Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 16טן יולי

| ►►
◀◀ יולי |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 16טן יולי** איז דער 197סטער טאג פון יאר (198סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 168 טעג .

## היסטארישע געשעענישן

* 1920 - דער סאן-זשערמען אפמאך ווערט גילטיק און מיט דעם הערט אויף די עסטרייך אונגארישע אימפעריע צו עקזיסטירן
* 1990 - ערדציטערניש אין די פיליפינען מיט א שטארקייט פון 7.7 אויף דער ריכטער סקאלע. מער ווי 1,600 מענטשן אומגעקומען.

## געבוירן

* 1746 - דזשוסעפע פיאצי, איטאליענישער אסטראנאם (געש' 1826)
* 1872 - ראאלד אמונדסען, אויספארשער וואס איז אנגעקומען צום דרום פאלוס (געש' 1928)
* 1896 - טריגווע לי, דער ערשטער סעקרעטאר פון די פאראייניגטע פעלקער (געש' 1968)

## געשטארבן

* 1557 - אן פון קליווס, ווייב פון הענרי דער אכטער מלך פון ענגלאנד (געב' 1515)
* 1989 - הערבערט פאן קאראיאן, עסטרייכער דיריגענט (געב' 1908)

## פייערטעג

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 16טן יולי

---

* 15טן יולי - 17טן יולי
* יולי
# איטאליעניש

**איטאליעניש** (איטאליעניש: *italiano [איטאַליאַנאָ]* אדער *lingua italiana [לינגואַ איטאַליאַנאַ]*) איז א ראָמאנישע שפראך וואס 63 מיליאן מענטשן רעדן, בעיקר אין איטאליע. אין דער שווייץ איז איטאליעניש איינע פון פיר אפיציעלע שפראכן. אויך אין סאן מארינאָ איז איטאליעניש די אפיציעלע שפראך. נאך דער פאראייניגונג פון איטאליע איז אויפגענומען געווארן כלל־איטאליעניש, באזירט אויף דעם טוסקאנישן דיאלעקט.

*
* האַנטשייַבן קורסיוו אין איטאַליעניש שולע
*

|  |  |
| --- | --- |
| Wikipedia | **וויקיפּעדיע אויף איטאליעניש** |

## רעפערענצן

| זען • רעדן • ענדערןאפיציעלע שפראכן פונעם אייראפעישן פארבאנד   |
| --- |
| אונגעריש · איטאליעניש · איריש · בולגאריש · גריכיש · דייטש · דעניש · האלענדיש · טשעכיש · ליטוויש · לעטיש · מאלטעזיש · סלאוואקיש · סלאוועניש · ענגליש · עסטיש · פארטוגעזיש · פויליש · פיניש · פראנצויזיש · קראָאַטיש · רומעניש · שפאניש · שוועדיש |
# קאסטא ריקא

|  |
| --- |
| רעפובליק פון קאסטאַ ריקאַ (שפאניש) *República de Costa Rica* |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן קאסטאַ ריקאַ |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: *Noble patria, tu hermosa bandera* (שפאניש) איידעלע היימלאנד, אייער שיינע פאן |
| אָרט פֿון קאסטאַ ריקאַ |
| **קאָנטינענט** | אמעריקע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | שפאניש |
| **הויפּטשטאָט** | סאן האזע ﻿ / ﻿ |
| **רעגירונג** | רעפובליק |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** | לאוורא טשינטשיא  |
| **גרינדונג דאַטום** | 15טן סעפטעמבער 1821 (פון שפאניע) |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 51,100 קוואַדראַט ק"מ 128 0.7% |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  4,608,426 (2011) 123 89.6 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $51.166 ביליאן (97סט)  |
| **וואַלוטע** | קאלאן |
| **צײַט זאָנע** | 6- |
| **אינטערנעט דאָמען** | cr. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 506+ |

טעקע:Collage Costa Rica.jpgבילדער פון קאָסטאַ ריקאַ
**קאסטאַ ריקאַ** (שפּאַניש: *Costa Rica*), אפיציעל די **רעפובליק פון קאסטאַ ריקאַ** (שפּאַניש: *República de Costa Rica*), איז א לאנד אין צענטראלער אמעריקע מיט א שטח פון 130,373 ק"מ2. דאס לאנד גרענעצט ניקאראגוא צו צפון און פאנאמא צו דרום, מיטן קאראאיבישן ים צו מזרח און דעם פאציפישן אקעאן צו מערב. די הויפטשטאט איז סאן האזע.

