Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# סערביע

|  |
| --- |
| **רעפובליק פֿון סערביע *Република Србија Republika Srbija |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן סערביע |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון סערביע |
| **קאָנטינענט** | אייראפע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | סערביש |
| **הויפּטשטאָט** | בעלגראד ﻿ / ﻿ |
| **רעגירונג** | פארלאמענטארישע רעפובליק |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** | טאמיסלאַוו ניקאליטש אלעקסאנדער וואוטשיץ |
| **גרינדונג דאַטום** | 5טן יוני 2006 |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 77,474 קוואַדראַט ק"מ 117ט 0.13% |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  6,690,884 98סט 93.92 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | 79,090 מיליאן $ (80סט)  |
| **וואַלוטע** | סערבישער דינאר |
| **צײַט זאָנע** | UTC +1 |
| **אינטערנעט דאָמען** | yu. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 381+ |

**סערביע** (סערביש: *Србија,* Srbija), אפיציעל די **רעפובליק פֿון סערביע** (סערביש: *Република Србија,* Republika Srbija), איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין צענטראל און דרום-מזרח אייראפע. סערביע האט א גרענעץ מיט אונגארן צו צפון; רומעניע און בולגאריע צו מזרח; די רעפובליק פון מאקעדאניע און אלבאניע צו דרום; און קראאטיע, באסניע און הערצעגאווינע און מאנטענעגרא צו מערב. איר הױפּטשטאָט איז בעלגראד.

## געאגראפיע

דער הויפט טייך אין סערביע איז דער דוניי, וואס פליסט אדורך דעם לאנד.

## רעפערענצן

 לענדער פון אייראפע

|  |
| --- |
| **סואווערענע שטאטן**
אונגארן ·
אוקראינע ·
אזערביידזשאן1 ·
איטאליע1 ·
איסלאנד ·
אירלאנד ·
אלבאניע ·
אנדארע ·
ארמעניע2 ·
באסניע און הערצעגאווינע ·
בולגאריע ·
בעלארוס ·
בעלגיע ·
גרוזיע1 ·
גריכנלאנד ·
דייטשלאנד ·
דענמארק3 ·
האלאנד3 ·
וואטיקאן שטאט ·
טערקיי1 ·
טשעכיי ·
לוקסעמבורג ·
ליטע ·
ליכטנשטיין ·
לעטלאנד ·
מאלדאווע ·
מאלטא ·
מאנאקא ·
מאנטענעגרא ·
נארוועגיע3 ·
סאן מארינא ·
סלאוואקיי ·
סלאוועניע ·
סערביע ·
עסטלאנד ·
עסטרייך ·
פארטוגאל3 ·
פוילן ·
פאראייניגטע קעניגרייך3 ·
פינלאנד ·
פראנקרייך1 ·
ציפערן2 ·
צפון-מאקעדאניע ·
קאזאכסטאן1 ·
קראאטיע ·
רומעניע ·
רוסלאנד1 ·
שווייץ ·
שוועדן ·
שפאניע1
**אפהענגיקע טעריטאריעס**
אזארן ·
גיבראלטאר ·
גערנזי ·
דזשערזי

**נישט אנערקענטע שטאטן**
אבכאזיע ·
דאנעצקער מענטשנ'ס רעפובליק ·
לוגאנסקער מענטשנ'ס רעפובליק ·
קאסאווא4 ·
צפון ציפערן

1 טייל פון דער טעריטאריע איז דרויסן פון אייראפע.
2 אינגאנצן אין מערב אזיע אבער מיט שטארקע סאציא-פאליטישע פארבינדונגען מיט אייראפע.
3 האט טעריטאריעס אינדרויסן פון אייראפע.
4 קאסאווא האט דערקלערט זיין אומאפהענגיקייט פון סערביע דעם 17טן פעברואר 2008 און איז אנערקענט פון א טייל לענדער. |
# 1965

|  |
| --- |
| 1965 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1965 *MCMLXV* |
| יידישער לוח | ה'תשכ"ה - ה'תשכ"ו |
| כינעזישער קאלענדאר | 4661 – 4662 甲辰 – 乙巳 4662 איז דאס יאר פֿונעם שלאַנג |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1957 – 1958 |
| פערסישער קאלענדאר | 1343 – 1344 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1384 – 1385 |

‏**1965** איז דאס 65סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1965 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 26סטן יאנואר - הינדי ווערט אן אפיציעלע שפראך אין אינדיע.
* 26סטן יולי - די מאלדיוון ווערן זעלבשטענדיק.
* 9טן אויגוסט - סינגאפור ווערט אינגאנצן זעלבשטענדיק.

