Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# אוקראיניש

**אוקראַיִניש** (українська мова - אוקראַייִנסקאַ מאָוואַ) איז א סלאווישע שפּראך וואָס געהערט צו דער פאמיליע פון מזרח-סלאווישע שפּראכן. אוקראיניש איז די אָפיציעלע שפראך אין אוקראינע. אירע נאָענטע קרובים זײַנען רוסיש און בעלארוסיש. איבער דער וועלט זײַנען דאָ אומגעפער פופציק מיליאָן רעדער פון אוקראיניש.

כאטש אוקראיניש איז די איינציגע אפיציעלע שפראך אין אוקראינע, רעדן א גרויסע טייל פון די היגע איינוואוינער נאר רוסיש. צוליב דער נאענטקייט פון די שפראכן (אן אוקראיניש רעדער קען אין מערסטע פאלן פארשטיין רוסיש), און צוליב די רוסישע געוועלטיקונג איבער אוקראינע, איז עס גאר זעלטן אז איינער זאל רעדן ריין-אוקראיניש נאר געמישט מיט רוסיש. אסאך אוקראינער רעדן א שפראך וואס הייסט "סורזשיק" וואס אין עסענץ איז א געמישאכץ פון רוסיש מיט אוקראיניש.

די אוקראינישע שפראך זעלבסט איז צוטיילט אין צוויי סארטן שפראך, עס איז דא די צענטראלע אוקראינישע שפראך וואס איז מער מזרח אוקראינע געשטימט דאס רעדן די וואס זענען נאנט צו רוסלאנד ווי די גרויסע שטעט כארקאוו און כמיעלניציקי. דערנאך איז דא די גאליציאנער-אוקראינישע שפארך וואס ענדלט מער צו פויליש.

|  |  |
| --- | --- |
| Wikipedia | **וויקיפּעדיע אויף אוקראיניש** |
# טשערניגאוו גובערניע

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| **טשערניגאוו (אבלאסט) Чернігівська область** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| **מדינה** / **טעריטאָריע** |  אוקראינע |
| **גרינדונג דאַטע** | 15טן סעפטעמבער 1932 |
| **שטעט אין ראַיאָן** | 44 |
| **הויפּטשטאָט פון אבלאסט** | טשערניגאוו |
| **שטח** | 31.865 קוואדראט ק"מ |
|  ‑ **אין אבלאסט** |  918,200‏  (שטייענדיג 2025) |
| **צײַט זאָנע** | UTC+2 |
|  |

 |

**טשערניגאוו גובערניע** (אוקראיניש: *Чернігівська область*, *טשערניהיווסקאיא אבלאסט*), אויך באקאנט אונטערן נאמען **טשערניהיוושטשינא** (אוקראיניש: *Чернігівщина*), איז אן אבלאסט (גובערניע) פון אוקראינע. די הויפטשטאט פון דער גובערניע איז טשערניגאוו.

## געאגראפיע

טשערניגאווער גובערניע האט א שטח סה״כ פון 31.865 ק״מ, און געפינט זיך אין צפון אוקראינע. צום צפון איז האמל גובערניע (בעלארוס), צום צפון-מזרח – בריאנסק גובערניע (רוסלאנד), צום מזרח – סומי גובערניע, צום דרום – פאלטאווא גובערניע, און צום מערב – קיעוו גובערניע.

## היסטאריע

טשערניגאוו גובערניע איז געשאפן געווערן 15טן סעפטעמבער 1932.

אין די רוסשלענדישע אינוואזיע אויף אוקראינע 2022, רוסלאנד אקופירט דער גובערניע, און די רוסן ארמיי האבן געפירט א שלאכט מיט די אוקראינישע ארמיי. אין אפריל 2022, רוסלאנד געצוריקציען פון דער גובערניע.

