Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# טייוואן אינזל

**טייוואַן** (היסטאריש 大灣/台員/大員/台圓/大圓/台窩灣) איז אן אינזל אין מזרח אזיע. דער אינזל איז לאנג 394 ק"מ (245 מייל) און ברייט 144 ק"מ (89 מייל) און באשטייט פון הויכע בערג באדעקט מיט געוועקס. ער איז פלאצירט אין מזרח אזיע נישט ווייט פון בארטן פון יאדערלאנד כינע, דרום-מערב פון די הויפט אינזלען פון יאפאן ממש מערב פון די יאפאנעזישע ריוקיו אינזלען, און צפון-צפון-מערב פון די פיליפינען.

דער אינזל פון טייוואן ווערט אויך גערופן **פֿארמאזע** (פון פארטוגעזיש (*Ilha*) *פֿארמאזע*, וואס מיינט "שיין").

דער אינזל טייוואן איז דער גרעסטער טייל פון דער רעפובליק פון כינע.
# סאהארא

א סאטעליט בילד פונעם סאהארא
דער **סאהארא מדבר** (אראביש: الصحراء الكبرى‎, אַס-סאחראַ אל-קובראַ, "דער גרעסטער מדבר") אין צפון אפריקע, איז דער צווייטער גרעסטער מדבר אין דער וועלט (נאך אנטארקטיקע). ער איז גרויס בערך 9,065,000 קוואדראט ק"מ. ער איז דער הייסטער ארט אין דער וועלט, אבער נישט דער טרוקנסטער. דער טרוקנסטער איז דער אַטאַקאַמאַ מדבר אין דרום אמעריקע. דער נאמען *סאהארא* איז פון אן אראביש ווארט صحر וואס איז טײַטש *מדבר*.

## רעפערענץ

## וועבלינקען

* פלאנצן און בעלי חיים פונעם סאהארא

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 סאהארא
# גהאנע

|  |
| --- |
| רעפובליק פון גהאַנע |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן  |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון  |
| **קאָנטינענט** | אפריקע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | ענגליש |
| **הויפּטשטאָט** | אקרא ﻿ / ﻿ |
| **רעגירונג** | רעפובליק |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** | דזשאן אטא מילס  |
| **גרינדונג דאַטום** | 6טן מערץ 1957
(פון פאראייניגטן קעניגרייך) |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 238,533 קוואַדראַט ק"מ 81 3.5% |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  24,339,838 (2010) 47 102.04 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $35,990 מיליאן (98סט)  |
| **וואַלוטע** | גהאנע סעדי |
| **צײַט זאָנע** | UTC |
| **אינטערנעט דאָמען** | gh. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 233+ |

די **רעפובליק פון גהאַנע** (ענגליש: *Republic of Ghana*) איז א לאנד אין מערב אפריקע. זי גרענעצט בארטן פון העלפאנדביין צו מערב, בורקינע פאסא צו צפון, טאגא צו מזרח, און דעם איינגאס פון גיני צו דרום.

גהאנע האט א באפעלקערונג פון 24 מיליאן מענטשן (געשאצט 2010). די הויפטשטאט איז אקרא. גהאנע איז די צווייטער גרעסטער פראדוצירער פון קאקאא אין דער וועלט.
די אפיציעלע שפראך איז ענגליש.

## היסטאריע

גהאנע איז געשאפן אין 1957 פון צוויי בריטישע קאלאניעס, גאלד בארטן און בריטישע טאגאלאנד. דער ערשטער פרעמיער מיניסטער איז געווען קוואמע נקרומא. שפעטער האבן די מיליטער איבערגענומען די הערשאפט אין לאנד. אין 1992 האט מען אויפגענומען א נייע דעמאקראטישע קאנסטיטוציע. דער ערשטער פרעזידענט אונטער דער נייע קאנסטיטוציע איז געווען דזשערי ראלינגס. דער היינטיגער פרעזידענט איז דזשאן אטא מילס פון דער נאציאנאלער דעמאקראטישער קאנגרעס פארטיי.