## געבוירן

## געשטארבן

* 24סטן יאנואר - ווינסטאן טשערטשיל, פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע (געב' 1874)
* 18טן מערץ - פארוק מלך פון עגיפטן (געב' 1920)
* 13טן יוני - מארטין בובער, יידישער פילאסאף (געב' 1878)
* 20סטן יוני - בערנארד ברוך, יידיש-אמעריקאנער פינאנציעלער מומחה (געב' 1870)
* 27סטן אויגוסט - לע קארבוזיע, שווייצער ארכיטעקט (געב' 1887)
* 28סטן אויגוסט - יואל ראקאח, ישראלדיקער פיזיקער (געב' 1909)
* 4טן סעפטעמבער - אלבערט שווייצער, דייטשער דאקטער און פילאסאף (געב' 1875)
* 15טן אקטאבער - אברהם הלוי פרענקל, ישראלדיקער מאטעמאטיקער (געב' 1891)

## נאבעל פריזן

* פיזיק: זשוליען שווינגער, ריטשארד פיינמאן

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1965יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1960  •
1961  •
1962  •
1963  •
1964  •
**1965**  •
1966  •
1967  •
1968  •
1969  •
1970
  |
# 10טן אויגוסט

| ►►
◀◀ אויגוסט |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 30 | 31 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 10טן אויגוסט** איז דער 222סטער טאג פון יאר (223סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 143 טעג.

## היסטארישע געשעענישן

* 843 - דער אפמאך פון ווערדון צעטיילט די פראנקישע אימפעריע צווישן לאטער דער ערשטער, לואיס דער דייטש און קארל דער פליכעוואטער.
* 1519 - פינף שפאנישע שיפן אונטער דער פירערשאפט פון פערדינאנד מאגעלאן גייען ארויס ארומשיפן דעם ערד-פלאנעט צום ערשטן מאל.
* 1628 - די שוועדישע שיף וואסא גייט אונטער ביי איר ערשטער רייזע אין שטאקהאלם האוון.
* 1789 - ענדע פון דער מאנארכיע אין פראנקרייך; לואי דער 16טער, מלך פון פראנקרייך, ווערט אריינגעלייגט אין טורמע.
* 1821 - מיזורי ווערט דער 24סטער שטאַט אין די פאראייניגטע שטאטן.
* 1920 - אונטערגעשריבן דער סעוורע אפמאך וואס צעטיילט די אטאמאנישע אימפעריע נאך דער ערשטער וועלט מלחמה.

## געבוירן

* 1753 - עדמונד ראנדאלף, אמעריקאנער פאליטיקער (געש' 1813)
* 1874 - הערבערט קלארק האווער, 31סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1964)

## געשטארבן

* 1893 - רבי נפתלי צבי יהודה ברלין, ראש ישיבה פון דער וואלאזשינער ישיבה (געב' 1817)
* 1896 - אטא ליליענטאל, דייטשער אינזשעניר פון די פיאנערן פון אוויאציע (געב' 1848)
* 1946 - ד"ר יצחק ברויער, יוריסט, שרייבער, דענקער, און אגודיסט (געב' 1883)
* 1987 - איוואן נעוועזשאן, פון די חסידי אומות העולם, וואס האט געראטעוועט 4,000 יידישע קינדער אין בעלגיע (געב' 1900)

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 10טן אויגוסט

---

* 9טן אויגוסט - 11טן אויגוסט
* אויגוסט
# 31סטן דעצעמבער

| ►►
◀◀ דעצעמבער |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
| לוח פאר 2026 |

דער **31סטער דעצעמבער** איז דער 365סטער טאג (366סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ער איז דער לעצטע טאג פונעם גרעגאריאנישן יאר. דער נעקסטער טאג איז דער ערשטער יאנואר אינעם פאלגנדן יאר.