## שטאט אין טשערניגאוו גובערניע

* טשערניגאוו
* ניזשין
* פריקולי
* באכמאטש
* נאסיווקא

## רעפערענצן
# GPS

די **גלאבאלע פלאצירונג סיסטעם** (**GPS** ר"ת פון **ענגליש: *Global Positioning System) איז א גלאבאלע נאוויגאציע סיסטעם אפערירט מיט א סאך סאטעליטן דורך דער רעגירונג פון די פאראייניגטע שטאטן וואס גיט גענויע אינפארמאציע וואו מען געפינט זיך אויף דער ערד טאמער מען קען זיך פארבינדן מיט פיר סאטעליטן.

## רעפערענצן

*
# ספערויד

א **ספֿערויד** (אויך **ספֿעראאיד**), אדער **ראטאַציע עליפסויד**, איז אן אייבערפלאך וואס מען באקומט פון ארומדרייען אן עליפס ארום איינעם פון זיינע הויפט אַקסן, ד"ה אן עליפסויד וואס האט צוויי האלב־דיאמעטערס גלייך.

אינעם פאל וואס מען דרייט דעם עליפס ארום זיין גרעסערן אקס, באקומט מען א ספערויד אזוי ווי א ראַגבי באל; אינעם פאל וואס מען דריים אים ארום זיין קלענערן אקס, באקומט מען א פלאכן ספערויד אזוי א לינז. טאמער דער עליפס איז א קרייז, ווערט געשאפן א קיילעך.

צוליב גראוויטאציע און די ראטאציע פון דער ערד, האט זי די פארעם פון א קיילעך וואס איז א ביסל פלאך אויף איר אַקס, דערפאר ווערט זי גערעכנט ווי א פלאכער ספערויד.

## גלייכונג

 די האלב־אקסן פון א ספערויד: פלאך ווען *c<a* און שפיציק ווען *c>a*.
די גלייכונג פון א ספערויד וואס האט דעם סימעטריע־אַקס *Oz* איז:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
דער האלב־אקס *a* איז דער עקוואטארישער ראדיוס פונעם ספערויד, און *c* איז די ווײַט פון צענטער צום פאלוס אויפן סימעטריע־אקס. עס זענען פאראן צוויי פעלער:

* *c < a*  :  **אבלאַט** ספערויד (פלאך)
* *c > a*  :  **פראלאט** ספערויד (שפיציק)

דער פאל *a=c* קומט אויס א קיילעך.
# קאארדינאטן סיסטעם

אין געאמעטריע איז א **קאארדינאַטן סיסטעם** א סיסטעם וואס באניצט איין אדער מער נומערן, וואס מען רופט **קאארדינאטן**, צו באשטימען איינציק די פלאצירונג פון א פונקט אדער אן אנדער געאמעטרישן עלעמענט. דער סדר פון די קאארדינאטן איז דייטיק—טיילמאל אידענטיפירט מען א קאארדינאט מיט זיין פאזיציע אין דעם סדר און טיילמאל מיט א בוכשטאב, ווי למשל 'דער *x*-קאארדינאט'. אין עלעמענטארן מאטעמאטיק זענען די קאארדינאטן רעאלע צאלן, אבער אין מער פארגעשריטענע אנווענדונגען קענען די קאארדינאטן זיין אדער קאמפלעקסע צאלן אדער די עלעמענטן פון א מער אבסטראקטער סיסטעם ווי א קאמוטאטיווער רינג. מיטן ניץ פון א קאארדינאטן סיסטעם קען מען איבערזעצן פראבלעמען אין געאמעטריע אויף פראבלעמען וועגן נומערן און פארקערט; דאס איז דער יסוד פון אנאליטישער געאמעטריע.

א דוגמא וואס מען ניצט אין טאג־טעגלעכן לעבן איז די סיסטעם פון געבן א ברייט און לענג צו געאגראפישע ערטער.

