Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# געלט

**געלט** איז יעדע זאך מיט וואס מ'קען באצאלן פאר גוטער און דינסטן. אויך מיט וואס מ'קען אפצאלן א חוב.
געלט איז א מיטל צו האנדלען דערמיט.

היינטיקע צייטן איז געלט מטבעות און באנקנאטן, וואס האבן נישט קיין עצמדיקן ווערט, נאר מ'ניצט זיי פאר געלט. דער מערסטער טייל פון געלט איז נישט די מטבעות און באנקנאטן נאר דאס געלט וואס ליגט אין באנק קאנטעס.

## היסטאריע

היינטיקע צייטן קויפן כמעט אלע מענטשן גוטער מיט געלט. אבער אמאליקע צייטן פלעג דער מערסטער טייל פון מסחר געפירט ווערן דורך בייטהאנדל. למשל, ווען איינער האט קי און דער צווייטער האט ווייצן, האט דער ערשטער געגעבן דעם צווייטן איין קו אנשטאט א מאס ווייצן. און אזוי שטענדיק. אבער, פארשטייט זיך, ווען א פי־הענדלער דארף אלעמאל באצאלן פאר סחורה מיט א קו, איז דאס נישט אזוי פשוט. אזוי איז געווארן דער מצב וואו זאכן מיט א הויכן ווערט זענען געווארן די מיטל פאר בייטהאנדל, למשל צירונג, געווירצן און גאלד.

מיט דער צייט האט מען אנגעהויבן צו מאכן מטבעות פון גאלד און זילבער און אנדערע מעטאלן. די מטבעות האבן צוויי גרויסע מעלות. ערשטנס זענען זיי נישט צו גרויס. און מען קען זיי ארומטראגן וואו מען וויל. צווייטנס זיי האלטן אויס א לענגערע צייט, נישט ווי א קו, וואס קען שטארבן, אדער ווייץ, וואס ווערט פארפוילט. דריטנס, מיט א מטבע קען מען זען זאפארט וויפיל ער איז ווערט, אבער א קו קען זיין מאגער אדער קראנק, און יעדע קו האט אן אנדער ווערט.

* דעלאַווער בריק פֿירמע דאָללאַר
* יאַפּאַניש 10 סען רעכענונג
* רייך
* סובריין
* אמעריקאנער דאלאר
* האַלב דאָללאַר
* סיעראַ ליאָון דאָללאַר
* כינעזיש פּו געלט
* שטר כסף
* קאָנדוקטאָר ס זעקל מיט אַ מאַטבייע דיספּענסער
* לירה טורקית
* הריבניה

## זעט אויך

* מזומן
* וואלוטע
# קאנאל

דער דוניי־שווארצער ים קאנאל ביי מורפאטלאר
א **קאַנאַל** איז געוויינלעך א וואסער וועג געמאכט דורך מענטשן. מען מאכט קאנאלן פאר צוויי צוועקן:

1 א שיפיקער טראנספארטאציע קאנאל פאר שיפן צו פירן סחורות און מענטשן.
2 א וואסערקאנאל צו פירן טרינקבאר וואסער.
אפטמאל איז א קאנאל שמאל, אז נאר בארקעס און שמאלשיפן קענען פארן אויף אים.

## זעט אויך

* סועץ קאנאל
* פאנאמא קאנאל
# 1993

**1993** איז דאס יאר ניינצן דריי און ניינציג וואס האט אנגעהויבן פרייטאג.

* יידישע יארן ה'תשנ"ג - ה'תשנ"ד

|  |
| --- |
| 1993 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1993 *MCMXCIII* |
| יידישער לוח | ה'תשנ"ג - ה'תשנ"ד |
| כינעזישער קאלענדאר | 4689 – 4690 壬申 – 癸酉 4690 איז דאס יאר פֿון דער הון |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1985 – 1986 |
| פערסישער קאלענדאר | 1371 – 1372 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1413 – 1414 |