## היסטארישע געשעענישן

* 1492 - 100,000 יידן פארטריבן פון סיציליע.
* 1909 - דער מאנהאטאנער בריק איז געעפנט.

## געבוירן

* 1491 - זשאק קארטיער, פראנצויזישער אויספארשער (געש' 1557)
* 1881 - יעקב דע האן, אדוואקאט (געהרגעט 1924)
* 1908 - שמעון וויזנטאל, יעגער פון נאציס
* 1937 - אברהם הערשקא, באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר כעמיע אין 2004
* 1945 - טוביה צפיר, ישראלדיקער אקטיאר

## געשטארבן

## פאסירונגען

---

* 30סטן דעצעמבער - 1טן יאנואר
* דעצעמבער
# 25סטן יוני

| ►►
◀◀ יוני |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 25סטן יוני** איז דער 176סטער טאג פון יאר (177סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 189 טעג.

## היסטארישע געשעענישן

* 1532 – סוליימאן דער ערשטער אינוואדירט אונגארן.
* 1975 - מאזאמביק פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון פארטוגאל
* 1991 - קראאטיע און סערביע שיידן זיך פון יוגאסלאוויע און פראקלאמירן זייער אומאפהענגיקייט
* 1993 - קים קעמפבעל ווערט די ערשטע פרוי פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע
* 2006 - דער זעלנער גלעד שליט געכאפט צום עזה שטרייף
* 2008 - געווידמעט דער סטרונעס בריק אין ירושלים

## געבוירן

* 1911 - וויליאם סטיין, אמעריקאנער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געש' 1980)
* 1963 - דזשארזש מייקל, בריטישער קנאל זינגער און קאמפאזיטאר (געש' 2016)

## געשטארבן

---

* 24סטן יוני - 26סטן יוני
* יוני

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 25סטן יוני
# 22סטן יוני

| ►►
◀◀ יוני |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 22סטן יוני** איז דער 173סטער טאג פון יאר (174סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 192 טעג.

## היסטארישע געשעענישן

* 1671 - די אטאמאנישע אימפעריע פראקלאמירט מלחמה קעגן פוילן.
* 1812 - אינוואזיע פון נאפאלעאנ'ס ארמיי אין דער רוסלענדישער אימפעריע
* 1940 - צווייטע וועלט מלחמה: פראנקרייך קאפיטולירט צו דייטשלאנד נאך א קאמף פון זעקס וואכן.
* 1941 - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון אפעראציע בארבאראסע (דייטשע אינוואזיע אינעם סאוועטן פארבאנד).
* 1942 - אין טירת צבי, ישראל, ווערט פארשריבן די העכסטע טעמפעראטור געמאסטן נאר ווען אין דער יבשה פון אזיע (53.9 גראד צעלזיוס)
* 1948 - די שיף אלטאלענא פארזונקען קעגן דעם תל אביב בארטן

## געבוירן

* 1864 - הערמאן מינקאווסקי, דייטשער מאטעמאטיקער און פיזיקער פון א יידישן אפשטאם (געש' 1909)

## געשטארבן

* 1925 - פעליקס קליין, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1849)

## פייערטעג

* קראאטיע - קאמף קעגן פאשיזם טאג

---

* 21סטן יוני - 23סטן יוני
* יוני

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 22סטן יוני
# פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך

פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
Prime Minister of the United Kingdom|
אפיציעלע וועבזייטל |

דער **פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך** דער העכסטער מיניסטער אין דער בריטישער רעגירונג, און איז דער פארזיצער פונעם עקסעקיוטיוו. דער אמט עקזיסטירט נישט אויף א פארמאלן אופן, און האט זיך אנטוויקלט איבער די לעצטע צוויי הונדערט יאר.

דער פרעמיער מיניסטער, לויט דער קאנסטיטוציע, איז דער מענטש וואס דער מאנארך בעט אים צוזאמענשטעלן א רעגירונג; אפיציעל האט פארלאמענט קיין ראלע אין אויסקלויבן דעם פרעמיער מיניסטער. הלכה למעשה קלויבט אויס דער מאנארך אלס פרעמיער מיניסטער דעם מענטש וואס וועט קענען האבן דעם געטרוי פון דעם הויז פון קאמאנס.