## נומערן ליניע

{דער פשוטסטער ביישפיל פון א קאארדינאטן סיסטעם איז די אידענטיפיקאציע פון פונקטן אויף א ליניע מיט רעאלע צאלן, ניצנדיק די *נומערן ליניע*. אין דער דאזיקער סיסטעם, קלויבט מען אויס נארוועלכע פונקט *O* פאר 0 (נול) אויף דער געגעבענער ליניע. דער קאארדינאט פון א פונקט *P* איז דער דיסטאנץ פון *O* ביז *P*, און מען מעסט דעם דיסטאנץ נעגאטיוו ווען *P* איז לינקס פון *O*. יעדער פונקט האט אן איינציקן קאארדינאט, און יעדע רעאלע צאל איז דער קאארדינאט פון אן איינציקן פונקט.

די נומערן ליניע
## קארטעזישע קאארדינאטן סיסטעם

די קארטעזישע קאארדינאטן סיסטעם אין דער פלאך
דער טיפישער ביישפיל פון א קאארדינאטן סיסטעם איז די קארטעזישע קאארדינאטן סיסטעם, אין דער פלאך, קלויבט מען אויס צוויי פערפענדיקולארע ליניעס, און די קאארדינאטן פון א פונקט זענען די געצייכנטע דיסטאנצן ביז די ליניעס.

אין דריי דימענסיעס, קלויבט מען אויס דריי פלאכן וואס זענען פערפענדיקולאר מיט אנאנד, און די דריי קאארדינאטן פון א פונקט זענען די געצייכנטע דיסטאנצן ביז יעדן איינעם פון די פלאכן. דאס קען מען גענעראליזירן צו שאפן *n* קאארדינאטן פאר אבי וועלכן פונקט אין *n*-דימענסיאנאלן אוקלידאנעם רוים.

## זעט אויך

* געאגראפישע קאארדינאטן

## רעפערענצן

* Woods, Frederick S. (1922). *Higher Geometry*. Ginn and Co., 1ff.
# מאפע

וועלט מאפע
א **מאפע** אדער א **קארטע** איז אן אפמאלונג פֿון א שטח —א סימבאלישע שילדערונג וואס טוט ארויסהייבן די שייכות'ן צווישן עלעמענטן פון דעם רוים למשל אביעקטן, ראיאנען און טעמעס.

אסאך מאפעס זענען סטאטישע צוויי-געמעסטן, געאמעטריש גענויע רעפרענזירונגען דריי-געמעסט רוים. על פי רוב ניצט מען א מאפע אויסצומאלן געאגראפיע, אבער א מאפע קען אפמאלן וואסארא רוים, סיי רעאל סיי אויסגעטראכט.

## געאגראפישע מאפעס

א קארטע פון די הימלען, פונעם 17טן יארהונדערט, פֿון דעם האלענדישן קארטעסמאכער פֿרעדעריק דע וויט.
קארטאגראפיע, אדער *מאכן מאפעס* איז די שטודיע ,און אויך די פראקטיק, פֿון שאפֿן רעפרעזענטירונגען פון דער ערד אויף אן אייבערפֿלאך. איינער וואס מאכט מאפעס ווערט גערופן א מאפעסמאכער אדער א קארטאגראף.
# עקוואטאר

דער עקוואטאר אויף א מאפע פון דער וועלט.
לענדער וואס רירן אן דעם עקוואטאר (רויט) און דעם הויפט מערידיאן (בלוי)
דער **עקוואטאר** איז אן אויסגעטראכטע ליניע אויף דער ערד'ס אויבערפלאך האלבוועג צווישן דעם צפון פאלוס און דרום פאלוס וואס צעשייד די ערד אין א צפון האלבקיילעך און א דרום האלבקיילעך. אויך אין אנדערע פלאנעטן רעכנט מען עקוואטארן איפן זעלבן שטייגער.

זעט גארטל ליניע (געאגראפיע)
דער עקוואטאר איז ברייט ליניע 0°. דער ערד'ס עקוואטאר איז לאנג 40075 ק"מ.