Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# קאפיטאל

**קאַפיטאַל** באצייכנט די פארמעגן פון א מענטש (אדער וואס פאר א קערפער), וואס ער קען ניצן צו שאפן פראדוקטן אדער צו פארדינען אן איינקונפט. דער טערמין "קאפיטאל" ווערט ברייט געניצט אין די געביטן פון עקאנאמיק, פינאנץ און חשבון־פירעריי; דער גענויער באדייט פונעם ווארט קען ענדערן לויט די געביטן.

## עקאנאמיק

אין עקאנאמיק, איז קאפיטאל איינער פון די דריי פאקטארן פון פראדוקציע; די אנדערע צוויי זענען באדן און ארבעט. גיטער וואס זענען קאפיטאל קען מען ניצן אין פראדוקציע, ווערן פאבריצירט דורך מענטשן (אנדערש ווי באדן און נאטירלעכע רעסורסן), און ווערט נישט אויסגעניצט דורך פראדוקציע.
# יצחק פערלמאן

יצחק פערלמאן
יצחק פרלמן|  |
|
געבורט |
31 אויגוסט 1945 (אלט 80) יפו, בריטישער מאנדאט  |
|
מדינה |
ישראל, פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע  |
|
וואוינארט |
ניו יארק  |
| itzhakperlman.com |
|   |

**יצחק פּערלמאַן** (געבוירן כ"ב אלול תש"ה, דעם 31סטן אויגוסט 1945) איז אַ באַרימטער ישראלדיקער– אַמעריקאַנער פידלער, דיריגענט און מוזיק לערער. ער איז איינער פֿון די גרעסטע פֿידלערס פֿון דער צווייטער העלפֿט פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט. פּערלמאַן האָט אויך אַ ברייטע לערנען קאַריערע, ער גיט פּריוואַטע לימודים און בעל קלאַסן איבער דער וועלט.

פּערלמאַן איז געבוירן געוואָרן אין תל אביב. ווען ער איז געווען אַלט פֿיר יאָר, האָט ער געליטן פֿון פּאָליאָ קרענק, האָט צו טאָג און איז געגאנגען מיט דער הילף פֿון קוליעס. ער האָט זיך געלערנט אין דער מוזיק–אַקאַדעמיע "שולמית" אין יפו, און שּפּעטער איז ער אַריבערגעפֿאָרן אין די פאַראייניקטע שטאַטן צו לערנען זיך אין דער דזשוליאַרד שול בײַ איוואַן גאַלאַמיאַן דאָראָטי דעליי. געמאכט זייַן דעביוט אין קאַרנעגי האָל אין 1963.
.

פּערלמאַן האָט געוווּנען א סך פּריזן פֿאַר זײַן שפּילן איבער די יאָרן, אַרייַנגערעכנט פֿיל גראַמי פּרעמיעס. ער שפּילט אויף אַ באַרימט פֿידל, געמאַכט אין 1714 פֿון אַנטאָניאָ סטראַדיוואַרי. אויך אין זייַן פאַרמעגן איז אַ פֿידל פֿון גוואַרנערי דעל דזשעזו.
# מאדערניזאציע

די איידיע פון **מאדערניזאציע** שטאמט פון דאס טעאריע אז געזעלשאפטן טוישן זיך זיך אין לעבן צו זיך פירן ווי די מאדע פון דור וואס מלעבט אין זיינער צייט.

היסטאריקער זאגן אז זיי זעהן דאס בחוש ווען זיי באטראכטן אלע געזעלשאפטן לויט די דורות אז אייביג איז דער קינד אדער אייניקל מער פארגעשריטן אדער מער פונקליכער *מאדערן* פון די פריערדיגע דורות.[פֿעלט אַ מקור]
# קאנסטיטוציע

די **קאנסטיטוציע** פון א מדינה אדער א שטאַט זיינען גרונדענע שטארקע געזעצן פון דער רעגירונג וואס הערשט איבער אלע אנדערע פאליטישע געזעצן.