## ראיאנען און שטעט

ראיאנען פון גהאנע
גהאנע ווערט צעטיילט אין 10 ראיאנען:

* אויבער מזרח
* אויבער מערב
* אשאנטי
* בראנג־אהאפא
* גרויס־אקרא
* וואלטא
* מזרח
* מערב
* צענטראל
* צפון

די צוויי גרעסטע שטעט אין גהאנע זענען אקרא (באפעלקערונג 3,963,264) און קומאסי (2,604,909).

## עקאנאמיע

גהאנע איז איינער פון די הויפט פראדוצירערס פון גאלד, אין דער וועלט. אויך טוט זי עקספארטירן קאקאא, אויל, האלץ, עלעקטריע, בריליאנטן, באקסיט און מאנגאן.

## רעפערענצן

## וועבלינקען

* גהאנע אפיציעל וועבזייטל
# מאלי

|  |
| --- |
| רעפובליק פון מאַלי *République du Mali* |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן מאלי |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון מאלי |
| **קאָנטינענט** | אפריקע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | פראנצויזיש |
| **הויפּטשטאָט** | באמאקא ﻿ / ﻿ |
| **רעגירונג** |  |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** |  |
| **גרינדונג דאַטום** | 22סטן סעפטעמבער 1960 |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 1,240,192 קוואַדראַט ק"מ 24סט 1.6 |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  14,517,176 (2009) 67סט 30.3 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $17.872 ביליאן (132סט)  |
| **וואַלוטע** | מערב אפריקאנער פראנק |
| **צײַט זאָנע** | UTC |
| **אינטערנעט דאָמען** | ml. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 223+ |

**מאַלי**, אפיציעל די **רעפובליק פון מאלי** (פראַנצויזיש: *République du Mali*, [maˈli]), איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין מערב אפריקע. מאלי גרענעצט אלזשיר צו צפון, ניזשער צו מזרח, בורקינע פאסא און דעם בארטן פון העלפאנדביין צו דרום, גינע צו דרום־מערב, און סענעגאל און מאריטאניע צו מערב. זי האט א שטח פון מער ווי 1,240,000 ק"מ² מיט א באפעלקערונג פון 14.5 מיליאן. די הויפטשטאט איז באמאקא.

מאלי באשטייט פון אכט ראיאנען. די צפונדיקע גרענעצן גייען טיפ אריין אין דעם סאהארא, אבער אין דרום, וואו דער מערסטער טייל פון איינוואוינער וואוינען, זענען די ניזשער און סענעגאל טייכן. דער עקאנאמישער סטרוקטור פון לאנד דרייט זיך ארום לאנדווירטשאפט און פישעריי. מאלי האט נאטירלעכע רעסורסן ווי גאלד, אוראניום, פיך און זאלץ. העלפט פון דער באפעלקערונג לעבט אונטער דער אינטערנאציאנאלער ארימקייט ליניע פון US$1.25 א טאג.

אינעם 19טן יארהונדערט האט פראנקרייך גענומען קאנטראלע איבער מאלי, וואס איז דעמאלסט געווארן א טייל פון פראנצויזישן סודאן. אין אפריל 1959 איז פראנצויזישער סודאן באהאפטן געווארן מיט סענעגאל צו ווערן די מאלי פעדעראציע, וואס איז געווארן זעלבשטענדיק אין דער פראנצויזישער געמיינדע יוני 1960. אויגוסט 1960 האט = סענעגאל ארויסגעטראטן פון דער פעדעראציע. אין סעפטעמבער 1960 האט די פעדעראציע געענדערט איר נאמען צו "רעפובליק פון מאלי" און האט זיך צוריקגעצויגן פון דער פראנצויזישער געמיינדע.

## געאגראפיע

מאלי האט נישט קיין בארטן ביים ים. צוויי גרויסע טייכן פליסן אין מאלי, דער סענעגאל טייך אין מערב פון לאנד און דער ניזשער טייך וואס פליסט אדורך דעם צענטראלן טייל פון לאנד. די אלע הויפט שטעט אין לאנד ליגן אויפן ניזשער טייך, צווישן זיי די הויפטשטאט באמאקא און די אוראלטע הויפטשטאט טימבוקטו.

