Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# אוזבעקיסטאן

|  |
| --- |
| *רעפובליק פון אוזבעקיסטאן Ўзбекистон Республикаси* |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן אוזבעקיסטאַן |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: *O'zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi* מלוכהזינגליר פון די רעפובליק פון אוזבעקיסטאן  |
| אָרט פֿון אוזבעקיסטאַן |
| **קאָנטינענט** | אזיע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | אוזבעקיש |
| **הויפּטשטאָט** | טאשקענט ﻿ / ﻿ |
| **רעגירונג** |  |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** |  |
| **גרינדונג דאַטום** | 1991 (זעלבשטענדיקייט פון דער סאוועטן פארבאנד) |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 448,978 קוואַדראַט ק"מ [[ליסטע פון לענדער לויט שטח|]]  |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $136,28 ביליאן (77סט)  |
| **וואַלוטע** |  |
| **צײַט זאָנע** |  |
| **אינטערנעט דאָמען** | uz. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 998+ |

**אוזבעקיסטאַן** אפיציעל די **רעפובליק פון אוזבעקיסטאן** (אוזבעקיש: *O‘zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси*; *אזבעקיסטאן רעספובליקאַס*) איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראַל־אַזיע וואס גרענעצט קאזאכסטאן אין צפון און מערב, אפגאניסטאן און טורקמעניסטאן אין דרום, און קירגיזסטאן און טאדזשיקיסטאן אין מזרח. 37 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען אין אוזבעקיסטאַן. זײַן פרעזידענט איז איסלאָם קאַרימאָװ. ביז 1991 איז עס געווען אינעם סאוועטן פארבאנד.

זײַן הױפּטשטאָט איז טאַשקענט. די אנדערע וויכטיקע שטעט זענען סאמארקאנד און בוכארא.

קהל פֿון זעלבשטענדיקע שטאַטן‬ (קזס)

|  |  |
| --- | --- |
|
אוקרײַנע | אוזבעקיסטאַן | אַרמעניע | אַזערבײַדזשאַן | בעלארוס | טאַדזשיקיסטאַן | טורקמעניסטאַן | מאָלדאװע | קאַזאַכסטאַן | קירגיזסטאַן | רוסלאַנד |  |

|  זען • רעדן • ענדערן **אַזיע-לענדער**  |
| --- |
| אוזבעקיסטאן · אזערביידזשאן · אינדאנעזיע · אינדיע · איראק · איראן · אָמאַן · אפגאניסטאן · ארמעניע · בהוטאן · באכריין · באנגלאדעש · ברוניי · גרוזיע · דרום קארעע · וויעטנאם · טאדזשיקיסטאן · טורקמעניסטאן · טיילאנד · טערקיי · יאפאן · יארדאניע · ישראל · כינע · לאַאָס · לבנון · מאלדיוון · מאלייזיע · מאנגאליי · מזרח טימאר · מיאנמאר · נעפאל · סאודי אראביע · סיריע · סינגאפור · סרי לאנקא · פאקיסטאן · פאראייניגטע אראבישע עמיראטן · פיליפינען · ציפערן · צפון קארעע · קאזאכסטאן · קאטאר · קאמבאדיע · קואווייט · קירגיזסטאן · רוסלאנד · תימן |
# הויפטשטאט

די **הויפטשטאט** פון א לאנד איז די שטאט וואס דינט אלץ צענטער פון דער רעגירונג פונעם לאנד. בדרך כלל איז די הויפטשטאט א שטאט וואו ס'געפינט זיך רוב אינסטיטוציעס פון דער רעגירונג, למשל די ביוראס פון דער רעגירונג, די וואוינונג פון דעם פרעזידענט אדער דעם הויפט פון דער שטאַט, די הויפט געריכט און די קאמאנדע פון דער מיליטער. אויך וואוינען דארט די אמבאסאדארן פון פרעמדע לענדער. אפטמאל איז די הויפטשטאט די גרעסטע שטאט פון לאנד.

אין א פעדעראל לאנד רופט מען דאס ארט פון דעם שטאַט'ס רעגירונג די הויפטשטאָט פונעם שטאַט.

## פינאנצילע הויפטשטאט

אין פיל לענדער איז פאראן אז די אפיציעלע הויפטשטאט איז נישט דער פינאנציעלער צענטער פון לאנד. אין אזא פאל טוט מען רופן דעם פינאנציעלער צענטער די ״פינאנציעלע הויפטשטאט״ פון לאנד. לדוגמא, אין אמעריקע איז וואשינגטאן די הויפטשאט אבער מאנהאטן איז די פינאנציעלע הויפטשטאט. אין ישראל איז תל אביב די פינאנציעלע הויפטשטאט, אבער ירושלים איז די אפיציעלע הויפטשטאט פון לאנד. אין כינע איז בייזשינג די הויפטשטאט און שאנכיי די פינאנציעלע הויפטשטאט.