די קאנסטיטוציע לייגט אוועק ווי אזוי מ'זאל וויילן די מענטשן און אנשטאלטן וואס רעגירן איבערן לאנד, און ווען און וויאזוי מ'זאל פירן די וואלן.

נישט יעדע מדינה האט א געשריבענע קאנסטיטוציע. למשל, דאס פאראייניגטע קעניגרייך האט נישט קיין איין דאקומענט וואס ווערט גערופן זיין קאנסטיטוציע. די ערשטע פון די דאקומענטן וואס באשטיין די קאנסטיטוציע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך איז די מאגנא קארטא פון 1216.
# געשעפט

מיינט איר האנדל? ביזנעס? אדער דער יידישער פילם א געשעפט?

א **געשעפט** (אױף ס'רוב דיאַלעקטן פון אידיש: קראָם אָדער קלײט אָדער געװעלב) איז אן ארט ווו מען פארקויפט פארשיידענע פראדוקטן ווי עסנווארג, קליידער, מעבל און אנדערע.

פארצייטנס האבן די קלייטן געווען פלאצירט אין פריוואטע שטיבער, אבער אין די שפעטערע יארן האט מען באשטימט באזונדערע ערטער צו פארקויפן סחורה.

היינט צו טאגס איז דא פארשיידענע וועגן ווי צו פארקויפן סחורה:

* קלייטן אין די גאסן ווען פון פארנט איז עס פארמאכט פון גלאז.
* מארק - אפענע שטעלן ביי א פוסגייער גאס, די פארקויפערס שטייען אונטער זייערע טישן און פארקויפן אין אלגעמיין ביליגע סחורה אדער פאר גאר ביליג.
* 'אלס פאר א דאלאר' - דאס זיינען קלייטן מיט קליינע פראדוקטן וואס קאסטן נאר א דאלאר אדער עטלעכע שקלים.
* איינקויף צענטער - דאס איז א גרויסער בנין נאר מיט קלייטן.
* געשעפטן אויפן אינטערנעץ.
* טעלעמארקעטינג.

א מאדערן מיטל צו איינקויפן איז די קרעדיט קארטע
## מיט וואס טוט מען איינקויפן

פארצייטנס האט מען געפלעגט קויפן מיט אנדערע פראדוקטן, דאס הייסט א בייט, ווי צ.ב.ש. מען האט געקויפט אן איי מיט פארקויפן א ברויט. שפעטער האט מען דאס געטוישט אויף גאלד, זילבער מיט קופער, און דערנאך אויף געלט. היינט קויפט מען איבערהויפט מיט א קרעדיט קארטע.

* זעט אויך **מארק**

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 געשעפטן
# 1871

ה'תרל"א - ה'תרל"ב

|  |
| --- |
| 1871 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1871 *MDCCCLXXI* |
| יידישער לוח | ה'תרל"א - ה'תרל"ב |
| כינעזישער קאלענדאר | 4567 – 4568 庚午 – 辛未 4568 איז דאס יאר פֿונעם שאף |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1863 – 1864 |
| פערסישער קאלענדאר | 1249 – 1250 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1287 – 1288 |

‏**1871** איז דאס 71סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1871 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 17טן פעברואר - די פרייסישע ארמיי נעמט איין פאריז

## געבוירן

* 30סטן אויגוסט - ערנעסט ראדערפארד, ניי־זילענדער פיזיקער (געש' 1937)

## געשטארבן

* 11טן מיי - דזשאן הערשעל, ענגלישער מאטעמאטיקער, אסטראנאם און כעמיקער (געב' 1792)

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1871

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1871יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
18טער י"ה  • **19טער י"ה**  • 20סטער י"ה
1866  •
1867  •
1868  •
1869  •
1870  •
**1871**  •
1872  •
1873  •
1874  •
1875  •
1876
  |
# פערסישער איינגאס

דער **פערסישער איינגאס**, אויף פערסיש כאליזש פארס, און אראביש, אל-כאליזש אל-אראבי.
ווערט אויך גערופן, בעיקר אין די אראבישע לענדער. די נאמען פונעם ים סוף, ביזן ניינצטען יאר הונדערט, איז געווען אראבישער איינגאס. אין דער וועלט איז מער אנגענומען דעם פערסישער ווערסיע פון די נאמען, אדער "די איינגאס".