קאסטא ריקא איז דאס איינציגע לאנד אין לאטיין אמעריקע וואס איז אין די ליסטע פון די 22 עלטסטע דעמאקראטיעס. אין 1949 האט קאסטא ריקא אפגעשאפן זיין ארמיי.
אין 1821 האט קאסטא ריקא זיך געשיידט פון שפאניע און אין 1823 זיך פארבינדן אין דער פעדעראלער רעפובליק פון צענטראלער אמעריקע, ביז 1839. אין 1824 איז סאן האזע געווארן די הויפטשטאט.

די הויפט שפראך איז שפאניש.

קאסטא ריקא איז א דעמאקראטישע רעפובליק.

דער קלימאט איז טראפיש א גאנץ יאר.
# קאלאמביע

‫

|  |
| --- |
| קאלאמביע Colombia |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן {{{נאמען}}} |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון {{{נאמען}}} |
| **קאָנטינענט** | דרום אמעריקע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** |  |
| **הויפּטשטאָט** | באגאטא  |
| **רעגירונג** |  |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** |  |
| **גרינדונג דאַטום** |  |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | קוואַדראַט ק"מ [[ליסטע פון לענדער לויט שטח|]]  |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  ?? מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** |  |
| **וואַלוטע** |  |
| **צײַט זאָנע** |  |
| **אינטערנעט דאָמען** | . |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | + |

**קאָלאָמביע** איז אַ לאַנד אין צפון-מערב דרום אַמעריקע, מיט א שטח פון 1,141,748 קוואדראט ק"מ. זי האט א בארטן סיי אויפן אטלאנטישן אקעאן סיי אויפן פאציפֿישן אקעאן. קאלאמביע גרענעצט זיך מיט ווענעזועלע צו מזרח, בראזיל צו דרום־מזרח, פערו צו דרום, עקוואדאר צו דרום־מערב און פאנאמא צו מערב. זי האט 42,888,592 איינוואוינער.
די הױפּטשטאָט איז באָגאָטאַ, און די אפיציעלע שפראך איז שפאניש.

אויך איז דא אין קאלאמביע א פּאָרטשטאָט **קארטאכענא**, וואס געפונט זיך אין צפון קאָלאָמביאַ, אויף די קאראיבישער ים ברעג, און איז די הויפטשטאט פון דער פראווינץ באליוויאר.

## קולטור

בארימטע מענטשן פון קאלאמביע שליסן איין:

* גבריאל גארסיא מארקעס
# קאראיבישער ים

דער **קאַראַיבישער ים** אדער **קאַראַאיבישער ים** איז א ים פונעם אטלאנטישן אקעאן פלאצירט אין דעם מערב האלבקוגל. ער גרענעצט מעקסיקא און צענטראלע אמעריקע צו מערב, די גרעסערע אנטילן צפון און די קלענערע אנטילן צו מזרח.

דער קאַראַיבישער ים איז פון די גרעסטע זאלצוואסער ימען מיט א שטח פון 2,754,000 ק"מ².

אין דעם קאראיבישן ים געפינען זיך גאר א סאך אינזלען.

## רעפערענצן
# פאנאמא-שטאט

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| **פאַנאַמאַ־שטאָט ciudad de Panamá** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **מדינה** / **טעריטאָריע** |  פאנאמא |
| **גרינדונג דאַטע** | 15טן אויגוסט 1519 |
| **קאָאָרדינאַטן** | ‏﻿ / ﻿ |
| **בירגערמייסטער** | ראקסאנא מענדעז |
| **שטח** | 275 קוואדראט ק"מ |
| **הייך** | 2 מעטער |
|  ‑ **אין שטאָט**  ‑ **באַפעלקערונג ענגקײט** |  880,691‏  (שטייענדיג 2010) 2,750 באוואוינער א ק"מ2 |
| **צײַט זאָנע** | UTC-5 |
| www.municipio.gob.pa |

 |

**פאַנאַמאַ־שטאָט** (שפּאַניש: *ciudad de Panamá*) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון פאנאמא. זי געפינט זיך ביים פאציפישן איינגאנג פון דעם פאנאמא קאנאל. די שטאט האט א באפעלקערונג פון 880,691. פאנאמא'ס טאקומען אינטערנאציאנאלער פליפארט איז דער גרעסטער פליפארט אין צענטראל-אמעריקע.