די בריטישע סיסטעם פון וואלן איז געבויט אויף וויילערשאפטן וואס איס גורם אז כמעט אלעמאל האט איין פארטיי אן אבסאלוטע מערהייט אין פארלאמענט. קומט אויס אז דער איינציגער וואס קען ווערן פרעמיער מיניסטער איז דער פירער פון יענער פארטיי און דער מאנארך ניצט נישט קיין באקלערונג וועמען צו רופן. אויך ווען די גרעסטע פארטיי האט נישט קיין אבסאלוטע מערהייט וועט מען רופן איר פירער אויפשטעלן א מינדערהייטע רעגירונג טאמער ער קען פארלאזן אויף דער הסכמה פון די קליינע פארטייען.

נאך אלגעמיינע וואלן וועט דער מאנארך שוין צומארגן רופן דעם פירער פון דער גרעסטע פארטיי צו ווערן פרעמיער מיניסטער. טאמער דער פריערדיקער פרעמיער מיניסטער האט פארלוירן גייט ער גלייך צום מאנארך צו רעזיגנירן, און דער מאנארך רופט דעם געווינער וואס ווערט שוין דער נייער פרעמיער מיניסטער-ער דארף נישט ווארטן אז פארלאמענט זאל געבן זיין צוטרוי. נאר ווען די גרעסטע פארטיי האט נישט קיין אבסאלוטע מערהייט ווארט דער מאנארך ביז עס ווערט קלאר ווער וועט קענען צוזאמענשטעלן א קאבינעט וואס וועט האבן די צוטרוי פון פארלאמענט. אין אזא פאל בלייבט דער פריערדיקער פרעמיער מיניסטער ביז מען קלויבט אויז זיין נאכפאלגער.

 פרעמיער מיניסטארן פונעם פאראייניגטן קעניגרייך

|  |  |
| --- | --- |
|
וואלפאל  · פעלהאם  · ניוקאסל  · דעוואנשיר  · ביוט  · דזשארדזש גראנוויל  · ראקינגהאם  · פיט דער פאטער  · גראפטאן  · נארד  · ראקינגהאם  · שעלבערן  · פארטלאנד  · פיט דער זון  · עדינגטאן  · פיט דער זון  · וויליאם גראנוויל  · פארטלאנד  · פערסיוואל  · ליברפול  · קנינג  · גודריטש  · וועלינגטאן  · גריי  · מעלבארן  · וועלינגטאן  · פיל  · מעלבארן  · פיל  · ראסל  · דארבי  · אבערדין  · פאלמערסטאן  · דארבי  · פאלמערסטאן  · ראסל  · דארבי  · ד'יזראעלי  · גלאדסטאן  · ד'יזראעלי  · גלאדסטאן  · סאלסבורי  · גלאדסטאן  · סאלסבורי  · גלאדסטאן  · ראזבערי  · סאלסבורי  · באלפור  · קאמפבל-באנערמאן  · אסקוויט  · לויד דזשארדזש  · באנאר לא  · באלדווין  · מאקדאנאלד · באלדווין · מאקדאנאלד · באלדווין · טשעמבערליין · טשערטשיל · אטלי · טשערטשיל · אידן · מאקמילן · דאגלעס-היום · ווילסאן · היט · ווילסאן · קאלאגהאן · טאַטשער · מיידזשער · בלער · ברוין · קאַמעראן · מיי · זשאנסאן · טראַס · סונאַק |  |
# 21סטן יוני

| ►►
◀◀ יוני |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 21סטן יוני** איז דער 172סטער טאג פון יאר (173סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 193 טעג. דעם טאג געפאלט די זומער זונשטיל אין דעם צפון־האלבקיילעך און די ווינטער זונשטיל אין דעם דרום־האלבקיילעך.