די איינגאס געפונט זיך אויף א שטח פון 233,000 קוואדראט קילאמעטער, עס פארבינדט זיך צו די אמאן איינגאס, אויף די מזרח. פון מערב זייט פאנגט זיך די איינגאס אן, פון א דעלטא ביי די טייך שאט אל-אראב, די טייך ווי די פרת און די חידקל, פאלן אריין אין איראק.

די איינגאס איז לאנג 989 קילאמעטער, אין די ברייט איז דער שמאלסטער טייל, 56 קילאמעטר ביי די הארמוז דורכגאס. די וואסער איז נישט זייער טיף, די מאקסימום טיפקייט איז נישט מער פון 60 מעטער, די שווונג איז אויך א שוואכע, אפילו ווען די וואסער הייבט זיך (בעיקר אין די ווינטער).

רוב פון די רויע נאפט איבער די וועלט, ווערט ארויסגעשעפט פון די איינגאס.

## לענדער

די לענדער ארום די איינגאס. פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, סאודי אראביע, באכריין א אינדזל, קאטאר וואס איז א האלב אינדזל פון סאודי אראביע, קאווייט און איראק צפון מערב, איראן צפון. עס זענען פארהאן עטליכע אינדזלען אינמיטן דעם איינגאס, וואס האט שוין געברענגט צו מערערע רייבערייען צווישן די לענדער, איבער ווער עס געוועלטיקט אויף זיי.

## היסטאריע

די וויכטיקייט פון די איינגאס, איז שוין א גאר היסטארישער, אלעקסאנדער דער גרויסער, האט שוין געהאט א פלאן, וועגן בויען א פארט פאר זיין אימפעריע. איבער די קומענדיקע הונדערטע יארן, איז די איינגאס געווען אונטער אראבער, פערסישע אימפעריע, אטאמאנישע אימפעריע, און אונטער מערב אייראפעישע הערשאפט. אין די ניינצעטע יאר הונדערט, האבן די אראבער אנערקענט אין די בריטישע הערשאפט. אין יאר 1960 איז די אנוועזנהייט פון גרויסבריטאניע, געקומען צו אן ענדע, און אויף זייער פלאץ איז אנגעקומען די פאראייניקטע שטאטן, און די סאוועטן פארבאנד.

די קאנפליקטן צווישן די אראבער און די פערסן, און יעדע לאנד אין ראיאן, ווילנדיק האבן מער נאפט. האט שוין געברענגט צו עטליכע קריגערייען, און מלחמות צווישן די לענדער. דורכאויס די איראן-איראק מלחמה (1988-1980), איז איינע פון די פראנטן געווען די איינגאס. שפעטער אין 1991 ווען סאדאם כוסעין, האט אינוואדירט קאווייט, וואס האט שפעטער צוגעברענגט צו די ערשטע גאלף מלחמה.

## דער נאמען

א לאנגע קריגעריי גייט ארום צווישן די לענדער אין מיטל מזרח, איבערן נאמען פון די איינגאס, אנגעפאנגען פון די 1950ע יארן. גאמאל אבדול נאסער, פרעזידענט פון עגיפטן, האט אין
זיין קריגעריי קעגן דעם שאך, געטוישט דעם נאמען צו אראבישער איינגאס, וואס איז געווארן אנגענומען אין די אראבישע וועלט. איראן פון זייער זייט, פירט אן אגרעסיווע פאליטיק, קעגן סיי ווער עס רופט עס אראבישער איינגאס, אויף אזוי ווייט אז זיי באיקאטירן, אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס, וואס רופן דעם איינגאס, אראבישער איינגאס.

