Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# סאלאמאן אינזלען

|  |
| --- |
| סאלאמאן אינדזלען *Solomon Islands* |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן  |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון  |
| **קאָנטינענט** |  |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | ענגליש |
| **הויפּטשטאָט** | האניארע ﻿ / ﻿ |
| **רעגירונג** | פארלאמענטארע דעמאקראטיע |
| **מאנארךפּרעמיער מיניסטער** | עליזאבעט די צווייטע מנשה סאגאווארע |
| **אומאפהענגיקייט** - פונעם פאראייניגטן קעניגרייך |  7טן יולי 1978 |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 28,400 קוואַדראַט ק"מ 142סטער 3.2 |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  523,000 2009 18.1 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $1.514 ביליאן (193סט)  |
| **וואַלוטע** | SBD סאלאמאן אינדזלען דאלאר |
| **צײַט זאָנע** | +11 |
| **אינטערנעט דאָמען** | sb. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 677+ |

די **סאלאמאן אינדזלען** (ענגליש: "Solomon Islands") איז א סואווערענער שטאט אין אקעאניע וואס באשטייט פון בערך 990 אינדזלען, מזרח פון פאפוע ניי גינע און צפון־מערב פון וואנואטו.

דאס לאנד באדעקט א שטח פון יבשה גרויס 28,400 קוואדראט ק"מ. די הויפטשטאט פונעם ארכיפעלאג איז האניארע.

## היסטאריע

די אינדזלען זענען שוין באזעצט פאר טויזנטער יארן. אין 1568 איז א שפאנישער אויספארשער געווען דער ערשטער אייראפעער צו באזוכן דארט און ער האט דאס א נאמען געגעבן שלמה'ס אינדזלען. אין 1893 האט די פאראייניגטע קעניגרייך געהערשט דארט.

דורכאויס דעם צווייטן וועלט קריג האבן זיך די פאראייניגטע שטאטן און יאפאן געקריגט דערויף. אין 1976 האט זיך דארט געגרינדעט אן אייגענע רעגירונג און צוויי יאר שפעטער האבן זיי באקומען פולע זעלבסטשטענדיגקייט.

## דעמאגראפיע

אין 2006 איז די באפעלקערונג דארט געווען ביי 552,438.

ענגליש איז די אפיציעלע שפראך, אבער בלויז ארום צוויי פראצענט פון דער באפעלקערונג קען דאס רעדן פליסיג.

## שפראכן

74 שפראכן זענען נאטירט געווארן צו ווערן גערעדט אין די אינדזלען, פון וואס כאטש פיער זענען שוין גענצליך אונטערגעגאנגען.

## מעדיע

זינט די טעלעוויזיע סיגנאלן דערגרייכן נישט איבעראל, איז די הויפט נייעס און אינפארמאציע מיטל דורך ראדיא. עס איז אויך פארהאן דארט איין טעגליכע צייטונג און א אנליין צייטונג סאלאמאן טיימס. אויסער דעם עקזיסטירן צוויי טעגליכע און צוויי מאנאטליכע צייטונגען.

## עקאנאמיע

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 סאלאמאן אינזלען אפיציעלע רעגירונג וועב-זייטל (ארכיווירט 18.01.2012 ביי דער Wayback Machine)
* די אינדזלען ביים סי איי עי פאקטבוך (ארכיווירט 27.05.2016 ביי דער Wayback Machine)
* די טעגליכע צייטונג
* אנליין צייטונג
# פידזשי

פידזשי
Republic of Fiji|  |
| www.fiji.gov.fj/Home |

**פֿידזשי** (ענגליש: *Fiji*; פידזשיש: *Matanitu ko Viti*; פֿידזשי הינדי: *फ़िजी*), אפיציעל די **רעפובליק פון די פֿידזשי אינזלען** (פידזשיש: *Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti*; פֿידזשי הינדי: *फ़िजी द्वीप समूह गणराज्य fiji dvip samooh ganarajya*), איז אן אינזל פאלק אין דעם דרום פאציפישן אקעאן אומגעפער 2000 ק"מ צפון־מזרח פון ניי זילאנד'ס צפון אינזל. די ארומיגע לענדער זענען וואנואטו צו מערב, נייע קאלעדאניע (פראנקרייך) צו דרום־מערב, קערמאדעק (ניי זילאנד) צו דרום־מזרח, טאנגע צו מזרח, און טואוואלו צו צפון. פידזשי איז באזעצט שוין בערך פיר טויזנט יאר. אין די 17טן און 18טן יארהונדערט האבן די האלענדישע און די בריטישע אויסגעפארשט פידזשי.פידזשי איז געווען א בריטישע קאלאניע כמעט א הונדערט יאר, ביז 1970. מיט א שפע פון וואלד, מינעראל און פיש רעסורסן, איז פידזשי פון די מערסטע אנטוויקלט עקאנאמיעס צווישן די פאציפישע אינזלען.