## זעט אויך

* ליסטע פון הויפטשטעט
# דעלטע

|  |  |
| --- | --- |
| נישט ענדערן! | דער אַרטיקל איז אין מיטן באַאַרבעטן. און עס קען זײַן קורץ, אומפארשטענדלעך אד"ג. ביטע ניט ענדערן דעם אַרטיקל כּל־זמן דער מוסטער איז דערבײַ.
דער מוסטער קען בלײַבן ביז אַ װאָך אָן דײַטיקע ענדערונגען. |

דער ארטיקל דיסקוטירט א לאנדפארם פון א טייך. טאמער זוכט איר אן אנדער באדייטונג, זעט דעלטע (באדייטן).
א **דעלטע** איז אַ לאַנדפֿאָרם וועלכער ווערט געשאפן ביי דער עפענונג פון אַ טייך, דארט וואו אַ טייך פליסט אריין אין אַן אָקעאַן, ים, עסטואר, אָזערע, אָדער רעזערוואַר. דעלטעס ווערן געשאפן פון די דעפּאזיציע פון די אָפּזאַץ געפירט דורך דעם טייַך ווי די שטראָם פארלאזט דעם מויל פון דעם טייַך. איבער לאַנגע תקופות פון צייַט, דעם דעפּאַזישאַן טוט בויען די קוואַליטעט געאגראפישן מוסטער פון אַ טייַך דעלטע.
# וואקצין

יונה סאלק אין יאר 1955 מיט צוויי צעלקולטור־פלעשער פאר וואקסן קינדער־פאראליז וואקסין.
א **וואַקצין** איז אַ ביאלאגישע צוגרייטונג וואס שאפט אימוניטעט צו אַ געוויסן קרענק . א וואַקצין איז טיפיש כּולל אַן אַגענט וואס איז ענלעך צו אַ קרענק־גורם מיקראָאָרגאַניזם און איז אָפט געמאכט פון פארשוואכטע אָדער געהרגעטע פארעמען פון דעם מיקראָב אדער זייַנע טאקסינען אָדער איינער פון זייַנע אייבערפלאַך פּראָטעינען. דער אַגענט סטימולירט דעם קערפער׳ס אימון־סיסטעם צו דערקענען דעם אַגענט ווי אַ סכנה, צעשטערן עס, און ווייטער צו דערקענען און צעשטערן אלע מיקראָאָרגאַניזמען פארבונדן מיט יענעם אַגענט וואס ער וועט טרעפן אין דער צוקונפֿט. וואַקסינען קענען זיין פּראַפילאַקטיש (צום בייַשפּיל: צו פאַרמייַדן אָדער פאַרבעסערן די עפעקטן פון אַ צוקונפֿטדיקער אינפעקציע דורך אַ נאַטירלעכן אָדער א "ווילדן" פּאַטאגען ), אָדער טעראַפּעווטיש (למשל, וואַקסינען קעגן ראַק וואס מען פארשט אויס).

די אַדמיניסטראַציע פון וואַקסינען ווערט גערופן וואַקסינאציע . וואַקסינאַציע איז דאס מערסט עפעקטיווע אופֿן פון פארמיידן אינפעקטיווע קראנקייטן; פארשפרייטער אימוניטעט צוליב וואַקסאַניאציע איז די גרעסטע סיבה פֿאַר דער גלאבאלער אויסווארצלונג פון פאקן און די באגרענעצונג פון חולאתן ווי קינדער־פּאראליז, מאזלען, און טעטאַנוס פון א גרויסן טייל פון דער וועלט.

## רעפערענצן
# לעפצונג

א **לעפֿצונג** איז וואו א טייך גייט אין ים אריין. דארט מישט זיך זאלצוואסער מיט פרישוואסער. דער טייך ווערט וואס ברייטער און פליסט פאמעלאך צום אקעאן.

 לעפצונגען האבן פארשיידענע גרייסן און פארעמען, לויט איר לאקאציע און קלימאט. וואו טייכן טרעפן דעם ים און פרישוואסער מישט זיך מיט זאלצוואסער ווערט דאס גערופן בראַקוואַסער.

## וואוין

לעפצונגען געוויינלעך האבן פלאטשיקע וואסערן וואס די זון שיינט אדורך און אדורך. פֿארשידענע פֿלאנצן לעבן דארט ווי גראָזן און אַלגן, וואס באזארגט עסן פאר פיש, ראקן, אויסטערס און ראקלעך.
# מענטשליכע אנטוויקלונג אינדעקס

וועלט־מאפע וואס רעפרעזענטירט די אומגלייך־צוגעפאסט מענטשליכע אנטוויקלונג אינדעקס קאטעגאריעס (based on 2018 data, פארעפנטלעכט אין 2019).

|  |  |
| --- | --- |
| ██ 0.800–1.000 (זייער הויך)
██ 0.700–0.799 (הויך)
██ 0.550–0.699 (מיטל) | ██ 0.350–0.549 (נידריג)
██ דאטן נישט פֿאראן |

**מענטשליכע אנטוויקלונג אינדעקס** (ענגליש: *Human Development Index*, אין קורצן: HDI) איז דער וועג צו שאצן די אנטוויקלונג שטאפל פון פארשידענע לענדער. די שטאפל וואס יעדע לאנד באקומט איז לויט די ארימקייט אדער רייכקייט, די קלוגשאפט און לעבנס ערווארטונג פונעם באטרעפענדן לאנד. לענדער ציען צו זיך אינוועסטארס דורכן צייגן זייער הויכע שטאפל אויף דער ליסטע.