כאלעד מאשאל, פירער פון כאמאס טעראר גרופע, האט אין א רעדע וואס באצייכנט דעם טאג וואס סאלאך א דין, האט איינגענומען ירושלים, פון די קרייצצוג. אנגערופן דעם איינגאס מיטן נאמען אראבישער איינגאס, די איראנער האבן געשוימט פאר כעס, אין איין וועב זייט האבן מענטשן געשריבן, אז כאמאס געט צוריק פאר איראן, די ליבשאפט וואס איראן האט צו כאמאס. אן איראנער מיטגלידער אין פארלאמענט (מאדזשעלס), האט שארף פארדאמט מאשאלס ווערטער, אויך האט דער מיטגלידער צוגעלייגט, אז די וועלט דארף וויסן, אז איראן איז זייער סענסיטיוו צו די נאמען "אראבישער איינגאס".
# פרעה

**פרעה** איז דער טיטל וואס מ'האט גערופן די געוועלטיגער פון מצרים אין די תורה. פרעה מיינט א *גרויסע הויז* אויף מצריש שפראך.

דאס איז אויך א טיטל אויף א מלך קשה, א רשע מרושע!

ער האט געפייניגט די אידן אין מצרים...
# וועלט היסטאריע

**וועלט היסטאריע** באשרייבט די קולטורעלע דערגרייכן פון דער מענטשהייט זייט פרעהיסטארישע צייטן ביזן סוף פונעם 20סטן יארהונדערט.

## די מענטשהייט

די תורה פארציילט אז דער אייבערשטער האט באשאפן אדם הראשון און האט אים געשטעלט אין גן עדן. אלע מענטשן דורך די דורות שטאמען פון אים און זיין ווייב חוה. ווען ער איז פארטריבן געווארן פון גן עדן איז ער געווען ערגעץ וואו אין אזיע.

די וויסנשאפטלער האלטן מערסטנס אז די מענטשהייט וואס זיי רופן האמא סאפיענס *homo sapiens* שטאמען פון אפריקע. טייל וויסנשאפטלער האלטן אז האמא סאפיענס האט אנטוויקלט אין עטלעכע ערטער פון דער וועלט.

## קלימאט

קלימאט האט א גרויסן עפעקט וויאזוי מענטשן לעבן. קלימאט ענדערט זיך אין די פארשידענע ראיאנען פון דער וועלט. טייל ערטער זענען ווארעם א גאנץ יאר, טייל קאלט.

קלימאט האט אויך אן עפעקט אויפן עסן וואס מענטשן קענען באקומען. איבעראל איז דא א הויפט עסן, וואס רוב מענטשן עסן מערסטע צייט. אין די פארשידענע לענדער איז דאס הויפט עסן: ווייץ, קוקורוזע, הירז, רייז, האבער, קארן, קארטאפל, יאם און באנדלעך.

## פרעהיסטאריע

 זעט דעם הויפּט אַרטיקל – **פרעהיסטאריעפרעהיסטאריע** איז טייטש "פאר היסטאריע; זי באהאנדלט די צייט איידער מ'האט אנגעהויבן שרייבן וועגן זייער לעבן.

ווען די פרעהיסטאריע האט געענדיגט ווענדט זיך אויפן ארט. אין עגיפטן זענען דא דאקומענטן וואס זענען אלט פינף טויזנט יאר. אין אויסטראליע הייבן אן די ערשטע געשריבענע באריכטן פון 1788, און אין ניי גיני פון בערך 1900.

## אוראלטע היסטאריע

אוראלטע היסטאריע איז די געשריבענע היסטאריע ביזן סוף פון דער רוימישער אימפעריע.

די אוראלטע ציוויליזאציעס זענען געווען אין שומער (שנער), מצרים, כינע, אינדיע, די מאיא קולטור אין צענטראל-אמעריקע, רוים, און אייראפע.

### שומער

שומערישע שטעט
שומער איז די ערשטע באוואוסטע ציוויליזאציע אין דער וועלט. די שומערן האבן איבערגענומען די פרוכטבארע האלבע לבנה ראיאן פון מעסאפאטאמיע אין די אוראלטע צייטן, און זיי האבן געבויט אסאך שטעט, וואס יעדע איינע האט געהאט אן אייגענע רעגירונג. אין דער תורה (פרשת נח) ווערט דערמאנט די שומערישע שטעט ארך, אכד, כלנה און נינווה. די תבואה איז געוואקסן אויף די ברעגן פון די חידקל און פרת טייכן.