דאס לאנד באשטייט פון אן ארכיפעלאג פון מער ווי 332 אינזלען, וואס 110 פון זיי זענען כסדר באזעצט, און מער ווי 500 וויספעס, וואס האבן צוזאמען א שטח פון בערך 18,300 קוואדראט ק"מ פון יבשה.

## רעפערענצן
# טאנגא

|  |
| --- |
| קעניגרייך פון טאנגאַ *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga* |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן טאנגא |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון טאנגאאָרט פֿון טאנגא |
| **קאָנטינענט** | אקעאניע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | טאנגאאיש ענגליש |
| **הויפּטשטאָט** | נוקו'אלאפא ﻿ / ﻿ |
| **גרעסטע שטאָט** | נוקו'אלאפא |
| **רעגירונג** | פארלאמענטארע קאנסטיטוציאנעלע מאנארכיע |
| **מאנארךפּרעמיער מיניסטער** | טופו דער זעקסטער אקליסי פאהיווא |
| **גרינדונג דאַטום** | אוראלט |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 748 קוואַדראַט ק"מ 186סטער 4.0 |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  103,036 (2011) 190סטער 142.5 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $846 מיליאן (207ט)  |
| **וואַלוטע** | TOP פא'אנגא |
| **צײַט זאָנע** | +13 |
| **אינטערנעט דאָמען** | to. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 676+ |

**טאנגאַ**, אפיציעל דאס **קעניגרייך פון טאנגא** (ענגליש: "Kingdom of Tonga"; טאנגאאיש: *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*) איז א פאלינעזישער סואווערענער אינזל לאנדאין אקעאניע. דער ארכיפעלאג באשטייט פון 177 אינזלען מיט א סה"כ שטח פון 750 קוואדראט ק"מ פארשפרייט אינעם דרומדיקן פאציפישן אקעאן, וואס 52 פון זיי זענען באפעלקערט דורך 103,000 איינוואוינער.

טאנגא באציט זיך 800 קילאמעטער צפון-דרום, מיט פידזשי אין צפון־מערב, סאמאא אין צפון־מזרח, ניוע אין מזרח, קערמאדעק (ניו זילאנד) אין דרום־מערב און ניי קאלעדאניע און וואנואטו אינעם ווייטערן מערב.

## געאגראפיע

טאנגאַ איז אן ארכיפעלאג פון 177 קליינע אינזלען, פון וואס זענען 52 באפעלקערט. פון צפון ביז דרום איז א מהלך פון 800 ק"מ.

## דעמאגראפיע

די באפעלקערונג פון טאנגאַ איז 98% פאלינעזער, 2% אייראפעישע אדער געמישט אייראפעיש און פאלינעזיש.

די מערסט פארשפרייטערטע רעליגיע איז קריסטנטום (מעטאדיסטן, קאטאליקן און מארמאנען).
זונטיק אין טאנגא איז א הייליגער טאג און אלע געשעפטן און פארוויילונג ערטער זענען פארמאכט.

בילדונג איז פליכטלעך פאר אלע קינדער פון 6 יאר אלט ביז 14.

## עקאנאמיע

טאנגא איז געווארן א מיטגליד אין דער וועלט האנדל ארגאניזאציע אין 2007.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 טאנגא
# סיאטל

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| **סיאטל Seattle** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **מדינה** / **טעריטאָריע** |  פאַראייניקטע שטאַטן |
| **שטאַט** | וואשינגטאן |
|  |  |

 |

בילד פֿון סיאטל
**סיאַטל** (ענגליש: *Seattle*) איז די גרעסטע שטאָט אין צפון־מערב פון די פאראייניגטע שטאטן, און געפינט זיך אינעם וואַשינגטאָן שטאַט, אומגעפער 155 ק"מ דרום פונעם קאנאדע-פאראייניגטע שטאטן גרענעץ.

אין סיאטל געפינען זיך עטלעכע קאלעדזשן און אוניווערסיטעטן. די מערסט באקאנטע זענען אוניווערסיטעט פון וואשינגטאן און סיאטל אוניווערסיטעט.

## יידן אין סיאטל

עס הערשט שוין דארטן א אידישע פרומע ארטאדאקסישע געמיינדע צום פריהסטן נאך פון בעפאר דער צווייטער וועלט קריג.

עס געפינט זיך דארט א ספרדישע געמיינדע, וואס באשטייט פון עטליכע הונדערט פאמיליעס, וועלכע קומען ארגינעל פון סאלאניקי און האבן פון דארט זייער מסורה.