דער אינדעקס איז געווען אנטוויקלט אין 1990 פון אמארטיא סען, מאהבוב אול האק און סיר ריטשארד זשאלי, צוזאמען מיט גוסטאוו ראניס פון יעל אוניווערסיטעט און לארד מעגנאד דעסיי פון דער לאנדאנער שולע פון עקאנאמיק.

## 2010

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | 1. נאָרוועגיע 0.938 ()
2. אויסטראליע 0.937 ()
3. ניו זילאַנד 0.907 ( 17)
4. פאַראייניקטע שטאַטן 0.902 ( 9)
5. אירלאנד 0.895 ()
6. ליכטנשטיין 0.891 ( 13)
7. האָלאַנד 0.890 ( 1)
8. קאַנאַדע 0.888 ( 4)
9. שוועדן 0.885 ( 2)
10. דייטשלאנד 0.885 ( 12)
11. יאפאן 0.884 ( 1)
12. דרום קארעע 0.877 ( 14)
13. שווייץ 0.874 ( 4)
14. פראַנקרײך 0.872 ( 6)
 | 1. ישראל 0.872 ( 12)
2. פינלאנד 0.871 ( 4)
3. איסלאנד 0.869 ( 14)
4. בעלגיע 0.867 ( 1)
5. דענמאַרק 0.866 ( 3)
6. שפּאַניע 0.863 ( 5)
7. האנג קאנג 0.862 ( 3)
8. גריכנלאנד 0.855 ( 3)
9. איטאַליע 0.854 ( 5)
10. לוקסעמבורג 0.852 ( 13)
11. עסטרייך 0.851 ( 11)
12. פאראייניגטע קעניגרייך 0.849 ( 5)
13. סינגאפור 0.846 ( 5)
14. טשעכיי 0.841 ( 8)
 | 1. סלאָװעניע 0.828 ()
2. אנדארא 0.824 ( 2)
3. סלאוואקיי 0.818 ( 11)
4. פאראייניגטע אראבישע עמיראטן 0.815 ( 3)
5. מאלטא 0.815 ( 5)
6. עסטלאַנד 0.812 ( 6)
7. ציפּערן 0.810 ( 3)
8. אונגאַרן 0.805 ( 7)
9. ברוניי 0.805 ( 7)
10. קאטאר 0.803 ( 5)
11. באכריין 0.801 ()
12. פארטוגאל 0.795 ( 6)
13. פּוילן 0.795 ()
14. באַרבאַדאס 0.788 ( 5)
 |
# יאנגצע

| [באַהאַלטן]**יאנגצע** |
| --- |
| קוטאן בארגשפאלט |
| לענג | 6,148 קילאמעטער |
| קוואל | געלאדאנדאנג |
| הייך פונעם טייכס קוואל | 5,042 מעטער |
| דרענאזש בעקן | 1,808,500 קוואדראט קילאמעטער |
| דורכשניטלעכער אויסגאס
- ארט | 30,166 קובישע מעטער א סעקונדע
מזרח כינע ים |
| לענדער אין דרענאזש בעקן |  כינע |
|  |

דער **יאַנגצע** (ענגליש: *Yangtze*; כינעזיש: 長江 טשאַנג דזיאַנג), איז דער לענגסטער טייך אין כינע און אזיע; און דער דריטער לענגסטער טייך אין דער וועלט (נאך די אמאזאנאס און נילוס טייכן. דער 6,148 ק"מ לאנג טייך קומט ארויס אין טיבעט אין מערב כינע, און פליסט אדורך כינע ביז ער גיסט ארויס אין דעם מזרח כינע ים, א טייל פונעם פאציפישן אקעאן.

די גרעסטע הידרא־עלעקטרישע קראפטסטאנציע אין דער וועלט, די דריי-שלוכטן-דאמבע, געפינט זיך אויפן יאנגצע טייך.

## היסטאריע

אין היסטארישע צייטן איז די יאנגצע געווען דער גרענעץ צווישן דרום כינע און צפון כינע. (זעט היסטאריע פון כינע.)

## רעפערענצן

 לענגסטע טייכן אין דער וועלט[באַהאַלטן]

|  |
| --- |
|
אב-אירטיש • אמאזאנאס • אַמור • געלער טייך • וואלגא • יאנגצע • מיסיסיפי-מיזורי • יעניסיי • לענא • מעקאנג • מאקענזי • ניזשער • נילוס • פאראנא • מאריי-דארלינג • קאנגא |
# קאליגראפיע

**קאַליגראַפֿיע** (פון אוראַלט גריכיש: *κάλλος* *קאַלאס* "שיינקייט" און γραφή *גראַפֿע* "שרײַבן") איז א וויזועלער קונסט וואס האט שייכות מיט שרייבן. זי איז דאס פלאנעווען און דורכפירן פון שאפן אותיות מיט אן אינסטרומענט מיט א ברייטן שפיץ אדער א פענדזל מיט איין שטראך (אנדערש ווי מאלן אותיות מיט עטלעכע שטראכן).