## צווילינג שטעט

פאנאמא־שטאט האט די פאלגנדע צווילינג שטעט:‏‏:

|  |  |
| --- | --- |
| * פֿארט לאדערדייל, פאַראייניקטע שטאַטן‏‏
* גוואדאלאהארא, מעקסיקא‏
* אינטשאן, דרום קארעע
 | * מיאמי, פאַראייניקטע שטאַטן
* טייפיי, טייוואן (1989)‏‏‏
* תל אביב, ישראל‏
 |

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 פאנאמא-שטאט

## רעפערענצן
# 16טער י"ה

|  |  |
| --- | --- |
| יארטויזנט: |  |
| יארהונדערטער: | * 15טער י"ה
* 16טער י"ה
* 17טער י"ה
 |
| יארצענדלינגער: | 1500ער 1510ער 1520ער 1530ער 1540ער 1550ער 1560ער 1570ער 1580ער 1590ער |

דער **16טער יארהונדערט** איז די צייט צווישן די יארן 1501 - 1600.

## געשעענישן

* 1588-הארמדה הספרדית
* 1517 - פראטעסטאנטישע רעפארמאציע
* 1494-1559-המלחמות האיטלקיות
* הכיבוש הספרדי של אמריקה

## יידישע פערזענלעכקייטן

* 1488 - 1575 - רבי יוסף קארו, מחבר פונעם שולחן ערוך
* 1520 - 1572 - רבי משה איסרליש, מחבר פון דער "מפה" אויף שולחן ערוך
* 1550 - 1624 - רבי יעקב בן יצחק אשכנזי - פוסק און א דרשן, וואס האט מפרסם געווען דאס ספר צאינה וראינה.
* 1565 - 1630 - רבי ישעיה הלוי הורוויץ (דער של"ה)
* רבי יצחק לוריא (דער אר"י), א גרויסער מקובל פון צפת.

| גרעגאריאנישער קאלענדאר אין הונדערטערס |
| --- |
| פארן ציילן |
9טער י"ה פארן ציילן | 8טער י"ה פארן ציילן | 7טער י"ה פארן ציילן | 6טער י"ה פארן ציילן | 5טער י"ה פארן ציילן | 4טער י"ה פארן ציילן | 3טער י"ה פארן ציילן | 2טער י"ה פארן ציילן | 1טער י"ה פארן ציילן |
| נאכן ציילן |
1טער י"ה| 2טער י"ה | 3טער י"ה | 4טער י"ה | 5טער י"ה | 6טער י"ה | 7טער י"ה | 8טער י"ה | 9טער י"ה | 10טער י"ה | 11טער י"ה | 12טער י"ה | 13טער י"ה | 14טער י"ה | 15טער י"ה | 16טער י"ה | 17טער י"ה | 18טער י"ה | 19טער י"ה | 20סטער י"ה | 21סטער י"ה | 22סטער י"ה |
# עקוואדאר

|  |
| --- |
| רעפובליק פון עקוואדאר *República del Ecuador* |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן {{{נאמען}}} |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון {{{נאמען}}} |
| **קאָנטינענט** | דרום אמעריקע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | שפאניש |
| **הויפּטשטאָט** | קיטא  |
| **רעגירונג** | דעמאקראטישע פרעזידענט רעפובליק |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** | ראַפֿאַעל קארעאַ  |
| **גרינדונג דאַטום** | 1830 |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 283,520 קוואַדראַט ק"מ [[ליסטע פון לענדער לויט שטח|]]  |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  ?? מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** |  |
| **וואַלוטע** |  |
| **צײַט זאָנע** |  |
| **אינטערנעט דאָמען** | ec.. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | +593+ |

‫

**עקװאַדאָר**, אפיציעל די **רעפובליק פון עקוואַדאר** (שפּאַניש: *República del Ecuador*), איז אַ דעמאקראטישע רעפובליק אין צפון־מערב דרום אַמעריקע. עקוואדאר גרענעצט קאלאמביע צו צפון, פערו צו מזרח און דרום, און דעם פאציפישן אקעאן צו מערב.