## רעפערענצן
# אטלאנטישער אקעאן

| **אקעאנען פון דער וועלט** |
| --- |
| * אטלאנטישער אקעאן
* אינדישער אקעאן
* ארקטישער אקעאן
* דרום אקעאן
* פאציפישער אקעאן
 |

מאפע פון אטלאנטיק, מערקבאר דרום און צפון

דער **אטלאנטישער אקעאן** אדער דער **אטלאנטיק** איז דער צווייט-גרעסטער ים אויף דער וועלט, ער באדעקט א פיפטל פון דעם ערד קוגל. דער נאמען אטלאנטישער אָקעאַן ווערט שוין דערמאנט אזוי פרי ווי 450 יאר פאר דער נוצרישער ציילונג.

ער איז באהאפטן צו אלע גרויסע ימים אויף דער וועלט ווי דער ארקטיק, פאציפיק (דורכן פאנאמא קאנאל), אינדישער אקעאן און דער ים הגדול. דער אטלאנטיק גרעניצט זיך מיט די קאנטינענטן פון אמעריקע, אייראפע און אפריקע.

דער אטלאנטיק ציט זיך אויף א שטרעקע פון 41,100,000 סקווער מייל, אריינגערעכנט אלע קליינע באהאפטענע טייכלעך, מיט א געווענליכער טיפקייט פון 10,932 פיס. און אויף א שטערעקע פון 31,800,000 ס.מ. אן די באהאפטענע טייכן, מיט א געווענליכע טיפקייט פון 12,881.

## פיש

די עיקר מינים פון פיש וואס מען כאפט זענען דארש, הייק, הערינג און מאקערעל. מען נעמט אויך אסאך ווענגערס, לאבסטערס און וואלפישן.

אין דעם צפון אטלאנטיק איז פאראן א לאנגער קערפער פון וואסער, דער סארגאסא ים, וואס איז מער פארזאלצן ווי דער דורכשניט, דער סארגאסא ים אנטהאלט אסאך ים־גראז און דארטן טוען אויספלאדיען די ווענגערס.

## גרענעצנדע לענדער

די לענדער וואס האבן א בארטן אויפן אטלאנטישן אקעאן זענען:

### אייראפע

### אפריקע

### דרום אמעריקע

### צפון און צענטראל אמעריקע

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * בעליז
* גוואטעמאלע
* האָנדוראַס
 | * מעקסיקא
* ניקאראגוא
* פאנאמא
 | * פאַראייניקטע שטאַטן
* קאַנאַדע
* קאסטא ריקא
 |

#### קאראאיבן

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * אַנטיגוע און באַרבודע
* באהאמאס
* באַרבאַדאס
* גרענאדע
 | * דאמיניקאנישע רעפובליק
* דאמיניקא
* דזשאמייקע
* האיטי
 | * טרינידאד און טאבאגא
* סאנט ווינסענט און די גרענאדינען
* סאנט לושע
* סאנט קיטס און נעוויס
* קובא
 |

## עקאנאמיע

דער אטלאנטישער אקעאן ביישטייערט שיין צו די אנטוויקלונג און עקאנאמיע פון זיינע ארומיגע לענדער. אויסער הויפט טראנס-אטלאנטישע טראנפארטאציע און קאמוניקאציע רוטעס, האט דער אטלאנטיק ברייטע נאפט רעזערוון אין די אפזעץ-שטיינער פון די קאנטינענט-פאליצעס. דער אטלאנטישער אקעאן פארמאגט נאפט און גאז פעלדער, פיש, ים-זויגערס (ים-הינט און וואלפיש), זאמד און זשווירע רעזערוון, מאנגאן-קנאלן און איידלשטיינער. גאלד-געלעגערן זענען צוויי קילאמעטער אונטער וואס אויף דעם אקעאן-באדן; די געלעגערן זענען אבער איינגעהילט אין שטיין, וואס מען דארף אדורכגראבן. דערווייל איז נישט פאראן קיין מעגליכקייט אויסגראבן דעם גאלד פונען אקעאן צו פארדינען א ריווח.