היינט ניצט מען קאליגראפיע אין איינלאדונג קארטעס, למשל פאר חתונות, און אויך פארשידענע דאקומענטן.

אין כינע איז קאליגראפיע געווען א "הויכער קונסט" נאך פאר די צייטן פון דער טאנג דינאסטיע.

"שפוך חמתך" אין אן אלטע הגדה פון דייטשלאנד פון די ה'ק' יארן
## קאליגראפיע אין יידישקייט

* דאס סת"ם שריפט וואס די סופרים ניצן צו שרייבן ספרי תורות, תפילין און מזוזות איז א סארט קאליגראפיע.
* עס זענען פאראן א סך שיינע הגדות מיט די ווערטער געשריבן אין קאליגראפיע. שטארק באקאנט איז די סארייע הגדה.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 קאליגראפיע

## רעפערענצן
# לאא צי

לאא צי
老子|  |
|
געבורט |
המאה ה־6 לפנה״ס כינע  |
|
טויט |
האלף ה־0.5 לפנה״ס  |
|   |

**לאַא צי** (כינעזיש: 老子) איז געווען א כינעזישער פילאסאף. ער ווערט גערעכנט דער גרינדער פון טאאיזם, איינע פון די דריי גרעסטע רעליגיעס אין היינטיקער כינע. ער האט געלעבט אין דעם 6טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג.

ער איז געעווען פון מערבי באקאנטע כינעזישע פילאסאפן. מ׳ווייסט אבער גאר ווייניק וועגן זיין לעבן. ער האט געשריבן דאנס בוך *טאא טע טשינג* (דער וועג פון לעבן), וואס ,אנטהאלט 81 מאראלישע מעשות אדער משלים.

מ׳האט געטראפן א טעקסט פונעם *טאא טע טשינג* וואס איז געשריבן געווארן אינעם 4טן יארהונדערט יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג.

| זען • רעדן • ענדערן פילאסאפיע |
| --- |
|

| געביטן |
| --- |
|  | אנטאלאגיע • טעאלאגיע • לאגיק • מעטא-עטיק • מעטאפיזיק • מעטאפילאסאפיע • עסטעטיק • עטיק • עפיסטעמאלאגיע • פאליטישע פילאסאפיע • פילאסאפיע פון היסטאריע • פילאסאפיע פון בילדונג • פילאסאפיע פון וויסנשאפט • פילאסאפיע פון מאטעמאטיק • פילאסאפיע פון שפראך |

 |  |
|

| שטראמען/שולעס |
| --- |
|  | טאאיזם • האסכולה הפיתגוראית • האסכולה האלאטית • אטאמיסטישע שולע • מוהיזם • לעגאליזם • נאטוראליזם • האסכולה הפריפטטית • האסכולה הסטואית • האסכולה הצינית • נעאפלאטוניזם• האסכולה האפיקוראית • קאנפוציאניזם • סכולסטיקה • ראציאנאליזם • עמפיריציזם • עקזיסטענציאליזם • נעא-קאנפוציאניזם • פענאמענאלאגיע • אנאליטישע פילאסאפיע • פראגמאטיזם • פאסטמאדערניזם • בודהיסטישע פילאסאפיע • הינדואיסטישע פילאסאפיע • דזשייניזם • פילאסאפיע יהודית |

 |
|

| פראמינענטע מענטשן |
| --- |
| פילאסאפן פון דער אוראלטער תקופה | לאא צי • קאנפוציוס • טאלעס • פיטאגאראס • העראקליטוס • מו דזה • בודהא • פארמענידעס • פראטאגאראס • דעמאקריטוס • סאקראטעס • פלאטאן • אריסטא • זענאן פון קיטיון • טימאן פון פליוס • פירון מאליס • פלוטינוס • שון דזה • קונדה-קונדה |
| פילאסאפן פונעם מיטל אלטער | אויגוסטינוס • דזשאן דנס סקוטוס • אוויצענא • ג'ו שי • רמב"ם • טאמאס פון אקווינא • וויליאם פון אקאם • ניקאלא מאקיאוועלי • טאמאס האבס • פראנסיס בייקאן |
| מאדערנע פילאסאפן | רענע דעקארט • ברוך שפינאזא • גאטפריד לייבניץ • דזשאן לאק • דזשארדזש בארקלי • דייוויד היום • זשאן-זשאק רוסא • אימאנועל קאנט • דזשערעמי בענטאם • געארג העגל • דזשאן סטיוארט מיל • ארטור שאפנהאוער • סרן קירקגור • קארל מארקס • פרידריך ניצשע |
| היינטיקע פילאסאפן | גאטלאב פרעגע • דזשאן דיואי • עדמונד הוסרל • מארטין היידעגער • בערטראנד ראסל • רודאלף קרנפ • לודוויג וויטגנשטיין • קארל המפל • זשאן-פאל סארטרע • ווילארד וואן אורמאן קוויין • דזשאן רולס • יורגן האברמאס • מישל פוקו |