‏**1993** איז דאס 93סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1993 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 1טן יאנואר - טשעכאסלאוואקיי צעטיילט אויף טשעכיי או סלאוואקיי.
* 26סטן יאנואר - וואצלאוו האוול געוויילט דער ערשטער פרעזידענט פון טשעכיי.
* 24סטן מיי - עריטרעע פראקלאמירט איר אומאפהענגיקייט פון עטיאפיע
* 6טן יוני - ערשטע וואלן פאר פרעזידענט אין מאנגאליי.
* 25סטן יוני - קים קעמפבעל ווערט די ערשטע פרוי פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע.
* 12טן יולי - ערדציטערניש מיט א שטארקייט פון 7.8 אין דער ריכטער סקאלע לעבן האקיידא, יאפאן איז גורם א שעדלעכע צונאמי כוואליע.
* 29סטן סעפטעמבער - ערדציטערניש אין אינדיע. 10,000 מענטשן אומגעקומען.
* 1טן נאוועמבער - דער מאאסטריכט אפמאך שטעלט אויף דעם אייראפעישן פארבאנד.

## געבוירן

## געשטארבן

* 9טן אפריל - הרב יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק, רב און פילאסאף (געב' 1903)
* 31סטן יולי - באדעוויין, מלך פון בעלגיע (געב' 1930)
* 6טן נאוועמבער - יוסף סערטשוק, קאמאנדיר פון די יידישע פארטיזאנען אין לובלין געגנט ביי דער צווייטער וועלט מלחמה (געב' 1919)

## נאבעל פריזן

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1993יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1988  •
1989  •
1990  •
1991  •
1992  •
**1993**  •
1994  •
1995  •
1996  •
1997  •
1998
  |
# זומער אלימפיאדע 2008

דער ביידזשינג אלימפיאדע 2008 סימבאל
**בײדזשין זומער־אָלימפיאַדע 2008** איז דער גרעסטער ספארט־פארמעסט פונעם יאר 2008. זי איז געווען די 29סטע זומער אלימפיאדע. די אלימפישע שפילן האבן זיך געעפנט דעם 8טן אויגוסט און עס האט זיך געענדיקט דעם 24סטן אויגוסט. די שפילן זיינען פארגעקומען מערסטנס אין דעם אלימפישן באשטימטן שטח אין ביידזשינג וואס איז אין כינע. אין דער אלימפיאדע האָבן זיך באטײליקט איבער 200 עקספעדיציעס און 10,500 ספארטלערס.

די פייערלעכע עפענונג צערעמאניע האט מען געפראװעט דעם 8טן אינעם 8טן, 8 מינוט נאך אכט מיט 8 סעקונדעס, זייט דער נומער אכט באצייכנט א גוטן מזל איז דער כינעזישער טראדיציע.

דער ספארט־פארמעסט האט ארײַנגערעכנט 302 פארמעסטן (165 פאר מענער, 127 פאר פרױען און 10 געמישט, אין 28 פארשײדענע ספּארט-צװײַגן.

די בײדזשינג־נאציאנאל־סטאַדיע געבױט װי א נעסט
## דרויסנדיקע פארבינדונגען

* ביידזשינג אלימפיאדע (ארכיווירט 07.09.2004 ביי דער Wayback Machine) - אפיציעלע וועבזייט (אין ענגליש)
* אן ארטיקל וועגן אלימפישע שפילן אינעם לעבנס פראגן בלאט (ארכיווירט 08.03.2012 ביי דער Wayback Machine)
# 5טן פעברואר

| ►►
◀◀ פעברואר |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 5טן פעברואר** איז דער 36סטער טאג פון יאר אין דער זעקסטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 329 טעג (330 אין אן עיבור־יאר).

## היסטארישע געשעענישן

* 1958 - גאמאל אבדול נאסער ווערט דער ערשטער פרעזידענט פון עגיפטן

## געבוירן

* 1788 - ראבערט פיל, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1850)
* 1939 - שמואל האלפערט, כנסת דעפוטאט פון דער אגודת ישראל פארטיי (יהדות התורה)
* 1946 - שאַרלאַט ראַמפלינג

## געשטארבן

---

* 4טן פעברואר - 6טן פעברואר
* פעברואר
# 28סטן פעברואר

| ►►
◀◀ פעברואר |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 28סטן פעברואר** איז דער 59סטער טאג פון יאר אין דער ניינטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 306 טעג (307 אין אן עיבור־יאר).