די שומערן האבן אנטוויקלט א שריפט סיסטעם וואס הייסט פלעקלשריפט. די עלטסטע ווערסיעס פון איינער פון דער וועלטס ליטערארישע ווערק, דער *גילגאמעש עפאס*, גייען צוריק צו יענער צייט. טייל האלטן אז זיי האבן ערפינדן די זעגלשיף.

## נאך די רוימער

* ביזאנטישע אימפעריע
* איסלאם

דער איסלאמישער כאליפאט האט געהאט א גאלדענע תקופה אונטער די אבאסידן.
* מאנגאלישע אימפעריע

## די מיטלאלטער

## גלאבאליזאציע

### אייראפע

 זעט דעם הויפּט אַרטיקל – **היסטאריע פון אייראפע אינדוסטריעלע רעוואלוציע
* ערשטער וועלט קריג
* צווייטער וועלט קריג

### אזיע

#### מאגול אימפעריע

 זעט דעם הויפּט אַרטיקל – **מאגול אימפעריע**

דער טאזש מאהאל, געבויט אין 1648 דורך שאח דזשאהאן
 מאגול אימפעריע אין 1700
די מאגול אימפעריע איז געגרינדעט געווארן אין 1526 און האט געדויערט ביז 1857. זי איז געווארן אזוי גרויס צו הערשן איבער הינדוסטאן (דער אינדישער אונטער־קאנטינענט), און טיילן פון היינטיקן אפגאניסטאן. באבור האט געגרינדעט די אימפעריע אין 1526, און ער האט געהערשט ביז 1530. דער חשובסטער קייסער איז געווען אקבאר (1556–1605). נאכן טויט פון אויראנגזשעב (1658–1707), איז די מאגול אימפעריע געווארן גאנץ שוואך. די אימעפעריע האט געענדיגט אין 1857, ווען אינדיע איז געקומען אונטער דעם בריטישן ראזש.

## רעפערענצן

## זעט אויך

* היסטאריע
# פארמיטל

אויטאבוסן ווערן געניצט אסאך אויף עפנטליכן טראנספארט
א **פֿאָרמיטל** אדער **פֿארקער־מיטל** איז א מאשין אדער אפאראט צו פירן מענטשן אדער סחורה פון איין ארט צו אן אנדערן. פארמיטלען קען ארבעטן אויף דער יבשה, אויף שינעס, אויפן ים, אונטערן ים, אין די לופטן אדער אין דעם קאסמאס. די קראפט וואס פירט דעם פארמיטל קען ווערן א מאטאר, א בעל חי, דער ווינט אדער א שטראם. פארמיטלען וואס האבן א מאטאר ניצן א ברענשטאף (אזוי ווי בענזין) אדער עלעקטריע. די מערסטע פארמיטלען פארן אויף רעדער.

## סארטן פארמיטל

### פארמיטלען מיט א מאטאר

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * אמבולאנס
* אויטאמאביל
* בוס
* דאמפשיף
* העליקאפטער
 | * טאנק
* טעקסי
* טראמוויי
* טראקטאר
* לאסטאויטא
 | * לאקאמאטיוו
* לייכטע באן
* לעשאויטא
* מאטאציקל
* סובמארין
 | * עלעקטרישער אויטא
* עראפלאן
* קאראוואן
 |

### פארמיטלען אן א מאטאר

* ביציקל
* סקייטבארד
* דראשקע
* זעגלשיף
* טאטשקע
* שליטן
* ריקשא
* לופטבאלאן

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 פארמיטל
# פאספאר

**פֿאספֿאר** איז דער כעמישער עלעמענט מיט סימבאל **P** (לאטייניש: *phosphorus*) און אטאם נומער 15, אין דער גרופע פון נישט-מעטאלן.