 |
|

| טערמינען |
| --- |
| גרונטלעכע טערמינען | אורזאכלעכקייט • אינסוף • אמת און שקר • אפאסטעריארי • אפריארי • דיאלעקטיק • הנחה • זמן • חומר ורוח • חוק הזהות • גוט און שלעכטס • ישות • כשל לוגי • לוגוס • מהות • רעאליטעט • ערך • פאראדאקס • צדק • תכונה |
| טעאריעס/תפיסות | אוטיליטאריזם • אוניווערסאליזם • אימננטיות • אמנה חברתית • בחירה חופשית • בעיית הראוי-מצוי • הבעיה הפסיכופיזית • דעאנטאלאגיע • דואליזם • העדאניזם • האליזם • היסטאריציזם • השכל הפועל • טיעון השפה הפרטית • כשל נטורליסטי • לאגיציזם • מאטעריאליזם • מאניזם • מונאדה • מעכאניזם • מעטאפיזישער נאטוראליזם • ניהיליזם • נאמינאליזם • סוביעקטיוויזם • סאליפסיזם • ספקנות • על-אדם • עשרת הכבלים • פאזיטיוויזם • פטליזם • פאנטעאיזם • הפרא האציל • הצו הקטגורי • הקוגיטו • רעדוקציאניזם • רעלאטיוויזם • תערו של אוקאם |

 |
| פילאסאפיע פארטאל |
# מעטאלורגיע

**מעטאלורגיע** איז די וויסנשאפט פון מעטאלן, זייערע פארבינדונגען און געשמעלצן.

מען נעמט מעטאלן ארויס פון אַרצן, ד"ה שטיינער וואס אנטהאלטן א גוטע פראפארציע פון מעטאל אקסיד. דורך כעמיע אדער עלעקטריע טוט מען הייצן דאס ארץ ביז דער זויערשטאף שיידט זיך און מען בלייבט מיט ריינעם מעטאל.

## עטימאלאגיע

דאס ווארט *מעטאלורגיע* שטאמט פון אוראלט גריכיש : μεταλλουργός, *מעטאַלורגאס*, "ארבעטער אין מעטאל", פון μέταλλον, *מעטאַלאן*, "מעטאל" + ἔργον, *ערגאן*, "ארבעט".

## היסטאריע

די ערשטע מעטאלן וואס מענטשן האבן געניצט זענען געווען גאלד, זילבער, קופער, צין און מעטעארישער אייזן, מעטאלן וואס מען האט געטראפן פריי. אין אוראלט עגיפטן פלעג מען מאכן וואפן פון מעטעארישן אייזן, וואס זיי האבן גערופן ״שטעכמעסערס פון הימל״.
# זעלבסטמארד

**זעלבסטמאָרד** איז ווען א מענטש איז זייער ביטער אויף אזוי ווייט אז דער מענטש פארלירט דעם נארמאלן געוויסן און די כעמיקאלן אין דעם מוח פארלירן דעם ריכטיגן באלאנס אז דער מענטש הרגעט זיך.

היינט צוטאגס קען מען דאס פשוט היילן דורך מעדיצינען און פּילען.

לויט דער אמעריקאנישער גרינדונג פאר זעלבסטמאָרד-פארהיטונג (ענ׳) שטארבן 44,193 מענטשן וועגן זעלבסטמאָרד יעדע יאר. 7 פון 10 מענטשן וואס האבן געהרגעט זיך אין דעם יאר 2015 זענען געווען ווייסע מענער. מענער הרגן זיך 3.5 מאל אזוי אפט ווי פרויען כאטש פרויען פארזוכן זיך צו הרגן 3 מאל אזוי אפט ווי מענער.

## דאס אידישע געזעץ

די תורה באנעמט זיך אבער זייער שטרענג מיט אזא איינעם, ווארשיינליך דאס אפצוהאלטן אין געזעלשאפט. לויט דער הלכה דארף מען אים באגראבן ביים ברעג בית החיים.
עס שטייט אויך המאבד עצמו לדעת אין לו חלק לעולם הבא, ער פארלירט זיין עולם הבא. אבער הלכה למעשה וועט דאס נישט אויסגעפירט היינטיגע צייטן ווייל מ'האלט אז ער איז נישט געווען מיטן נארמאלן דעת און אפילו ווען יא האט ער זיכער תשובה געטון איידער ער איז געשטארבן.

