìṣe

Àdàkọ:DMCÀdàkọ:Merge partner

**Ọ̀rọ̀ ìṣe** ni ọ̀rọ̀ tí ó ń fi ohun tí a ń ṣe lọ́wọ́ tí a ti ṣe kọjá tàbí ohun tí a óò ma ṣe lọ́jọ́ iwájú hàn nínú gbólóhùn. Èyí ni kókó inú gbólóhùn èdè Yorùbá, òhun ni ó wà láàrin Olúwa àti àbọ̀, ó lè ṣíwájú ólùwa ó sì lè síwájú àbọ̀, òpómúléró inú gbólóhùn ni ọ̀rọ̀ ìṣe jẹ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí
# Èdè Ṣáínà

| Chinese |
| --- |
| 汉语／漢語, 华语／華語, 中國話／中国话 or 中文 |
|  |
| Sísọ ní | People's Republic of China (PRC, commonly known as Mainland China), Republic of China (ROC, commonly known as Taiwan), Hong Kong, Singapore, Malaysia, Macau, the Philippines, the United States of America, Australia, Indonesia, Mauritius, Peru, Canada, and other regions with Chinese communities |
| Agbègbè | (majorities): Mainland China, Taiwan, Hong Kong, Singapore (minorities): Southeast Asia, and other regions with Chinese communities |
| Ìye àwọn afisọ̀rọ̀ | approx 1.3 billion |
| Èdè ìbátan | Sino-Tibetan
* Sinitic
	+ **Chinese**
 |
| Sístẹ́mù ìkọ | Chinese characters, zhuyin fuhao, pinyin, Xiao'erjing |
| Lílò bíi oníbiṣẹ́ |
| Èdè oníbiṣẹ́ ní | Àdàkọ:UNO
Àdàkọ:PRC
* Àdàkọ:HKG
* Àdàkọ:MAC

Àdàkọ:ROC
 Singapore *(official, but not main language)*
Recognized as a regional language in
 Mauritius
  United States (minority and auxiliary) |
| Àkóso lọ́wọ́ | In the PRC: National Language Regulating Committee In the ROC: National Languages Committee In Singapore: Promote Mandarin Council/Speak Mandarin Campaign |
| Àwọn àmìọ̀rọ̀ èdè |
| ISO 639-1 | `zh` |
| ISO 639-2 | `chi (B)` `zho (T)` |
| ISO 639-3 | variously: zho – Chinese (generic) cdo – Min Dong cjy – Jinyu cmn – Mandarin cpx – Pu Xian czh – Huizhou czo – Min Zhong gan – Gan hak – Hakka hsn – Xiang mnp – Min Bei nan – Min Nan wuu – Wu yue – Yue Chinese och – Old Chinese ltc – Late Middle Chinese lzh – Literary Chinese |
|   Countries identified Chinese as a primary, administrative, or native language
  Countries with more than 5,000,000 Chinese speakers w/ or w/o recognition
  Countries with more than 1,000,000 Chinese speakers w/ or w/o recognition
  Countries with more than 500,000 Chinese speakers w/ or w/o recognition
  Countries with more than 100,000 Chinese speakers w/ or w/o recognition
  Major Chinese speaking settlements
 |

**Ede Tsaina** tabi **ede Sinitiki** (汉语／漢語 Hànyǔ; 华语／華語 Huáyǔ; 中国话／中國話 Zhōngguóhuà; 中文 Zhōngwén) je ibatan ede to ni awon ede ti won loye ara won lopolopo. ti won so ni Tsaina

## Itokasi
# Èdè Ainu

| Ainu |
| --- |
| Ìpínká ìyaoríilẹ̀: | Hokkaidō; formerly southern and central Sakhalin, the Kuril Islands, and perhaps the tip of the Kamchatka Peninsula and theTōhoku Region of Honshū |
| Ìyàsọ́tọ̀: | A primary language family |
| Àwọn ìpín-abẹ́: |
Hokkaidō Ainu
Sakhalin Ainu
Kuril Ainu

 |
|  |

**Èdè Ainu** Èdè kan tí ó dá dúró ní òun nìkan ni èdè yìí. A kò mọ iye ẹni tí ó ń sọ ọ ṣùgbọ́n ètò ìkànìyàn ọdún 1996 so pe márùndínlógún ni wọ́n. Hokkaido, Japan àti ní Sakhalin àti Erékùsù Kuril. Ní ìbẹ̀rẹ̀ sẹ́ńtúrì ogún, púpọ̀ núnú àwọn ohun tí ó se pàtàkì nínú èdè àti àṣa Ainu ni Jepaníìsì ti gba ipò wọn