א מאלעקול פון פאספאר האט פיר אטאמען, מיטן סימבאל P4. פאספאר האט דריי פארעמען: ווייסער פאספאר, רויטער פאספאר און שווארצער פאספאר.
# ים-רויבעריי

די דזשאָלי ראָדזשער פֿאָן
**ים-רויבעריי** איז א פֿארברעך וואס ווערט אויסגעפֿירט אויף שיפֿן אינעם ים. ים-רויבערס ווערן אויך גערופֿן **פּיראַטן**. געוויינטלעך האבן זיי קליינע און שנעלע שיפֿלעך. זיי ניצן אזלעכע שיפֿלעך צו אַטאַקן שיפֿן, געוויינטלעך גרויסע לאַסט-שיפֿן.

שוין זינט אז שיפֿן האבן ערשט געפֿאָרן אינעם ים זענען דא געווען פּיראַטן. אוראלט עגיפטן און גריכנלאנד, די רוימער, קעניגן אין דער מיטל אלטער און די בריטישע אימפעריע האבן געליטן פֿון פּיראַטן. א מאל איז דער קאַמף קעגן פּיראַטן געווען איינער פֿון די מערסט וויכטיקע ראלעס פֿון א פֿלאָט.

## מאדערנע צייטן

ים-רויבעריי דערשיינט נאָך א סך מאָל היינט אין דער אַדען איינגאס, בפֿרט דורך סאָמאַלישע פּיראַטן. מאדערנע פּיראַטן געוויינטלעך שטייגן אויף שיפֿן צו רויבן געלט. ביי צייטנס קענען זיי מאָרדן דער מאַנשאַפֿט אדער האַלטן זיי פֿאַר אױסלייז-געלט. אויף ווייניקע פֿאַלן קענען זיי אויך באהערשן די שיף און פֿאַרקויפֿן איר לאַסט.

די לאַסט-שיפֿן וואס פֿאָרן אין די אָקעאַנען זענען ריזיק. געוויינטלעך האָבן זיי זייער קליינע מאַנשאַפֿטן. ווייל די שיפֿן זענען ריזיק, זיי אפֿט טראגן א סך געלט אין דער סייף פֿונעם שיף. דאָס געלט ווערט באנוצט צו צאָלן דער מאַנשאַפֿט, און אויך צו צאָלן שטייערן צו בלייבן אין א פּארט אדער פֿאָרן דורך א קאַנאַל.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 ים-רויבעריי
# בעירוט

ביירוט
**ביירוט** (אַראַביש: *بيروت* ,גריכיש: *Βηρυττός*, פראַנצויזיש: *Beyrouth*, העברעיִש: *ביירות*) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון לבנון. די צאל פון אירע איינוווינער איז 1.6 מיליאן, איר פלאך איז 67 קעסטלדיג קילאמעטער. אין דרום זייט פון ביירוט וווינען איסלאמער שיאיטן. די שטאט איז אלט דריי און א האלב טויזנט יאר.

ביירוט געפינט זיך אויף א האלבאינזל ביים בארטן פונעם מיטלענדישן ים, און איז דער הויפט פארט פונעם לאנד.

תמוז ה'תשס"ו האט מדינת ישראל באמבאדירט צענדליקע צילן ריכטונגען אין דרום זייט פון לבנון און אין ביירוט.
# קאקאא בוים

קאקאא בוים מיט שויטן
דער **קאַקאַאָ בוים** (Theobroma cacao) איז א נידעריגער אימערגרינער בוים (פון 3 ביז 4.5 מעטער) פון דרום אמעריקע און צענטראלער אמעריקע. מען באניצט זיינע זוימען אויף צו מאכן שאקאלאד.

*Theobroma cacao*
דער בוים איז געהאדעוועט איבער 700,000 קוואדראט ק"מ. די עיקר לענדער זענען דער בארטן פון העלפאנדביין (40%), די גהאנע (15%) און אינדאנעזיע (15%).