## רעפערענצן
# באלקאן לענדער

די **באלקאן לענדער** זענען א גרופע פון לענדער, אין דרום מזרח אייראפע. די שטח איז גרויס 550,000 קוואדראט קילאמעטער, און האט א באפעלקערונג פון 53 מיליאן מענטשן.

די לענדער רעכענן צווישן זיך.
אלבאניע, באסניע און הערצעגאווינע, בולגאריע, גריכנלאנד, קראאטיע, צפון-מאקעדאניע, סערביע, קאסאווא, מאנטאנעגרא, סלאוועניע, די אייראפעישע טייל פון טערקיי, און דרום פון רומעניע. נישט אייביק ווערן רומעניע, און סלאוועניע גערעכנט. די געגנט ווערט גערופן אויף די בערג, וואס געפונען זיך אין בולגאריע, און סערביע.

די גרעניץ פון צפון, די דוניי טייך, און די קופע און די סעבע טייכן, צפון פון די באלקאן, געפונען זיך די קארפאטן בערג. עס ווערט אויך גערופן האלבאינדזל, וויבאלד עס איז ארומגענומען פון דרום, מיט עטליכע ימים. דער אדריאטישער ים, דער שווארצער ים, דער אגאישער ים, דער יאנישער ים, און דער ים פון מארמארא.
# צענטראל-אפריקאנישע רעפובליק

|  |
| --- |
| צענטראל-אפֿריקאנישע רעפובליק *Ködörösêse tî Bêafrîka* סאנגא *République centrafricaine* פראנצויזיש |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן צענטראל-אפֿריקאנישע רעפובליק |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון צענטראל-אפֿריקאנישע רעפובליק |
| **קאָנטינענט** | אפריקע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | סאנגא, פראנצויזיש |
| **הויפּטשטאָט** | באנגי ﻿ / ﻿ |
| **רעגירונג** | רעפובליק |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** |  |
| **גרינדונג דאַטום** | 13טן אויגוסט 1960 (פון פראנקרייך) |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 622,984 קוואַדראַט ק"מ 45סט 0 |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  4,422,000 124סט 7.1 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $3.891 ביליאן (2012)  |
| **וואַלוטע** | צענטראל אפריקאנער פראנק |
| **צײַט זאָנע** | UTC +1 |
| **אינטערנעט דאָמען** | cf. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 236+ |

די **צענטראל-אפֿריקאנישע רעפובליק** (סאנגא: *Ködörösêse tî Bêafrîka*; פראַנצויזיש: *République centrafricaine*) איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראלער אַפֿריקע, וואס גרענעצט זיך מיט קאמערון צו מערב, טשאד צו צפון, סודאן צו צפון־מזרח, דער דרום סודאן צו מזרח, און די רעפובליק פון קאנגא און דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא צו דרום. איר הױפּטשטאָט איז באנגי. דאס לאנד באדעקט א שטח פון אומגעפער 620,000 קוואדראט ק"מ און די באפעלקערונג פונעם לאנד איז בערך 4.4 מיליאן (אין 2008).

פון תר"ע (1910) ביז תש"ך (1960) איז די טעריטאריע פונעם לאנד געווען א טייל פון דער פראצויזישער קאלאניע צענטראלע עקוואטארישע אפריקע מיטן נאמען "אובאַנגי שאַרי".
צוויי דריטל פונעם לאנד ליגט אינעם בעקן פונעם אובאנגי טייך, וואס פליסט דרום אין קאנגא אריין.

## עקאנאמיע

די צענטראל-אפֿריקאנישע רעפובליק ווערט גערעכנט איינע פון די ווינציקסט אנטוויקלטע לענדער אין דער וועלט.