היינט צו טאג איז שוין כמעט נישט פארהאן קיין יידיש רעדער אין סיאטל. ס'איז אבער פארהאן א קליינע גרופע יידן וואס טרעפן זיך איינמאל א מאנאט אינעם לאקאלן מושב זקנים צו שמועסן און רעדן וועגן יידיש - און צומאל אויף יידיש.
# סאן פראנציסקא

**לוא־פעלער אין יחידה:תבנית\_מידע, שורה 265: attempt to call field 'wrapReport' (a nil value).**

דער גאלדן געיט בריק אין סאן פראנציסקא
**סאַן פֿראַנציסקאָ** (ענגליש: *San Francisco*) איז די פערטע מערסטע באפעלקערטע שטאט אין קאליפארניע און די פערצנטע מערסטע באפעלקערטע שטאט אין די פאראייניגטע שטאטן, מיט א 2008 געשאצטער באפעלקערונג פון 808,976.
# אונעסקא

לאגא פון אונעסקא
**אונעסקא** (ענגליש: *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - UNESCO*) איז די ארגאניזאציע פאר בילדונג, וויסנשאפט און קולטור פון די פאראייניגטע פעלקער.
אונעסקא איז געגרינדעט געווארן דעם 16טן נאוועמבער 1945, מיטן ציל פון העלפן צו אינטערנאציאנאלע פרידן און זיכערהייט.

אינגאנצן זענען 195 לענדער מיטגלידער אין אונעסקא. די ארגאניזאציע איז הויפטקווארטירט אין פאריז, פראנקרייך, און האט אנשטאלטן אין פארשידענע לענדער פון דער וועלט.

אונעסקא ארבעט דורך פינף הויפט פראגראמען: בילדונג, נאטירלעכע וויסנשאפטן, סאציאלע וויסנשאפטן, קולטור, און קאמוניקאציע און אינפארמאציע.
# באלטישע לענדער

פלאצירונג פון די באלטישע לענדער אין אייראפע
די **באַלטישע לענדער** (עסטיש: *Baltimaad*, לעטיש: *Baltijas valstis*, ליטוויש: *Baltijos valstybės*) זענען די טעריטאריעס ארום דעם באלטישן ים וואס זענען געווארן אומאפהענגיק פון דער רוסלענדישער אימפעריע ביי דער ערשטער וועלט מלחמה: עסטלאנד, לעטלאנד און ליטע, אויך פינלאנד.

 לענדער ארום דעם באַלטישן ים

|  |
| --- |
|  פינלאנד  ·    דייטשלאנד  ·   דענמאַרק  ·   ליטע  ·    לעטלאַנד  ·  עסטלאַנד  ·  פּוילן  ·    רוסלאַנד  ·    שוועדן |
# אקעאנאגראפיע

א מאפע פון שטראמען אין די אקעאנען (1911)
**אקעאנאגראַפֿיע** איז דער צווייג פון ערד וויסנשאפט וואס שטודירט די אקעאנען און די כעמישע, פיזישע, געאלאגישע און ביאלאגישע פראצעסן וואס פאסירן אין זיי. די טעמעס אין אקעאנאגראפיע שליסן איין דאס וואסער פון די אקעאנען מיט זייערע שטראמען און כוואליעס, די געשעפענישן, און די געאגראפיע פון דעם באדן.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 אקעאנאגראפיע
# 1978

|  |
| --- |
| 1978 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1978 *MCMLXXVIII* |
| יידישער לוח | ה'תשל"ח - ה'תשל"ט |
| כינעזישער קאלענדאר | 4674 – 4675 丁巳 – 戊午 4675 איז דאס יאר פֿונעם פֿערד |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1970 – 1971 |
| פערסישער קאלענדאר | 1356 – 1357 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1398 – 1399 |

‏**1978** איז דאס 78סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1978 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## היסטארישע געשעענישן

* 7טן יוני – די סאלאמאן אינזלען ווערן אומאפהענגיק פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך.
* 13טן יוני – צה"ל ציט צוריק פון לבנון.
* 3טן נאוועמבער – דאמיניקא ווערט אומאפהענגיק פון בריטאניע.
* 1טן מערץ – דאס טויט-קאסטן פון טשארלי טשאפלין איז גע'גנב'ט געווארן פונעם שווייצערישן בית הקברות, אוואו ער איז באערדיגט געווארן דריי מאנאטן בעפאר.
* 17טן מיי – דאס געביין פון טשארלי טשאפלין אפגעפונען געווארן, און צוריקגעקערט אויפ'ן פריערדיגן ארט.