די הױפּטשטאָט איז קיטאָ.

דער פרעזידענט איז ראַפֿאַעל קארעאַ זייט 2006.

## היסטאריע

אין דעם שטח פון היינטיקן עקוואדאר איז פריער געווען אן אינדיאנער קעניגרייך, וואס איז איינגענומען געווארן דורך דער אינקא אימפעריע אין 1470. אין 1533 האט שפאניע איינגענומען עקוואדאר.

## וועבלינקען

* עקוואדאר (ארכיווירט 08.08.2011 ביי דער Wayback Machine)
# 1831

|  |
| --- |
| 1831 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1831 *MDCCCXXXI* |
| יידישער לוח | ה'תקצ"א - ה'תקצ"ב |
| כינעזישער קאלענדאר | 4527 – 4528 庚寅 – 辛卯 4528 איז דאס יאר פֿונעם קיניגל |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1823 – 1824 |
| פערסישער קאלענדאר | 1209 – 1210 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1246 – 1247 |

‏**1831** איז דאס 31סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1831 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 21סטן יולי - געקרוינט לעאפאלד, דער ערשטער מלך פון בעלגיע
* 1טן אויגוסט - געעפנט לאנדאן בריק

## געבוירן

* 13טן יוני - דזשיימס קלארק מאקסוועל, שאטישער פיזיקער (געש' 1879)
* 8טן יולי - דזשאן פעמבערטאן, דערפינדער פונעם קאקא קאלע געטראנק (געש' 1888)
* 19טן נאוועמבער - זשיימס גארפילד, דער 20סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1881)

## געשטארבן

* 4טן יולי - זשיימס מאנרא, פינפטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1758)
* 14טן נאוועמבער - געארג ווילהעלם פרידריך העגל, דייטשער פילאסאף (געב' 1770)

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1831יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
18טער י"ה  • **19טער י"ה**  • 20סטער י"ה
1826  •
1827  •
1828  •
1829  •
1830  •
**1831**  •
1832  •
1833  •
1834  •
1835  •
1836
  |
# 1903

ה'תרס"ג - ה'תרס"ד

|  |
| --- |
| 1903 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1903 *MCMIII* |
| יידישער לוח | ה'תרס"ג - ה'תרס"ד |
| כינעזישער קאלענדאר | 4599 – 4600 壬寅 – 癸卯 4600 איז דאס יאר פֿונעם קיניגל |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1895 – 1896 |
| פערסישער קאלענדאר | 1281 – 1282 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1320 – 1321 |

‏**1903** איז דאס דריטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1903 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 23סטן מערץ - די רייט ברידער בעטן א פאטנט פאר זייער ערפינדונג, דער עראפלאן
* 6טן אפריל - אנגעהויבן די קעשענעווער שחיטה
* 3טן נאוועמבער - פאנאמא ווערט אומאפהענגיק פון קאלאמביע
* 17טן דעצעמבער - די רייט ברידער פליען צום ערשטן מאל אין אן עראפלאן.

## געבוירן

* 2טן יולי - אלעק דאגלעס-היום, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1995)
* 7טן נאוועמבער - קאנראד לארענץ, עסטרייכער פארשער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע (געש' 1989)

## געשטארבן

## נאבעל פריזן

* פיזיק - פיער און מארי קירי

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1903

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1903יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1898  •
1899  •
1900  •
1901  •
1902  •
**1903**  •
1904  •
1905  •
1906  •
1907  •
1908
  |
# 1914

|  |
| --- |
| 1914 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1914 *MCMXIV* |
| יידישער לוח | ה'תרע"ד - ה'תרע"ה |
| כינעזישער קאלענדאר | 4610 – 4611 癸丑 – 甲寅 4611 איז דאס יאר פֿונעם טיגער |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1906 – 1907 |
| פערסישער קאלענדאר | 1292 – 1293 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1332 – 1333 |

‏**1914** איז דאס 14טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1914 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## היסטארישע געשעענישן