## היסטארישע געשעענישן

* 1868 - בנימין דיזרעעלי ווערט פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע
* 1935 - דערפינדונג פון ניילאן
* 1986 - אלאף פאלמע, פרעמיער מיניסטער פון שוועדן, דערמארדעט
* 1986 - זשאן דעמיאניוק איבערגעליפערט פון די פאראייניגטע שטאטן קיין ישראל
* 1991 - שלוס פונעם איינגאס קריג
* 2002 - דער איירא פארטוישט ענדלעך די אלטע וואלוטעס פון פארשידענע לענדער אינעם אייראפעישן פארבאנד

## געבוירן

* 1898 - מאלי פיקאן, יידישע טעאטער אקטריסע (געש' 1992)
* 1901 - ליינוס פאלינג, אמעריקאנער כעמיקער-פיזיקער (געש' 1994)
* 1955 - גילבערט גאָטפֿריד, יידיש-אמעריאקנער קאָמיקער און אקטיאר (געש' 2022)

## געשטארבן

* 1648 - כריסטיאן דער פערטער, מלך פון דענמארק (געב' 1577)
* 1986 - אלאף פאלמע, שוועדישער פאליטיקער (געב' 1927)

---

* 27סטן פעברואר - (29סטן פעברואר) - 1טן מערץ
* פעברואר
# גלעטשער

א **גלעטשער** א גרויסער קריכעדיגער טייך פון אייז, פארמירט פון קאמפאקטע שיכטן פון שניי, וואס פליסט דורך שווערקראפט (גראוויטאציע). אייז אין די גלעטשערס שאפט די גרעסטע זאפאס פון פרישוואסער אויף דער ערד, און די צווייטער גרעסטער זאפאס פון וואסער נאך די אקעאנען. גלעטשערס באדעקן ריזיקע שטחים אין די פאלאר ראיאנען; אחוץ דעם געפינט זיך גלעטשערס אויף די גאר הויכע בערג.

מען געפינט אסאך גלעטשערס אין אנטארקטיקע, טשילע, קאנאדע, אלאסקע, גרינלאנד און איסלאנד. בערג גלעטשערס זענען גאנץ פארשפרייט, למשל אין די אנדן, הימאלייע, ראקי בערג, קאווקאז און די אלפן, אין דעם יאדערלאנד פון אויסטראליע זענען נישט פאראן קיין גלעטשערס.

פּעריטאָ מאָרענאָ גליישער אין ארגענטינע
* אלעטש גלעטשער, שווייץ
* אייזבערג צעברעכן זיך פון א גלעטשער, קאפ יארק, גרינלאנד
# אירלאנד

‫

|  |
| --- |
| אירלאנד |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן  |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון  |
| **קאָנטינענט** | אייראָפּע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | איריש, ענגליש |
| **הויפּטשטאָט** | דובלין  |
| **רעגירונג** |  |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** | מיכאל ד״ היגינס  |
| **גרינדונג דאַטום** |  |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | קוואַדראַט ק"מ [[ליסטע פון לענדער לויט שטח|]]  |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | (53סט)  |
| **וואַלוטע** | איירא € |
| **צײַט זאָנע** |  |
| **אינטערנעט דאָמען** | ie.. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 353+ |

**אירלאַנד** איז אַ לאַנד אין אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז דובלין. אירלאַנד אקופירט רוב פֿון דעם אירלאנד אינזל.

אין 1948 איז אירלאַנד געווארן אַ רעפּובליק און עס האָט פֿארלאזט דער בריטישער קאמאנוועלט.

## היסטאריע

## געאגראפיע

## עקאנאמיע

## קולטור

די צוויי מערסטע געשפילטע ספארטן אין אירלאנד זענען האָרלינג און איריש פֿוטבאָל.

 לענדער פון אייראפע

|  |
| --- |
| **סואווערענע שטאטן**
אונגארן ·
אוקראינע ·
אזערביידזשאן1 ·
איטאליע1 ·
איסלאנד ·
אירלאנד ·
אלבאניע ·
אנדארע ·
ארמעניע2 ·
באסניע און הערצעגאווינע ·
בולגאריע ·
בעלארוס ·
בעלגיע ·
גרוזיע1 ·
גריכנלאנד ·
דייטשלאנד ·
דענמארק3 ·
האלאנד3 ·
וואטיקאן שטאט ·
טערקיי1 ·
טשעכיי ·
לוקסעמבורג ·
ליטע ·
ליכטנשטיין ·
לעטלאנד ·
מאלדאווע ·
מאלטא ·
מאנאקא ·
מאנטענעגרא ·
נארוועגיע3 ·
סאן מארינא ·
סלאוואקיי ·
סלאוועניע ·
סערביע ·
עסטלאנד ·
עסטרייך ·
פארטוגאל3 ·
פוילן ·
פאראייניגטע קעניגרייך3 ·
פינלאנד ·
פראנקרייך1 ·
ציפערן2 ·
צפון-מאקעדאניע ·
קאזאכסטאן1 ·
קראאטיע ·
רומעניע ·
רוסלאנד1 ·
שווייץ ·
שוועדן ·
שפאניע1
**אפהענגיקע טעריטאריעס**
אזארן ·
גיבראלטאר ·
גערנזי ·
דזשערזי