## געבוירן

* 16טן מערץ - מנשה לוסטיג, אמעריקאנער-יידישער אקטיאר
* 20סטן סעפטעמבער - שרית חדד, ישראל'דיקע זינגערין

## געשטארבן

* 8טן דעצעמבער - גאלדא מאיר, פרעמיערע מיניסטארקע פון ישראל (געב' 1898)

## נאבעל פריזן

* ליטעראטור – יצחק באשעוויס זינגער

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1978יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1973  •
1974  •
1975  •
1976  •
1977  •
**1978**  •
1979  •
1980  •
1981  •
1982  •
1983
  |
# אמעריגא וועספוטשי

אמעריגא וועספוטשי
Amerigo Vespucci|  |
|
געבורט |
9 מערץ 1454 פֿירענצע, פירענצער רעפובליק  |
|
טויט |
22 פעברואר 1512 (אלט 57) סעווילא, Q1796239, קרוין פון קאסטיל  |
|
מדינה |
פירענצער רעפובליק, קרוין פון קאסטיל  |
|
אונטערשריפט |   |
|   |

**אמעריגא וועספוטשי** איטאליעניש: *Amerigo Vespucci*; ‏ (9טן מערץ, 1454 – 22סטן פעברואר, 1512) איז געווען אן איטאליענישע אויספארשער, נאוויגאטאר און קארטאגראף.

די וועלט האלט אז דער קאנטינענט אמעריקע איז גערופן אויף זיין נאמען.

וועספוטשי האט געגעבן צו פארשטיין אז די נייע וועלט וואס קאלאמבוס האט אנטפלעקט איז נישט אינדיע נאר א נייער קאנטינענט.

וועספוטשי איז געבוין און געהאדעוועט געווארן אין דער רעפובליק פון פירענצע.
# הייך

**הייך** איז די מאס פון ווערטיקאַלער ווייַטקייט, אָבער ווערט געניצט מיט צוויי באזונדערע באדייטן. עס קען אָדער אָנווייַזן ווי "גרויס" עפּעס איז, אָדער ווי "הויך אַרויף" עס איז. פֿאַר בייַשפּיל "די הייך פון דעם בנין איז 50 מעטער" אָדער "די הייך פון דעם אַעראָפּלאַן איז 10,000 מעטער". הייך איז געמאסטן אויף דער ווערטיקאַלער (y) אַקס פון אַ ספעציפירטן פונקט צו אן אנדער פונקט.

## אין מאטעמאטיק

דימענסיאָנאַלע מאָדעלן דעפינירן הייך ווי די דריטע אויסמעסטונג, די אנדערע צוויי זייַענדיק לענג און ברייט. ווען מען קאנסטרואירט אַ פלאַך געשאפן דורך לענג און ברייט, און קאנסטרואירט אַ ליניע וואָס שניידט איבער יענעם פלאַך בייַ אַ 90 גראַד ווינקל, וועט די הייך געמאסטן לענגאויס יענער ליניע.

הייך קענען אויך אָפּשיקן צו:

1. די הייך פון אַ דרייַעק, וואָס איז די לענג פון אַ ווערטעקס פון אַ דרייַעק צו דער שורה געשאפן דורך דער זייט קעגנאיבער;

1. א מאס אין אַ קייַלעכיק אָפּשניט פון דער ווייַטקייט פון דעם מיטלפונקט פון דעם קרייַזבויגן פון די קייַלעכיק אָפּשניט צום מיטלפונקט פון דער ליניע וואס באהעפט די ענדפּונקטן פון דעם קרייַזבויגן.

1. אין אלגעברעישער נומערן טעאריע, איז אַ "הייך פֿונקציע" אַ מאס וואס קערט אן צום מינימאַלן פּאלינאָם פון אַן אלגעברעישן נומער.
# ביל קלינטאן

**וויליאם זשעפערסאן קלינטאן**|

|  |
| --- |
| **דער 42סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע** |
| **איינגעשוואוירן:** | 20סטן יאנואר 1993 |
| **ביז:** | 20סטן יאנואר 2001 |
| **פארגייער:** | דזשארזש הערבערט וואלקער בוש |
| **נאכפאלגער:** | דזשארזש וואלקער בוש |
| **געבוירן:** | 19טן אויגוסט 1946 |
| **געבורט ארט:** | ארקענסא |
| **ערשטע פרוי:** | הילערי קלינטאן |
| **פארטיי:** | דעמאקראט |
| **וויצע פרעזידענט:** | על גאר |
| **אונטערשריפט:** |  |

 |

הילארי קלינטאן מיט איר מאן ביל און טאכטער טשעלסי
**וויליאם זשעפערסאן קלינטאן** (געבוירן דעם 19טן אויגוסט, 1946) איז געווען דער 42סטער אמעריקאנער פרעזידענט,

געדינט פון:

* 20סטן יאנואר 1993
* ביז: 20סטן יאנואר 2001

מרת רחל פרייער אין א בילד פון 2001, צוזאמען מיט דעם געוועזענעם פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן ביל קלינטאן און זיין ווייב הילארי
**וויליאם זשעפרעסאן קלינטאן**, גערופן **ביל**, ווערט פארעכענט פון די גוטע פרעזידענטן אין אמעריקע'ס היסטאריע. ער איז געווען געפלאגט פון צניעות סקאנדאלן, מיט האבן געשלעכט מיט א אינגן מיידל מאניקע לעווינסקי. בכלל איז ער געווען געשלאגן מיט לעבעדיגן סקאנדאל מיט שמוץ און קארופציע פון רעכטס און לינקס. מען האט אים אנגעקוקט אלס זייער א פראסטער נידעריגער עלעמענט אבער אלס גלענצענדער שפילער און פאלקס מאן.

זיין טאטע איז געווען א שיכור און געשטארבן פאר דאס קליינער ביל האט אים געקענט. זיין ברודער איז א דראג עדיקטעט. און זיין פרעזידענטשאפט האט ארויפגעטריבן די רעפובליקאנער כח אין וואשינגטאן נאכדעם וואס זיי איז געלונגען איבערנעמען ביידע הייזער אין סענאט און אין קאנגרעס נאך לאנגע יארן גלות.

אין דער יודישער היסטאריע, ווערט ער דערמאנט צוליב דעם היסטארישן באגעגעניש מיטן סקווערער רבין ביים אויסלויף פון זיין אמט, ווי ער האט געלאזט באפרייען עטליכע חסידישע יודן פון טורמע, צוליב די הערצה און איבערגענומענקייט, וואס ער האט געהאט צו דער פערזענליכער בקשה פונעם סקווערער רבין דאן.

## וועבלינקען

* ער שפילט אויף א ווידעא וואס מאלט אראפ זיין מרה שחורה פון סוף טערמין ווי ער געזעגנט זיך פון ווייסן הויז אלס אינגער מענטש וואס קען שוין גארנישט טאן מיט זיין לעבן האבנדיג שוין דערגרייכט יעדן'ס חלום פון ווערן פרעזידענט פון אמעריקע. (ארכיווירט 18.06.2006 ביי דער Wayback Machine)

 **פרעזידענטן פון די פאראייניגטע שטאטן**[באַהאַלטן]

|  |  |
| --- | --- |
|
דזשארזש וואשינגטאן |
זשאן עדעמס |
טאמעס זשעפערסאן |
זשיימס מעדיסאן |
זשיימס מאנרא |
זשאן קווינסי עדעמס |
ענדרו זשעקסאן |
מארטין וואן ביורען |
וויליאם הענרי העריסאן |
זשאן טיילער |
זשיימס נאקס פאלק |
זאקארי טיילאר |
מילארד פילמאר |
פרענקלין פירס |
זשיימס ביוקענען |
אברהם לינקאלן |
ענדרו זשאנסאן |
יוליסעס סימפסאן גרענט |
ראטערפארד בירטשארד הייז |
זשיימס גארפילד |
טשעסטער עלען ארטור |
בענזשעמין העריסאן |
סטיווען גראווער קליוולאנד |
וויליאם מעקינלי |
טעאדער רוזעוועלט |
וויליאם האווארד טעפט |
וואודרא ווילסאן |
ווארען הארדינג |
זשאן קעלווין קולידזש |
הערבערט קלארק האווער |
פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט |
הערי עס טרומאן |
דווייט דעיוויד אייזנהאוער |
דזשאן פיצזשעראלד קענעדי |
לינדאן זשאנסאן |
ריטשארד ניקסאן |
זשעראלד רודאלף פארד |
זשימי קארטער |
ראנאלד ווילסאן רייגען |
דזשארזש הערבערט וואלקער בוש |
וויליאם זשעפערסאן קלינטאן |
דזשארדזש וואקער בוש |
באראק אבאמא |
דאנאלד טראמפ |
דזשאו ביידן |
דאנאלד טראמפ
  |  |
# פאול וואלפאוויטש

פאול וואלפאוויטש
Paul Wolfowitz|  |
|
געבורט |
22 דעצעמבער 1943 (אלט 82) ברוקלין, פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע  |
|
מדינה |
פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע  |
|   |

פאול וואלפאוויטש
**פאול וואלפאוויטש** (געבוירן דעם 22סטן דעצעמבער 1943) איז א געוועזענער אמעריקאנער אקעדעמיקער און רעגירונג איינגעשטעלטער. דינענדיק אלס אונטער-סעקרעטאר פון פארטיידיקונגס מינעסטעריום איז ער געווארן באטראכט אלס פרעזידענט בושס הויפט יועצים וואס האבן געשטופט די מלחמה אין איראק און איז געווען דער הויפט ארכיטעקט וויאזוי דאס אויסצופירן. אום 1טן יוני 2005 איז ער דערהויבן געווארן צו אנפירן די ארימקייט פראבעלם לעזונג פון דער גאנצער וועלט, אלס פארזיצער פונעם וועלט באנק. ער האט רעזעיגנירט 17טן מיי 2007 צוליב זיין קאנטרעווערסיעלן שתדלנות אז זיינס א מיידל פריינט זאל ערהויבן ווערן צו א העכערע פאזיציע.