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 קאקאא בוים
# לובלינער וואיעוואדעשאפט

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| **לובלינער וואיעוואָדעשאַפט (וואיעוואָדעשאַפט) Województwo lubelskie** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| **מדינה** / **טעריטאָריע** |  פּוילן |
| **גרינדונג דאַטע** | 1999 |
| **הויפּטשטאָט פון וואיעוואָדעשאַפט** | לובלין |
| **שטח** | 25,155 קוואדראט ק"מ |
|  ‑ **אין וואיעוואָדעשאַפט**  ‑ **באַפעלקערונג ענגקײט** |  2,135,715‏  (שטייענדיג 2016) 85 באוואוינער א ק"מ2 |
| www.lubelskie.pl |
|  |
|  |

 |

די **לובלינער וואיעוואָדעשאַפט** (פּויליש: *województwo lubelskie* וואיעוואָדזטווא לובעלסקיע), אויך **לובלינער גובערניע**, איז א וואיעוואדעשאפט (פראווינץ) אין מזרח פוילן. זי איז איינע פון די זעכצן פוילישע וואיעוואדעשאפטן געשאפן אין 1999, מיט א שטח פון 25,155 קוואדראט ק"מ און א באפעלקערונג פון 2,135,715 מיליאן באוואוינער. די הויפטשטאט פון דער וואיעוואָדעשאַפט איז לובלין (354,272); אנדערע פרינציפעלע שטעט זענען כעלם (67,989) אין מזרח, זאמאשטש (66,613) אין דרום און ביאלע (58,010) אין צפון.

די וואיעוואדעשאפט איז געשאפן געווארן דעם 1טן יאנואר 1999 פון די געוועזענער לובלינער, כעלמער, זאמאשטשער און ביאלער וואיעוואדעשאפטן, צוזאמען מיט טייל פון די טארנאבזשגער און שעדליצער וואיעוואדעשאפטן. דער נאמען פון דער פראווינץ שטאמט פון דער הויפטשטאט און גרעסטער שטאט, לובלין, און איר טעריטאריע נעמט איין טיילן פון פיר היסטארישע לענדער: דער מערב טייל, כולל די שטאט לובלין, געהערט צו קליינפוילן, דער מזרח טייל צו רויט-רוטעניע, און צפון־מזרח צו פאלעסיע און פאדלאכיע.

לאדזשיע גרענעצט די אונטערקארפאטישער וואיעוואדעשאפט צו דרום, שווענטאקזשיסקיע צו דרום-מערב, די מאזאוויער וואיעוואדעשאפט צו מערב און צפון, פאדלאכיע צו צפון (א קורצער שטיק), און צו מזרח די לענדער בעלארוס און אוקראינע.

## שטעט און שטעטלעך

היסטארישער צענטער פון לובלין
די זאמאשטש אלטשטאט איז אן אונעסקא וועלט ירושה ארט
Radziwiłł Castle Complex in Biała Podlaska
טשארטאריסקי פאלאץ אין פילעוו
דער פאטאצקי פאמיליע פאלאץ אין מעזריטשט
די שטאט קאזמיר איז Poland's official national Historic Monument
אין דער גובערניע געפינען זיך 42 שטעט און שטעטלעך. זיי ווערן אויסגערעכנט אונטן מיט זייער באפעלקערונג, פון גרעסטן אראפ (לויט די אפיציעלע ציילן פון 2006:

1. לובלין (354,272)
2. כעלם (67,989)
3. זאמאשטש (66,613)
4. ביאלע (58,010)
5. פילעוו (49,839)
6. שווידניק (40,037)
7. קראסניק (36,072)
8. לוקאוו (30,564)
9. בילגוריי (27,225)
10. לעווערטאוו (22,950)
11. לענטשנא (21,689)
12. טאמאשאוו (20,118)
13. קראסניסטאוו (19,434)
14. ראבעשאוו (18,617)
15. דעמבלין (17,933)
16. מעזריטש (17,162)
17. ראדזין (16,133)
18. וולאדאווא (13,630)
19. יאנאוו (11,938)
20. פארצעוו (10,281)
21. פאניאטאוו (9,911)
22. ריקי (9,716)
23. אפאלע (8,832)
24. בעלדזיץ (7,054)
25. טערעספאליע (5,969)
26. שעברעשין (5,299)
27. ביכאוו (5,285)
28. רייוויץ (4,533)
29. נאליינטשעוו (4,243)
30. קאזמיר (3,572)
31. קאצק (3,478)
32. טארנאגראד (3,372)
33. זשווערזשיניעץ (3,344)
34. קראסנאבראד (3,047)
35. סטאצק (2,719)
36. אנאפאל (2,690)
37. פיאסק (2,626)
38. יוזעפאוו לובעלסקי (2,450)
39. לאשטשעוו (c. 2,300)
40. אסטראוו (2,245)
41. טישעוויץ (2,242)
42. פראמפאל (1,415)