* 7טן יוני - די ערשטע שיף פארט אדורך דעם פאנאמא קאנאל
* 28סטן יוני - פראנץ פערדינאנד, דער קרוינפרינץ פון דער עסטרייך־אונגארישער אימפעריע, און זיין ווייב סאפיע דערמארדעט אין סאראיעווא. דאס איז דער פינק וואס האט אנגעצונדן די ערשטע וועלט מלחמה
* 28סטן יולי - די ערשטע וועלט מלחמה הייבט אן: די עסטרייך-אונגארישע אימפעריע פראקלאמירט מלחמה קעגן סערביע
* 1טן אויגוסט - ערשטע וועלט מלחמה: דייטשלאנד פראקלאמירט מלחמה אויף דער רוסלענדישער אימפעריע.
* 12טן אויגוסט - ערשטע וועלט מלחמה: בריטאניע דערקלערט מלחמה קעגן עסטרייך-אונגארן.
* 15טן אויגוסט - געעפנט דער פאנאמא קאנאל
* 20סטן אויגוסט - ערשטע וועלט מלחמה: דייטשלאנד נעמט איין בריסל.
* 23סטן אויגוסט - ערשטע וועלט מלחמה: די יאפאנישע אימפעריע פראקלאמירט מלחמה אויף דייטשלאנד
* 2טן נאוועמבער - רוסלאנד דערקלערט מלחמה אויף דער אטאמאנישער אימפעריע
* 5טן נאוועמבער - בריטאניע אנעקסירט ציפערן, און דערקלערט מלחמה, צוזאמען מיט פראנקרייך, אויף דער אטאמאנישער אימפעריע

## געבוירן

* 18טן מערץ - שניאור ליפסאן, ישראלדיקער פיזיקער, פון די גרינדער פון דעם אפענעם אוניווערסיטעט אין ישראל (נפטר 2001)
* 24סטן אפריל - יאן קראסקי, קעמפער אין דער פוילישער אונטערגרונט ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, חסיד אומות העולם (געש' 2000)
* 15טן יוני - יורי אנדראפאוו, גענעראל סעקרעטאר פון דער קאמוניסטישער פארטיי פונעם סאוועטן פארבאנד (געש' 1984)
* טאר הייערדאל, נארוועגישער ביאלאג, פירער פון דער "קאן טיקי" רייזע (געש' 2002)
* 28סטן אקטאבער - יונה סאלק, ערפינדער פון אימוניזירונג קעגן פאליא (געש' 1995)

## געשטארבן

* 28סטן יוני - דער קרוינפרינץ פון דער עסטרייך־אונגארישער אימפעריע (דערמארדעט) (געב' 1863)
* 3טן יולי - דזשאזעף טשעמבערליין, בריטישער פאליטיקער (געב' 1836)

## נאבעל פריזן

* פיזיק - מאקס פאן לויע

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1914יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1909  •
1910  •
1911  •
1912  •
1913  •
**1914**  •
1915  •
1916  •
1917  •
1918  •
1919
  |
# פאנאמא קאנאל

דער **פאנאמא קאנאל** (שפּאַניש: *Canal de Panamá*, ענגליש: *Panama Canal*) איז א חשובער נאוויגאציע קאנאל וואס גייט אריבער דעם איסטאמס אין פאנאמא, צענטראלע אמעריקע, און פארבינדט דעם אטלאנטישן אקעאן מיטן פאציפישן אקעאן. דער קאנאל איז לאנג 77 ק"מ. בויען דעם קאנאל איז געווען איינע פון די גרעסטע און שווערסטע ארויסרופן פון אינזשעניריע. א דאנק דעם קאנאל קענען שיפן פארן גלייך צווישן די צוויי אקעאנען אן צו דארפן ארומפארן דרום אמעריקע און דעם מאגעלאן דורכגאס, וואס פארקירצט די נסיעה מיט 13,000 קילאמעטער.

אדורכפארן די לענג פונעם קאנאל דויערט 8 ביז 10 שעה.

דער אריגינעלער געדאנק פון א קאנאל אין פאנאמא האט מען געקלערט שוין דעם 16טן יארהונדערט. אין 1880 האבן די פראנצויזן פרובירט אנהייבן גראבן א קאנאל, אנגעפירט דורך פערדינאנד דע לעסעפס, אבער אסאך מענטשן זענען געשטארבן ביי דער ארבעט, און זיי האבן אויפגעהערט אין 1889. די ארבעט האט אנגעהויבן נאכאמאל ווען פאנאמא איז געווארן זעלבשטענדיק, און צווישן 1904 און 1914 האבן די אמעריקאנער ארמיי אינזשענירן געבויט דעם פאנאמא קאנאל.