## אידישקייט

זיין פאטער איז א ניו יארקער איד אן אימיגראנט פון פוילן, און זיין גאנצע משפחה פון פאטערס זייט זענען פארטיליגט געווארן אין אוישוויץ, דאס האט שטארק באיינדרוקט אים צו ווערן אקטיוו אין גלאבאלע וועלט פאליסי.

ער איז געווען באטראכט פון די וועלט אלס זייער פרא-ציוניסטיש געשטימט און די ליבעראלן פלעגן שטענדיג אנווייזן אז בלויז צוליב די ציונים ווי וואלפאוויטש זענען מיר אין איראק וואס מיר פארלירן די טויזנטער קרבנות דארטן אן קיין שום דירעקטע ציל פאר אמעריקע, נאר בלויז פאר די זיכערהייט פון ארץ ישראל וואס איז געווען באדראעט פון סאדאם כוסעין.

זיין רעזיגנאציע האט אויך געהאט צו טאן מיט זיין רעכטן קאנסערוועטיווען אויסקוק אויף די וועלט, וואס האט פון ערשטן טאג אויפגערעגט אלע וועלט לענדער ווען בוש האט אים אריינגעשטעלט אנצופירן דעם וועלט באנק און די עטיקס ברעכונג וואלט ווען פון זיך אליין'ס נישט געווען אזא גרויסע עוולה צו רעזיגנירן ווייל די מיידל פריינט פאר וועמען ער האט געשתדלט איז גאר אן אראבער'קע און זי דארף נישט אנקומען צו זיין הילף ווייל זי איז גאר א גרויסער אקאדעמיקער בזכות עצמה.
# רובידיום

רובידיום
**רובידיום** (Rubidium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאל **Rb** און אַטאָם נומער 37. ער איז אן אלקאלי מעטאל.

## ניצן

* רובידיום איז געניצט ווי יאָדער ברענוואַרג.

* אַטאָמישע זייגערס.

* עלעקטראָנישע אויגן.

* רובידיום איז געניצט ווי אַן איזאלאציע צווישן ראַדיאָאַקטיווע מאַטעריאַלן.

* רובידיום איז א קאמפאנענט פון די פאטאעלעקטרישע צעלן.

* אזוי ווי RbAg4I5 האט דעם העכסטן דורכפירשאפט בייַ שטוב טעמפּעראַטור ווערט ער געניצט אין פאבריצירן באטעריעס.

רובידיום רעאגירט שטורמיק מיט וואַסער און קען אָנמאַכן אַ פייַער, אַזוי עס איז גוט צו האַלטן אים אונטער אייל.
# נאוויגאציע

**נאַוויגאַציע** איז אַ טערמין וואָס באשרייבט די אַקטיוויטעטן צו געפינען אַ גיכער און באַקוועמער וועג צווישן צוויי טאפאגראפישע פונקטן, ניצן פאסיקע הילפסמיטלען.
נאַוויגאַציע אָן דער הילף פון אינסטרומענטן איז ספּעציעל שווער אין אן איינפארביקע סביבה, ווי א ים אָדער א מדבר , וואס האט נישט קיין סימנים וואס העלפן צו נאַוויגירן צו געפינען דעם וועג. אין מיליטערישע מיסיעס אָפֿט פארלאנגט נאַוויגאַציע אין גאַנץ פינצטערניש אין אַ פייַנדלעכער סביבה.

אין אוראלטע צייטן זענען די עיקר נאוויגאציע הילפסמיטלען געווען די זון, די לבנה און די שטערן. ביז דער דערפינדונג פונעם קאמפאס, איז געווען ביינאכט דער עיקר הילפסמיטל אויפן ים דער צפון שטערן, וואס מען קען זען אין דעם צפון־האלבקיילעך פון דער וועלט. יעדער מאטראס האט דאס געדארפט וויסן, און ביזן היינטיקן טאג לערנט מען וויאזוי צו ניצן דעם צפון שטערן ווען מען שטודירט ים נאוויגאציע.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 נאוויגאציע
# סינוס

**דער סינוס** איז אַ פּעריאָדישע פֿונקציע וואָס מען באַניצט אין מאַטעמאַטיק און פֿיזיק. דער אַרגומענט פֿונעם סינוס איז בכלל אַ רעאלע צאל, און דער ווערט פונעם סינוס ליגט צווישן 1- און 1+. פֿונדעסטוועגן, קען דער אַרגומענט זײַן אַ קאָמפּלעקסע צאָל.