## היסטארישע געשעענישן

* 1898 - גוואם ווערט א טעריטאריע פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
* 1942 - צווייטע וועלט מלחמה: טאברוק פאלט אריין אין די הענט פון דייטשלאנד

## געבוירן

* 1953 - בענאזיר בוטא, פרעמיער מיניסטער פון פאקיסטאן (געש' 2007)
* 1982 - פרינץ וויליאם פון וויילס

## געשטארבן

* 1377 - עדווארד דער דריטער פון ענגלאנד (געב' 1312)
* 1527 – ניקאלא מאקיאוועלי, היסטאריקער און פילאסאף (געב' 1469)
* 1652 - איניגא זשאנס, ענגלישער ארכיטעקט (געב' 1573)
* 1908 - ניקאלאי רימסקי-קארסאקאוו, רוסישער קאמפאזיטאר (געב' 1844)

## פייערטעג

---

* 20סטן יוני - 22סטן יוני
* יוני

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 21סטן יוני
# בעלגראד

**בעלגראד** (סערביש: *Београд, בעאָגראַד*), איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט אין סערביע. די שטאט ליגט בײַם צוזאמענמפֿליס פֿון די סאווא און דוניי טייכן אין צפון-צענטראל סערביע. מיט א באפֿעלקערונג פֿון מער ווי 1.9 מיליאן (2008 שאצונג), איז בעלגראד די פֿערטע גרעסטע שטאט אין דרום-מזרח אייראפע, נאך איסטאנבול, אטען, און בוקארעשט.
# טאגאלאג

**טאַגאַלאג** איז אן אויסטראנעזישע שפראך און איינע פון די הויפט שפראכן וואס מ'רעדט אין די פיליפינען. מער ווי 22 מיליאן מענטשן רעדן טאגאלאג אלס מוטערשפראך.
לכתחילה איז דאס געווען די שפראך פון דעם טאגאלאג פאלק וואס וואוינען אין צענטראלן און דרום לוזאן אינזל, אבער היינט רעדט מען די שפראך אומעטום אין די פיליפינען.

טאגאלאג איז ענלעך צו אינדאנעזיש און מאלייאיש. די שפראך האט אויך קאמפאנענטן פון שפאניש און ענגליש. די שפראך ווערט געשריבן מיטן גלחישן שריפט.

## וועבלינקען

|  |  |
| --- | --- |
| Wikipedia | **וויקיפּעדיע אויף טאגאלאג** |

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 טאגאלאג

 שפּראַכן אין פארבאנד פון דרום-מזרח אזיאטישע פעלקער (ASEAN)

|  |
| --- |
|
אינדאנעזיש • בורמעזיש • וויעטנאמעזיש • טאגאלאג • טאמיל • טיילאנדיש • כינעזיש • לאאטיש • מאלייאיש |
# טייוואן

טייוואן
中華民國|  |
|
 אפיציעלע וועבזייטל |

**טייוואַן** (כינעזיש: 台灣), אפיציעל די **רעפובליק פון כינע** (כינעזיש: 中華民國), איז אן אינזל לאנד אין מזרח אזיע. אריגינעל האט די רעפובליק געהערשט איבער גאנץ כינע, אבער היינט הערשט זי איבער דעם טייוואן אינזל (וואס באדעקט 99% פונעם לאנד שטח), ארכידע אינזל און גרינער אינזל אינעם פאציפישן אקעאן לעבן טייוואן, די פענגו אינזלען אינעם טייוואן דורכגאס, און קינמען און די מאצו אינזלען נאענט צום בארטן פונעם קערנלאנד פוזשיאן פראווינץ. אין 1945 נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האט די כינעזישע רעגירונג איבערגענומען די הערשאפט איבער טייוואן. אין דעם כינעזישן ברודערקריג האט די רעפובליק אריבערגעפירט איר רעגירונג קיין טייוואן.

דער הויפט אינזל פון טייוואן ווערט אויך גערופן **פֿארמאזע** (פון פארטוגעזיש (*Ilha*) *פֿארמאזע*, וואס מיינט "שיין"). ער איז פלאצירט אין מזרח אזיע נישט ווייט פון בארטן פון יאדערלאנד כינע, דרום-מערב פון די הויפט אינזלען פון יאפאן ממש מערב פון די יאפאנעזישע ריוקיו אינזלען, און צפון-צפון-מערב פון די פיליפינען. דער אינזל איז לאנג 394 ק"מ (245 מייל) און ברייט 144 ק"מ (89 מייל) און באשטייט פון הויכע בערג באדעקט מיט געוועקס.

די הױפּטשטאָט פון דער רעפובליק פון כינע איז טאאיפי.