---

## רעפערענצן
# פיקטיווער כאראקטער

א **פיקטיווער כאראקטער** איז א מענטש אדער אנדערע באשעפעניש אין א שאפונג פון קונסט ווי א ראמאן, פארשטעלונג, אפערע אדער פילם. א פיקטיווער אדער אויסגעטראכטער פערזאן הייסט א "פיקטיווער כאראקטער". טייל באקאנטע ביישפילן זענען קערמיט די פֿראָש, יאָדאַ, ספּאָנדזשבאָב סקווערפּענץ, באמבי, אדער באַרט און ליסאַ סימפּסאָן פון "די סימפּסאָנס".
# אלקאהאליש געטראנק

אלקאהאליש געטראנק בסופרמרקט
יי"ש
אן **אלקאהאליש געטראנק** (א שארפֿע משקה) איז א געטראנק וואס אנטהאלט עטאנאל, איינער פון כעמישע אלקאהאלן. אנדערש ווי אנדערע אלקאהאלן, עטאנאל איז נישט קיין סם פארן קערפער פון מענטש, נאר ווען מען טרינקט צופיל.

טראגט זיך ארום א אידיעלע פארזארגט און פארדאגעט, פון ווי וועט מען דעקן די חובות, קומט אבער דאס גלעזעלע משקה און צושמייכלט דאס האַרץ, עס מאכט גרינג און לעבעדיג דעם מענטש צו דאנקן און לויבן דעם בורא כל העולמים פאר די גוט וואס מען האט אינגאנצן פארגעסן, מווערט גרינג און פלינק, יונג און פריש, דאס געזאנג און שמחה ערוועקט חיות און ענערגיע צו טאן דאס פליכט מיט פלייס און זיכערקייט.

אמאל זענען מענטשן אזוי שטארק גענייט צו טרינקען אלקאהאל אז עס איז ביי זיי א קראנקייט, וואס ווערט גערופן אלקאהאליזם.

## אלע סארטן געטראנקען

* ביר
* בראנפן
* וויין
* וואדקע
* וויסקי
* ווישניק
* ראם
* ליקער
* קאניאק
* שליוואוויץ

## זעט אויך

* אלקאהאל
* שיכור
* הענגאווער

 אלקאהאלישע געטראנקען

|  |  |
| --- | --- |
|
אראק  · אייער ליקער  · אוזו  · בלאסע לאגער  · ביר  · בראנפן  · בערבן  · ברענדי  · דזשין  · וואדקע  ·
וויין  · וויסקי  · ליקער  · מעד  · קאניאק  · קאקטייל  · ראם  · שאמפאניע  · שליוואוויץ |  |
# לוט

לוט|  |
|
וואוינארט |
סדום  |
|   |

 לוט מיט בנותיו
**לוט** (לויט די טראדיציאנעלע ציילונג: א'תתקנ"ז - ב'פ"ז) דער זון פון "הרן בן תרח", פלימעניק פון אברהם אבינו.

## הפיכת סדום

אין די תורה ווערט דערציילט אז פאר ווען גאט האט פארלענדעט סדום, האט ער געשיקט מלאכים צו ראטעווען און ארויסנעמען לוט מיט זיין משפחה פון סדום פון וועגן זיין קירבה צו אברהם אבינו, און די מלאכים האבן זיי געווארנט צו נישט זיך אויסדרייען און קוקן צוריק ווי אזוי סדום ווערט פארלענדן. אבער לוטס ווייב האט זיך יא אויסגעדרייט, און זי איז באלד געווארן א שטיק זאלץ.
# דעפעקטיווקייט

אינטערנאציאנאלער דעפעקטיווקייט סימבאל
א **דעפֿעקטיווקייט** איז א צושטאנד פון א מענטש וואס טוט אים באגרענעצן אין נארוואס א וועג.

ווען איינער ליידט פון א דעפעקטיווקייט קען ער אמאל דארפן ניצן באזונדערע געצייג צו העלפן זיך, ווי למשל א רעדערשטול, א שטעקן, א הערן אפאראט, ווי אויך באזונדערע ווייכווארג און הארטווארג צו ניצן א קאמפיוטער.

א באניצער פון א רעדערשטול קען נישט ארויפגיין און אראפגיין טרעפן, מוז מען פאר אזעלכע מענטשן באזארגן א ליפט אדער א ראמפע.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 דעפעקטיווקייט
# טעריטאריע

אין אינטערנאציאנאלן פאליטיק, איז א **טעריטאריע** א געאגראפישער שטח וואס איז נישט סואווערען נאר קומעט אונטער דער הערשאפט פון אן אנדער מדינה. למשל, פארטא ריקא איז א טעריטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן.
# גאוטאמא בודהא

גאוטאמא בודהא|  |
|
געבורט |
האלף ה־0.5 לפנה״ס נעפאל  |
|
טויט |
האלף ה־0.5 לפנה״ס Q1376303  |
|   |

**סידהאַרטאַ גאַוטאַמאַ** (סאנסקריט: **सिद्धार्थ गौतम**), באוואוסט ווי **גאַוטאַמאַ בודהאַ** אדער סתם **דער בודהאַ**, איז געווען א פילאסאף און רעליגיעזער פירער אין אוראלט אינדיע וואס האט געגרינדעט בודהיזם.