די סינוס פֿונקציע איבר איין פּיריאָד.
## טריגאָנאָמעטריע

אויף טריגאָנאָמעטריע ווערט דער סינוס דעפֿינירט דורכן גראָדווינקלדיקן דרײַעק. דער סינוס גלײַכט דעם וויפֿלער צווישן דער אַריכות פֿון דער זײַט להיפּוך דעם ווינקל און דער אַריכות פֿון דער היפּאָטענוז. אָט, איז WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 די הייך פֿון אַ פּונקט אויף אַ קרײַז מיט אַ ווינקל WIKINIUM\_MATH\_PH\_1 אויב דער קרײַז האָט אַן איינעם ראַדיוס. דעסגלײַכן, דער קאָסינוס איז די ברייטקייט פֿון אָט דעם פּונקט. דערפֿאר, איז דער סינוס (און קאָסינוס) 2π פּעריאָדיש. דער סינוס און קאָסינוס געהערן אָן דורך דעם גלײַכונג:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
דער סינוס (רויט) און דער קאָסינוס (בלוי) ווי פּונקטן אויף אַ קרײַז.
לויט דעם פּיטאַגאָראַס פּרינציפּ, די דרײַ זײַטן פֿון אַ גראָדווינקלדיקן דרײַעק (a, b, היפּאָטענוז: c) ווערן פֹאַרבונדן דורך דער גלײַכונג:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
טאָ, די באַשרײַבונג דערויף באַווײַזט אַז

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
## קאַלקולוס

עס זײַנען דאָ עטלעכע פֿאָרמען פֿאַרן סינוס פֿון קאַלקולוס.

טיילאָרס ריי (אויף ענגליש: Taylor's Series):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
אָנסופֿיקע בראָכצאָל (אויף ענגליש: Continued fraction):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
ווײַערשטראַס פּראָדוקט (אויף ענגליש: Weierstrass Product):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
אָט די פֹאָרעמען דערלאזן אַז דער אַרגומענט איז אַ קאָמפּלעקסע צאָל.

דער סינוס האָט די אייגנען:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
## קאָמפּלעקסער אַנאַליז

אויך, דער סינוס און קאָסינוס זײַנען אינעם באַרימטן אוילערס גלײַכונג (אויף ענגליש: Euler's formula):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
טאָ, האָבן מיר די פֿאָרעמען

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
פֹאַר אַלע WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 .
# קארנוואל

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| **קארנוואל (גראפנשאפט) Cornwall** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| פלאציר פון קארנוואל אין ענגלאנד |
| **מדינה** / **טעריטאָריע** |  פאראייניגטע קעניגרייך  ענגלאַנד |
| **גרינדונג דאַטע** | פון אייביגע יארן |
| **גראפנשאפט-שטאט** | טרורא |
| **ראַיאָן** | דרום-מערב ענגלאנד |
| **שטח** | 3,562 קוואדראט ק"מ |
|  ‑ **אין גראפנשאפט**  ‑ **באַפעלקערונג ענגקײט** |  568,210‏  (שטייענדיג 2019) 160 באוואוינער א ק"מ2 |
| **צײַט זאָנע** | UTC |
| www.Cornwall.gov.uk |

 |

**קארנוואַל** (ענגליש: *Cornwall*; קארניש: *Kernow*) איז א צערעמאניע־גראפנשאפט אין דרום־מערב ענגלאנד. קארנוואל איז א האלבאינזל וואס גרענעצט דעוון צו מזרח אריבער דעם טאמאר טייך, דעם ענגלישן קאנאל צו דרום און דעם קעלטישן ים צו צפון־מערב. די גראפנשאפט באדעקט א שטח פון 3,563 קוואדראט ק"מ און האט א באפעלקערונג פון 536,000. די גראפנטשאפט שטאט איז טרורא, די איינציקע שטאט אין קארנוואל; דאס שטעטל מיט דער גרעסטער באפעלקערונג איז סט אסטעל.

## וועבלינקען

* אפיציעלער וועבארט
# פיטאגאראס פרינציפ

דער פיטאגאראס פרינציפ: די סומע פון שטח אין דעם קעסטל אויפ'ן היפאטענוז איז גלייך צו דער סומע פון שטח אין די אנדערע צוויי קעסטלעך.
דער **פיטאַגאָראַס פּרינציפּ** איז א געאמעטרישער כלל וועלכער איז געווארן באקאנט געמאכט דורך דעם גריכישן פילאסאף און מאטעמאטיקער פיטאגאראס.