## מיליטער

די רעפובליק פון כינע ארמיי שטאמט פון דער נאציאנאלער רעוואלוציאנערער ארמיי, וואס סון יאט-סען האט געגרינדעט אין 1925 אין גוואנגדאנג מיטן ציל פון פאראייניגן כינע אונטער דעם קואמינטאנג.
# דועל

שווערדן דועל
**דועל** איז א פארמאלע געשלעג צווישן צוויי מענטשן וועלכע רעפרעזענטירן אנדערע און איז ארגינעל דעזיינט געווארן צו פארמיידן געשלעגן און מלחמות דורך גאנצע ארמייען.

אמאליגע צייטען פלעגט זיין איינגעפירט אז ווען 2 מענטשן, גרופעס, אדער קעניגרייכן האבן זיך געקריגט, איז געווען אנגענומען אז מען מאכט אן ענדע צום געפעכט דורך א "דועל", דהיינו? מען קומט אינאיינעם אויף א באשטימטע ארט באוואפענט מיט כל מיני כלי משחית, און יעדער פרובירט צו טויטען דעם 2'טן, און ווער עס שטארקט זיך און טויט דעם אנדערן איז דער געווינער.

א דועל איז געווען א באוואוסטע זאך וועלכע האט געצויגן די אינטערעסע פון יעדן און דער געווינער איז אויסגערופן געווארן דורך עדות וועלכע זענען געווען פאר ביידע זייטן. אין אמעריקע האט מען נאכאנאנד געמאכט דועלס אבער עס זענען געווען גרופעס וואס האבן געקעמפט קעגן דעם און צעביסלעך האט מען דאס פארבאטן סטעיט נאך סטעיט. היינטיגע צייטן איז שוין נישט פאראן אזא זאך אין די ציוויליזירטע וועלט אבער אין געוויסע פלעצער איז דאס נאך אלץ איינגעפירט אבער די רעגולאציעס דערצו זענען מער פארזיכטיג.

די ערשטע דועל איז פארגעקומען צווישען גלית הפלישתי און דוד המלך (ווי דער מלבי"ם אין שמואל זאגט אויפן ארט).

דער אמעריקאנער פאליטישאן אלעקסאנדער העמילטאן איז געשטארבן אין א דועל אין 1804.

## זע אויך

בור העמילטאן דועל
# בראנדז עפאכע

די **בראָנז עפּאָכע** צייכנט אפ די עפאכע אין וועלכע כלים געמאכט פון קופער און בראנדז זענען גענוצט געווארן. כראנאלאגיש, שטייט די עפאכע צווישן דער שטיין עפאכע און דער אייזן עפאכע. בשעת די שטיין עפאכע האבן מענטשן נאך נישט געוואוסט וויאזוי ארויסצונעמען מעטאל און אנדערע מינעראלן פון די שטיין און וועלכע עס געפונט זיך. די בראנדז עפאכע צייכנט אפ די תקופה אין וועלכע מענשטן האבן אויסגעטראפן די טעכניק וויאזוי ארויסצונעמען די מעטאלן און שמעלצן ארץ. די אייזן עפאכע צייכנט אפ די תקופה ווען מען האט שוין געהאט די טעכניק אינגאנצן אויסגעארבייט צו שמעלצן אייזן ארץ און מען האט געמאכט כלים און געווער סיי פון שטיין און סיי פון די מעטאלן. דער סדר פון די דריי עפאכעס איז דער אנהייב פון דער היסטאריע פון טעכנאלאגיע.

עס איז נישט קלאר ווען פונקטליך די בראנדז עפאכע הייבט זיך אן אדער ענדיגט זיך, צוליב דעם וואס מענטשן האבן דאן נישט געקענט שרייבן און דעריבער נישט איבערגעלאזט קיין געשריבענע רעקארדס. אלעס וואס מיר ווייסן היינט וועגן די עפאכע איז נאר פון ארכעאלאגיע. אזוי אויך, אין יעדער געגנט האט זיך די עפאכע אנגעהויבן און געענדיגט אין אנדערע תקופות, און ווען אין געוויסע פלעצער און די וועלט איז מען שוין געווען פארגעשריטן, איז אין אנדערע פלעצער נאך געווען צוריקגעשטאנען.
# פאציפישער אקעאן

| **אקעאנען פון דער וועלט** |
| --- |
| * אטלאנטישער אקעאן
* אינדישער אקעאן
* ארקטישער אקעאן
* דרום אקעאן
* פאציפישער אקעאן
 |