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 לובלינער וואיעוואדעשאפט
# וואלגא

וואלגא
Волга|  |
| לאקאציע |
| לענדער |
רוסלאנד |
| אייגנשאַפֿטן |
| לענג |
3,530 קילאמעטער |
| קוואל |
וואלדאי בערג |
| הייך פון קוואל |
225 מעטער |
| דורכשניטלעכער אויסגאס |
8,060 מ3 א סעקונדע |
| דרענאזש בעקן |
1,360,000 קוואדראט קילאמעטער |
| לענדער אין דרענאזש בעקן |
רוסלאנד |
|  |
|
דרענאזש בעקן פונעם וואלגא |
|   |

דער **וואלגא** (רוסיש: *Волга*) איז דער גרעסטער טייך אין אייראפע אין דער לענג, אויסגאס און וואסערשייד. ער פליסט אדורך צענטראלן רוסלאנד, און ווערט פאררעכנט דעם נאציאנאלן טייך פון רוסלאנד. פון די צוואנציג גרעסטע שטעט אין רוסלאנד, געפינען זיך עלף, כולל די הויפטשטאט מאסקווע, אין דעם וואלגאס דרענאזש בעקן. לענגאויס דעם וואלגא טרעפט מען די גרעסטע רעזערוווארן אין דער וועלט.
אין די דריי ווינטער חדשים ווערט דער וואלגא פארפרוירן אין מערסטן טייל פון זיין לענג.

 לענגסטע טייכן אין דער וועלט[באַהאַלטן]

|  |
| --- |
|
אב-אירטיש • אמאזאנאס • אַמור • געלער טייך • וואלגא • יאנגצע • מיסיסיפי-מיזורי • יעניסיי • לענא • מעקאנג • מאקענזי • ניזשער • נילוס • פאראנא • מאריי-דארלינג • קאנגא |
# בוס

א שולבוס
א סיטי בוס
א טשארטער בוס
א טאפל דעקער בוס
א **בוס** (אדער **אויטאבוס**) איז א גרויסע אויטא וואס פארט אויף די גאסן און טראקטן און איז געמאכט צו טראגן און פירן פאר טראנספארט מערערע פאסאזשירן און צוגאב צום דעם בוס פירער.

דער נאמען קומט משורשו פון לאטייניש *omnibus* וואס מיינט פאר אלעמען.

ס'זענען דא פארשידנארטיג בוס סיסטעמען. אין א שטאט זענען דא בוסן וואס פארן פון געגנט צו געגנט. אויסער דעם זענען בוס צווישן שטאט בוס ליניעס און אויך צווישן לענדער.
# פעלקער-ליגע

סימבאל פון דער פעלקער-ליגע
די **פעלקער-ליגע** (ענגליש: *League of Nations*; פראנצויזיש: *Société des Nations*; שפאניש: *Sociedad de Naciones*) איז געווען אן אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע געגרינדעט ביי דער פאריזער שלום קאנפערענץ ביים סוף פון דער ערשטער וועלט מלחמה.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 פעלקער-ליגע
# שיך

שיך
מיט **שיך** (איינצאל **שוך**) קען מען דערמיט גיין אויף גלאָז און שטיינער אן קיין ווייטאג און װוּנדן , מיט די שיך בענדלעך איז דאס נאך פֿאַרשטײַפֿט און העלפט שפאצירן אן קיין שום פראבלעם.

בעיקר גייען שיך מענטשן, אבער עס זענען אויך פאראן אן ארט שוך וואס געשטוביקטע בעלי חיים ווי הינט און פערד. א פאדקאווע איז א שוך געמאכט פון מעטאל אדער מאדערנע סינטעטישע מאטריאלן געמאכט צו שיצן דעם פערדס טלא.