דער כלל לערנט אז ביי יעדן רעכטווינקל דריי-עק, וועט די שטח פון א פערפעקטן קעסטל אויפ'ן היפאטענוז (*דער שיפער חלק אנטקעגן דעם רעכטווינקל*) זיין גלייך ווי די סומע פון ביידע קעסטלעך פון די אנדערע צוויי זייטן.

אין א מאטעמאטישער פארמל, אויב איז *c* דער לענג פון דעם היפאטענוז, און *a* און *b* זענען די לענג פון די אנדערע צווי זייטן, שרייבט מען דאס אזוי:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
דער אויפטו איז אז אויב מען ווייסט די לענג פון צוויי זייטן פון א דריי-עקן, קען מען מיט דעם חשבון געוואויר ווערן די לענג פון די דריטע זייט.

דער פרינציפ, אן א באווייז, איז שוין געווען באוואוסט הונדערט יאר פאר פיטאגאראס—אין בבל, אין אוראלט עגיפטן און אין כינע, אבער די גריכישע מאטעמאטיקער זענען געווען די ערשטע וואס האבן געזוכט באווייזן פאר מאטעמאטישע פרינציפן.

## באווייז

שטח דער דרײעק = האלב אב
שטח די פיר דרײעקן = צויי אב
שטח דער קליינער קוואדראט = ה2
שטח דער גרויסער קוואדראט = ה2 + צוויי אב
= (א + ב)2
= א2 + צוויי אב + ב2
ה2 + צוויי אב = א2 + צוויי אב + ב2
ה2 = א2 + ב2
## תוספות

תוספות אין סוכה (דף ח.) רעדט ארום א פרטיות'דיגן פאל פון פיטאגאראס פרינציפ, ווען ביידע זייטן האבן די זעלבע גרייס.
# מילכיגער וועג

א בילד פונעם מילכיגן וועג. דאס געלע פינטל איז די זון סיסטעם.
דער **מילכיקער וועג** (אויך: **מילכיגער וועג**, אדער **מילכוועג**) איז די גאלאקסיע וואס אנטהאלט אונזער זון סיסטעם. זי איז איינע פון מיליארדן גאלאקסיעס אינעם אוניווערס.

דער דיאמעטער פונעם מילכיגן וועג איז 100,000 ליכט יארן, זיין דיק איז בערך 1,000 ליכט יארן און ער אנטהאלט עטלעכע 200 מיליארד שטערן וואס זענען אזוי ווי אונזער זון וואס דרייען ארום דעם צענטער פון דער גאלאקסיע מיט א גיך פון קרוב צו 220 קילאמעטער א סעקונדע.

דער מילכיגער וועג אנטהאלט א דיסק פון שטערן און א דיקערער דיסק פון גאז,
אסטראנאמען מיינען אז אינעם צענטער פונען מילכיגן וועג געפינט זיך א שווארצע לאך.
# טעמז

טעמז
Thames|  |
| לאקאציע |
| לענדער |
פאראייניגטע קעניגרייך |
| אייגנשאַפֿטן |
| לענג |
334 קילאמעטער |
| קוואל |
קעמבל |
| הייך פון קוואל |
110 מעטער |
| דורכשניטלעכער אויסגאס |
65.8 קובישע מעטער א סעקונדע |
| דרענאזש בעקן |
15,300 קוואדראט קילאמעטער |
| לעפצונג |
צפון ים |
| לענדער אין דרענאזש בעקן |  ענגלאַנד |
|  |
|   |

 דער טעמז אין לאנדאן ביי טורעם בריק
דער **טעמז** (ענגליש: *Thames*) טייך איז א הויפט טייך וואס פליסט אדורך דרום ענגלאנד. דער טייך פליסט דורך עטלעכע שטעט, צווישן זיי אקספארד, רעדינג, ווינדזאר און איבערהויפט, לאנדאן. ער פליסט אריין אין צפון ים.

דער טעמז האט מער ווי 50 בייטייכן, און איז לאנג 246 ק״מ (215 מייל) און איז דער צווייט־לענגסטער טייך אינעם פאראייניגטן קעניגרייך און דער לענגסטער טייך גענצלעך אין ענגלאנד. אין דעם טעמז זענען דא מער ווי 80 אינזלען.

צווישן די בריקן אריבער דעם טעמז זענען טורעם בריק, לאנדאנער בריק, מילעניום בריק, האנגערפארד בריק און וועסטמינסטער בריק. גאַנץ לאנדאן ליגנט אינעם דרענאַזש־בעקן פֿונעם טעמז.

## רעפערענצן