דער קאנאל איז אינגיכן געווארן א הויפט אינטערנאציאנאלע נאוויגאציע רוטע, וואס מער ווי 14,000 שיפן פארן אדורך יעדע יאר, טראגנדיק מער ווי צויי הונדערט מיליאן טאן סחורה.

דער קאנאל שאפט 80% פון פאנאמא'ס הכנסות.

אין 1977 האט מען אונטערגעשריבן אן אפמאך צווישן פאנאמא און די פאראייניגטע שטאטן אריבגערצוגעבן דעם קאנאל צו פאנאמא ביזן סוף פונעם יארהונדערט.

## רעפערענצן
# 1977

|  |
| --- |
| 1977 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1977 *MCMLXXVII* |
| יידישער לוח | ה'תשל"ז - ה'תשל"ח |
| כינעזישער קאלענדאר | 4673 – 4674 丙辰 – 丁巳 4674 איז דאס יאר פֿונעם שלאַנג |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1969 – 1970 |
| פערסישער קאלענדאר | 1355 – 1356 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1397 – 1398 |

‏**1977** איז דאס 77סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1977 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

**1977** איז געווען א נארמאל יאר וואס האט אנגעהויבן שבת.

## געשעענישן

* 4טן מערץ - 1,500 געהרג'עט אין אן ערדציטערניש אין רומעניע
* 10טן מערץ - אסטראנאמען אנטדעקן צום ערשטן מאל רינגען ארום דעם פלאנעט אוראנוס
* 16טן יוני - לעאניד ברעזשנעוו ווערט הערשער פונעם סאוועטן פארבאנד
* 27סטן יוני - דזשיבוטי באקומט זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך

## געבוירן

* 12טן יולי - יונית לוי, ישראלדיקע נייעס פרעזענטארשע

## געשטארבן

* 14טן יאנואר - אנטאני אידן, פרעמיער מיניסטאר פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1897)
* 16טן מערץ - כאמיל זשומבלאט, פירער פון די דרוזן אין לבנון (געב' 1917)
* 26סטן יולי - אסקר מארגנשטערן, אמעריקאנער עקאנאמיסט, איינער פון די גרינדער פון שפיל טעאריע (געב' 1902)
* 19טן אויגוסט - גראטשא מארקס, אמעריקאנער יידישער קאמיקער (געב' 1890)
* 25סטן דעצעמבער - טשארלי טשאפלין, ענגלישער פילם אקטיאר (געב' 1889)

## נאבעל פריזן

* מעדיצין - ראזאלין יאלא, יידישע אמעריקאנער ביאפיזיקער

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1977יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1972  •
1973  •
1974  •
1975  •
1976  •
**1977**  •
1978  •
1979  •
1980  •
1981  •
1982
  |
# 1979

|  |
| --- |
| 1979 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1979 *MCMLXXIX* |
| יידישער לוח | ה'תשל"ט - ה'תש"ם |
| כינעזישער קאלענדאר | 4675 – 4676 戊午 – 己未 4676 איז דאס יאר פֿונעם שאף |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1971 – 1972 |
| פערסישער קאלענדאר | 1357 – 1358 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1399 – 1400 |

‏**1979** איז דאס 79סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1979 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 7טן פעברואר - פלוטאן פארט אריין אינעם אָרביט פון נעפטון
* 26סטן פעברואר - ליקוי חמה איבער צפון אמעריקע (גאנץ איבער קאנאדע)
* 11טן אפריל - די הערשאפט פון אידי אמין אין אוגאנדע ווערט אראפגעווארפן
* 4טן מיי - מארגארעט טאטשער באשטימט פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך

## געבוירן

## געשטארבן

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1979יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1974  •
1975  •
1976  •
1977  •
1978  •
**1979**  •
1980  •
1981  •
1982  •
1983  •
1984
  |
# פאנאמא

|  |
| --- |
| רעפובליק פון פאנאמא (שפאניש) República de Panamá |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן פאנאמא |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון פאנאמא |
| **קאָנטינענט** | אמעריקע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | שפאניש |
| **הויפּטשטאָט** | פאַנאַמאַ־שטאָט ﻿ / ﻿ |
| **רעגירונג** | רעפובליק |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** | ריקארדא מארטיניי  |
| **גרינדונג דאַטום** | 3טן נאוועמבער 1903 (פון קאלאמביע) |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 75,517 קוואַדראַט ק"מ 118 2.9% |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  3,405,813 (מיי 2010) 44.5 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $44.360 ביליאן  |
| **וואַלוטע** | באלבאא |
| **צײַט זאָנע** | 5- |
| **אינטערנעט דאָמען** | pa. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 507+ |

**פאנאמא** (ענגליש: *Panama*), אפיציעל די **רעפובליק פון פאנאמא** (שפּאַניש: *República de Panamá*), איז דאס דרומסטע לאנד פון צענטראלער אמעריקע און ממילא פון צפון אמעריקע. פלאצירט אויפן איסטמאס צווישן צפון און דרום אמעריקע, פאנאמא האט גרענעצן מיט קאסטא ריקא צו צפון־מערב, קאלאמביע צו דרום־מזרח, דעם קאראאיבישן ים צו צפון און און דעם פאציפישן אקעאן צו דרום. די ויפטשטאט איז פאַנאַמאַ־שטאָט.

די שפאנישע האבן אויסגעפארשט און באזעצט דאס לאנד אינעם 16טן יארהונדערט. אין 1821 האט פאנאמא זיך געשיידט פון שפאניע און זיך פארבינדן אין א פארבאנד מיט קאלאמביע, עקוואדאר און ווענעזועלע, וואס האט געהייסן די רעפובליק פון גראן קאלאמביע. ווען גראן קאלאמביע האט זיך צעטיילט אין 1830, איז פאנאמא געבליבן א טייל פון קאלאמביע. אין 1903 האט פאנאמא ארויסגעטרעטן פון קאלאמביע.

צווישן 1904 און 1914 האבן די אמעריקאנער ארמיי אינזשענירן געבויט דעם פאנאמא קאנאל. אין 1977 האט מען אונטערגעשריבן אן אפמאך צווישן פאנאמא און די פאראייניגטע שטאטן אריבגערצוגעבן דעם קאנאל צו פאנאמא ביזן סוף פונעם יארהונדערט.

## זעט אויך

* פאנאמא קאנאל
* גרויס-קאלאמביע

## רעפערענצן
# מוראשקע

| מוראַשקעס |
| --- |
|  *Formica rufa*, אַ מוראַשקע |
| וויסנשאַפֿטלעכע קלאַסיפֿיקאַציע |
|

|  |  |
| --- | --- |
| קעניגרייך: | בעלי חיים  |
| (unranked): | Ecdysozoa  |
| שטאַם: | ארטראפאדן  |
| קלאַס: | אינסעקטן  |
| סדר: | Hymenoptera  |
| פֿאַמיליע: | **Formicidae** Latreille, 1802  |

 |

די **מוראַשקעס** זענען אַן אינסעקט גרופּע, פֿאַרבינדט מיט װעספּן און בינען. די מוראַשקעס לעבן אין געזעלשאַפֿטן און האָבן אַ באַשטימטע סאָציאַלע סטרוקטור. דער ראש פֿון דער מוראַשקע־מלוכה איז די מלכּה און זי איז אױך די גרעסטע אין דער מלוכה. די מלכּה איז דאָס װײַבל און לײגט אײַער. די מוראַשקעס װאָס מען זעט די אַרבעטערינס און האָבן די אחריות פֿאַר דער דערגרײכונג פֿון עסנװאַרג פֿאַר דער קעניגין און פֿאַר די לאַרװן. די פֿליגלען געפֿינט מען בײַ מוראַשקעס נאָר אין זכרים און יונגע מלכּות.

מוראַשקעס געפינען זיך איבער דער גאָרער װעלט אחוץ אנטארקטיקע, איסלאנד, גרינלאנד און עטלעכע אַנדערע אינזלען.