ער האט אויסגעלערנט א מיטעלן וועג צווישן נאכפאלגן די תאוות און אסקעטע.

מען ווייסט נישט גענוי ווען גאוטאמא האט געלעבט. טייל האלטן אז ער האט געלעבט בערך פון 563 - 483 פאר דער ציווילער רעכענונג, אבער אנדערע האלטן אז ער איז געשטארבן צווישן 411 און 400.

| זען • רעדן • ענדערן פילאסאפיע |
| --- |
|

| געביטן |
| --- |
|  | אנטאלאגיע • טעאלאגיע • לאגיק • מעטא-עטיק • מעטאפיזיק • מעטאפילאסאפיע • עסטעטיק • עטיק • עפיסטעמאלאגיע • פאליטישע פילאסאפיע • פילאסאפיע פון היסטאריע • פילאסאפיע פון בילדונג • פילאסאפיע פון וויסנשאפט • פילאסאפיע פון מאטעמאטיק • פילאסאפיע פון שפראך |

 |  |
|

| שטראמען/שולעס |
| --- |
|  | טאאיזם • האסכולה הפיתגוראית • האסכולה האלאטית • אטאמיסטישע שולע • מוהיזם • לעגאליזם • נאטוראליזם • האסכולה הפריפטטית • האסכולה הסטואית • האסכולה הצינית • נעאפלאטוניזם• האסכולה האפיקוראית • קאנפוציאניזם • סכולסטיקה • ראציאנאליזם • עמפיריציזם • עקזיסטענציאליזם • נעא-קאנפוציאניזם • פענאמענאלאגיע • אנאליטישע פילאסאפיע • פראגמאטיזם • פאסטמאדערניזם • בודהיסטישע פילאסאפיע • הינדואיסטישע פילאסאפיע • דזשייניזם • פילאסאפיע יהודית |

 |
|

| פראמינענטע מענטשן |
| --- |
| פילאסאפן פון דער אוראלטער תקופה | לאא צי • קאנפוציוס • טאלעס • פיטאגאראס • העראקליטוס • מו דזה • בודהא • פארמענידעס • פראטאגאראס • דעמאקריטוס • סאקראטעס • פלאטאן • אריסטא • זענאן פון קיטיון • טימאן פון פליוס • פירון מאליס • פלוטינוס • שון דזה • קונדה-קונדה |
| פילאסאפן פונעם מיטל אלטער | אויגוסטינוס • דזשאן דנס סקוטוס • אוויצענא • ג'ו שי • רמב"ם • טאמאס פון אקווינא • וויליאם פון אקאם • ניקאלא מאקיאוועלי • טאמאס האבס • פראנסיס בייקאן |
| מאדערנע פילאסאפן | רענע דעקארט • ברוך שפינאזא • גאטפריד לייבניץ • דזשאן לאק • דזשארדזש בארקלי • דייוויד היום • זשאן-זשאק רוסא • אימאנועל קאנט • דזשערעמי בענטאם • געארג העגל • דזשאן סטיוארט מיל • ארטור שאפנהאוער • סרן קירקגור • קארל מארקס • פרידריך ניצשע |
| היינטיקע פילאסאפן | גאטלאב פרעגע • דזשאן דיואי • עדמונד הוסרל • מארטין היידעגער • בערטראנד ראסל • רודאלף קרנפ • לודוויג וויטגנשטיין • קארל המפל • זשאן-פאל סארטרע • ווילארד וואן אורמאן קוויין • דזשאן רולס • יורגן האברמאס • מישל פוקו |

 |
|

| טערמינען |
| --- |
| גרונטלעכע טערמינען | אורזאכלעכקייט • אינסוף • אמת און שקר • אפאסטעריארי • אפריארי • דיאלעקטיק • הנחה • זמן • חומר ורוח • חוק הזהות • גוט און שלעכטס • ישות • כשל לוגי • לוגוס • מהות • רעאליטעט • ערך • פאראדאקס • צדק • תכונה |
| טעאריעס/תפיסות | אוטיליטאריזם • אוניווערסאליזם • אימננטיות • אמנה חברתית • בחירה חופשית • בעיית הראוי-מצוי • הבעיה הפסיכופיזית • דעאנטאלאגיע • דואליזם • העדאניזם • האליזם • היסטאריציזם • השכל הפועל • טיעון השפה הפרטית • כשל נטורליסטי • לאגיציזם • מאטעריאליזם • מאניזם • מונאדה • מעכאניזם • מעטאפיזישער נאטוראליזם • ניהיליזם • נאמינאליזם • סוביעקטיוויזם • סאליפסיזם • ספקנות • על-אדם • עשרת הכבלים • פאזיטיוויזם • פטליזם • פאנטעאיזם • הפרא האציל • הצו הקטגורי • הקוגיטו • רעדוקציאניזם • רעלאטיוויזם • תערו של אוקאם |

 |
| פילאסאפיע פארטאל |
# פלאט

די "וויקטארי" שיף, HMS Victory, די עלטסטע קריגשיף אין דער וועלט וואס איז נאך אין ניץ
א **פֿלאט** אדער **ים־פֿלאט** איז די ים־קראפט אין דער מיליטער פון א לאנד.
א זאמלונג פון מיליטערישע שיפן, סובמארינען און ים־עראפלאנען, אויך עראפלאנען־שיפן מיט לופטמאשינען. דער פלאט איז דער טייל פון א לאנדס מיליטערישע קראפטן וואס פירט א קריג אויף וואסער—ימען, אקעאנען טייכן און אזערעס.
דער פארטיידיקונגס ציל פון א ים־פלאט איז פארמיידן אטאקעס אויף דעם לאנד'ס יבשה פון דעם ים.