דער פאציפיק אויף דער מאפע
דער **פּאַציפֿישער אָקעאַן**, **שטילער אָקעאַן**, **שטילער ים**, אדער דער **פּאַציפֿיק**, איז דער וועלט'ס גרעסטער אקעאן וואס טיילט אפ אזיע מיט די אמעריקע'ס און דעגרייכט די דרום און צפון זייטן פון דער וועלט.
דער פאציפיק פארנעמט א דריטל שטח פון דער וועלט און מעסט זיך 165.2 מיליאן קוואדראט קילאמעטער (111.6 מיליאן קוואדראט מייל) וואס איז מער פון די סך הכל יבשה וואס די וועלט פארמאגט.

דער פאציפיק אנטהאלט 32 פראצענט פון אלע וואסערן איבער דער וועלט.

ער איז דער גרעסטער און דער טיפסטער אקעאן פון אלע אקעאנען. דאס טיפסטע ארט אינעם פאציפיק איז איבער 31 טויזנט פיס. וואס איז עפעס מער פון 6 מייל טיף.

דער פאציפישער אקעאן איז פארבונדן מיטן אטלאנטישן אקעאן דורכן פאנאמא קאנאל.

עס געפונען זיך 25,000 אינזלען אינעם פאציפישן אקעאן, מער ווי אלע אנדערע אקעאנען צוזאמען. רוב פון זיי זענען דרום פונעם עקוואטאר.

אזוי ווי דער פאציפישער אקעאן גייט אריבער דעם 180º מערידיאן, איז דער *מזרח פאציפיק* אינעם מזרח האלבקיילעך און דער *מערב פאציפיק* אינעם מערב האלבקיילעך.

צו דער לענג פונעם אקעאן צו מערב געפינען זיך עטלעכע ראנד־ימען. די גרעסטע פון זיי זענען: צעלעבעס ים, קאראל ים, מזרח כינע ים, יאפאנישער ים, סולו ים, טאסמאן ים, בערינג ים און דער געלער ים.

## קלימאט

די וועטער סיסטמען אין די צפונדיקן און דרומדיקן האלבקיילעכך זענען גאנץ ענלעך. די האנדלווינטן אין די דרום און מזרח פונעם פאציפישן אקעאן זענען גאנץ פעסט, אבער אינעם צפון טייל טוישט זיך מיט למשל קאלטע ווינטער טעמפעראטורן אויפן מזרח בארטן פון רוסלאנד און דערקעגן צארטער וועטער לעבן בריטישער קאלומביע אין די ווינטער חדשים.

‏
[[ציקלאן|ציקלאנען זענען עלול צו פארמירן זיך דרום פון מעקסיקא, צווישן יוני און אקטאבער אין צענטראל־אמעריקע, ווי אויך אין דרום־מזרח אזיע פון מיי ביז דעצעמבער. אין דעם עקוואטארישן פאציפיק טוט על ניניא, א באנד פון ווארעמע אקעאן טעמפעראטורן, באאיינפלוסן דעם וועטער אינעם מערב פאציפיק. גאנץ צפון טרעפט מען אייז פון אקטאבער ביז מיי, וואס קען זיין א סכנה פאר שיפעריי, און א נעפל וואס דויערט פון יוני ביז דעצעמבער.‏

## רעפערענצן
# דרום-מזרח אזיע

דרום־מזרח אזיע
**דרום־מזרח אזיע** איז כולל צוועלף לענדער אין דעם דרום־מזרח טייל פון אזיע.

* אינדאנעזיע
* באנגלאדעש
* ברוניי
* וויעטנאם
* טיילאנד
* לאאס
* מאלייזיע
* מזרח טימאר
* מיאנמאר (פריער בורמע)
* סינגאפור
* פיליפינען
* קאמבאדיע

## זעט אויך

* צענטראלע אזיע
* מזרח אזיע
* דרום אזיע
* מערב אזיע
# צענטראל-אמעריקע

**צענטראל־אמעריקע** (שפּאַניש: *América Central*, ענגליש: *Central America*) איז א ראיאן אינעם קאנטינענט צפון אמעריקע וואס ציט פון גוואטעמאלע און בעליז אין צפון־מערב, צו פאנאמא אין דרום־מזרח. דער שטח געפינט זיך דרום־מזרח פון מעקסיקא און צפון־מערב פון קאלאמביע, צווישן דעם פאציפישן אקעאן און דעם קאראיבישן ים.