**נישט אנערקענטע שטאטן**
אבכאזיע ·
דאנעצקער מענטשנ'ס רעפובליק ·
לוגאנסקער מענטשנ'ס רעפובליק ·
קאסאווא4 ·
צפון ציפערן

1 טייל פון דער טעריטאריע איז דרויסן פון אייראפע.
2 אינגאנצן אין מערב אזיע אבער מיט שטארקע סאציא-פאליטישע פארבינדונגען מיט אייראפע.
3 האט טעריטאריעס אינדרויסן פון אייראפע.
4 קאסאווא האט דערקלערט זיין אומאפהענגיקייט פון סערביע דעם 17טן פעברואר 2008 און איז אנערקענט פון א טייל לענדער.

 |

  מיטגלידער שטאטן פונעם אייראפעאישן פארבאנד

|  |
| --- |
|
אונגארן · איטאליע · אירלאנד · בולגאריע · בעלגיע · גריכנלאנד · דייטשלאנד · דענמארק · האלאנד · טשעכיי · לוקסעמבורג · ליטע · לעטלאנד · מאלטא · סלאוואקיי · סלאוועניע · עסטלאנד · עסטרייך · פארטוגאל · פינלאנד · פוילן · פראנקרייך · ציפערן · קראאטיע · רומעניע · שוועדן · שפאניע |

 ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג (OECD)

|  |
| --- |
|

אויסטראליע ·
אונגארן ·
איסלאנד ·
אירלאנד ·
איטאליע ·
בעלגיע ·
גריכנלאנד ·
דייטשלאנד ·
דענמארק ·
דרום קארעע ·
האלאנד ·
טערקיי ·
טשילע ·
טשעכיי ·
ישראל ·
יאפאן ·
לוקסעמבורג ·
מעקסיקע ·
ניי זילאנד ·
נארוועגיע ·
סלאוואקיי ·
סלאוועניע ·
עסטרייך ·
פארטוגאל ·
פוילן ·
פינלאנד ·
פראנקרייך ·
קאנאדע ·
שפאניע ·
שוועדן ·
שווייץ ·
פאראייניגטע קעניגרייך ·
פאראייניגטע שטאטן
 |
# סאלאט

סאַלאַט באַר
א **סאלאט** איז א געמיש פון עסן, וואס מאכט יעדע מאכל אסאך בעסער.

עס איז פארהאנען סאלאטן, פון גרינצייג (אפטמאל מיט בוימל), פון פרוכטן, פון אייער, פון פיש, און אלערליי עסן.

א סאלאט איז געאייגענט צו באשיינען דעם עסן טיש, און נאכמער צו זעטיגן דעם קערפער און געבן א גאר גוטע אפעטיט.

דער ברודער פונעם סאלאט איז די שניטקע, וואס גייען געווענליך האנט ביי האנט, אדער גאר אין איין בונד.
# אוזבעקיסטאן

|  |
| --- |
| *רעפובליק פון אוזבעקיסטאן Ўзбекистон Республикаси* |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן אוזבעקיסטאַן |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: *O'zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi* מלוכהזינגליר פון די רעפובליק פון אוזבעקיסטאן  |
| אָרט פֿון אוזבעקיסטאַן |
| **קאָנטינענט** | אזיע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | אוזבעקיש |
| **הויפּטשטאָט** | טאשקענט ﻿ / ﻿ |
| **רעגירונג** |  |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** |  |
| **גרינדונג דאַטום** | 1991 (זעלבשטענדיקייט פון דער סאוועטן פארבאנד) |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 448,978 קוואַדראַט ק"מ [[ליסטע פון לענדער לויט שטח|]]  |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $136,28 ביליאן (77סט)  |
| **וואַלוטע** |  |
| **צײַט זאָנע** |  |
| **אינטערנעט דאָמען** | uz. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 998+ |