## היסטאריע

אין אוראלט גריכנלאנד און רוים האט מען געפירט די שיפן מיט וועסלעס.

אין דער מיטל אלטער האט מען דערפינדען די קאנאנען, וואס מען קען שיסן פון א שיף צו א ציל וואס איז גאנץ ווייט.

## נישט מיליטעריש

דאס ווארט **פלאטילע** איז אויך געווארן געניצט פאר קאמערציאלע אדער אנדערע גרופע שיפן.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 פלאט
# מינג דינאסטיע

די **מינג דינאסטיע** (כינעזיש:  明朝 *מינג טשאַו*) איז געווען א דינאסטיע פון קיסרים וואס האט געהערשט איבער כינע פון 1368 ביז 1644. אין יענע צייטן האט דאס לאנד געהייסן די **אימפעריע פון דעם גרויסן מינג** (大明國 *דע מינג גואוו*). די מינג דינאסטיע איז געווען די לעצטע דינאסטיע פון עטנישע האן כינעזער.
די מינג דינאַסטיע האט איבערגענומען די הערשאפט פון דער יואן דינאסטיע. נאך דער מינג דינאסטיע האט געהערשט די טשינג דינאסטיע פון מאנטשוריע. אין דרום האט די דינאסטיע געהערשט איבער די שטחים וואס זענען היינט וויעטנאם און בורמע.

אונטערן מינג האט מען אויפגעשטעלט אן ארמיי פון א מיליאן זעלנער, און א פלאט מיט הונדערטער שיפן, וואס איז געווען אין יענער צייט דער גרעסטער פלאט אין דער וועלט. די רעליגיע פון דער אימפעריע איז געווארן ווידעראמאל קאנפוציאניזם.

אין 1525 האט די מינג דינאסטיע געאסר'ט שיפן ארויספארן אין ים פון דעם פארט שאנכיי.

ביים אנהייב פון דער מינג דינאסטיע האבן געוואוינט אין כינע ווינציקער ווי 60 מיליאן מענטשן; ביזן 17טן יארהונדערט האבן שוין געוואוינט דארט מער ווי 130 מיליאן מענטשן.
# 15טן יולי

| ►►
◀◀ יולי |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 15טן יולי** איז דער 196סטער טאג פון יאר (197סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 169 טעג.

## היסטארישע געשעענישן

* 1834 - די שפאנישע אינקוויזיציע, וואס האט אנגעהויבן אינעם 15טן יארהונדערט, ווערט פארשטיקט
* 1945 - בוכנוואלד איבערלעבער דערגרייכן ארץ ישראל

## געבוירן

* 1497 – פראנציס פון דענמארק, דענישער פרינץ (געש׳ 1511)
* 1573 - איניגא דזשאנס, ענגלישער ארקכיטעקט (געש' 1652)
* 1606 - רעמבראנדט, האלענדישער מאלער (געש' 1669)
* 1911 - עדווארד שאקלטאן, אויספארשער (געש' 1994)
* 1913 - אברהם סוצקעווער, יידישער דיכטער (נפ' 2010)

## געשטארבן

* 1904 - אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו, רוסישער שרייבער און דראמאטורג (געב' 1850)
* 1959 - ערנסט בלאך, יידישער-שווייצער קאמפאזיטאר, (געב' 1880)

## פייערטעג

* באצוואנע - פרעזידענט טאג
* ברוניי - געבורטסטאג פונעם סולטאן

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 15טן יולי

---

* 14טן יולי - 16טן יולי
* יולי
# 7טן דעצעמבער

| ►►
◀◀ דעצעמבער |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
| לוח פאר 2026 |

דער **זיבעטער דעצעמבער** איז דער 341סטער טאג פון יאר (342סטער טאג אין אן עיבור־יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 24 טעג.

## היסטארישע געשעענישן

* 1787 - דעלעווער באשטעטיגט די פאראייניגטע שטאטן קאנסטיטוציע און ווערט דער ערשטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 1941 - אטאקע אויף פערל הארבאר אין האוואי. די יאפאנעזער פארטיליקן 21 שיפן פון דעם פלאט פון די פאראייניגטע שטאטן.

## געבוירן

* 1895 - פרץ מארקיש, יידישער דיכטער

## געשטארבן

---

* 6טן דעצעמבער - 8טן דעצעמבער
* דעצעמבער