לענדער און הויפטשטעט פון צענטראל־אמעריקע
די לענדער פון צענטראל־אמעריקע, פון גרעסטן צום קלענסטן, זענען:

* ניקאראגוא (130,373 ק"מ2)
* האָנדוראַס (112,090 ק"מ2)
* גוואטעמאלע (108,890 ק"מ2)
* פאנאמא (78,200 ק"מ2)
* קאסטא ריקא (51,100 ק"מ2)
* בעליז (22,966 ק"מ2)
* על סאַלוואַדאָר (21,040 ק"מ2)

דאס לאנד מיט דער גרעסטער באפעלקערונג איז גוואטעמאלע, מיט מער ווי 14 מיליאן איינוואוינער.

גוואטעמאלע שטאט איז די גרעסטע שטאט אין צענטראל־אמעריקע.
אין אלע לענדער פון צענטראל־אמעריקע רעדט מען שפאניש; אחוץ בעליז וואו מען רעדט ענגליש. טייל מענטשן רעדן מאיא שפראכן.

## סביבה

דער קלימאט אין צענטראל־אמעריקע איז הייס און פייכט, אזוי ווי עס פאסט פאר טראפישע לענדער. צוקערראר, קאווע און באנאנען וואקסן אין דעם ראיאן.

דער ראיאן האט אסאך וואולקאנען.
# זאגרעב

**זאַגרעב** איז די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט פון קראאטיע. אין 2008 איז זיין באפעלקערונג געווען 804,200.

בשעת דעם צווייטן וועלט קריג איז זאגרעב (און די גארע קראאטיע) געווען אין יוגאסלאוויע. מען האט אנגעהויבן צו דעפארטירן פון דארטן שוין אין 1940, און אסאך אידן זענען אנטלאפן פון דארטן קיין אונגארן וואו זיי האבן פרובירט אויפצושטורעמען די מאסן אז מען זאל בשום אופן נישט אריינגיין אין די טראנספארט באנען, אבער קיין צו גרויסן טומל האבן זיי נישט געקענט מאכן זייענדיג אומלעגאל אין א פרעמד לאנד אויס מורא אז מען זאל זיי נישט דעפארטירן, ווי אויך האט זיי קיינער נישט געוואלט גלייבן ביז עס איז נעבעך אנגעקומען דער טאג שושן פורים ה'תש"ד וואס דעמאלטס איז שוין ליידער געווען צו שפעט עפעס צו טון.

 הויפטשטעט פון די מיטגליד לענדער פונעם אייראפעישן פארבאנד

|  |
| --- |
|  **אטען**, גריכנלאנד ·  **אמסטערדאם**, האָלאַנד ·  **בודאפעשט**, אונגאַרן ·  **בוקארעשט**, רומעניע ·  **בערלין**, דייטשלאנד ·  **בריסל**, בעלגיע ·  **דובלין**, אירלאנד ·  **העלסינקי**, פינלאנד ·   **וואלעטא**, מאלטא ·  **ווארשע**, פּוילן ·  **ווילנע**, ליטע ·  **ווין**, עסטרייך ·  **זאגרעב**, קראאטיע ·  **טאלין**, עסטלאַנד ·  **לוקסעמבורג**, לוקסעמבורג ·   **ליובליאנא**, סלאָװעניע ·  **ליסבאן**, פארטוגאל ·  **מאדריד**, שפּאַניע ·  **ניקאסיע**, ציפּערן ·  **סאפיע**, בולגאריע ·  **פאריז**, פראַנקרײך ·  **פראג**, טשעכיי ·   **פרעשבורג**, סלאוואקיי ·  **רוים**, איטאַליע ·  **ריגע**, לעטלאַנד ·  **קאפנהאגן**, דענמאַרק ·  **שטאקהאלם**, שוועדן |