**אוזבעקיסטאַן** אפיציעל די **רעפובליק פון אוזבעקיסטאן** (אוזבעקיש: *O‘zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси*; *אזבעקיסטאן רעספובליקאַס*) איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראַל־אַזיע וואס גרענעצט קאזאכסטאן אין צפון און מערב, אפגאניסטאן און טורקמעניסטאן אין דרום, און קירגיזסטאן און טאדזשיקיסטאן אין מזרח. 37 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען אין אוזבעקיסטאַן. זײַן פרעזידענט איז איסלאָם קאַרימאָװ. ביז 1991 איז עס געווען אינעם סאוועטן פארבאנד.

זײַן הױפּטשטאָט איז טאַשקענט. די אנדערע וויכטיקע שטעט זענען סאמארקאנד און בוכארא.

קהל פֿון זעלבשטענדיקע שטאַטן‬ (קזס)[באַהאַלטן]

|  |  |
| --- | --- |
|
אוקרײַנע | אוזבעקיסטאַן | אַרמעניע | אַזערבײַדזשאַן | בעלארוס | טאַדזשיקיסטאַן | טורקמעניסטאַן | מאָלדאװע | קאַזאַכסטאַן | קירגיזסטאַן | רוסלאַנד |  |

|  זען • רעדן • ענדערן **אַזיע-לענדער**  |
| --- |
| אוזבעקיסטאן · אזערביידזשאן · אינדאנעזיע · אינדיע · איראק · איראן · אָמאַן · אפגאניסטאן · ארמעניע · בהוטאן · באכריין · באנגלאדעש · ברוניי · גרוזיע · דרום קארעע · וויעטנאם · טאדזשיקיסטאן · טורקמעניסטאן · טיילאנד · טערקיי · יאפאן · יארדאניע · ישראל · כינע · לאַאָס · לבנון · מאלדיוון · מאלייזיע · מאנגאליי · מזרח טימאר · מיאנמאר · נעפאל · סאודי אראביע · סיריע · סינגאפור · סרי לאנקא · פאקיסטאן · פאראייניגטע אראבישע עמיראטן · פיליפינען · ציפערן · צפון קארעע · קאזאכסטאן · קאטאר · קאמבאדיע · קואווייט · קירגיזסטאן · רוסלאנד · תימן |
# מערב זייט

די **מערבֿ־זייט** (אָדער דער אַבענד־לאַנד) (Occident) געגענזאץ צו מזרח־זייט (אָדער מאָרגנלאַנד) (Orient) נאָמען פֿאר די װעסטליכע העלפֿט פֿון אײראָפּע, איינשליסענד דייטשלאַנד, ענגלאַנד, פֿראַנקרייך, איטאליע און די פּיראנעישע האַלב־אינזל. אין דער צייט פֿון דער רוימישער װעלט־הערשאַפֿט האָט קייסער טעאָדאָזיוס די לענדער געטיילט אין צװיי טיילן. באַטראַכטענדיק רוים אַלס דעם מיטלפּונקט פֿון דער ערד האָט ער געגעבען די לענדער װאָס ליגן בײ זונן־אונטערגאַנג אַ נאָמען מערבֿ־מזרח־זייט. מיט דעם װאָרט מערבֿ־זייט איז פֿארשטאַנען געװאָרען דאָס װעסט־רוימישע רײך, און מיט דעם װאָרט מזרח־לאַנד דאָס אָסט־רוימישע רײד. אַלס דאָס קריסטנטום האָט זיך צום ערשטן מאָל געשפּאָלטן איז דאָס מערבֿ־זייט געבליבן ביים רוימיש־קאַטאָליציזם װערענד דאָס מזרח־זייט איז געװאָרן גרעכיש־קאַטאָליש.

## קוואַלן

דער דאָזיקער אַרטיקל נעמט אַרײַן דעם טעקסט װאָס געפֿינט זיך אונטערן זוכװאָרט „אַבענד־לאַנד” אין דער אַלגעמיינער אילוסטרירטער ענציקלאָפעדיע (באַנד 1), וואָס איז הײַנט אינעם רשות־הרבים.