מוראַשקעס לײַדן פֿון עטלעכע בעלי־חיים װאָס באַפֿאַלן זײ. צװישן זײ איז דאָ אַ גרופּע פֿון רױב־חיות װאָס װױנען צוזאַמען מיט מוראַשקעס און זען אױס װי זײ (דורך מימיקריע) אָבער זײ באַפֿאַלן די מוראַשקעס.
# מיני מויז

| מיני מויז |
| --- |
|  אַ מאָלערײַ פֿון מיני מויז |
| **ערשטער אויפֿטרעט** | "עראָפּלאַן באַנעמעניש" (1928) |
| **שאַפֿערס** | וואלט דיזני אב אייווערקס |
| **שטימע אקטיארן** | וואלט דיזני (1928) מאַרסעלייט גאַרנער (1928 - 1940) טעלמאַ באָרדמאַן (1940 - 1942) רוט קליפֿאָרד (1942 - 1952) ראַסי טיילאָר (1986 - 2019) |
| **אינפארמאציע** |
| **פולער נאמען** | מינערוואַ מויז |
| **זגאַל** | מויז |
| **פריינט** | מיקי מויז (בעסטער פריינד) דייזי דאק דאנאלד דאק גופֿי פּלוטאָ קלאַראַבעל קו |
| **שונאים** | שוואַרצער פּיט |

**מיני מויז** אדער **מיני מאַוס** (ענגליש: *Minnie Mouse*) איז אַ קאַרטון כאראקטער. מיני איז די חברטע פֿון מיקי מויז. די ביידע זענען געשאַפֿן געווארן דורך וואָלט דיזני. זי איז געבוירן געווארן דעם 18טן נאוועמבער 1928, און האט ערשטנס באַווייזט זיך אין דעם קורצן פֿילם "עראָפּלאַן באַנעמעניש" (1928).

## גלעטלינגען

מיני מויז האט צוויי גלעטלינגען, אַ הונטין און אַ קאָטער. די הונטינ'ס נאָמען איז פֿיפֿי. פֿיפֿי האט פֿינף הינטעלעך פֿון מיקי'ס הונט פּלוטאָ. פּלוטאָ איז געווען מיקי'ס ערשטע הונט, און דאַמאָלסט איז זיין נאָמען געווען ראָווער (*Rover*). מיני האט אויך אַ קאָטער מיטן נאָמען פֿיאַגראָ, דער זעלבער קאָטער פֿונעם דיזני פֿילם "פּינאָקיאָ". לעצטנס האט זי אַדאָפּטירט צוויי נייע גלעטלינגען, אַ יאַשטשעריצע און אַ שלאַנג מיט די נעמען לאָלי און פּאָפּ.

## חתונה מיט מיקי

אין אַן אינטערוויו מיט וואָלט דיזני אין 1933 האט ער געזאגט אַז מיקי און מיני זענען פֿאַרהייראַט אין פּריוואַטן. אויך האט ער געזאגט אַז אַ סאַך מענטשן האבן דאס געפֿרעגן פֿון אים. זיי זענען פֿאַרהייראַט אין אַ טייל פֿילמען, און קאַװאַלירן אין אַנדערע.
# גלאז

**גלאז** איז א הארטער, קרישלדיגער, דורכזיכטיגער סאליד וואס מען ניצט אין שויבן, שפיגלען, ברילן, פֿלעשער און נאך.
גלאז ווערט געמאכט פון זאמד, אדער בעסער געזאגט, פון סיליקא, וואס מען הייצט ביז ער ווערט פליסיק, און דערנאך טוט מען אפקילן גאנץ גיך.
ווען ער איז א ביסל ווייך קען מאכן דעם אין נארוועלכער פארעם מען וויל.

מען קען פארשטערקערן גלאז מיט דראטן אדער לאמינאציע.

פאר אינזאלאציע ניצט מען אפט גלאז פיברע מאטעריאל.

פיזיש איז גלאז אן איבערגעקילטע פליסיקייט.

שוין אין אוראלטע צייטן האט מען געניצט גלאז. ווען מען האט פארברענט זאמען האט זיך דאס אש צוזאמגעשטעלט מיט זאמד ביי א הוכן טעמפעראטור און פון דעם איז געווארן סיליקאט גלאז וואס אנטהאלט 60% SiO2. אז מען לייגט צו קאליום דיאקסיד K2O באקומט מען דורכזיכטיגן גלאז. מענטשן האבן געניצט דעם גלאז צו שאפן צירינג און קליינע פלעשלעך.