## דעמאגראפיע

47% פון דער באפעלקערונג איז אונטער דער עלטער פון 15.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 צענטראל-אפריקאנישע רעפובליק
# ארקטישער אקעאן

| **אקעאנען פון דער וועלט** |
| --- |
| * אטלאנטישער אקעאן
* אינדישער אקעאן
* ארקטישער אקעאן
* דרום אקעאן
* פאציפישער אקעאן
 |

ארקטישער ראיאן
דער **ארקטישער אָקעאן** אדער **אייז-ים**, פלאצירט אין דעם צפון האלבקוגל, איז דער קלענסטער און דער פלאטשיקסטער פון די פינף אקעאנען פון דער וועלט. ער איז ארומגענומען פון אייראזיע און צפון אמעריקע, און איז כמעט אינגאנצן באדעקט מיט אייז. ער איז נישט אזוי שטארק באזאלצן ווי די אנדערע אקעאנען צוליב דעם וואס עס רינט אריין אין אים אסאך פרישוואסער פון טייכן און אויך זיין אויסדאמפונג איז פארהעלטענישמעסיג נידעריג.

דער ארקטישער אקעאן פארנעמט א שטח פון 14,056,000 קוואדראט ק"מ, און זיין בארטן איז לאנג 45,390 ק"מ.

## רעפערענצן
# אוראל

**אוראַל** (רוסיש: *Уральские горы*) אדער דאס **אוראַל־געבערג** איז א בארג־קייט וואס ליגט צפון-דרום, און צעטיילט רוסלאנד אין מזרח און מערב טיילן. דער מזרח טייל פון רוסלאנד איז אין אזיע און דער מערב טייל אין אייראפע.

די אוראל בארג־קייט ציט זיך 2,500 ק"מ פון די סטעפן ביים צפון גרענעץ פון קאזאכסטאן ביז די בארטנס פונעם ארקטישן אקעאן. דער אינזל נאוואיע זעמליע איז א פֿארזעצונג פון דער בארג־קייט. דער העכסטער שפיץ אין דער קייט איז דער בארג נאראדע (פּאזנור, 1,895 מ'). נאטורלעכע עראזיע האט אויפגעדעקט א רייכקייט פון מינעראלן אין די אוראל, צווישן זיי אויך איידלשטיינער ווי טאפאז און שמאראק. די קאמי בתולה־וועלדער אין צפון אוראל זענען אנערקענט פון א וועלט ירושה ארט.

געאגראפן טיילן די אוראל אין פינף טיילן: די דרומדיקע, צענטראלע, צפונדיקע, אונטער-ארקטישע און ארקטישע אוראל.
# אראל ים

דער **אַראַל ים** (קאזאך: *Арал Теңізі* (אַראַל טענגיזי), אוזבעק: *Orol dengizi*, רוסיש: *Аральскοе мοре*) איז אן אזערע אין צענטראל-אזיע, וואס ליגט צווישן קאזאכסטאן אין צפון און אוזבעקיסטאן, אין דרום. אין די 1960ער יארן האט דער סאוועטן פארבאנד אנגעהויבן נעמען דאס פון די אמו דאריא און סיר דאריא טייכן, וואס פליסן אין אראל ים אריין, פאר באוואסערונג. דערפאר האט זיך דער ים אסאך איינגעצויגן.

דער אראל ים איז שטארק פארפעסטיקט, פון פרואוון וואפן, אינדוסטריעלע פראיעקטן, און פון באמיסטיקן דאס לאנד ארום דעם ים, סיי אין די יארן פונעם סאוועטן פארבאנד, סיי זייט דעמאלסט.

אין 1990 האט מען געבויט א דאמבע צו ראטעווען דעם צפון טייל פונעם ים. במשך עטלעכע יארן האט דער וואסערפלאך זיך געהויבן. אבער די דאמבע האט געפלאצט, און מען בויט זי צוריק מיט געלט פון אינטערנאציאנאלע קוואלן.

* אראל ים בערך 1850
* 2004 פאטאגראפיע פון אראל ים (מיט שווארצע ליניעס וואס ווייזן דעם ים אין 1850)
* אראל ים אין 1985.
* אן אינזל אין אראל ים ווערט באהאפטן צו דער יבשה (2000/2001)
* א שיף אין אראל ים, וואו ס'איז געווארן א מדבר
* 1960–2014